SlideShare ist ein Scribd-Unternehmen logo
1 von 72
Downloaden Sie, um offline zu lesen
स्रोतस्
Dr. Chandu B K
( BAMS )
Dept of Kriya shareera
स्रोतस्
Introduction to Srotas
• Every stable tissue is composed of numerous minute living
cells which forms organ and other complicated structure
• For each tissues or cells it is needed to provide nutrition
• They need particular passage or spaces to provide
nutrition to the particular cells or organs
स्रोतस् लक्षण
Synonyms.
• स्रोत ांसस - Channels.
• ससर - Veins
• धमसि - Artery
• रस यन्यः - Lymphatic drainage
• रसव सिसि - Capillaries
• ि सि - Pathways
• पन्थ िः - Passages
• म र् ा - Pathways
• सांवृत - Narrow channels
• असांवृत - Broad channels
• शररर सिद्र - Body orifices, opening , cavities
• स्थ ि - Site or locus
• आशय - Repositories
• धमसि - The structure which we can pulsate
compared to arteries
• स्रोतस् - All the channels of the body all organ
systems
• ससरः - Carrying substance ( compared to veins)
Commentary on Srotas
Gangadhara
• The pathways through which Rasa, rakta etc tissues
are transported or the pathways through which the
tissues flow are called Srotas
Chakrapani
• The channels which transport the Poshaka dhatus (the
part of the rasa etc tissues which flow to provide
nutrition to the successive tissues) are called Srotas.
• ख सि स्रोत ांसस ( दल्, सु, श 9/10)
• The structure having cavity or space are called as
srotas
Types of Srotas
स्रोतस् ( 2 types )
ब ह्य स्रोतस् अभ्यतांर स्रोतस्
ब ह्य स्रोतस्
• स्रोत ांसस ि ससक
े कणे िेत्रे प यु आस्य
मेििम्।
स्तिौ रक्तपथश्चेसत ि ररण मसधक
ां त्रयम्
।।
In female's
Three extra
openings
2स्थि
1 योसि
अभ्यतांर स्रोतस्
•These are the srotas
constituted insides
the body only or
may connected to
outside through
ब ह्य स्रोतस्
• According to चरक - 13 types
प्राणेदकान्नरसरुधिरमाांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रोपुरुषर
स्वेदवहाधिश्चेधत अभ्यन्तर स्रोतासाां ।
(च, धव , 5/5 )
• According to सुश्रृता - 11 types
अतः ऊर्ध्व स्रोतसाां मूलधवद्धलक्षणमुपुरदेक्ष्मायः
ताधि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमाांसमेदोमूत्रपुरुषर
शुक्रातवववहाधिश्चेधत ।
(सु , शा, 9/12 )
Cause
क्षय त् सांध रण त् रौक्ष्य त् व्य य म त् क्षुसधतस्य च ।
प्र ण व सिसि दुष्यन्ति स्रोत ांसस अन्येश्च द रूणः ।।
( च,सव,5/10)
क्षय - Depletion of tissues
सांध रण त - Holding natural urges
रौक्ष - Intake big dry food
व्य य म - Excessive exercise
अन्येश्च द रूण - Excessive activity beyond
capacity
Signs and symptoms
• असतसृष्टां असतबद्धां क
ु सपतां अल्प ल्पां असिक्ष्णां व स
शब्द शूलां उच्छवसि दृष्ट प्र ण वि न्य स्रोत ांसस
प्रदुष्ट सिसत सवध्यत् ।
( च, सव , 5/8 )
असतसृष्ट - Long breathing
असतबद्ध - Short breathing
क
ु सपत - Difficult breathing
अल्प ल्पां - frequent and interrupted breathing
असिक्ष्णां - Highly disturbed breathing
शब्द - Abnormal sounds
शूलां - Painful breathing
• तत्र सवद्धस्य क्रोदि सविमि मोिि भ्रमण वेपि सि
मरणां व
िवसत ।
( सु ,श ,9/12 )
क्रोदि - Anger
सविमि - Bending of body
मोिि - Perplexing
भ्रमण - Illusion, Giddiness
वेपि सि - Tremors
Cause
• औष्ण्य त् आम त् िय त् प ि त् असतशुष्क अन्नसेवि त् ।
अम्बुव सिसि दुष्यन्ति तृष्णय श्च असतसपिि त् ।।
( च,सव ,5/11)
औष्ण्य त् - Hotfoods consumption
आम त् - Undigested foods
िय त् - fear
प ि त् - alcohol consumption
असतशुष्क अन्नसेवि त् -dry foods
तृष्णअसतसपिि - Thirst
Signs and symptoms
• सिह्व त लु ओष्ट कण्ट क्लोमशोषां सपप सां च सतप्रवृद्ध ां
दृष्ट्व उदकव िन्यस्य स्रोत ांसस प्रदुष्ट सिसत सवध्य त् ।
(च,सव , 5/8)
सिह्व - Tounge
त लु - Pallate
ओष्ट - lips
कण्ट - Throat
क्लोम - Dryness of spleen
सपप सां - Thirst
Cause
• असतम त्रस्य च अक ले च असितस्य च िोिि त् ।
अन्नव सिसि दुष्यन्ति वर्ुण्न्न्य त् प वकस्य च ।।
( च, सव , 5/12)
असतम त्रस्य - Heavy food intake
अक ले - Incorrect timings of taking food
असितस्य - Unwholesome food
वर्ुण्न्न्य त् प वकस्य - Digestive fire
आम
Signs and symptoms
• अिन्न सिलषां आरोचक असवप कौ िसदिं च दृष्ट्व
अन्नवि न्यस्य स्रोत ांसस प्रदुष्ट िीसत सवद्य त्|
(च, सव 5/8 )
अिन्न सिलषां - Aversion towards food
आरोचक - Tastelessness
असवप क - Indigestion
