SlideShare ist ein Scribd-Unternehmen logo
1 von 16
Downloaden Sie, um offline zu lesen
DOI 10.14746/ssp.2016.4.6
Paweł Antkowiak
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym
– progres czy regres w reformowaniu
samorządu terytorialnego w Polsce?
Streszczenie: Rozwój samorządu terytorialnego jest jednym z kluczowych czynni-
ków, które przyczyniły się do demokratyzacji systemu politycznego w Polsce. Proces
budowy samorządu terytorialnego w Polsce nie jest skończony, a przed nami pojawia-
ją się nowe wyzwania. Jednym z istotnych zagadnień jest kwestia zwiększenia roli
metropolii i dużych aglomeracji miejskich. Przedmiotem artykułu stała się analiza
poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym. Przedstawiony projekt nie
przystaje do samorządowej rzeczywistości. Nie ulega jednak wątpliwości, że dobrze
się stało, iż ten projekt trafił pod obrady parlamentu, bowiem stał się podstawą do oży-
wionej dyskusji. W jej efekcie wypracowano nowe rozwiązanie – ustawę o związkach
metropolitalnych.
Słowa kluczowe: obszar metropolitalny, powiat metropolitalny, samorząd terytorialny
Wstęp
Wtym roku obchodzimy 26 rocznicę restytucji samorządu teryto-
rialnego w Polsce. Tego typu jubileusz zawsze skłania do reflek-
sji na temat tego co udało się osiągnąć, gdzie zawiedliśmy i co jeszcze
przed nami. Nie ulega bowiem wątpliwości, że rozwój samorządu tery-
torialnego jest jednym z kluczowych czynników, które przyczyniły się
do demokratyzacji systemu politycznego w Polsce. Odwołanie się do
idei samorządności należy uznać za jeden z fundamentów ustrojowych
III Rzeczypospolitej (Antkowiak, 2015, s. 161–165).
Rok 1989 przyniósł wiele zmian ustrojowych, w tym m.in. restytucję
samorządu terytorialnego. Reformy wprowadzone pakietem ustaw z 1990
roku przywróciły zjawisko władzy lokalnej w Polsce. W dniu 8 marca
1990 roku Sejm uchwalił nowelizację Konstytucji, stwierdzając w art. 5,
że „Rzeczpospolita Polska gwarantuje udział samorządu terytorialnego
w sprawowaniu władzy” oraz uzupełniając ją nowym rozdziałem poświę-
96	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
conym samorządowi. W tym samym dniu uchwalono jeszcze dwie usta-
wy o fundamentalnym znaczeniu dla funkcjonowania polskiego samorzą-
du – ustawę o samorządzie terytorialnym (obecnie gminnym) i ordynację
wyborczą do rad gmin. Uwieńczeniem wysiłku reformatorów tamtego
okresu było przeprowadzenie wyborów samorządowych w dniu 27 maja
1990 roku. Wtedy właśnie odbyły się w pełni wolne i demokratyczne
wybory do rad gmin i jednocześnie realnie zapoczątkowany został proces
budowy nowego modelu państwa (Antkowiak, 2011a, s. 155–174).
Pod auspicjami nowej Konstytucji z 1997 roku rozpoczął się drugi
etap reformy samorządowej, który miał na celu wprowadzenie dwóch
wyższych szczebli jednostek samorządu terytorialnego, a mianowi-
cie powiatu oraz województwa. W dniu 5 czerwca 1998 roku przyjęto
ustawy o samorządzie powiatowym, o samorządzie województwa oraz
o administracji rządowej w województwie. Na mocy tych aktów praw-
nych z dniem 1 stycznia 1999 roku powstał trójstopniowy podział tery-
torialny: gminy (2479), powiaty (379, w tym 314 powiatów ziemskich
oraz 65 miast na prawach powiatu) oraz województwa (16) (Antkowiak,
2011b, s. 34–43).
Według zamierzeń twórców reform samorządowych, podstawowy-
mi celami ich wprowadzenia miała być decentralizacja państwa poprzez
przeniesienie wielu zadań i kompetencji z centrum do jednostek samo-
rządowych, a także budowa instytucji demokracji obywatelskiej. Zało-
żenie było bardzo proste – im bliżej obywatela zapadać będą decyzje,
tym trafniej odpowiadać one będą na społeczne zapotrzebowanie. I tak
de facto jest, chociaż przyznać trzeba, że nie wszystko się udało. Ciągle
dyskutujemy nad zasadami finansowania działalności samorządów, za-
kresem ich kompetencji, przekazywaniem kolejnych zadań samorządom
bez zabezpieczenia odpowiednich środków finansowych etc. Na wielką
pochwałę zasługuje sposób wydatkowania pieniędzy unijnych przez pol-
skie samorządy.
Warto jednak pamiętać, że proces budowy samorządu terytorialnego
w Polsce nie jest skończony, a przed nami pojawiają się nowe wyzwa-
nia. Wydaje się, że należy coraz intensywniej włączać inne – zewnętrzne
podmioty w proces sprawowania władzy na poziomie lokalnym. Chodzi
przede wszystkim o włączenie organizacji pozarządowych, przedstawi-
cieli świata biznesu oraz mieszkańców w proces podejmowania decyzji
publicznych. Coraz większą popularność zdobywają też tzw. budżety
obywatelskie, powstają rady osiedli czy rady dzielnic, konsultacje spo-
łeczne nabierają nowego znaczenia i charakteryzują się wyższą jakością
ŚSP 4 ’16	 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym...	 97
aniżeli na początku lat 90. Nie ulega bowiem wątpliwości, że samorząd
stał się znakomitą szkołą wyrobienia obywatelskiego i przyczynia się do
budowy społeczeństwa obywatelskiego.
Jednym z istotnych zagadnień poruszanych w ostatnich latach w dys-
kursie naukowym jest kwestia zwiększenia roli metropolii i dużych aglo-
meracji miejskich. Przedmiotem artykułu stała się analiza poselskiego
projektu ustawy o powiecie metropolitalnym (druk nr 2107). Artykuł
powstał na bazie przygotowanej wcześniej opinii autora zleconej przez
Komisję Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej za pośrednic-
twem Biura Analiz Sejmowych (Antkowiak, 2014, s. 1–14). Opinia ta
stała się podstawą do krytycznej dyskusji w trakcie trwania prac sejmo-
wych i do istotnej modyfikacji projektu, który ostatecznie został przyjęty
przez Parlament RP i podpisany przez Prezydenta RP w zgoła odmiennej
postaci. Jak się wydaje, wiele zaleceń zawartych w przedmiotowej opinii
znalazło odzwierciedlenie w ostatecznej wersji ustawy z dnia 9 paździer-
nika 2015 roku o związkach metropolitalnych (Ustawa z dnia 9 paździer-
nika 2015 roku…).
Proces metropolizacji
Nie ulega wątpliwości, że proces metropolizacji stanowi jeden z naj-
ważniejszych czynników rozwojowych współczesnych państw demokra-
tycznych. Zmiana metod zarządzania obszarami metropolitalnymi stała
się wreszcie przedmiotem zainteresowania ustawodawcy i doprowadziła
do przyjęcia nowych przepisów prawnych, które umożliwią skuteczniej-
sze ich działanie (Nawrot, 2011, s. 169). Dotychczas funkcjonujące roz-
wiązania prawne nie stanowiły kompleksowej odpowiedzi na problem,
jakim jest wzrastająca rola obszarów metropolitalnych, która stanowi
efekt koncentracji przestrzennej gospodarki w dużych miastach i ich oto-
czeniu oraz towarzyszące temu zjawisko suburbanizacji. Dalsze trwanie
w swoistego rodzaju „niemocy” rzutowałoby na jakość współpracy jed-
nostek samorządu terytorialnego wchodzących w skład obszarów metro-
politalnych (Kaczmarek, 2008, s. 15).
Warto przypomnieć, że rola i znaczenie ośrodków wielkomiejskich
od początku reform samorządowych była szczególna, ale niedostrzeżona
w początkowej fazie reform. Rację ma Beata Słobodzian, gdy pisze, że
na mocy ustawy o samorządzie terytorialnym z 1990 roku wielkie miasta
miały taki sam status jak małe gminy, co powodowało ich dysfunkcjo-
98	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
nalność oraz brak możliwości dalszego rozwoju. Skala zadań stojących
przed dużym miastem jest diametralnie różna aniżeli małej gminy wiej-
skiej (Słobodzian, 2011, s. 161).
Od 1993 roku rozpoczęto prace nad „Miejskim programem pilotażo-
wym”, którego zadaniem było m.in. „zintegrowanie rozproszonych dotąd
zadań, kompetencji, finansów na terenie największych miast polskich,
ustalenie jasnego podziału kompetencji i odpowiedzialności między ad-
ministracją rządową i samorządową” (Wierzba, 2006, s. 26). Równolegle
do prowadzonych prac nad reorganizacją terytorialną państwa przygoto-
wano drugi wariant powiatowej reformy, czyli tzw. pilotażowy program
miejski (Program Pilotażowy…).
Tymczasem kolejne nowelizacje prawa samorządowego prowadziły
do przejmowania coraz to nowych zadań i kompetencji przez duże miasta.
W roku 1995 pojawiła się ustawa o zmianie zakresu działania niektórych
miast oraz miejskich strefach usług publicznych, zwanej potocznie ustawą
o dużych miastach bądź ustawą miejską (Ustawa z dnia 24 listopada 1995
roku…). Na jej mocy gminy uzyskały kolejne kompetencje i przejmowały
coraz to większą odpowiedzialność za realizację zadań publicznych.
Miejskie strefy publiczne przestały funkcjonować z dniem 31 grudnia
1998 roku. Od 1 stycznia roku następnego swoje funkcjonowanie rozpo-
częły powiaty, w tym ważne dla naszych rozważań miasta na prawach po-
wiatu. Upłynęły dwa lata zanim ustawodawca jasno dał do zrozumienia,
że miasto na prawach powiatu jest gminą, która wykonuje zadania powia-
tu na zasadach określonych w ustawie o samorządzie powiatowym. Widać
również wyraźnie, że miasta różnie radziły sobie z przyjęciem na siebie
nowych obowiązków. Wydaje się, że w nieco lepszej sytuacji znalazły się
te, które uczestniczyły w programie pilotażowym oraz działały w oparciu
o wspomnianą ustawę z 1995 roku (Słobodzian, 2011, s. 162–163).
Od lat podkreślano więc, że jednym z elementów wieńczących refor-
my samorządowe w Polsce powinno być przyjęcie rozwiązań prawnych,
które pozwoliłyby wykorzystać szansę na skok cywilizacyjny w oparciu
o wysoką motorykę rozwojową dużych ośrodków miejskich. Warto więc
odkreślić, że w Polsce podejmowano wcześniej próby unormowania tego
zagadnienia. Najważniejsze projekty ustaw dotyczące tej materii to:
ustawa o rozwoju miast, centrach rozwoju regionalnego i obszarach––
metropolitalnych (Projekt ustawy o rozwoju…);
ustawa o polityce miejskiej i współpracy jednostek samorządu teryto-––
rialnego w tym zakresie oraz zmianach niektórych innych ustaw (Pro-
jekt ustawy o polityce…);
ŚSP 4 ’16	 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym...	 99
ustawa o ustroju obszarów metropolitalnych (Projekt ustawy o ustro-––
ju…);
ustawa o obszarach metropolitalnych (Projekt ustawy o obsza-––
rach…).
Brak jednolitych założeń i zgody co do modelowych rozwiązań spra-
wiał, że przez lata nie udało się wdrożyć żadnej z tych koncepcji.
Warto też podkreślić, że problematyka związana z rozwojem obsza-
rów metropolitalnych została wyraźnie dostrzeżona w nowych polskich
dokumentach strategicznych. Wskazać tu należy m.in. Długookresową
Strategię Rozwoju Kraju Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności (Dłu-
gookresowa…). Postuluje się tam intensywny rozwój sieci metropolital-
nej sprowadzający się do przygotowania nowych rozwiązań prawnych
i organizacyjnych. Kwestia metropolitalna pojawia się również w Kon-
cepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (Koncepcja…)
oraz w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony,
miasta, obszary wiejskie (Krajowa Strategia…). Oba dokumenty stra-
tegiczne podkreślają znaczenie największych ośrodków miejskich dla
rozwoju kraju. Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju pracuje także nad
Krajową Polityką Miejską (Krajowa Polityka…), której celem ma być
poprawa efektywności interwencji publicznej, koordynacji polityk sek-
torowych na obszarach miejskich oraz rozwiązanie kluczowych proble-
mów miast, dla realizacji celów rozwojowych kraju.
Równolegle w Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji trwały prace,
które objawiły się najpierw w postaci Zielonej Księgi dotyczącej Obsza-
rów Metropolitalnych z 2012 roku (Zielona Księga…, 2012), a potem
w postaci Białej Księgi Obszarów Metropolitalnych z 2013 roku (Bia-
ła Księga…, 2013). W dokumentach tych zwrócono uwagę na podsta-
wowe mankamenty dotychczasowych rozwiązań i postulaty wysuwane
przez środowisko samorządowe. Warto wskazać konkluzję, jaka wypły-
wa z ustaleń ministerstwa w odniesieniu do obszarów metropolitalnych.
Otóż sposobem na wzmocnienie metropolii miała być oddolna integra-
cja zarządzania wsparta zachętami finansowymi. Miał to być początek
wypracowywania rozwiązań, których dynamika oraz kierunek będą za-
leżały od władz samorządowych znajdujących się w ramach obszarów
metropolitalnych. Zdaniem autorów opracowania narzucanie rozwiąza-
nia dla całego kraju w drodze odgórnej reformy nie byłoby skutecznym
rozwiązaniem, gdyż opierałoby się na uogólnieniach, które mogłyby nie
odzwierciedlać realnych potrzeb polskich miast. Należy też dodać, że
Rada Ministrów przyjęła założenia do projektu ustawy o poprawie funk-
100	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
cjonowania i organizacji wykonywania zadań publicznych przez jednost-
ki samorządu terytorialnego, które zostały przygotowane w Ministerstwie
Administracji i Cyfryzacji.
Niejako w kontrze do przedstawionych wyżej dokumentów i projek-
tów, w szczególności tych przygotowanych i wdrażanych przez Minister-
stwo Infrastruktury i Rozwoju oraz Ministerstwo Administracji i Cyfry-
zacji, w 2013 roku do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o powiecie
metropolitalnym. Od początku wzbudzał on poważne wątpliwości i stał
się przedmiotem ożywionej dyskusji1
. Przede wszystkim jednak znacząco
1
  Opinia prawna w sprawie zgodności z prawem Unii Europejskiej poselskiego
projektu ustawy o powiecie metropolitalnym, Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii
Sejmu; Opinia Prokuratora Generalnego o projekcie ustawy o powiecie metropolital-
