Diese Präsentation wurde erfolgreich gemeldet.
Wir verwenden Ihre LinkedIn Profilangaben und Informationen zu Ihren Aktivitäten, um Anzeigen zu personalisieren und Ihnen relevantere Inhalte anzuzeigen. Sie können Ihre Anzeigeneinstellungen jederzeit ändern.

ZAŁOŻENIE OO. PAULINÓW NA SKAŁCE W KRAKOWIE - "Bracia w bieli" (wystawa)

5.949 Aufrufe

Veröffentlicht am

Materiał przygotowany w ramach XXII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego (2020).

Veröffentlicht in: Bildung
  • Als Erste(r) kommentieren

  • Gehören Sie zu den Ersten, denen das gefällt!

ZAŁOŻENIE OO. PAULINÓW NA SKAŁCE W KRAKOWIE - "Bracia w bieli" (wystawa)

  1. 1. dnidziedzictwa.pl Plansze powstały w ramach XXII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego. Brzmi Dobrze Organizator: Założenie klasztorne oo. Paulinów Na Skałce w Krakowie Gospodarz: Partnerzy: Opracowanie tekstów i koncepcja wystawy: Joanna Nowostawska-Gyalókay Opracowanie graficzne: Maciej Grochot Korekta: Agnieszka Stęplewska Ordo Sancti Pauli Primi Eremitae, czyli Zakon Świętego Pawła Pierw­ szego Pustelnika (OSPPE), to pełna nazwa zgromadzenia, popularnie nazywanego paulinami. Została zaczerpnięta od imienia św. Pawła ­Pustelnika z Teb żyjącego w Egipcie w latach 228–341, którego pau­ lini wybrali na swojego patrona. Bracia w bieli Widok na Skałkę, w dali widoczny komin prawdopodobnie dawnej cegielni, na kolejnym planie fort św. Benedykta, fot. A. Szubert, ok. 1890 r. Muzeum Krakowa 800 lat historii zakonu paulinów Partner honorowy:
  2. 2. 1 2 3 4 Według żywotu spisanego przez św. Hieronima w latach 375–377, Paweł, osierocony w wieku kilkunastu lat, stał się posiadaczem dużego majątku po rodzicach. Wówczas w Tebach, pozostających pod rządami cesarza Diokle­ cjana, dochodziło do prześladowań chrześcijan. Paweł, jako że zaliczał się do nich, udał się wtedy na pustynię, by przetrwać ten trudny czas niczym św. Eliasz. Po dwóch latach, mimo że prześladowania ustały, nie powrócił jed­ nak do domu. Zamieszkał w jaskini, żywił się owocami i półbochenkami chleba, które przynosił mu kruk posła­ ny od Boga, oraz odziewał się w ubranie z liści palmo­ wych. Gdy osiągnął wiek 113 lat, odwiedził go w eremie Antoni, później uznany za kolejnego świętego pustelnika. W dniu odwiedzin kruk przyniósł podwójną porcję jedze­ nia przeznaczoną też dla gościa – cały bochenek chleba. Gdy ­Paweł zmarł, Antoni pochował jego ciało na pustyni w dole wykopanym przez lwy. Ta historia zawarta jest między innymi w symbolice herbu paulińskiego. 1 Święci Paweł z Teb i Antoni Wielki, Diego Velázquez, ok. 1634 r., Museo Nacional del Prado, Madryt. Wikipedia, domena publiczna 2 Święty Paweł, z którego w sposób symboliczny wyrasta palma z wypisanymi na liściach imonami świętych pustelników, pierwsza połowa XIX w. (?). Zbiory Paulinów w Krakowie 3 Duszę Pawła aniołowie unoszą do nieba, strona tytułowa Missale novum ordinis fratrum Eremitarum Divi Pauli primi Eremitae, 1537 r., Wenecja. Országos Széchényi Könyvtár, Budapeszt 4 Herb pauliński. Wikipedia, domena publiczna
  3. 3. Zakon pauliński powstał na ziemiach węgierskich. Według legend już za czasów pierwszego króla Węgier, Stefana I Świętego (975–1038), w Królestwie Węgierskim mieli żyć rozproszeni po eremach naśladowcy św. ­Pawła z Teb. Jed­ nym z ważnych ośrodków pustelniczych na początku XIII wieku były okolice miasta Pecz (węg. Pécs), gdzie powstał pierwszy klasztor skupiający tamtejszych eremitów, za­ łożony przez biskupa Bartłomieja (węg. Bertalan). Pustel­ nicy żyli też jednak w okolicach innego dużego wówczas ośrodka miejskiego, jakim był Ostrzyhom (Esztergom), ówczesna siedziba królewska. Proces zjednoczenia pustelni w jedną organizację miał rozpocząć się ok. 1225 roku, kiedy to biskup Bartło­ miej utworzył pierwszy konwent i nadał mu regułę ży­ cia zakonnego. Za założyciela zakonu uważa się jednak bł. ­Euzebiusza z Ostrzyhomia (węg. Esztergomi Boldog ­Özséb, żył w latach ok. 1200–1270). Euzebiusz pod wpły­ wem objawienia założył na górze Pilis około 1250 roku klasztor św. ­Krzyża (Pilisszentkereszt), gdzie wraz ze współbraćmi zaczął żyć według wzoru wyznaczonego przez pustelnika Pawła z Teb. 1 Fragment malowidła przedstawiającego Euzebiusza z kościoła w Tőketerebes (dziś Trebišov na Słowacji), fot. L. Legeza. Za: Pálosaink, a fehér barátok, katalog wystawy, 2015 Pécs 2 Przedstawienie modlącego się paulina w Missale Paulinorum (tzw. Mszale Olbrachta), 1506–1507. Biblioteka Klasztoru na Jasnej Górze 3 Odbitka drzeworytu autorstwa Hoffmanna w dziele Gábora Hevenesiego Régi Magyar Szentség. Pázmány Péter Elektronikus Könyvtár, domena publiczna 1 2 3