िदी - Vomiting
Signs and symptoms
• तत्र सवद्धस्य ध्म िां शूलोऽन्नद्वेषश्छसदाः सपप स ऽऽन्ध्यां
मरणां च ।
( सु , श , 9/12 )
अध्म ि - Flatulence
शुल - Abdominal and colic pain
ऽन्नद्वेष - Aversion of food
अन्ध्य - Blindness
Cause
• र्ुरुशीतमसतसिग्धमसतम त्रां समश्नत म्|
रसव िीसि दुष्यन्ति सचन्त्य ि ां च सतसचिि त् ।।
( च,सव, 5/13 )
र्ुरू -Heavy food
शीत - Cold foods
असतसिग्ध- Excessive intake of oily foods
असतम त्रां- More eating
असतसचिि त् - Stress ,excessive thinking
Signs and symptoms
• अश्रद्ध च रुसचश्च स्यवरस्यमरसज्ञत |
हृल्ल सो र्ौरवां तन्द्र स ङ्गमदो ज्वरस्तमः
प ण्डुत्वां स्रोतस ां रोधः क्लब्यां स दः क
ृ श ङ्गत |
ि शोऽग्नेरयथ क लां वलयः पसलत सि च
रसप्रदोषि रोर् ,... (च, सु 28/10)
• Ashraddha – lack of interest in the food
• Aruchi – tastelessness
• Aasya vairasya – feeling of weird tastes in the mouth
• Arasagnata – failure to identify any taste
• Hrullasa – watering of mouth, excessive salivation, nausea
• Gourava – heaviness
• Tandra – drowsiness
• Angamarda – pain in body parts
• Jwara – fever
• Tama – feeling of darkness before the eyes
• Pandutva – anaemia
• Srotorodha – block in multiple channels of the body
• Klaibya – impotence
• Saada – fatigue, stoppage of working of organs and tissues
• Krushangataa – emaciation
• Nasho agnehe – destruction of agni, the metabolic fire
तत्र सवद्धस्य शोषः प्र णवि सवद्धवत् च मरणां तत्
सलङ्ग सि च ।
( सु , श ,9/12 )
शोषः -Emaciation
Symptoms of प्र णवि vitiation
सलङ्ग सि - Eye disorder
Cause
...वक्ष्यिे रक्तदोषि ः|
क
ु ष्ठवीसपासपिक रक्तसपत्तमसृग्दरः ॥
र्ुदमेढ्र स्यप कश्च प्लीि र्ुल्मोऽथ सवद्रसधः|
िीसलक क मल व्यङ्गः सपप्प्प्लवन्तस्तलक लक ः ॥
दद्रुश्चमादलां सित्रां प म कोठ स्रमण्डलम्|
रक्तप्रदोष ज्ज यिे,...
[ च सु 28 / 11,12, 13 ]
Symptoms and signs
• र्ुदप क – inflammation and suppuration of anal canal and anal
orifice
• मेद्र प क– inflammation and suppuration of penis
• आस्य प क – Ulceration of mouth and tongue, stomatitis,
• न्तप्लि – Enlargement of spleen
• र्ुल्म – abdominal tumours
• सवद्रसध – Abscess
• िीलीक - bluish eruptions
• क म ल – Jaundice
• व्यङ्गः सपप्प्प्लवन्तस्तलक लक ः – includes pigmentation and
melanin related problems like freckles, mole, melano-derma,
chloasma etc
• द द्रुि – Ringworm or tines
• चमादल – excoriation
• सित्रां– leukoderma
• प म – Scabies
• कोठ – skin eruptions
• अश्रमांिल – Reddish circular skin eruptions or patches
तत्र सवद्धस्य श्य व अङ्गत ज्व रो द ि प िुत शोसणत
आर्मिां रक्तिेत्रत च ।
[ सु श 9/12 ]
श्य व अङ्गत - Black or brown discolouration
ज्व र - Fever
द ि - Burning sensation
प िुत - Anaemia
शोसणत र्मि - Bleeding from ब ह्य स्रोतस्
रक्तिेत्रत - Reddish eye
Cause
• असिष्यन्दीसि िोज्य सि स्थूल सि च र्ुरूसण च|
म ांसव िीसि दुष्यन्ति िुक्त्व च स्वपत ां सदव ।।
[ च सव 5 / 15 ]
असिष्यन्दीसि - Effusion
िोज्य सि - More eating
स्थूल सि - fat
र्ुरूसण -Heavy body
िुक्त्व - Excessive movement or pain of muscle
Signs and symptoms
• ...शृणु म ांसप्रदोषि ि्
असधम ांस बुादां कीलां र्लश लूकशुन्तण्डक
े
पूसतम ांस लिीर्ण्डर्ण्डम लोपसिसह्वक ः
सवद्य न् ांस श्रय ि्,...
[ च , सु , 28/13 -14 ]
• आसदम ांस – Excessive growth of muscle tissue
• अिुाद – tumours
• कीलां - Tonsillitis
• र्ल श लूक– Adenoids
• र्ल शुसढ्ांक
े – elongated uvula
• पूसत म ांस– muscle necrosis
• र्लर्ांि– Goitre
• र्ांिम ल– cervical lymphadenitis
• उपसिसह्वक – Epiglottitis
•तत्र सवद्धस्य ियथुम िंसशोषः ससर ग्रन्थयो
मरणां च ।
[सु, श , 9/12 ]
ियतु - swelling , odema
म ांस शोष - wasting of muscles
ससर ग्रांसथ - clotting ot blood vessels
Cause
• अव्य य म सिव स्वप्न न्ेद्य ि ां च सतिक्षण त्|
मेदोव िीसि दुष्यन्ति व रुण्य श्च सतसेवि त्||
[ च सव 5 /16 ]
अव्यय म त् - Lack of excersise
सदवस्वप्न - sleeping in day time
मेद्य ि च असतिक्षणत् - Eating more
व रुसण - Excessive consumption of alcohol
Signs and symptoms
• ... मेदःसांश्रयाांस्तु प्रचक्ष्महे|
धिस्िताधि प्रमेहाणाां पुरूववरूपुराधण याधि च
( च सू 28 / 15 ]
धिस्िताधि - अष्टधिांधदता पुरुरु , The vitiation of this
srotas will leads to manifestation of 8types of social
untit body frame
प्रमेहाणाां पुरूववरूपुराधण - urinary symptoms , Diabetics