nym; Opinia Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa o projekcie ustawy o powiecie
metropolitalnym; Opinia Krajowej Izby Urbanistów o projekcie ustawy o powiecie
metropolitalnym; Uwagi Województwa Małopolskiego do projektu ustawy o powie-
cie metropolitalnym; Uwagi woj. łódzkiego dotyczące poselskiego projektu ustawy
o powiecie metropolitalnym, Departament Polityki Regionalnej; Opinia o projekcie
ustawy o powiecie metropolitalnym, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego;
Uwagi woj. opolskiego do projektu ustawy o powiecie metropolitalnym; Opinia woje-
wództwa zachodniopomorskiego w sprawie poselskiego projektu ustawy – o powiecie
metropolitalnym; Województwo pomorskie – uwagi do poselskiego projektu ustawy
o powiecie metropolitalnym – wniesionym do Marszałka Sejmu przez grupę posłów
Platformy Obywatelskiej, skierowanym do opinii organizacji samorządowych; Opinia
o projekcie ustawy o powiecie metropolitalnym, Urząd Marszałkowski Województwa
Mazowieckiego w Warszawie; Opinia o projekcie ustawy o powiecie metropolitalnym
województwa kujawsko-pomorskiego; Uwagi do projektu ustawy o powiecie metropo-
litalnym, Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie;
Opinia o projekcie ustawy o powiatach metropolitalnych, Związek Powiatów Polskich;
Stanowisko Konwentu Marszałków Województw RP nr 43/2013/K-P z dnia 5 grudnia
2013 roku w sprawie projektu ustawy o powiecie metropolitalnym; Stanowisko Kra-
jowej Rady Architektów RP w sprawie projektu ustawy o powiecie metropolitalnym;
Stanowisko Zarządów Związku Miast Polskich i Śląskiego Związku Gmin i Powiatów
w sprawie poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym; Opinia Strony Sa-
morządowej Zespołu ds. Ustrojowych Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Teryto-
rialnego w sprawie projektu stawy o związkach metropolitalnych; Wspólne stanowisko
regionalnych organizacji samorządowych przyjęte na spotkaniu Ogólnopolskiego Poro-
zumienia Organizacji Samorządowych w Nowej Soli w dniu 29 października 2013 roku
na temat projektu ustawy o powiecie metropolitalnym oraz projektu ustawy o współ-
działaniu w samorządzie terytorialnym na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz
zmianie niektórych ustaw; Stanowisko Rady Ministrów wobec poselskiego projektu
ustawy o powiecie metropolitalnym (druk 2107); Stanowisko Zgromadzenia Ogólnego
Śląskiego Związku Gmin i Powiatów w sprawie poselskiego projektu ustawy o powie-
cie metropolitalnym, dn. 25 października 2013 roku.
ŚSP 4 ’16	 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym...	 101
odbiegał on od realizowanych już projektów modernizacji polskiego sa-
morządu terytorialnego w zakresie polityki wielkomiejskiej. Warto więc
przyjrzeć się tej propozycji z należytą starannością.
Przepisy ogólne projektu
Rozważania należy zacząć od tego, że z projektu ustawy jednoznacz-
nie wynika, iż tworzona jest nowa jednostka samorządu terytorialnego.
Oznacza to, że w dotychczasowym trójstopniowym zasadniczym po-
dziale terytorialnym państwa pojawia się dodatkowy element. Świadczą
o tym art. 1–7 (Poselski…), ale także, o czym mowa będzie później, cha-
rakter realizowanych zadań, sposób finansowania, kwestie przejęcia ma-
jątku, procedury wyborcze względem organów powiatu metropolitalnego
i inne. Charakter tej jednostki (Poselski…, art. 1) nie wypełnia bowiem
znamion powiatu ani regionu, ma być czymś pośrednim. Bezwarunko-
wo należy odrzucić wyjaśnienia projektodawcy, który w uzasadnieniu
do projektu stara się lokować powiat metropolitalny na poziomie drugim
– czyli powiatowym. Wyraźnie przesądza o tym katalog zadań stawia-
nych przed nowo powoływaną jednostką terytorialną, który w żadnym
razie nie stanowi substytutu wyzwań stawianych przed funkcjonującymi
obecnie: powiatem ziemskim i miastem na prawach powiatu (grodzkim).
Ponadto, co istotne, projekt ustawy nie znosi „tradycyjnego powiatu” na
terenie objętym powiatem metropolitalnym. Można odnieść wrażenie, że
w trójstopniowej skali powiat metropolitalny należy ulokować na pozio-
mie „2,5”, co już w założeniu jest zabiegiem niezasadnym. Warto również
podkreślić, że wbrew zapisom projektu (Poselski…, art. 3 ust. 1) zakres
działania powiatu metropolitalnego w istotny sposób narusza samodziel-
ność powiatu, miast na prawach powiatu, gminy, ale także województwa,
o czym będzie mowa później.
Uzasadnione wątpliwości budzi również sposób tworzenia powia-
tu metropolitalnego w drodze rozporządzania Rady Ministrów (Posel-
ski…, art. 4), która wprawdzie może zasięgnąć opinii mieszkańców danej
wspólnoty, ale konsultacje te nie są w żaden sposób wiążące. Z jednej
strony projektodawca stwierdza, że inicjatorem utworzenia powiatu me-
tropolitalnego może być zainteresowana rada powiatu, rada miasta na
prawach powiatu lub rada gminy (Poselski…, art. 4, ust. 2). Z drugiej
strony, gdy pisze o kwestii opiniowania pomysłu na utworzenie nowe-
go powiatu metropolitalnego, zamierza konsultować to obowiązkowo
102	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
z radami powiatów i miast na prawach powiatu (które zobowiązuje do
prowadzenia konsultacji z mieszkańcami), względnie z sejmikami wo-
jewództw (gdy powiat miałby naruszać ich granice), ale w stosunku do
rad gmin wprowadza fakultatywne konsultacje z radą gminy, podkreśla-
jąc jednocześnie brak wymogu zasięgnięcia opinii mieszkańców (Po-
selski…, art. 5, ust. 1). Podsumowując wynika z tego jednoznacznie, że
gminy mogą przymusowo zostać członkiem wspólnoty samorządowej, co
stoi w wyraźnej sprzeczności z procesami koncentracji poszczególnych
podmiotów wokół metropolii.
W ustawie założono także, że granice obszaru metropolitalnego obej-
mować będą tereny poszczególnych gmin czy powiatów. Tym samym
odrzucono koncepcję, aby ich obszar mógł przecinać teren powiatu oraz
wykraczać poza teren województwa, jeśli tylko znajduje to logiczne
i funkcjonalne uzasadnienie. Trzeba również odnotować, że ustawa nie
precyzuje żadnych kryteriów, jakie muszą być spełnione by utworzyć po-
wiat metropolitalny. Pozostawione jest to arbitralnej decyzji Rady Mini-
strów. Czy to oznacza, że można będzie tworzyć powiat metropolitalny
wokół miasta 40-tysięcznego, jeśli takie ambicje będą mieć lokalne wła-
dze samorządowe?
Ponadto w zasadzie w całym projekcie można odnieść wrażenie, że
projektodawca zapomniał o gminie, jako podstawowej jednostce samo-
rządu terytorialnego, skupiając swoją uwagę na miastach na prawach
powiatu. Jest to widoczne m.in. w części dotyczącej finansów powiatu
metropolitalnego, o czym będzie mowa dalej. Nie ulega wątpliwości, co
podkreśla zresztą sam projektodawca w uzasadnieniu, że bazą dla przy-
gotowania projektu była Aglomeracja Górnośląska, która charakteryzu-
je się specyficzną strukturą, bowiem składa się z 14 miast na prawach
powiatu (odgrywających kluczową rolę) oraz otaczających je powiatów
ziemskich. Tymczasem w Polsce w większości przypadków koncentracja
kapitału społeczno-gospodarczego ogniskuje się wokół jednego dużego
ośrodka miejskiego, który kooperuje z otaczającymi je gminami czy ca-
łymi powiatami. Wydaje się, że przygotowany projekt nie przystaje do
warunków funkcjonowania ośrodków wielkomiejskich w Polsce.
Zakres działania i zadania powiatu metropolitalnego
Zakres działania i katalog zadań realizowanych przez powiat metro-
politalny (Poselski…, art. 8) jest niespójny i nieadekwatny do realiów
ŚSP 4 ’16	 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym...	 103
funkcjonowania obszarów metropolitalnych w Polsce. Wynika z niego,
że wiele proponowanych zadań nakłada się na te, które realizują inne
jednostki samorządu terytorialnego. Istnieje więc poważne ryzyko, że
zaistniała sytuacja wygeneruje niepotrzebne spory kompetencyjne i nie-
wątpliwie skomplikuje proces decyzyjny w dotychczas funkcjonujących
jednostkach. Należy również wyraźnie powiedzieć, że coś, co projekto-
dawca nazywa w uzasadnieniu przeniesieniem na szczebel metropolital-
ny zadań ponadlokalnych, kluczowych dla rozwoju całej aglomeracji,
jest de facto ograniczeniem dotychczasowych kompetencji gmin, miast
na prawach powiatu, ale także województw, a co za tym idzie ogranicze-
niem dopływu środków finansowych dla tych jednostek. Warto zwrócić
uwagę na kilka elementów. Otóż powiat metropolitalny miałby przyjąć
i realizować wspólną strategię rozwoju (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 1).
W projekcie nie przewidziano natomiast żadnych mechanizmów, które
zapewniłyby spójność tej strategii z analogicznymi dokumentami na po-
ziomie gminy i „tradycyjnego” powiatu. Na czym więc miałaby polegać
rzeczona „wspólnotowość” proponowanego dokumentu strategicznego?
Powiat miałby również uchwalać studium uwarunkowań i kierun-
ków zagospodarowania przestrzennego powiatu metropolitalnego, któ-
re na dodatek miałoby stanowić wiążące wytyczne dla miast będących
członkami powiatu metropolitalnego w procesie tworzenia gminnych stu-
diów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz
gminnych planów zagospodarowania przestrzennego (Poselski…, art. 8,
ust. 1, pkt 2). Zapis ten w wyraźny sposób ingeruje w samodzielność
gmin w zakresie planowania przestrzennego. Czy studium metropolitalne
miałoby być sumą studiów gminnych? Tego projekt nie precyzuje. Po-
nadto projektodawca pisząc o wiążących wytycznych względem miast,
kontynuując swój wywód, rozszerza tę kategorię o gminy. Kogo więc
dotyczyć będą te wytyczne? Ten fragment został zredagowany bardzo
nieprecyzyjnie. Warto też odnotować fakt, że pisząc w dalszej części pro-
jektu (Poselski…, art. 34, ust. 2, pkt 1) o zadaniach stawianych przed za-
rządem powiatu metropolitalnego użyto sformułowania „przygotowanie
[…] projektu planu zagospodarowania przestrzennego powiatu metropo-
litalnego”. Trzeba więc wyraźnie podkreślić, że rzeczone „studium” oraz
„plan” to dwa różniące się od siebie dokumenty. Efekt projektu jest taki,
że powiat ma przygotować jeden z nich, a jego organ wykonawczy drugi.
Jest to poważny błąd, który wymagałby ujednolicenia – albo powiat przy-
gotowuje jeden z tych dokumentów, albo oba – w obydwu przypadkach
wymaga to zmiany przepisów projektu.
104	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
Powiat miałby organizować i wykonywać publiczny transport zbiorowy
na jego obszarze (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 3). Zapis ten nie precyzuje
jednak o jaki transport chodzi, ale można domniemywać, że projektodawca
miał na myśli transport zintegrowany. Przed powiatem postawiono również
zadanie planowania sieci i zarządzania drogami publicznymi krajowymi
i wojewódzkimi na obszarze powiatu metropolitalnego (Poselski…, art. 8,
ust. 1, pkt 4). Należałoby sprecyzować, czy w zakresie dróg krajowych
mieszczą się również autostrady i drogi ekspresowe? Pomijając to pyta-
nie z przepisu tego wynika jednoznacznie, że projekt odbiera kompetencje
miastom na prawach powiatu, samorządowi województwa, a nawet Gene-
ralnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad.
Powiat miałby uchwalać i realizować programy ochrony środowiska,
gospodarki wodno-ściekowej oraz gospodarki odpadami na swoim ob-
szarze (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 5). Nie ulega wątpliwości, że wy-
magałoby to ingerencji w ustawach normujących te zagadnienia, które
wymieniono w dalszej części tego opracowania. W ręce powiatu metro-
politalnego przekazano również uchwalanie planu zaopatrzenia w ciepło,
energię elektryczną i paliwa gazowe dla powiatu metropolitalnego (Po-
selski…, art. 8, ust. 1, pkt 6). Wygląda więc na to, że odbieramy te kom-
petencje gminom.
Powiat metropolitalny miałby również uchwalać programy metropoli-
talne w zakresie bezpieczeństwa publicznego i zarządzania kryzysowego
(Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 7). Warto dodać, że w art. 10 ust. 1 (Posel-
ski…) stwierdzono także, że organy administracji rządowej mogą nało-
żyć na powiat metropolitalny obowiązek wykonania określonych czyn-
ności w zakresie należącym do zadań powiatu, związanych z usuwaniem
bezpośrednich zagrożeń dla bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz
z obronnością. Projekt nie odnosi się natomiast w żadnym stopniu do
przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzyso-
wym (Dz. U. 2013, poz. 1166), która w sposób kompleksowy reguluje
wspomniane wyżej kwestie.
Władze powiatu metropolitalnego
Ustrój powiatu metropolitalnego jest zasadniczo powieleniem ustroju
powiatu. Organami będą rada powiatu metropolitalnego – jako organ sta-
nowiący i kontrolny oraz zarząd powiatu metropolitalnego – jako organ
wykonawczy (Poselski…, art. 12–13). Wątpliwości budzi bezpośredni
ŚSP 4 ’16	 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym...	 105
wybór 15-osobowej rady powiatu metropolitalnego. Zdaniem projekto-
dawcy miałoby to pozwolić na „uniknięcie konfliktów kompetencyjnych
pomiędzy organami” oraz „przełamać partykularyzm lokalny radnych”.
Metodą na owo „przełamanie” miałoby być m.in. takie skonstruowanie
okręgów wyborczych, aby przekraczały one granice miast. W przekona-
niu autora taki sposób elekcji byłby bardzo trudny do wprowadzenia tam,
gdzie do tej pory funkcjonowały rady (np. w stowarzyszeniach funkcjonu-