• तत्र सवद्धस्य स्वेद र्मिां सिग्ध ङ्गत त लुशोषः
स्थूलशोफत सपप स च ।
स्वेद र्मिां - Excessive sweating
सिग्ध ङ्गत - oily appearance of body
त लु शोष - Dryness of Pallate
स्थूल - obesity
शोफत - Oedema
सपप स - Thirst
Cause
• व्य य म दसतसङ्क्षोि दस््ि मसतसवघट्टि त्|
अन्तस्थव िीसि दुष्यन्ति व तल ि ां च सेवि त् ॥
[च सव 5 /17 ]
व्यय म - Excessive excersise
असतसङ्गक्षोि द - Excessive irritation
असतसवघटि - Repeated trauma
व तल िर - vata aggreate food
अस्थ ि -Heavy weights on bone
Signs and symptoms
अध्यास्तदन्तौ दांन्तस्थि मेदोशूलां च धववणवत
क
े शलोमिखश्मसृ दो श्च अस्थिप्रदो जा ।।
( च, सू ,28/16)
अध्यास्स्त - Extra growth of bone
अध्यदांत - Extra growth ot teeth
मेदशूल - Pain of bone tissues
धववणवत - discoloration of body
िख - Nail
श्मसृ - Mustache
Cause
• उत्पे ात - Being crushed
• अधतअधिष्यदात - kapha charecter
• अधिघातात् - Accident
• प्रधपुरडािात् - compress
• धवरुद्ध आहार - Unwholesome foods
Signs and symptoms
पवा रुक- Pain in Joints
तमो दशाि - Black circles infront of eyes
अरुष ां - seborrhoes
स्थुल मूल व पवा - Enlarged joints
Cause
• अक लयोसिर्मि सन्नग्रि दसतमथुि त्|
शुक्रव िीसि दुष्यन्ति शस्त्रक्ष र सग्नसिस्तथ ।।
. [ च , सव , 5/18 ]
अयोसिर्म - sex with women having abnormal vagina
सिग्रि - withhold रेतस् or natural urge
श स्त्र - Injuries by instrument or weapon to genital area
असतमथुि - Excessive sex
क्ष र - Application of bases to genital organ
असग्न - fire burns
Signs and symptoms
•...शुक्रस्य दोष त् क्लब्यमिषाणम्|
रोसर् व क्लीबमल्प युसवारूपां व
प्रि यते||
ि च स्य ि यते र्िाः पतसत प्रस्रवयसप|
शुक्र
ां सि दुष्टां स पयां सद रां ब धते िरम्||
[ च, सु , 28/18 -19 ]
• तत्र धवद्धस्य स्िबता धचरात् प्रसेको रक्तशुक्रता I
[ सु ,शा , 9 /12 ]
स्िबता - Impotence
धचरात् प्रसेका - Delayed ejaculation
Cause
• मुसत्रतीदक िक्ष्य न्तस्त्रसेवि त – Drinking water, taking food and
having sex in the presence of urge for urination (urine should
be voided before eating, drinking or having sex)
• मूत्र सिग्रि– habit of holding the urge of voiding urine as a
regular practice
• सक्षण– body getting emaciated or tissue depletion,
consumption
• असिक्षत – injury or damage to the passages carrying urine
Signs and Symptoms
• 2
व्य यम त - Excessive excersise
असतसांत प – exposure to heat
शीतोष्णक्रमसेव ि त non-judicious intake of cold and hot foods
and comforts, at a time
क्रोद – excessive anger
शोक – excessive grief
िय– excessive fear
Signs and symptoms
• अस्वेदि – Lack of sweating
• अधतस्वेदि– Excessive sweating
• पुरारुष्या – Roughness of the skin
• अधत स्लश्ण– Excessive smoothness of the skin
• पुरषरदा – Burning sensation
• लोम ह व – Horripilation
• सांध र ि त– Regular habit of withholding the urge for
defecation
• असत शि त– excessive eating
• असिणा– indigestion
• अध्य शित– repeated eating (eating before the food
taken before is digested)
• दुबाल असग्न– weak digestion
• क
ृ श – emaciated persons
Signs and symptoms
• क
ृ च्छे ट – difficulty in excreting stools
• अल्प ल्प– faeces getting expelled in small
quantities
• स शब्द – lot of sounds during defecation
• स शुल – painful excretion of faeces
• असतद्रव – liquid or loos stools
• असतग्रांसथ – solid, hard stools in the form of
pellets,
• असति हु– excess formation of faeces or
frequent excretion
• अिि – flatulent disorders
• दुर्ादां– foul smelling faeces
• ग्रसथग्रत - hard faeces in the intestines
(difficult to excrete)
Cause
• Arthava vitiation occurs due to pitta and
rakta vitation
Exposure to fire, sunlight
Consumption of oily , hot foods
Signs and symptoms
• तत्र सवद्ध य वन्ध्य त्वां मथुि ससिष्णुत्वम तावि शश्च |
[ सु श 9/12 ]
वन्ध्य त्वां - Infertility
मथुि ससिष्णुत - Dyspareunia
आताव ि श - Amenorrhoea
Conclusion
•Srotas are the channel responsible
for transfer of nutrition and also
responsible for the disease
production.
References
 Dr. Deepa S J SDMIAH class and slides
 Article by Dr Raghuram Y.S. MD (Ay)
 र ष्टर ीय ि रतीय आयुसवाज्ञ ि सांपद सांस्थ ि - e samhita
 A textbook of shareera Kriya by Dr. Subhash ranade
and others
Thank you

Weitere ähnliche Inhalte

Was ist angesagt? (20)

Srothas
SrothasSrothas
Srothas
 
Karma
KarmaKarma
Karma
 
Dr Sujit Kumar MD koshta
Dr Sujit  Kumar MD koshtaDr Sujit  Kumar MD koshta
Dr Sujit Kumar MD koshta
 
Abyantar Snehapan
Abyantar Snehapan Abyantar Snehapan
Abyantar Snehapan
 
Dhatu sarata
Dhatu sarataDhatu sarata
Dhatu sarata
 
Doshagati from Shakha to Kostha .pptx
Doshagati from Shakha to Kostha .pptxDoshagati from Shakha to Kostha .pptx
Doshagati from Shakha to Kostha .pptx
 
Management of Pranavaha srotas Diseases “Ayurvedic Pulmonology”
Management of Pranavaha srotas Diseases “Ayurvedic Pulmonology”Management of Pranavaha srotas Diseases “Ayurvedic Pulmonology”
Management of Pranavaha srotas Diseases “Ayurvedic Pulmonology”
 
Concept of agni & ama seminar
Concept of agni & ama seminarConcept of agni & ama seminar
Concept of agni & ama seminar
 
Dosha dhatu mala
Dosha dhatu malaDosha dhatu mala
Dosha dhatu mala
 
Ahara Paka.pptx
Ahara Paka.pptxAhara Paka.pptx
Ahara Paka.pptx
 
LEENA DOSHA.pptx
LEENA DOSHA.pptxLEENA DOSHA.pptx
LEENA DOSHA.pptx
 
Asthi Sharir
Asthi SharirAsthi Sharir
Asthi Sharir
 
Ayurvedic concept of srotas
Ayurvedic concept of srotasAyurvedic concept of srotas
Ayurvedic concept of srotas
 
Sthoulya & Karshya
Sthoulya & KarshyaSthoulya & Karshya
Sthoulya & Karshya
 
Snayu Sharira.pptx
Snayu Sharira.pptxSnayu Sharira.pptx
Snayu Sharira.pptx
 
Dashavidha pareeksha
Dashavidha pareekshaDashavidha pareeksha
Dashavidha pareeksha
 