jących wokół dużych ośrodków miejskich jak Poznań), złożone z osób de-
legowanych z poszczególnych jednostek samorządu wchodzących w skład
metropolii. Należy bowiem zadać sobie zasadnicze pytanie: Jaka w tym
modelu miałaby być rola prezydentów miast na prawach powiatu, wło-
darzy gmin czy starostów powiatów ziemskich? W ocenie autora, projekt
pomija zupełnie rolę tych osób w zarządzaniu powiatem metropolitalnym.
Tymczasem w polskiej rzeczywistości samoorganizacja ośrodków metro-
politalnych opiera się właśnie na kooperacji funkcjonujących już jednostek
samorządu terytorialnego. Dodać należy, że odbywa się ona w trudnych
warunkach, bowiem do dziś, mimo usilnych starań środowisk naukowych
i samorządowych, nie udało się wprowadzić chociażby możliwości nawią-
zania współpracy na zasadach związku między gminą i powiatem. Wydaje
się, że proponowane rozwiązanie nie przystaje do polskiej rzeczywistości
i może wywołać destabilizujące spory polityczne, które doprowadzą do
dezintegracji kooperujących środowisk samorządowych.
Warto też odnotować, że same zasady wyboru rady powiatu metropoli-
talnego potwierdzają tezę, iż mamy do czynienia z nową jednostką samo-
rządową (Poselski…, art. 14, ust. 3). Wybory mają być bowiem przepro-
wadzone w oparciu o przepisy ustawy z dnia 5 stycznia 2011 roku Kodeks
wyborczy (Dz. U. 2011, Nr 21, poz. 112) dotyczące wyboru radnych do
sejmików województw, natomiast podział na okręgi wyborcze ma być do-
konany w oparciu o przepisy dotyczące wyborów do rad powiatów.
Novum jest niewątpliwie to, że przewodniczącym zarządu powiatu
metropolitalnego oraz przewodniczącym rady powiatu metropolitalne-
go będzie jedna i ta sama osoba, a mianowicie „starosta metropolitalny”
(Poselski…, art. 18, ust. 1 oraz art. 28, ust. 2). Czy takie połączenie ma
rację bytu? W ocenie autora nastręcza ono wielu praktycznych trudności.
O dwóch należy koniecznie wspomnieć. Po pierwsze stoi ono w wyraź-
nej sprzeczności z zasadą rozdziału organu wykonawczego i stanowiąco-
kontrolnego. Nie można bowiem zapominać, że rada pełni wobec starosty
funkcję kontrolną. Jak zatem zwoływane i prowadzone będzie posiedze-
nie rady, w sytuacji gdy jej przedmiotem będzie np. wniosek o nieudzie-
106	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
lenie absolutorium? Wprawdzie projektodawca przewiduje, że staro-
sta nie bierze udziału w głosowaniu, gdy sprawa dotyczy jego interesu
prawnego (Poselski…, art. 18, ust. 3), ale nadal zwołuje posiedzenie oraz
przewodniczy jego obradom. Jest to sytuacja bardzo niezręczna, wręcz
konfliktowa i do tej pory nieznana w analogicznych przepisach ustawy
o samorządzie powiatowym oraz wojewódzkim. Po drugie, nie bardzo
wiadomo, kto miałby w proponowanym rozwiązaniu wykonywać czyn-
ności z zakresu prawa pracy związane z nawiązaniem i rozwiązaniem sto-
sunku pracy ze starostą metropolitalnym, o czym mowa w ustawie z dnia
21 listopada 2008 roku o pracownikach samorządowych (Dz. U. 2008,
Nr  223, poz.  1458 z późn. zm.). W dotychczasowych rozwiązaniach
funkcję tę wobec starosty pełnił przewodniczący rady powiatu, z tym, że
wynagrodzenie ustalała rada powiatu. Zachowanie tej propozycji wyma-
gałoby zmian w rzeczonej ustawie.
Mienie i finanse powiatu metropolitalnego
Ta część ustawy zawiera w sobie bardzo niebezpieczny element, który
nazwany wprost polegać ma na swoistego rodzaju „wywłaszczeniu” gmin.
Powiat metropolitalny miałby bowiem nabyć mienie m.in. w drodze prze-
kazania składników majątkowych przez gminy wchodzące w jego skład
(Poselski…, art. 44, ust. 1, pkt 1). Przekazanie zakłada dobrowolność,
tymczasem w projekcie stwierdza się, że to Rada Ministrów w drodze
rozporządzania określi wykaz składników majątkowych i tryb ich prze-
kazania powiatowi przez gminy z jego terenu (Poselski…, art. 44, ust. 2,
pkt 1). Tego rodzaju rozwiązanie wygeneruje niepotrzebne spory i oba-
wy wśród włodarzy gmin, że powstający powiat w pierwszej kolejności
będzie miał przejąć dobrze rozwinięte elementy infrastruktury gminnej,
pozbawiając ją tym samym szans rozwojowych. Należy też wskazać, że
projektodawca mija się z prawdą stwierdzając, że proponowane rozwią-
zanie jest analogiczne do zastosowanego w 1999 roku w przypadku po-
wiatów ziemskich i grodzkich. Trzeba bowiem wyraźnie podkreślić, że
w owym czasie nie przekazywano powiatom składników mienia innych
jednostek samorządowych, a już na pewno nie w formie arbitralnej decy-
zji Rady Ministrów, co proponuje projektodawca.
Najwięcej wątpliwość budzi art. 68 (Poselski…), który bardzo ogólni-
kowo określa sposób finansowania powiatu metropolitalnego, co nie daje
podstaw do precyzyjnego orzeczenia o ewentualnych kosztach tej pro-
ŚSP 4 ’16	 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym...	 107
pozycji. Razi przede wszystkim fakt, że powiat miałby pozyskać środki
finansowe w zasadzie tylko kosztem miast, a nie wszystkich podmiotów
wchodzących w jego skład (np. gmin). Zapis jest również o tyle kłopo-
tliwy, że stwierdzając o przeniesieniu środków z istniejących jednostek
samorządowych, nie przewiduje przejęcia ich konkretnych zobowiązań
przez powiat metropolitalny. Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju za-
bieg doprowadzi do pogorszenia sytuacji finansowej jednostek samorzą-
dowych funkcjonujących na obszarze powiatu metropolitalnego.
Z drugiej jednak strony mamy do czynienia z sytuacją swoistego
rodzaju redystrybucji udziału miast na prawach powiatu we wpływach
z podatków PIT i CIT (Poselski…, art. 68, pkt 1). Ustalone przez projek-
todawcę dochody z tytułu obu podatków na rzecz powiatu metropolital-
nego miałby później zostać wtórnie podzielone proporcjonalnie między
miasta na prawach powiatu. Projektodawca przewidział również zwolnie-
nie powiatów metropolitalnych na okres 5 lat, ale także miast na prawach
powiatu wchodzących w jego zakres w okresie roku następującego po
jego utworzeniu, z obowiązku dokonywania wpłat do budżetu państwa
z przeznaczeniem na część równoważącą subwencji ogólnej dla powia-
tów (art. 68, pkt 9). Należałoby w tej sytuacji precyzyjnie wyliczyć, cze-
go projektodawca nie czyni nawet na wybranym przykładzie, jakie skutki
finansowe przyniesie zwolnienie powiatów metropolitalnych i miast na
prawach powiatu z tzw. janosikowego.
Przepisy przejściowe, dostosowujące i końcowe
Ten fragment ustawy potwierdza tylko wcześniejsze uwagi krytyczne.
Warto zwrócić uwagę na trzy z nich. Po pierwsze w art. 77 (Poselski…)
potwierdzono jednoznacznie, że z dniem utworzenia powiatu metropo-
litalnego przejmuje on zadania określone w art. 8 wraz ze służącymi do
wykonania tych zadań aktywami trwałymi i innymi składnikami majątko-
wymi należącymi do jednostek samorządu terytorialnego wchodzących
w skład powiatu metropolitalnego. Wywłaszczenie gmin stanie się więc
faktem. Po drugie, art. 81 pozwala na przejęcie z mocy prawa praw i obo-
wiązków wynikających z członkostwa nowo powstałego powiatu metro-
politalnego w związkach oraz stowarzyszeniach, do których należą już
wchodzące w jego zakres powiaty lub gminy. Co ważne projektodawca
nie określa, co dzieje się z dotychczasowymi członkami tych organizacji,
tj. utrzymują czy też tracą oni członkostwo, a może tylko zmienia się cha-
108	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
rakter ich członkostwa? Przepisy w tej materii są daleko nieprecyzyjne. Po
trzecie wreszcie, przepisy mówiące o powołaniu pełnomocnika do spraw
powiatu metropolitalnego różnią się od analogicznych reguł zawartych
chociażby w ustawie o samorządzie gminnym (Poselski…, art. 74–75).
Wydaje się, że zasadnym byłoby dostosowanie zapisów do funkcjonują-
cych już wzorców. Dodatkowo, przepisy mówiące o powołaniu zespołu
do spraw utworzenia powiatu metropolitalnego są nieprecyzyjne – np. nie
dają odpowiedzi na pytanie kto go powołuje (Poselski…, art. 76).
Warto również dodać, że w uzasadnieniu do projektu brakuje wyraź-
nie wskazanych skutków finansowych proponowanej regulacji, co kłóci się
z art. 50 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 roku o finansach publicznych
(Dz. U. 2009, Nr 157, poz. 1240 z późn. zm.), w którym stwierdzono, że
„projekt ustawy skutkującej zmianą poziomu dochodów lub wydatków jed-
nostek samorządu terytorialnego wymaga określenia wysokości skutków
tych zmian, wskazania źródeł ich sfinansowania oraz zaopiniowania przez
Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego”.
Podsumowanie
Podsumowując całość rozważań należy stwierdzić, że poselski pro-
jekt ustawy o powiecie metropolitalnym nie przystawał do samorządowej
rzeczywistości będącej efektem 25 lat pracy zarówno parlamentarzystów,
samorządowców, jak i przedstawicieli świata nauki. Nie ulega jednak
wątpliwości, że dobrze się stało, iż ten projekt trafił pod obrady parlamen-
tu, bowiem stał się podstawą do ożywionej dyskusji. W jej efekcie wy-
pracowano de facto nowe rozwiązanie, włącznie ze zmianą nazwy samej
ustawy, która w ostatecznej wersji brzmi ustawa z dnia 9 października
2015 roku o związkach metropolitalnych.
Ustawa, która została przyjęta przez Parlament RP i podpisana przez
Prezydenta RP ma niewiele wspólnego z pierwotną wersją poselskiej
propozycji rozwiązania kwestii metropolitalnej w Polsce po wielu la-
tach burzliwej dyskusji. Trudno jest dziś oceniać efektywność przyjętych
rozwiązań, bowiem dopiero praktyka funkcjonowania związków metro-
politalnych pokaże, czy decyzja o przyjęciu nowych rozwiązań w takim
kształcie była słuszna. Ostateczne rozstrzygnięcie zostanie przeanalizo-
wane przez autora w osobnym opracowaniu. Nie ulega jednak wątpliwo-
ści, że po 26 latach funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego
w Polsce rozpoczęliśmy nowy rozdział w ich historii. Pewnym jest, że
ŚSP 4 ’16	 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym...	 109
należy rozwijać przyjęte już pomysły zakładające wykorzystanie szans,
jakie drzemią w polskich obszarach metropolitalnych.
Bibliografia
Antkowiak P. (2011a), Decentralizacja władzy publicznej w Polsce na przykładzie
samorządu terytorialnego, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne”, nr 2.
Antkowiak P. (2011b), Samorząd terytorialny na przykładzie miasta Konina, Poznań
2011.
Antkowiak P. (2014), Opinia na temat poselskiego projektu ustawy o powiecie metro-
politalnym (druk nr 2107), Warszawa.
Antkowiak P. (2015), Decentralization of public authority as a result of political
changes in Poland, „Przegląd Politologiczny”, nr 1.
Biała Księga Obszarów Metropolitalnych (2013), Warszawa.
Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności,
11 stycznia 2013 roku, Warszawa.
Kaczmarek T. (2008), Aglomeracja poznańska jako region badania i działania, w:
Powiat poznański. Jakość przestrzeni i jakość życia, red. T. Kaczmarek,
A. Mizgajski, Poznań.
Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, grudzień 2011, War-
szawa.
Krajowa Polityka Miejska, marzec 2014, Warszawa.
Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, miasta, obszary
wiejskie, 13 lipca 2010 roku, Warszawa.
Nawrot B. (2011), Obszar metropolitalny jako propozycja zmian w systemie zarządza-
nia lokalnego w Polsce, w: Wieloaspektowość samorządności gminnej w Pol-
sce, red. B. Nawrot, J. Pokładecki, Poznań.
Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym (druk nr 2107).
Program Pilotażowy Reformy Administracji Publicznej, Warszawa 1993.
Projekt ustawy o rozwoju miast, centrach rozwoju regionalnego i obszarach metro-
politalnych.
Projekt ustawy o polityce miejskiej i współpracy jednostek samorządu terytorialnego
w tym zakresie oraz zmianach niektórych innych ustaw.
Projekt ustawy o ustroju obszarów metropolitalnych.
Projekt ustawy o obszarach metropolitalnych.
Słobodzian B. (2011), Gmina – miasto na prawach powiatu – metropolia – w poszu-
kiwaniu efektywnego modelu ustroju miast w Polsce, w: Wieloaspektowość
samorządności gminnej w Polsce, red. B. Nawrot, J. Pokładecki, Poznań.
Ustawa z dnia 24 listopada 1995 roku o zmianie zakresu działania niektórych miast
oraz miejskich strefach usług publicznych, Dz. U. 1997, Nr 36, poz. 224.
110	 Paweł Antkowiak	 ŚSP 4 ’16
Ustawa z dnia 9 października 2015 roku o związkach metropolitalnych, Dz. U. 2015,
poz. 1890.
Wierzba A. (2006), Miasto na prawach powiatu. Zagadnienia ustrojowe, Warszawa.
Zielona Księga dotycząca Obszarów Metropolitalnych, kwiecień 2012, Warszawa.
Parliamentary draft of an act on the metropolitan district
– a progress or regression in the reform of local government in Poland?
Summary
The development of local government is one of the key factors that contributed
to the democratization of the political system in Poland. The process of building local
government in Poland is still not finished, and there are new challenges. One of the
important issues is the question of increasing role of metropolitan areas and large
urban areas. The subject of the article was an analysis of the parliamentary Act on
the metropolitan district. The proposed project does not fit the local reality. The good
thing was that this project provoked the debate. As a result, it developed a new solu-
tion – the Act on metropolitan associations.
Key words: metropolitan area, metropolitan district, local government