Prameha
PramehaPrameha
Prameha
 
Virechana Karmukata
Virechana KarmukataVirechana Karmukata
Virechana Karmukata
 
Nidana panchaka by Dr.Swatika
Nidana panchaka  by Dr.SwatikaNidana panchaka  by Dr.Swatika
Nidana panchaka by Dr.Swatika
 
Concept of Shortas
Concept of ShortasConcept of Shortas
Concept of Shortas
 

Mehr von CHANDU B K

SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1
SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1
SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1CHANDU B K
 
PEELUPAKA & PITARAPAKAVADA - PDF.pdf
PEELUPAKA  & PITARAPAKAVADA - PDF.pdfPEELUPAKA  & PITARAPAKAVADA - PDF.pdf
PEELUPAKA & PITARAPAKAVADA - PDF.pdfCHANDU B K
 
ASATKARYA & ARAMBHAVADA
ASATKARYA & ARAMBHAVADA ASATKARYA & ARAMBHAVADA
ASATKARYA & ARAMBHAVADA CHANDU B K
 
PARINAMA & VIVARTA VADA ED
PARINAMA & VIVARTA VADA EDPARINAMA & VIVARTA VADA ED
PARINAMA & VIVARTA VADA EDCHANDU B K
 
KSHANABHANGURA VADA
KSHANABHANGURA VADA KSHANABHANGURA VADA
KSHANABHANGURA VADA CHANDU B K
 
KARYA-KARANA VADA
KARYA-KARANA VADA KARYA-KARANA VADA
KARYA-KARANA VADA CHANDU B K
 

Mehr von CHANDU B K (7)

SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1
SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1
SCHEME OF CASE TAKING IN AYURVEDA AND MODERN 1
 
PEELUPAKA & PITARAPAKAVADA - PDF.pdf
PEELUPAKA  & PITARAPAKAVADA - PDF.pdfPEELUPAKA  & PITARAPAKAVADA - PDF.pdf
PEELUPAKA & PITARAPAKAVADA - PDF.pdf
 