Weitere ähnliche Inhalte

Ähnlich wie Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym – progres czy regres w reformowaniu samorządu terytorialnego w Polsce?

Fundamenty demokracji lokalnej
Fundamenty demokracji lokalnejFundamenty demokracji lokalnej
Fundamenty demokracji lokalnejp_andora
 
Referenda lokalne
Referenda lokalneReferenda lokalne
Referenda lokalnep_andora
 
Apel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańców
Apel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańcówApel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańców
Apel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańcówWroclaw
 
Prezentacja na temat budżetu obywatelskiego
Prezentacja na temat budżetu obywatelskiegoPrezentacja na temat budżetu obywatelskiego
Prezentacja na temat budżetu obywatelskiegoMasz Głos, Masz Wybór
 
Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich
Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich
Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich Stowarzyszenie Bona Fides
 
Samorząd w II i III RP
Samorząd w II i III RP Samorząd w II i III RP
Samorząd w II i III RP p_andora
 
Minitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowujący
Minitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowującyMinitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowujący
Minitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowującyStowarzyszenie Bona Fides
 
Raport bip urzedow-woj_slaskiego
Raport bip urzedow-woj_slaskiegoRaport bip urzedow-woj_slaskiego
Raport bip urzedow-woj_slaskiegoBonaFidesKatowice
 
Samorządowe perspektywy
Samorządowe perspektywySamorządowe perspektywy
Samorządowe perspektywyp_andora
 
Jak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid Sześciło
Jak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid SześciłoJak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid Sześciło
Jak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid SześciłoMasz Głos, Masz Wybór
 
Raport_BO Bielsko-Biała
Raport_BO Bielsko-Biała Raport_BO Bielsko-Biała
Raport_BO Bielsko-Biała marcingermanek
 
Stosunki pracy pracowników samorządowych - ebook
Stosunki pracy pracowników samorządowych - ebookStosunki pracy pracowników samorządowych - ebook
Stosunki pracy pracowników samorządowych - ebooke-booksweb.pl
 
Konsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskich
Konsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskichKonsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskich
Konsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskichPrzegląd Politologiczny
 
Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...
Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...
Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...Małgorzata Sikora-Gaca
 
Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli wywiad 15 01 12(3)
Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli   wywiad  15 01 12(3)Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli   wywiad  15 01 12(3)
Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli wywiad 15 01 12(3)Barka Foundation
 
Działania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docx
Działania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docxDziałania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docx
Działania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docxJakub Jakubowski
 
Raport z monitoringu budżetu obywatelskiego w Sochaczewie
Raport z monitoringu budżetu obywatelskiego w SochaczewieRaport z monitoringu budżetu obywatelskiego w Sochaczewie
Raport z monitoringu budżetu obywatelskiego w SochaczewieMarcin Germanek
 

Ähnlich wie Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym – progres czy regres w reformowaniu samorządu terytorialnego w Polsce? (20)

Fundamenty demokracji lokalnej
Fundamenty demokracji lokalnejFundamenty demokracji lokalnej
Fundamenty demokracji lokalnej
 
Referenda lokalne
Referenda lokalneReferenda lokalne
Referenda lokalne
 
Apel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańców
Apel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańcówApel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańców
Apel środowiska samorządowego #wObronieMieszkańców
 
Prezentacja na temat budżetu obywatelskiego
Prezentacja na temat budżetu obywatelskiegoPrezentacja na temat budżetu obywatelskiego
Prezentacja na temat budżetu obywatelskiego
 
Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich
Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich
Raport końcowy - monitoring budżetów obywatelskich
 
Samorząd w II i III RP
Samorząd w II i III RP Samorząd w II i III RP
Samorząd w II i III RP
 
Minitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowujący
Minitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowującyMinitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowujący
Minitoring polityki senioralnej na poziomie miast - raport podusmowujący
 
Raport bip urzedow-woj_slaskiego
Raport bip urzedow-woj_slaskiegoRaport bip urzedow-woj_slaskiego
Raport bip urzedow-woj_slaskiego
 
Samorządowe perspektywy
Samorządowe perspektywySamorządowe perspektywy
Samorządowe perspektywy
 
Jedno Okienko
Jedno OkienkoJedno Okienko
Jedno Okienko
 
Jak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid Sześciło
Jak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid SześciłoJak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid Sześciło
Jak zwiększyć udział obywateli w zarządzaniu gminą. dr Dawid Sześciło
 
Raport_BO Bielsko-Biała
Raport_BO Bielsko-Biała Raport_BO Bielsko-Biała
Raport_BO Bielsko-Biała
 
Stosunki pracy pracowników samorządowych - ebook
Stosunki pracy pracowników samorządowych - ebookStosunki pracy pracowników samorządowych - ebook
Stosunki pracy pracowników samorządowych - ebook
 
Konsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskich
Konsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskichKonsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskich
Konsultacje ludowe. Kilka uwag na tle rozwiązań szwajcarskich
 
Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...
Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...
Polska w Europie 1989-2014. 25 lat po przemianach – różne oblicza zmian regio...
 
Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli wywiad 15 01 12(3)
Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli   wywiad  15 01 12(3)Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli   wywiad  15 01 12(3)
Jerzy stepien powiat wspolnota obywateli wywiad 15 01 12(3)
 
Działania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docx
Działania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docxDziałania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docx
Działania kolektywne internautów – nowa jakość w komunikowaniu politycznym.docx
 
Zielona gora adwokat piotr sobanski landyzacja
Zielona gora adwokat piotr sobanski landyzacjaZielona gora adwokat piotr sobanski landyzacja
Zielona gora adwokat piotr sobanski landyzacja
 
Adwokat dr piotr sobanski zielona gora kwestia landyzacji w polsce
Adwokat dr piotr sobanski zielona gora   kwestia landyzacji w polsceAdwokat dr piotr sobanski zielona gora   kwestia landyzacji w polsce
Adwokat dr piotr sobanski zielona gora kwestia landyzacji w polsce
 
Raport z monitoringu budżetu obywatelskiego w Sochaczewie
Raport z monitoringu budżetu obywatelskiego w SochaczewieRaport z monitoringu budżetu obywatelskiego w Sochaczewie
Raport z monitoringu budżetu obywatelskiego w Sochaczewie
 

Mehr von Środkowoeuropejskie Studia Polityczne

The activity of the Mamy Głos Foundation in the context of youth political a...
The activity of the Mamy Głos Foundation  in the context of youth political a...The activity of the Mamy Głos Foundation  in the context of youth political a...
The activity of the Mamy Głos Foundation in the context of youth political a...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Impact of Brexit on the status of the English language in the European Union
Impact of Brexit on the status of the English  language in the European UnionImpact of Brexit on the status of the English  language in the European Union
Impact of Brexit on the status of the English language in the European UnionŚrodkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...
Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...
Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...
Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...
Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...
The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...
The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...
International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...
International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...
Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...
Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...
The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...
The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Education and information in consumer policy in the Republic of Poland
Education and information in consumer policy  in the Republic of PolandEducation and information in consumer policy  in the Republic of Poland
Education and information in consumer policy in the Republic of PolandŚrodkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Farmland and people as essential resources of Poland in the concepts of Poli...
Farmland and people as essential resources  of Poland in the concepts of Poli...Farmland and people as essential resources  of Poland in the concepts of Poli...
Farmland and people as essential resources of Poland in the concepts of Poli...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...
The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...
The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...
Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...
Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Human security, human rights and international law, and interactions between ...
Human security, human rights and international law, and interactions between ...Human security, human rights and international law, and interactions between ...
Human security, human rights and international law, and interactions between ...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...
Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...
Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...
Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...
Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...
Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...
Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...Środkowoeuropejskie Studia Polityczne
 
Ustrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecny
Ustrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecnyUstrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecny
Ustrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecnyŚrodkowoeuropejskie Studia Polityczne
 

Mehr von Środkowoeuropejskie Studia Polityczne (20)

The activity of the Mamy Głos Foundation in the context of youth political a...
The activity of the Mamy Głos Foundation  in the context of youth political a...The activity of the Mamy Głos Foundation  in the context of youth political a...
The activity of the Mamy Głos Foundation in the context of youth political a...
 
Impact of Brexit on the status of the English language in the European Union
Impact of Brexit on the status of the English  language in the European UnionImpact of Brexit on the status of the English  language in the European Union
Impact of Brexit on the status of the English language in the European Union
 
Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...
Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...
Formation of populism in Spain: towards the explanatory framework of the 15-M...
 
Non-military dimension of the hybrid war in Ukraine
Non-military dimension of the hybrid war  in UkraineNon-military dimension of the hybrid war  in Ukraine
Non-military dimension of the hybrid war in Ukraine
 
Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...
Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...
Saturation of the media with conspiracy narratives: content analysis of selec...
 
Promotion of regional and traditional products
Promotion of regional and traditional productsPromotion of regional and traditional products
Promotion of regional and traditional products
 
The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...
The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...
The Rule of Law and the EU Budget for 2021–2027: More Solidarity or Renouncin...
 
International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...
International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...
International sports organizations as diplomatic actors. The case of FIFA exe...
 
Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...
Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...
Civil society as an actor in the political processes of local governance refo...
 
The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...
The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...
The influence of illiberal democracy on the effectiveness of attempts to cont...
 
Education and information in consumer policy in the Republic of Poland
Education and information in consumer policy  in the Republic of PolandEducation and information in consumer policy  in the Republic of Poland
Education and information in consumer policy in the Republic of Poland
 
Farmland and people as essential resources of Poland in the concepts of Poli...
Farmland and people as essential resources  of Poland in the concepts of Poli...Farmland and people as essential resources  of Poland in the concepts of Poli...
Farmland and people as essential resources of Poland in the concepts of Poli...
 
The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...
The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...
The impact of Brexit on the member states’ ability to build blocking coalitio...
 
Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...
Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...
Dedykowany storytelling – psychologiczne przesłanki perswazyjnej efektywności...
 
Human security, human rights and international law, and interactions between ...
Human security, human rights and international law, and interactions between ...Human security, human rights and international law, and interactions between ...
Human security, human rights and international law, and interactions between ...
 
Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...
Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...
Publiczne notowanie akcji jako źródło finansowania małych i średnich przedsię...
 
Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...
Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...
Polska w strefie euro? Trzy scenariusze i ich prawdopodobne konsekwencje ogól...
 
Trauma transformacji w Europie Środkowo-Wschodniej
Trauma transformacji w Europie Środkowo-WschodniejTrauma transformacji w Europie Środkowo-Wschodniej
Trauma transformacji w Europie Środkowo-Wschodniej
 
Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...
Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...
Próby reformy systemu wyborczego do Rady Najwyższej Ukrainy w okresie przypad...
 
Ustrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecny
Ustrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecnyUstrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecny
Ustrój samorządu lokalnego w Republice Mołdawii. Ewolucja i stan obecny
 

Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym – progres czy regres w reformowaniu samorządu terytorialnego w Polsce?