ASATKARYA & ARAMBHAVADA
ASATKARYA & ARAMBHAVADA ASATKARYA & ARAMBHAVADA
ASATKARYA & ARAMBHAVADA
 
PARINAMA & VIVARTA VADA ED
PARINAMA & VIVARTA VADA EDPARINAMA & VIVARTA VADA ED
PARINAMA & VIVARTA VADA ED
 
PARAMANUVADA
PARAMANUVADA PARAMANUVADA
PARAMANUVADA
 
KSHANABHANGURA VADA
KSHANABHANGURA VADA KSHANABHANGURA VADA
KSHANABHANGURA VADA
 
KARYA-KARANA VADA
KARYA-KARANA VADA KARYA-KARANA VADA
KARYA-KARANA VADA
 

SROTAS

  • 1. स्रोतस् Dr. Chandu B K ( BAMS ) Dept of Kriya shareera
  • 2. स्रोतस् Introduction to Srotas • Every stable tissue is composed of numerous minute living cells which forms organ and other complicated structure • For each tissues or cells it is needed to provide nutrition • They need particular passage or spaces to provide nutrition to the particular cells or organs
  • 3.
  • 6. • स्रोत ांसस - Channels. • ससर - Veins • धमसि - Artery • रस यन्यः - Lymphatic drainage • रसव सिसि - Capillaries • ि सि - Pathways • पन्थ िः - Passages • म र् ा - Pathways • सांवृत - Narrow channels • असांवृत - Broad channels • शररर सिद्र - Body orifices, opening , cavities • स्थ ि - Site or locus • आशय - Repositories
  • 7.
  • 8. • धमसि - The structure which we can pulsate compared to arteries • स्रोतस् - All the channels of the body all organ systems • ससरः - Carrying substance ( compared to veins)
  • 9. Commentary on Srotas Gangadhara • The pathways through which Rasa, rakta etc tissues are transported or the pathways through which the tissues flow are called Srotas Chakrapani • The channels which transport the Poshaka dhatus (the part of the rasa etc tissues which flow to provide nutrition to the successive tissues) are called Srotas. • ख सि स्रोत ांसस ( दल्, सु, श 9/10) • The structure having cavity or space are called as srotas
  • 10. Types of Srotas स्रोतस् ( 2 types ) ब ह्य स्रोतस् अभ्यतांर स्रोतस्
  • 12. • स्रोत ांसस ि ससक े कणे िेत्रे प यु आस्य मेििम्। स्तिौ रक्तपथश्चेसत ि ररण मसधक ां त्रयम् ।।
  • 14. अभ्यतांर स्रोतस् •These are the srotas constituted insides the body only or may connected to outside through ब ह्य स्रोतस्
  • 15. • According to चरक - 13 types प्राणेदकान्नरसरुधिरमाांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रोपुरुषर स्वेदवहाधिश्चेधत अभ्यन्तर स्रोतासाां । (च, धव , 5/5 ) • According to सुश्रृता - 11 types अतः ऊर्ध्व स्रोतसाां मूलधवद्धलक्षणमुपुरदेक्ष्मायः ताधि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमाांसमेदोमूत्रपुरुषर शुक्रातवववहाधिश्चेधत । (सु , शा, 9/12 )
  • 16.
  • 17. Cause क्षय त् सांध रण त् रौक्ष्य त् व्य य म त् क्षुसधतस्य च । प्र ण व सिसि दुष्यन्ति स्रोत ांसस अन्येश्च द रूणः ।। ( च,सव,5/10) क्षय - Depletion of tissues सांध रण त - Holding natural urges रौक्ष - Intake big dry food व्य य म - Excessive exercise अन्येश्च द रूण - Excessive activity beyond capacity
  • 18. Signs and symptoms • असतसृष्टां असतबद्धां क ु सपतां अल्प ल्पां असिक्ष्णां व स शब्द शूलां उच्छवसि दृष्ट प्र ण वि न्य स्रोत ांसस प्रदुष्ट सिसत सवध्यत् । ( च, सव , 5/8 ) असतसृष्ट - Long breathing असतबद्ध - Short breathing क ु सपत - Difficult breathing अल्प ल्पां - frequent and interrupted breathing असिक्ष्णां - Highly disturbed breathing शब्द - Abnormal sounds शूलां - Painful breathing
  • 19. • तत्र सवद्धस्य क्रोदि सविमि मोिि भ्रमण वेपि सि मरणां व िवसत । ( सु ,श ,9/12 ) क्रोदि - Anger सविमि - Bending of body मोिि - Perplexing भ्रमण - Illusion, Giddiness वेपि सि - Tremors
  • 20.
  • 21. Cause • औष्ण्य त् आम त् िय त् प ि त् असतशुष्क अन्नसेवि त् । अम्बुव सिसि दुष्यन्ति तृष्णय श्च असतसपिि त् ।। ( च,सव ,5/11) औष्ण्य त् - Hotfoods consumption आम त् - Undigested foods िय त् - fear प ि त् - alcohol consumption असतशुष्क अन्नसेवि त् -dry foods तृष्णअसतसपिि - Thirst
  • 22. Signs and symptoms • सिह्व त लु ओष्ट कण्ट क्लोमशोषां सपप सां च सतप्रवृद्ध ां दृष्ट्व उदकव िन्यस्य स्रोत ांसस प्रदुष्ट सिसत सवध्य त् । (च,सव , 5/8) सिह्व - Tounge त लु - Pallate ओष्ट - lips कण्ट - Throat क्लोम - Dryness of spleen सपप सां - Thirst
  • 23.
  • 24. Cause • असतम त्रस्य च अक ले च असितस्य च िोिि त् । अन्नव सिसि दुष्यन्ति वर्ुण्न्न्य त् प वकस्य च ।। ( च, सव , 5/12) असतम त्रस्य - Heavy food intake अक ले - Incorrect timings of taking food असितस्य - Unwholesome food वर्ुण्न्न्य त् प वकस्य - Digestive fire आम