  • 1. DOI 10.14746/ssp.2016.4.6 Paweł Antkowiak Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym – progres czy regres w reformowaniu samorządu terytorialnego w Polsce? Streszczenie: Rozwój samorządu terytorialnego jest jednym z kluczowych czynni- ków, które przyczyniły się do demokratyzacji systemu politycznego w Polsce. Proces budowy samorządu terytorialnego w Polsce nie jest skończony, a przed nami pojawia- ją się nowe wyzwania. Jednym z istotnych zagadnień jest kwestia zwiększenia roli metropolii i dużych aglomeracji miejskich. Przedmiotem artykułu stała się analiza poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym. Przedstawiony projekt nie przystaje do samorządowej rzeczywistości. Nie ulega jednak wątpliwości, że dobrze się stało, iż ten projekt trafił pod obrady parlamentu, bowiem stał się podstawą do oży- wionej dyskusji. W jej efekcie wypracowano nowe rozwiązanie – ustawę o związkach metropolitalnych. Słowa kluczowe: obszar metropolitalny, powiat metropolitalny, samorząd terytorialny Wstęp Wtym roku obchodzimy 26 rocznicę restytucji samorządu teryto- rialnego w Polsce. Tego typu jubileusz zawsze skłania do reflek- sji na temat tego co udało się osiągnąć, gdzie zawiedliśmy i co jeszcze przed nami. Nie ulega bowiem wątpliwości, że rozwój samorządu tery- torialnego jest jednym z kluczowych czynników, które przyczyniły się do demokratyzacji systemu politycznego w Polsce. Odwołanie się do idei samorządności należy uznać za jeden z fundamentów ustrojowych III Rzeczypospolitej (Antkowiak, 2015, s. 161–165). Rok 1989 przyniósł wiele zmian ustrojowych, w tym m.in. restytucję samorządu terytorialnego. Reformy wprowadzone pakietem ustaw z 1990 roku przywróciły zjawisko władzy lokalnej w Polsce. W dniu 8 marca 1990 roku Sejm uchwalił nowelizację Konstytucji, stwierdzając w art. 5, że „Rzeczpospolita Polska gwarantuje udział samorządu terytorialnego w sprawowaniu władzy” oraz uzupełniając ją nowym rozdziałem poświę-
  • 2. 96 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 conym samorządowi. W tym samym dniu uchwalono jeszcze dwie usta- wy o fundamentalnym znaczeniu dla funkcjonowania polskiego samorzą- du – ustawę o samorządzie terytorialnym (obecnie gminnym) i ordynację wyborczą do rad gmin. Uwieńczeniem wysiłku reformatorów tamtego okresu było przeprowadzenie wyborów samorządowych w dniu 27 maja 1990 roku. Wtedy właśnie odbyły się w pełni wolne i demokratyczne wybory do rad gmin i jednocześnie realnie zapoczątkowany został proces budowy nowego modelu państwa (Antkowiak, 2011a, s. 155–174). Pod auspicjami nowej Konstytucji z 1997 roku rozpoczął się drugi etap reformy samorządowej, który miał na celu wprowadzenie dwóch wyższych szczebli jednostek samorządu terytorialnego, a mianowi- cie powiatu oraz województwa. W dniu 5 czerwca 1998 roku przyjęto ustawy o samorządzie powiatowym, o samorządzie województwa oraz o administracji rządowej w województwie. Na mocy tych aktów praw- nych z dniem 1 stycznia 1999 roku powstał trójstopniowy podział tery- torialny: gminy (2479), powiaty (379, w tym 314 powiatów ziemskich oraz 65 miast na prawach powiatu) oraz województwa (16) (Antkowiak, 2011b, s. 34–43). Według zamierzeń twórców reform samorządowych, podstawowy- mi celami ich wprowadzenia miała być decentralizacja państwa poprzez przeniesienie wielu zadań i kompetencji z centrum do jednostek samo- rządowych, a także budowa instytucji demokracji obywatelskiej. Zało- żenie było bardzo proste – im bliżej obywatela zapadać będą decyzje, tym trafniej odpowiadać one będą na społeczne zapotrzebowanie. I tak de facto jest, chociaż przyznać trzeba, że nie wszystko się udało. Ciągle dyskutujemy nad zasadami finansowania działalności samorządów, za- kresem ich kompetencji, przekazywaniem kolejnych zadań samorządom bez zabezpieczenia odpowiednich środków finansowych etc. Na wielką pochwałę zasługuje sposób wydatkowania pieniędzy unijnych przez pol- skie samorządy. Warto jednak pamiętać, że proces budowy samorządu terytorialnego w Polsce nie jest skończony, a przed nami pojawiają się nowe wyzwa- nia. Wydaje się, że należy coraz intensywniej włączać inne – zewnętrzne podmioty w proces sprawowania władzy na poziomie lokalnym. Chodzi przede wszystkim o włączenie organizacji pozarządowych, przedstawi- cieli świata biznesu oraz mieszkańców w proces podejmowania decyzji publicznych. Coraz większą popularność zdobywają też tzw. budżety obywatelskie, powstają rady osiedli czy rady dzielnic, konsultacje spo- łeczne nabierają nowego znaczenia i charakteryzują się wyższą jakością
  • 3. ŚSP 4 ’16 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym... 97 aniżeli na początku lat 90. Nie ulega bowiem wątpliwości, że samorząd stał się znakomitą szkołą wyrobienia obywatelskiego i przyczynia się do budowy społeczeństwa obywatelskiego. Jednym z istotnych zagadnień poruszanych w ostatnich latach w dys- kursie naukowym jest kwestia zwiększenia roli metropolii i dużych aglo- meracji miejskich. Przedmiotem artykułu stała się analiza poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym (druk nr 2107). Artykuł powstał na bazie przygotowanej wcześniej opinii autora zleconej przez Komisję Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej za pośrednic- twem Biura Analiz Sejmowych (Antkowiak, 2014, s. 1–14). Opinia ta stała się podstawą do krytycznej dyskusji w trakcie trwania prac sejmo- wych i do istotnej modyfikacji projektu, który ostatecznie został przyjęty przez Parlament RP i podpisany przez Prezydenta RP w zgoła odmiennej postaci. Jak się wydaje, wiele zaleceń zawartych w przedmiotowej opinii znalazło odzwierciedlenie w ostatecznej wersji ustawy z dnia 9 paździer- nika 2015 roku o związkach metropolitalnych (Ustawa z dnia 9 paździer- nika 2015 roku…). Proces metropolizacji Nie ulega wątpliwości, że proces metropolizacji stanowi jeden z naj- ważniejszych czynników rozwojowych współczesnych państw demokra- tycznych. Zmiana metod zarządzania obszarami metropolitalnymi stała się wreszcie przedmiotem zainteresowania ustawodawcy i doprowadziła do przyjęcia nowych przepisów prawnych, które umożliwią skuteczniej- sze ich działanie (Nawrot, 2011, s. 169). Dotychczas funkcjonujące roz- wiązania prawne nie stanowiły kompleksowej odpowiedzi na problem, jakim jest wzrastająca rola obszarów metropolitalnych, która stanowi efekt koncentracji przestrzennej gospodarki w dużych miastach i ich oto- czeniu oraz towarzyszące temu zjawisko suburbanizacji. Dalsze trwanie w swoistego rodzaju „niemocy” rzutowałoby na jakość współpracy jed- nostek samorządu terytorialnego wchodzących w skład obszarów metro- politalnych (Kaczmarek, 2008, s. 15). Warto przypomnieć, że rola i znaczenie ośrodków wielkomiejskich od początku reform samorządowych była szczególna, ale niedostrzeżona w początkowej fazie reform. Rację ma Beata Słobodzian, gdy pisze, że na mocy ustawy o samorządzie terytorialnym z 1990 roku wielkie miasta miały taki sam status jak małe gminy, co powodowało ich dysfunkcjo-
  • 4. 98 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 nalność oraz brak możliwości dalszego rozwoju. Skala zadań stojących przed dużym miastem jest diametralnie różna aniżeli małej gminy wiej- skiej (Słobodzian, 2011, s. 161). Od 1993 roku rozpoczęto prace nad „Miejskim programem pilotażo- wym”, którego zadaniem było m.in. „zintegrowanie rozproszonych dotąd zadań, kompetencji, finansów na terenie największych miast polskich, ustalenie jasnego podziału kompetencji i odpowiedzialności między ad- ministracją rządową i samorządową” (Wierzba, 2006, s. 26). Równolegle do prowadzonych prac nad reorganizacją terytorialną państwa przygoto- wano drugi wariant powiatowej reformy, czyli tzw. pilotażowy program miejski (Program Pilotażowy…). Tymczasem kolejne nowelizacje prawa samorządowego prowadziły do przejmowania coraz to nowych zadań i kompetencji przez duże miasta. W roku 1995 pojawiła się ustawa o zmianie zakresu działania niektórych miast oraz miejskich strefach usług publicznych, zwanej potocznie ustawą o dużych miastach bądź ustawą miejską (Ustawa z dnia 24 listopada 1995 roku…). Na jej mocy gminy uzyskały kolejne kompetencje i przejmowały coraz to większą odpowiedzialność za realizację zadań publicznych. Miejskie strefy publiczne przestały funkcjonować z dniem 31 grudnia 1998 roku. Od 1 stycznia roku następnego swoje funkcjonowanie rozpo- częły powiaty, w tym ważne dla naszych rozważań miasta na prawach po- wiatu. Upłynęły dwa lata zanim ustawodawca jasno dał do zrozumienia, że miasto na prawach powiatu jest gminą, która wykonuje zadania powia- tu na zasadach określonych w ustawie o samorządzie powiatowym. Widać również wyraźnie, że miasta różnie radziły sobie z przyjęciem na siebie nowych obowiązków. Wydaje się, że w nieco lepszej sytuacji znalazły się te, które uczestniczyły w programie pilotażowym oraz działały w oparciu o wspomnianą ustawę z 1995 roku (Słobodzian, 2011, s. 162–163). Od lat podkreślano więc, że jednym z elementów wieńczących refor- my samorządowe w Polsce powinno być przyjęcie rozwiązań prawnych, które pozwoliłyby wykorzystać szansę na skok cywilizacyjny w oparciu o wysoką motorykę rozwojową dużych ośrodków miejskich. Warto więc odkreślić, że w Polsce podejmowano wcześniej próby unormowania tego zagadnienia. Najważniejsze projekty ustaw dotyczące tej materii to: ustawa o rozwoju miast, centrach rozwoju regionalnego i obszarach–– metropolitalnych (Projekt ustawy o rozwoju…); ustawa o polityce miejskiej i współpracy jednostek samorządu teryto-–– rialnego w tym zakresie oraz zmianach niektórych innych ustaw (Pro- jekt ustawy o polityce…);
  • 5. ŚSP 4 ’16 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym... 99 ustawa o ustroju obszarów metropolitalnych (Projekt ustawy o ustro-–– ju…); ustawa o obszarach metropolitalnych (Projekt ustawy o obsza-–– rach…). Brak jednolitych założeń i zgody co do modelowych rozwiązań spra- wiał, że przez lata nie udało się wdrożyć żadnej z tych koncepcji. Warto też podkreślić, że problematyka związana z rozwojem obsza- rów metropolitalnych została wyraźnie dostrzeżona w nowych polskich dokumentach strategicznych. Wskazać tu należy m.in. Długookresową Strategię Rozwoju Kraju Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności (Dłu- gookresowa…). Postuluje się tam intensywny rozwój sieci metropolital- nej sprowadzający się do przygotowania nowych rozwiązań prawnych i organizacyjnych. Kwestia metropolitalna pojawia się również w Kon- cepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (Koncepcja…) oraz w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (Krajowa Strategia…). Oba dokumenty stra- tegiczne podkreślają znaczenie największych ośrodków miejskich dla rozwoju kraju. Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju pracuje także nad Krajową Polityką Miejską (Krajowa Polityka…), której celem ma być poprawa efektywności interwencji publicznej, koordynacji polityk sek- torowych na obszarach miejskich oraz rozwiązanie kluczowych proble- mów miast, dla realizacji celów rozwojowych kraju. Równolegle w Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji trwały prace, które objawiły się najpierw w postaci Zielonej Księgi dotyczącej Obsza- rów Metropolitalnych z 2012 roku (Zielona Księga…, 2012), a potem w postaci Białej Księgi Obszarów Metropolitalnych z 2013 roku (Bia- ła Księga…, 2013). W dokumentach tych zwrócono uwagę na podsta- wowe mankamenty dotychczasowych rozwiązań i postulaty wysuwane przez środowisko samorządowe. Warto wskazać konkluzję, jaka wypły- wa z ustaleń ministerstwa w odniesieniu do obszarów metropolitalnych. Otóż sposobem na wzmocnienie metropolii miała być oddolna integra- cja zarządzania wsparta zachętami finansowymi. Miał to być początek wypracowywania rozwiązań, których dynamika oraz kierunek będą za- leżały od władz samorządowych znajdujących się w ramach obszarów metropolitalnych. Zdaniem autorów opracowania narzucanie rozwiąza- nia dla całego kraju w drodze odgórnej reformy nie byłoby skutecznym rozwiązaniem, gdyż opierałoby się na uogólnieniach, które mogłyby nie odzwierciedlać realnych potrzeb polskich miast. Należy też dodać, że Rada Ministrów przyjęła założenia do projektu ustawy o poprawie funk-
  • 6. 100 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 cjonowania i organizacji wykonywania zadań publicznych przez jednost- ki samorządu terytorialnego, które zostały przygotowane w Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji. Niejako w kontrze do przedstawionych wyżej dokumentów i projek- tów, w szczególności tych przygotowanych i wdrażanych przez Minister- stwo Infrastruktury i Rozwoju oraz Ministerstwo Administracji i Cyfry- zacji, w 2013 roku do Sejmu wpłynął poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym. Od początku wzbudzał on poważne wątpliwości i stał się przedmiotem ożywionej dyskusji1 . Przede wszystkim jednak znacząco 1   Opinia prawna w sprawie zgodności z prawem Unii Europejskiej poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym, Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu; Opinia Prokuratora Generalnego o projekcie ustawy o powiecie metropolital- nym; Opinia Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa o projekcie ustawy o powiecie metropolitalnym; Opinia Krajowej Izby Urbanistów o projekcie ustawy o powiecie metropolitalnym; Uwagi Województwa Małopolskiego do projektu ustawy o powie- cie metropolitalnym; Uwagi woj. łódzkiego dotyczące poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym, Departament Polityki Regionalnej; Opinia o projekcie ustawy o powiecie metropolitalnym, Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego; Uwagi woj. opolskiego do projektu ustawy o powiecie metropolitalnym; Opinia woje- wództwa zachodniopomorskiego w sprawie poselskiego projektu ustawy – o powiecie metropolitalnym; Województwo pomorskie – uwagi do poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym – wniesionym do Marszałka Sejmu przez grupę posłów Platformy Obywatelskiej, skierowanym do opinii organizacji samorządowych; Opinia o projekcie ustawy o powiecie metropolitalnym, Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie; Opinia o projekcie ustawy o powiecie metropolitalnym województwa kujawsko-pomorskiego; Uwagi do projektu ustawy o powiecie metropo- litalnym, Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie; Opinia o projekcie ustawy o powiatach metropolitalnych, Związek Powiatów Polskich; Stanowisko Konwentu Marszałków Województw RP nr 43/2013/K-P z dnia 5 grudnia 2013 roku w sprawie projektu ustawy o powiecie metropolitalnym; Stanowisko Kra- jowej Rady Architektów RP w sprawie projektu ustawy o powiecie metropolitalnym; Stanowisko Zarządów Związku Miast Polskich i Śląskiego Związku Gmin i Powiatów w sprawie poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym; Opinia Strony Sa- morządowej Zespołu ds. Ustrojowych Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Teryto- rialnego w sprawie projektu stawy o związkach metropolitalnych; Wspólne stanowisko regionalnych organizacji samorządowych przyjęte na spotkaniu Ogólnopolskiego Poro- zumienia Organizacji Samorządowych w Nowej Soli w dniu 29 października 2013 roku na temat projektu ustawy o powiecie metropolitalnym oraz projektu ustawy o współ- działaniu w samorządzie terytorialnym na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz zmianie niektórych ustaw; Stanowisko Rady Ministrów wobec poselskiego projektu ustawy o powiecie metropolitalnym (druk 2107); Stanowisko Zgromadzenia Ogólnego Śląskiego Związku Gmin i Powiatów w sprawie poselskiego projektu ustawy o powie- cie metropolitalnym, dn. 25 października 2013 roku.
  • 7. ŚSP 4 ’16 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym... 101 odbiegał on od realizowanych już projektów modernizacji polskiego sa- morządu terytorialnego w zakresie polityki wielkomiejskiej. Warto więc przyjrzeć się tej propozycji z należytą starannością. Przepisy ogólne projektu Rozważania należy zacząć od tego, że z projektu ustawy jednoznacz- nie wynika, iż tworzona jest nowa jednostka samorządu terytorialnego. Oznacza to, że w dotychczasowym trójstopniowym zasadniczym po- dziale terytorialnym państwa pojawia się dodatkowy element. Świadczą o tym art. 1–7 (Poselski…), ale także, o czym mowa będzie później, cha- rakter realizowanych zadań, sposób finansowania, kwestie przejęcia ma- jątku, procedury wyborcze względem organów powiatu metropolitalnego i inne. Charakter tej jednostki (Poselski…, art. 1) nie wypełnia bowiem znamion powiatu ani regionu, ma być czymś pośrednim. Bezwarunko- wo należy odrzucić wyjaśnienia projektodawcy, który w uzasadnieniu do projektu stara się lokować powiat metropolitalny na poziomie drugim – czyli powiatowym. Wyraźnie przesądza o tym katalog zadań stawia- nych przed nowo powoływaną jednostką terytorialną, który w żadnym razie nie stanowi substytutu wyzwań stawianych przed funkcjonującymi obecnie: powiatem ziemskim i miastem na prawach powiatu (grodzkim). Ponadto, co istotne, projekt ustawy nie znosi „tradycyjnego powiatu” na terenie objętym powiatem metropolitalnym. Można odnieść wrażenie, że w trójstopniowej skali powiat metropolitalny należy ulokować na pozio- mie „2,5”, co już w założeniu jest zabiegiem niezasadnym. Warto również podkreślić, że wbrew zapisom projektu (Poselski…, art. 3 ust. 1) zakres działania powiatu metropolitalnego w istotny sposób narusza samodziel- ność powiatu, miast na prawach powiatu, gminy, ale także województwa, o czym będzie mowa później. Uzasadnione wątpliwości budzi również sposób tworzenia powia- tu metropolitalnego w drodze rozporządzania Rady Ministrów (Posel- ski…, art. 4), która wprawdzie może zasięgnąć opinii mieszkańców danej wspólnoty, ale konsultacje te nie są w żaden sposób wiążące. Z jednej strony projektodawca stwierdza, że inicjatorem utworzenia powiatu me- tropolitalnego może być zainteresowana rada powiatu, rada miasta na prawach powiatu lub rada gminy (Poselski…, art. 4, ust. 2). Z drugiej strony, gdy pisze o kwestii opiniowania pomysłu na utworzenie nowe- go powiatu metropolitalnego, zamierza konsultować to obowiązkowo
  • 8. 102 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 z radami powiatów i miast na prawach powiatu (które zobowiązuje do prowadzenia konsultacji z mieszkańcami), względnie z sejmikami wo- jewództw (gdy powiat miałby naruszać ich granice), ale w stosunku do rad gmin wprowadza fakultatywne konsultacje z radą gminy, podkreśla- jąc jednocześnie brak wymogu zasięgnięcia opinii mieszkańców (Po- selski…, art. 5, ust. 1). Podsumowując wynika z tego jednoznacznie, że gminy mogą przymusowo zostać członkiem wspólnoty samorządowej, co stoi w wyraźnej sprzeczności z procesami koncentracji poszczególnych podmiotów wokół metropolii. W ustawie założono także, że granice obszaru metropolitalnego obej- mować będą tereny poszczególnych gmin czy powiatów. Tym samym odrzucono koncepcję, aby ich obszar mógł przecinać teren powiatu oraz wykraczać poza teren województwa, jeśli tylko znajduje to logiczne i funkcjonalne uzasadnienie. Trzeba również odnotować, że ustawa nie precyzuje żadnych kryteriów, jakie muszą być spełnione by utworzyć po- wiat metropolitalny. Pozostawione jest to arbitralnej decyzji Rady Mini- strów. Czy to oznacza, że można będzie tworzyć powiat metropolitalny wokół miasta 40-tysięcznego, jeśli takie ambicje będą mieć lokalne wła- dze samorządowe? Ponadto w zasadzie w całym projekcie można odnieść wrażenie, że projektodawca zapomniał o gminie, jako podstawowej jednostce samo- rządu terytorialnego, skupiając swoją uwagę na miastach na prawach powiatu. Jest to widoczne m.in. w części dotyczącej finansów powiatu metropolitalnego, o czym będzie mowa dalej. Nie ulega wątpliwości, co podkreśla zresztą sam projektodawca w uzasadnieniu, że bazą dla przy- gotowania projektu była Aglomeracja Górnośląska, która charakteryzu- je się specyficzną strukturą, bowiem składa się z 14 miast na prawach powiatu (odgrywających kluczową rolę) oraz otaczających je powiatów ziemskich. Tymczasem w Polsce w większości przypadków koncentracja kapitału społeczno-gospodarczego ogniskuje się wokół jednego dużego ośrodka miejskiego, który kooperuje z otaczającymi je gminami czy ca- łymi powiatami. Wydaje się, że przygotowany projekt nie przystaje do warunków funkcjonowania ośrodków wielkomiejskich w Polsce. Zakres działania i zadania powiatu metropolitalnego Zakres działania i katalog zadań realizowanych przez powiat metro- politalny (Poselski…, art. 8) jest niespójny i nieadekwatny do realiów
  • 9. ŚSP 4 ’16 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym... 103 funkcjonowania obszarów metropolitalnych w Polsce. Wynika z niego, że wiele proponowanych zadań nakłada się na te, które realizują inne jednostki samorządu terytorialnego. Istnieje więc poważne ryzyko, że zaistniała sytuacja wygeneruje niepotrzebne spory kompetencyjne i nie- wątpliwie skomplikuje proces decyzyjny w dotychczas funkcjonujących jednostkach. Należy również wyraźnie powiedzieć, że coś, co projekto- dawca nazywa w uzasadnieniu przeniesieniem na szczebel metropolital- ny zadań ponadlokalnych, kluczowych dla rozwoju całej aglomeracji, jest de facto ograniczeniem dotychczasowych kompetencji gmin, miast na prawach powiatu, ale także województw, a co za tym idzie ogranicze- niem dopływu środków finansowych dla tych jednostek. Warto zwrócić uwagę na kilka elementów. Otóż powiat metropolitalny miałby przyjąć i realizować wspólną strategię rozwoju (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 1). W projekcie nie przewidziano natomiast żadnych mechanizmów, które zapewniłyby spójność tej strategii z analogicznymi dokumentami na po- ziomie gminy i „tradycyjnego” powiatu. Na czym więc miałaby polegać rzeczona „wspólnotowość” proponowanego dokumentu strategicznego? Powiat miałby również uchwalać studium uwarunkowań i kierun- ków zagospodarowania przestrzennego powiatu metropolitalnego, któ- re na dodatek miałoby stanowić wiążące wytyczne dla miast będących członkami powiatu metropolitalnego w procesie tworzenia gminnych stu- diów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz gminnych planów zagospodarowania przestrzennego (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 2). Zapis ten w wyraźny sposób ingeruje w samodzielność gmin w zakresie planowania przestrzennego. Czy studium metropolitalne miałoby być sumą studiów gminnych? Tego projekt nie precyzuje. Po- nadto projektodawca pisząc o wiążących wytycznych względem miast, kontynuując swój wywód, rozszerza tę kategorię o gminy. Kogo więc dotyczyć będą te wytyczne? Ten fragment został zredagowany bardzo nieprecyzyjnie. Warto też odnotować fakt, że pisząc w dalszej części pro- jektu (Poselski…, art. 34, ust. 2, pkt 1) o zadaniach stawianych przed za- rządem powiatu metropolitalnego użyto sformułowania „przygotowanie […] projektu planu zagospodarowania przestrzennego powiatu metropo- litalnego”. Trzeba więc wyraźnie podkreślić, że rzeczone „studium” oraz „plan” to dwa różniące się od siebie dokumenty. Efekt projektu jest taki, że powiat ma przygotować jeden z nich, a jego organ wykonawczy drugi. Jest to poważny błąd, który wymagałby ujednolicenia – albo powiat przy- gotowuje jeden z tych dokumentów, albo oba – w obydwu przypadkach wymaga to zmiany przepisów projektu.
  • 10. 104 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 Powiat miałby organizować i wykonywać publiczny transport zbiorowy na jego obszarze (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 3). Zapis ten nie precyzuje jednak o jaki transport chodzi, ale można domniemywać, że projektodawca miał na myśli transport zintegrowany. Przed powiatem postawiono również zadanie planowania sieci i zarządzania drogami publicznymi krajowymi i wojewódzkimi na obszarze powiatu metropolitalnego (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 4). Należałoby sprecyzować, czy w zakresie dróg krajowych mieszczą się również autostrady i drogi ekspresowe? Pomijając to pyta- nie z przepisu tego wynika jednoznacznie, że projekt odbiera kompetencje miastom na prawach powiatu, samorządowi województwa, a nawet Gene- ralnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. Powiat miałby uchwalać i realizować programy ochrony środowiska, gospodarki wodno-ściekowej oraz gospodarki odpadami na swoim ob- szarze (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 5). Nie ulega wątpliwości, że wy- magałoby to ingerencji w ustawach normujących te zagadnienia, które wymieniono w dalszej części tego opracowania. W ręce powiatu metro- politalnego przekazano również uchwalanie planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla powiatu metropolitalnego (Po- selski…, art. 8, ust. 1, pkt 6). Wygląda więc na to, że odbieramy te kom- petencje gminom. Powiat metropolitalny miałby również uchwalać programy metropoli- talne w zakresie bezpieczeństwa publicznego i zarządzania kryzysowego (Poselski…, art. 8, ust. 1, pkt 7). Warto dodać, że w art. 10 ust. 1 (Posel- ski…) stwierdzono także, że organy administracji rządowej mogą nało- żyć na powiat metropolitalny obowiązek wykonania określonych czyn- ności w zakresie należącym do zadań powiatu, związanych z usuwaniem bezpośrednich zagrożeń dla bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz z obronnością. Projekt nie odnosi się natomiast w żadnym stopniu do przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzyso- wym (Dz. U. 2013, poz. 1166), która w sposób kompleksowy reguluje wspomniane wyżej kwestie. Władze powiatu metropolitalnego Ustrój powiatu metropolitalnego jest zasadniczo powieleniem ustroju powiatu. Organami będą rada powiatu metropolitalnego – jako organ sta- nowiący i kontrolny oraz zarząd powiatu metropolitalnego – jako organ wykonawczy (Poselski…, art. 12–13). Wątpliwości budzi bezpośredni