  • 25. Signs and symptoms • अिन्न सिलषां आरोचक असवप कौ िसदिं च दृष्ट्व अन्नवि न्यस्य स्रोत ांसस प्रदुष्ट िीसत सवद्य त्| (च, सव 5/8 ) अिन्न सिलषां - Aversion towards food आरोचक - Tastelessness असवप क - Indigestion िदी - Vomiting
  • 26. Signs and symptoms • तत्र सवद्धस्य ध्म िां शूलोऽन्नद्वेषश्छसदाः सपप स ऽऽन्ध्यां मरणां च । ( सु , श , 9/12 ) अध्म ि - Flatulence शुल - Abdominal and colic pain ऽन्नद्वेष - Aversion of food अन्ध्य - Blindness
  • 27.
  • 28.
  • 29. Cause • र्ुरुशीतमसतसिग्धमसतम त्रां समश्नत म्| रसव िीसि दुष्यन्ति सचन्त्य ि ां च सतसचिि त् ।। ( च,सव, 5/13 ) र्ुरू -Heavy food शीत - Cold foods असतसिग्ध- Excessive intake of oily foods असतम त्रां- More eating असतसचिि त् - Stress ,excessive thinking
  • 30. Signs and symptoms • अश्रद्ध च रुसचश्च स्यवरस्यमरसज्ञत | हृल्ल सो र्ौरवां तन्द्र स ङ्गमदो ज्वरस्तमः प ण्डुत्वां स्रोतस ां रोधः क्लब्यां स दः क ृ श ङ्गत | ि शोऽग्नेरयथ क लां वलयः पसलत सि च रसप्रदोषि रोर् ,... (च, सु 28/10)
  • 31. • Ashraddha – lack of interest in the food • Aruchi – tastelessness • Aasya vairasya – feeling of weird tastes in the mouth • Arasagnata – failure to identify any taste • Hrullasa – watering of mouth, excessive salivation, nausea • Gourava – heaviness • Tandra – drowsiness • Angamarda – pain in body parts • Jwara – fever • Tama – feeling of darkness before the eyes • Pandutva – anaemia • Srotorodha – block in multiple channels of the body • Klaibya – impotence • Saada – fatigue, stoppage of working of organs and tissues • Krushangataa – emaciation • Nasho agnehe – destruction of agni, the metabolic fire
  • 32. तत्र सवद्धस्य शोषः प्र णवि सवद्धवत् च मरणां तत् सलङ्ग सि च । ( सु , श ,9/12 ) शोषः -Emaciation Symptoms of प्र णवि vitiation सलङ्ग सि - Eye disorder
  • 33.
  • 34. Cause
  • 35. ...वक्ष्यिे रक्तदोषि ः| क ु ष्ठवीसपासपिक रक्तसपत्तमसृग्दरः ॥ र्ुदमेढ्र स्यप कश्च प्लीि र्ुल्मोऽथ सवद्रसधः| िीसलक क मल व्यङ्गः सपप्प्प्लवन्तस्तलक लक ः ॥ दद्रुश्चमादलां सित्रां प म कोठ स्रमण्डलम्| रक्तप्रदोष ज्ज यिे,... [ च सु 28 / 11,12, 13 ] Symptoms and signs
  • 36. • र्ुदप क – inflammation and suppuration of anal canal and anal orifice • मेद्र प क– inflammation and suppuration of penis • आस्य प क – Ulceration of mouth and tongue, stomatitis, • न्तप्लि – Enlargement of spleen • र्ुल्म – abdominal tumours • सवद्रसध – Abscess • िीलीक - bluish eruptions • क म ल – Jaundice • व्यङ्गः सपप्प्प्लवन्तस्तलक लक ः – includes pigmentation and melanin related problems like freckles, mole, melano-derma, chloasma etc • द द्रुि – Ringworm or tines • चमादल – excoriation • सित्रां– leukoderma • प म – Scabies • कोठ – skin eruptions • अश्रमांिल – Reddish circular skin eruptions or patches
  • 37. तत्र सवद्धस्य श्य व अङ्गत ज्व रो द ि प िुत शोसणत आर्मिां रक्तिेत्रत च । [ सु श 9/12 ] श्य व अङ्गत - Black or brown discolouration ज्व र - Fever द ि - Burning sensation प िुत - Anaemia शोसणत र्मि - Bleeding from ब ह्य स्रोतस् रक्तिेत्रत - Reddish eye
  • 38.
  • 39. Cause • असिष्यन्दीसि िोज्य सि स्थूल सि च र्ुरूसण च| म ांसव िीसि दुष्यन्ति िुक्त्व च स्वपत ां सदव ।। [ च सव 5 / 15 ] असिष्यन्दीसि - Effusion िोज्य सि - More eating स्थूल सि - fat र्ुरूसण -Heavy body िुक्त्व - Excessive movement or pain of muscle
  • 40. Signs and symptoms • ...शृणु म ांसप्रदोषि ि् असधम ांस बुादां कीलां र्लश लूकशुन्तण्डक े पूसतम ांस लिीर्ण्डर्ण्डम लोपसिसह्वक ः सवद्य न् ांस श्रय ि्,... [ च , सु , 28/13 -14 ]
  • 41. • आसदम ांस – Excessive growth of muscle tissue • अिुाद – tumours • कीलां - Tonsillitis • र्ल श लूक– Adenoids • र्ल शुसढ्ांक े – elongated uvula • पूसत म ांस– muscle necrosis • र्लर्ांि– Goitre • र्ांिम ल– cervical lymphadenitis • उपसिसह्वक – Epiglottitis
  • 42. •तत्र सवद्धस्य ियथुम िंसशोषः ससर ग्रन्थयो मरणां च । [सु, श , 9/12 ] ियतु - swelling , odema म ांस शोष - wasting of muscles ससर ग्रांसथ - clotting ot blood vessels
  • 43.
  • 44. Cause • अव्य य म सिव स्वप्न न्ेद्य ि ां च सतिक्षण त्| मेदोव िीसि दुष्यन्ति व रुण्य श्च सतसेवि त्|| [ च सव 5 /16 ] अव्यय म त् - Lack of excersise सदवस्वप्न - sleeping in day time मेद्य ि च असतिक्षणत् - Eating more व रुसण - Excessive consumption of alcohol
  • 45. Signs and symptoms • ... मेदःसांश्रयाांस्तु प्रचक्ष्महे| धिस्िताधि प्रमेहाणाां पुरूववरूपुराधण याधि च ( च सू 28 / 15 ] धिस्िताधि - अष्टधिांधदता पुरुरु , The vitiation of this srotas will leads to manifestation of 8types of social untit body frame प्रमेहाणाां पुरूववरूपुराधण - urinary symptoms , Diabetics