  • 11. ŚSP 4 ’16 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym... 105 wybór 15-osobowej rady powiatu metropolitalnego. Zdaniem projekto- dawcy miałoby to pozwolić na „uniknięcie konfliktów kompetencyjnych pomiędzy organami” oraz „przełamać partykularyzm lokalny radnych”. Metodą na owo „przełamanie” miałoby być m.in. takie skonstruowanie okręgów wyborczych, aby przekraczały one granice miast. W przekona- niu autora taki sposób elekcji byłby bardzo trudny do wprowadzenia tam, gdzie do tej pory funkcjonowały rady (np. w stowarzyszeniach funkcjonu- jących wokół dużych ośrodków miejskich jak Poznań), złożone z osób de- legowanych z poszczególnych jednostek samorządu wchodzących w skład metropolii. Należy bowiem zadać sobie zasadnicze pytanie: Jaka w tym modelu miałaby być rola prezydentów miast na prawach powiatu, wło- darzy gmin czy starostów powiatów ziemskich? W ocenie autora, projekt pomija zupełnie rolę tych osób w zarządzaniu powiatem metropolitalnym. Tymczasem w polskiej rzeczywistości samoorganizacja ośrodków metro- politalnych opiera się właśnie na kooperacji funkcjonujących już jednostek samorządu terytorialnego. Dodać należy, że odbywa się ona w trudnych warunkach, bowiem do dziś, mimo usilnych starań środowisk naukowych i samorządowych, nie udało się wprowadzić chociażby możliwości nawią- zania współpracy na zasadach związku między gminą i powiatem. Wydaje się, że proponowane rozwiązanie nie przystaje do polskiej rzeczywistości i może wywołać destabilizujące spory polityczne, które doprowadzą do dezintegracji kooperujących środowisk samorządowych. Warto też odnotować, że same zasady wyboru rady powiatu metropoli- talnego potwierdzają tezę, iż mamy do czynienia z nową jednostką samo- rządową (Poselski…, art. 14, ust. 3). Wybory mają być bowiem przepro- wadzone w oparciu o przepisy ustawy z dnia 5 stycznia 2011 roku Kodeks wyborczy (Dz. U. 2011, Nr 21, poz. 112) dotyczące wyboru radnych do sejmików województw, natomiast podział na okręgi wyborcze ma być do- konany w oparciu o przepisy dotyczące wyborów do rad powiatów. Novum jest niewątpliwie to, że przewodniczącym zarządu powiatu metropolitalnego oraz przewodniczącym rady powiatu metropolitalne- go będzie jedna i ta sama osoba, a mianowicie „starosta metropolitalny” (Poselski…, art. 18, ust. 1 oraz art. 28, ust. 2). Czy takie połączenie ma rację bytu? W ocenie autora nastręcza ono wielu praktycznych trudności. O dwóch należy koniecznie wspomnieć. Po pierwsze stoi ono w wyraź- nej sprzeczności z zasadą rozdziału organu wykonawczego i stanowiąco- kontrolnego. Nie można bowiem zapominać, że rada pełni wobec starosty funkcję kontrolną. Jak zatem zwoływane i prowadzone będzie posiedze- nie rady, w sytuacji gdy jej przedmiotem będzie np. wniosek o nieudzie-
  • 12. 106 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 lenie absolutorium? Wprawdzie projektodawca przewiduje, że staro- sta nie bierze udziału w głosowaniu, gdy sprawa dotyczy jego interesu prawnego (Poselski…, art. 18, ust. 3), ale nadal zwołuje posiedzenie oraz przewodniczy jego obradom. Jest to sytuacja bardzo niezręczna, wręcz konfliktowa i do tej pory nieznana w analogicznych przepisach ustawy o samorządzie powiatowym oraz wojewódzkim. Po drugie, nie bardzo wiadomo, kto miałby w proponowanym rozwiązaniu wykonywać czyn- ności z zakresu prawa pracy związane z nawiązaniem i rozwiązaniem sto- sunku pracy ze starostą metropolitalnym, o czym mowa w ustawie z dnia 21 listopada 2008 roku o pracownikach samorządowych (Dz. U. 2008, Nr  223, poz.  1458 z późn. zm.). W dotychczasowych rozwiązaniach funkcję tę wobec starosty pełnił przewodniczący rady powiatu, z tym, że wynagrodzenie ustalała rada powiatu. Zachowanie tej propozycji wyma- gałoby zmian w rzeczonej ustawie. Mienie i finanse powiatu metropolitalnego Ta część ustawy zawiera w sobie bardzo niebezpieczny element, który nazwany wprost polegać ma na swoistego rodzaju „wywłaszczeniu” gmin. Powiat metropolitalny miałby bowiem nabyć mienie m.in. w drodze prze- kazania składników majątkowych przez gminy wchodzące w jego skład (Poselski…, art. 44, ust. 1, pkt 1). Przekazanie zakłada dobrowolność, tymczasem w projekcie stwierdza się, że to Rada Ministrów w drodze rozporządzania określi wykaz składników majątkowych i tryb ich prze- kazania powiatowi przez gminy z jego terenu (Poselski…, art. 44, ust. 2, pkt 1). Tego rodzaju rozwiązanie wygeneruje niepotrzebne spory i oba- wy wśród włodarzy gmin, że powstający powiat w pierwszej kolejności będzie miał przejąć dobrze rozwinięte elementy infrastruktury gminnej, pozbawiając ją tym samym szans rozwojowych. Należy też wskazać, że projektodawca mija się z prawdą stwierdzając, że proponowane rozwią- zanie jest analogiczne do zastosowanego w 1999 roku w przypadku po- wiatów ziemskich i grodzkich. Trzeba bowiem wyraźnie podkreślić, że w owym czasie nie przekazywano powiatom składników mienia innych jednostek samorządowych, a już na pewno nie w formie arbitralnej decy- zji Rady Ministrów, co proponuje projektodawca. Najwięcej wątpliwość budzi art. 68 (Poselski…), który bardzo ogólni- kowo określa sposób finansowania powiatu metropolitalnego, co nie daje podstaw do precyzyjnego orzeczenia o ewentualnych kosztach tej pro-
  • 13. ŚSP 4 ’16 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym... 107 pozycji. Razi przede wszystkim fakt, że powiat miałby pozyskać środki finansowe w zasadzie tylko kosztem miast, a nie wszystkich podmiotów wchodzących w jego skład (np. gmin). Zapis jest również o tyle kłopo- tliwy, że stwierdzając o przeniesieniu środków z istniejących jednostek samorządowych, nie przewiduje przejęcia ich konkretnych zobowiązań przez powiat metropolitalny. Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju za- bieg doprowadzi do pogorszenia sytuacji finansowej jednostek samorzą- dowych funkcjonujących na obszarze powiatu metropolitalnego. Z drugiej jednak strony mamy do czynienia z sytuacją swoistego rodzaju redystrybucji udziału miast na prawach powiatu we wpływach z podatków PIT i CIT (Poselski…, art. 68, pkt 1). Ustalone przez projek- todawcę dochody z tytułu obu podatków na rzecz powiatu metropolital- nego miałby później zostać wtórnie podzielone proporcjonalnie między miasta na prawach powiatu. Projektodawca przewidział również zwolnie- nie powiatów metropolitalnych na okres 5 lat, ale także miast na prawach powiatu wchodzących w jego zakres w okresie roku następującego po jego utworzeniu, z obowiązku dokonywania wpłat do budżetu państwa z przeznaczeniem na część równoważącą subwencji ogólnej dla powia- tów (art. 68, pkt 9). Należałoby w tej sytuacji precyzyjnie wyliczyć, cze- go projektodawca nie czyni nawet na wybranym przykładzie, jakie skutki finansowe przyniesie zwolnienie powiatów metropolitalnych i miast na prawach powiatu z tzw. janosikowego. Przepisy przejściowe, dostosowujące i końcowe Ten fragment ustawy potwierdza tylko wcześniejsze uwagi krytyczne. Warto zwrócić uwagę na trzy z nich. Po pierwsze w art. 77 (Poselski…) potwierdzono jednoznacznie, że z dniem utworzenia powiatu metropo- litalnego przejmuje on zadania określone w art. 8 wraz ze służącymi do wykonania tych zadań aktywami trwałymi i innymi składnikami majątko- wymi należącymi do jednostek samorządu terytorialnego wchodzących w skład powiatu metropolitalnego. Wywłaszczenie gmin stanie się więc faktem. Po drugie, art. 81 pozwala na przejęcie z mocy prawa praw i obo- wiązków wynikających z członkostwa nowo powstałego powiatu metro- politalnego w związkach oraz stowarzyszeniach, do których należą już wchodzące w jego zakres powiaty lub gminy. Co ważne projektodawca nie określa, co dzieje się z dotychczasowymi członkami tych organizacji, tj. utrzymują czy też tracą oni członkostwo, a może tylko zmienia się cha-
  • 14. 108 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 rakter ich członkostwa? Przepisy w tej materii są daleko nieprecyzyjne. Po trzecie wreszcie, przepisy mówiące o powołaniu pełnomocnika do spraw powiatu metropolitalnego różnią się od analogicznych reguł zawartych chociażby w ustawie o samorządzie gminnym (Poselski…, art. 74–75). Wydaje się, że zasadnym byłoby dostosowanie zapisów do funkcjonują- cych już wzorców. Dodatkowo, przepisy mówiące o powołaniu zespołu do spraw utworzenia powiatu metropolitalnego są nieprecyzyjne – np. nie dają odpowiedzi na pytanie kto go powołuje (Poselski…, art. 76). Warto również dodać, że w uzasadnieniu do projektu brakuje wyraź- nie wskazanych skutków finansowych proponowanej regulacji, co kłóci się z art. 50 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 roku o finansach publicznych (Dz. U. 2009, Nr 157, poz. 1240 z późn. zm.), w którym stwierdzono, że „projekt ustawy skutkującej zmianą poziomu dochodów lub wydatków jed- nostek samorządu terytorialnego wymaga określenia wysokości skutków tych zmian, wskazania źródeł ich sfinansowania oraz zaopiniowania przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego”. Podsumowanie Podsumowując całość rozważań należy stwierdzić, że poselski pro- jekt ustawy o powiecie metropolitalnym nie przystawał do samorządowej rzeczywistości będącej efektem 25 lat pracy zarówno parlamentarzystów, samorządowców, jak i przedstawicieli świata nauki. Nie ulega jednak wątpliwości, że dobrze się stało, iż ten projekt trafił pod obrady parlamen- tu, bowiem stał się podstawą do ożywionej dyskusji. W jej efekcie wy- pracowano de facto nowe rozwiązanie, włącznie ze zmianą nazwy samej ustawy, która w ostatecznej wersji brzmi ustawa z dnia 9 października 2015 roku o związkach metropolitalnych. Ustawa, która została przyjęta przez Parlament RP i podpisana przez Prezydenta RP ma niewiele wspólnego z pierwotną wersją poselskiej propozycji rozwiązania kwestii metropolitalnej w Polsce po wielu la- tach burzliwej dyskusji. Trudno jest dziś oceniać efektywność przyjętych rozwiązań, bowiem dopiero praktyka funkcjonowania związków metro- politalnych pokaże, czy decyzja o przyjęciu nowych rozwiązań w takim kształcie była słuszna. Ostateczne rozstrzygnięcie zostanie przeanalizo- wane przez autora w osobnym opracowaniu. Nie ulega jednak wątpliwo- ści, że po 26 latach funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego w Polsce rozpoczęliśmy nowy rozdział w ich historii. Pewnym jest, że
  • 15. ŚSP 4 ’16 Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym... 109 należy rozwijać przyjęte już pomysły zakładające wykorzystanie szans, jakie drzemią w polskich obszarach metropolitalnych. Bibliografia Antkowiak P. (2011a), Decentralizacja władzy publicznej w Polsce na przykładzie samorządu terytorialnego, „Środkowoeuropejskie Studia Polityczne”, nr 2. Antkowiak P. (2011b), Samorząd terytorialny na przykładzie miasta Konina, Poznań 2011. Antkowiak P. (2014), Opinia na temat poselskiego projektu ustawy o powiecie metro- politalnym (druk nr 2107), Warszawa. Antkowiak P. (2015), Decentralization of public authority as a result of political changes in Poland, „Przegląd Politologiczny”, nr 1. Biała Księga Obszarów Metropolitalnych (2013), Warszawa. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności, 11 stycznia 2013 roku, Warszawa. Kaczmarek T. (2008), Aglomeracja poznańska jako region badania i działania, w: Powiat poznański. Jakość przestrzeni i jakość życia, red. T. Kaczmarek, A. Mizgajski, Poznań. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, grudzień 2011, War- szawa. Krajowa Polityka Miejska, marzec 2014, Warszawa. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie, 13 lipca 2010 roku, Warszawa. Nawrot B. (2011), Obszar metropolitalny jako propozycja zmian w systemie zarządza- nia lokalnego w Polsce, w: Wieloaspektowość samorządności gminnej w Pol- sce, red. B. Nawrot, J. Pokładecki, Poznań. Poselski projekt ustawy o powiecie metropolitalnym (druk nr 2107). Program Pilotażowy Reformy Administracji Publicznej, Warszawa 1993. Projekt ustawy o rozwoju miast, centrach rozwoju regionalnego i obszarach metro- politalnych. Projekt ustawy o polityce miejskiej i współpracy jednostek samorządu terytorialnego w tym zakresie oraz zmianach niektórych innych ustaw. Projekt ustawy o ustroju obszarów metropolitalnych. Projekt ustawy o obszarach metropolitalnych. Słobodzian B. (2011), Gmina – miasto na prawach powiatu – metropolia – w poszu- kiwaniu efektywnego modelu ustroju miast w Polsce, w: Wieloaspektowość samorządności gminnej w Polsce, red. B. Nawrot, J. Pokładecki, Poznań. Ustawa z dnia 24 listopada 1995 roku o zmianie zakresu działania niektórych miast oraz miejskich strefach usług publicznych, Dz. U. 1997, Nr 36, poz. 224.
  • 16. 110 Paweł Antkowiak ŚSP 4 ’16 Ustawa z dnia 9 października 2015 roku o związkach metropolitalnych, Dz. U. 2015, poz. 1890. Wierzba A. (2006), Miasto na prawach powiatu. Zagadnienia ustrojowe, Warszawa. Zielona Księga dotycząca Obszarów Metropolitalnych, kwiecień 2012, Warszawa. Parliamentary draft of an act on the metropolitan district – a progress or regression in the reform of local government in Poland? Summary The development of local government is one of the key factors that contributed to the democratization of the political system in Poland. The process of building local government in Poland is still not finished, and there are new challenges. One of the important issues is the question of increasing role of metropolitan areas and large urban areas. The subject of the article was an analysis of the parliamentary Act on the metropolitan district. The proposed project does not fit the local reality. The good thing was that this project provoked the debate. As a result, it developed a new solu- tion – the Act on metropolitan associations. Key words: metropolitan area, metropolitan district, local government