  • 46. • तत्र सवद्धस्य स्वेद र्मिां सिग्ध ङ्गत त लुशोषः स्थूलशोफत सपप स च । स्वेद र्मिां - Excessive sweating सिग्ध ङ्गत - oily appearance of body त लु शोष - Dryness of Pallate स्थूल - obesity शोफत - Oedema सपप स - Thirst
  • 47.
  • 48. Cause • व्य य म दसतसङ्क्षोि दस््ि मसतसवघट्टि त्| अन्तस्थव िीसि दुष्यन्ति व तल ि ां च सेवि त् ॥ [च सव 5 /17 ] व्यय म - Excessive excersise असतसङ्गक्षोि द - Excessive irritation असतसवघटि - Repeated trauma व तल िर - vata aggreate food अस्थ ि -Heavy weights on bone
  • 49. Signs and symptoms अध्यास्तदन्तौ दांन्तस्थि मेदोशूलां च धववणवत क े शलोमिखश्मसृ दो श्च अस्थिप्रदो जा ।। ( च, सू ,28/16) अध्यास्स्त - Extra growth of bone अध्यदांत - Extra growth ot teeth मेदशूल - Pain of bone tissues धववणवत - discoloration of body िख - Nail श्मसृ - Mustache
  • 50.
  • 51. Cause • उत्पे ात - Being crushed • अधतअधिष्यदात - kapha charecter • अधिघातात् - Accident • प्रधपुरडािात् - compress • धवरुद्ध आहार - Unwholesome foods
  • 52. Signs and symptoms पवा रुक- Pain in Joints तमो दशाि - Black circles infront of eyes अरुष ां - seborrhoes स्थुल मूल व पवा - Enlarged joints
  • 53.
  • 54. Cause • अक लयोसिर्मि सन्नग्रि दसतमथुि त्| शुक्रव िीसि दुष्यन्ति शस्त्रक्ष र सग्नसिस्तथ ।। . [ च , सव , 5/18 ] अयोसिर्म - sex with women having abnormal vagina सिग्रि - withhold रेतस् or natural urge श स्त्र - Injuries by instrument or weapon to genital area असतमथुि - Excessive sex क्ष र - Application of bases to genital organ असग्न - fire burns
  • 55. Signs and symptoms •...शुक्रस्य दोष त् क्लब्यमिषाणम्| रोसर् व क्लीबमल्प युसवारूपां व प्रि यते|| ि च स्य ि यते र्िाः पतसत प्रस्रवयसप| शुक्र ां सि दुष्टां स पयां सद रां ब धते िरम्|| [ च, सु , 28/18 -19 ]
  • 56. • तत्र धवद्धस्य स्िबता धचरात् प्रसेको रक्तशुक्रता I [ सु ,शा , 9 /12 ] स्िबता - Impotence धचरात् प्रसेका - Delayed ejaculation
  • 57.
  • 58. Cause • मुसत्रतीदक िक्ष्य न्तस्त्रसेवि त – Drinking water, taking food and having sex in the presence of urge for urination (urine should be voided before eating, drinking or having sex) • मूत्र सिग्रि– habit of holding the urge of voiding urine as a regular practice • सक्षण– body getting emaciated or tissue depletion, consumption • असिक्षत – injury or damage to the passages carrying urine
  • 60.
  • 61. • 2 व्य यम त - Excessive excersise असतसांत प – exposure to heat शीतोष्णक्रमसेव ि त non-judicious intake of cold and hot foods and comforts, at a time क्रोद – excessive anger शोक – excessive grief िय– excessive fear
  • 62. Signs and symptoms • अस्वेदि – Lack of sweating • अधतस्वेदि– Excessive sweating • पुरारुष्या – Roughness of the skin • अधत स्लश्ण– Excessive smoothness of the skin • पुरषरदा – Burning sensation • लोम ह व – Horripilation
  • 63.
  • 64. • सांध र ि त– Regular habit of withholding the urge for defecation • असत शि त– excessive eating • असिणा– indigestion • अध्य शित– repeated eating (eating before the food taken before is digested) • दुबाल असग्न– weak digestion • क ृ श – emaciated persons
  • 66. • क ृ च्छे ट – difficulty in excreting stools • अल्प ल्प– faeces getting expelled in small quantities • स शब्द – lot of sounds during defecation • स शुल – painful excretion of faeces • असतद्रव – liquid or loos stools • असतग्रांसथ – solid, hard stools in the form of pellets, • असति हु– excess formation of faeces or frequent excretion • अिि – flatulent disorders • दुर्ादां– foul smelling faeces • ग्रसथग्रत - hard faeces in the intestines (difficult to excrete)
  • 67.
  • 68. Cause • Arthava vitiation occurs due to pitta and rakta vitation Exposure to fire, sunlight Consumption of oily , hot foods
  • 69. Signs and symptoms • तत्र सवद्ध य वन्ध्य त्वां मथुि ससिष्णुत्वम तावि शश्च | [ सु श 9/12 ] वन्ध्य त्वां - Infertility मथुि ससिष्णुत - Dyspareunia आताव ि श - Amenorrhoea
  • 70. Conclusion •Srotas are the channel responsible for transfer of nutrition and also responsible for the disease production.
  • 71. References  Dr. Deepa S J SDMIAH class and slides  Article by Dr Raghuram Y.S. MD (Ay)  र ष्टर ीय ि रतीय आयुसवाज्ञ ि सांपद सांस्थ ि - e samhita  A textbook of shareera Kriya by Dr. Subhash ranade and others