  4. 4. Żywot Euzebiusza spisał generał zakonu, utalen­ towany kaznodzieja z Węgier Gergely Gyöngyösi (absolwent uniwersytetu w Krakowie z 1495 roku). Podaje w nim, że pewnej nocy Euzebiusz modlił się, kiedy nagle ciemności rozświetliły płomyki ognia, które wkrótce rozpierzchły się po okolicy. Wówczas Euzebiusz zrozumiał, że owe płomienie to nikt inny tylko rozproszeni pustelnicy żyjący oddzielnie w samotności swoich eremów. Przy­ niosą w przyszłości więcej dobra, ­jeśli zgromadzą się w jedną społeczność klasztorną. W 2020 roku zakon paulinów obchodzi 750. rocznicę śmierci błogosławionego Euzebiusza. Wkrótce w pobliżu pierwotnego klasztoru za­ łożonego przez Euzebiusza zaczęły wyrastać ko­ lejne paulińskie ośrodki. W 1300 roku zapocząt­ kowano budowę klasztoru w Budaszentlőrinc (dziś część Budapesztu), a następnie w 1352 roku – klasztoruw Nosztre(dziśMárianosztra)z fundacji węgierskiego, a zarazem polskiego króla Ludwika Andegaweńskiego. Tych paulińskich ośrodków powstało później więcej, a zakonnicy żyli w nich zgodnie z regułą św. Augustyna. To jednak wła­ śnie z Nosztre, centrum monastycznego średnio­ wiecznych Węgier, przybyło do Polski w 1382 roku szesnastu Paulinów, by założyć klasztor na Jasnej Górze. Stało się to na prośbę księcia opolskiego Władysława, palatyna króla Ludwika. 1 Węgierski zabytek językowy i muzyczny z przełomu XV i XVI wieku (?), Cantionale ecclesiasticum. Biblioteka Klasztoru na Jasnej Górze 2 Ruiny pierwotnego klasztoru paulińskiego w górach Pilis, okolice wsi Kesztölc, fot. T. Galuska, 2019. Ze zbiorów Tünde Galuska 3 W Budaszentlőrinc w 1381 roku król Ludwik Andegaweński złożył szczątki św. Pawła Pustelnika. Zwornik z tamtejszego klasztoru ze św. Pawłem, XV w., fot. B. Tihanyi. Budapesti Történeti Múzeum 4 Ruiny klasztoru w Budaszentlőrinc, fot. Civertan. Wikipedia, domena publiczna 1 2 3 4
  5. 5. Krakowska Skałka należy do tych miejsc na mapie Polski, które zawsze mocno oddziaływały na dzieje całego narodu. Wynika to z jej pradawnego rodo­ wodu – pierwsze osadnictwo na tym terenie datuje się na dwa tysiące lat przed narodzeniem Chrystu­ sa, a badania archeologiczne wskazują na istnienie tu obronnego grodziska już około V wieku, a póź­ niej, około XI wieku, romańskiej świątyni. Przyczy­ ną jest także nadzwyczajność tego miejsca: miało tu przecież dojść do męczeńskiej śmierci biskupa krakowskiegoStanisławazeSzczepanowaz rąkkró­ la Bolesława Śmiałego w 1079 roku, o czym wspo­ minają już pierwsi kronikarze. Zajście to stało się początkiem kultu jednego z pierwszych patronów chrześcijańskiej Polski. W późniejszych stuleciach kult ten był podtrzymywany przez pielgrzymowa­ nie na Skałkę, do św. Stanisława, kolejnych królów, możnowładców i duchownych wraz z ludem. 1 Widok na Skałkę w drugiej połowie XIX w., A. Kozarski. Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna 2 Skałka, grafika H. Waltera, ok. 1863. Muzeum Krakowa 3 Skałka, grafika A. Giziński, ok. 1830. Muzeum Krakowa 1 2 3
  6. 6. Kanonik krakowski Jan Długosz, autor żywotu św. Stanisława, w trosce o podupadające w XV wieku sanktuarium św. Stanisława postanowił powierzyć to miejsce opiece bra­ ci paulinów. Sprowadził ich z Częstochowy do Krakowa w 1472 roku. Na Skałce stał już wówczas wcześniejszy gotycki kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła i Stani­ sława Biskupa, wzniesiony prawdopodobnie z fundacji królewskiej Kazimierza Wielkie­ go albo też na zlecenie króla gruntownie wyremontowany. Gotycka budowla mo­gła tu już istnieć dużo wcześniej. Pierwszym przeorem został o. Jakub z Bogumiłowic, który wraz z dwunastoma brać­ mi utworzył wspólnotę zakonną. Gotycki kościół przetrwał do 1733 roku, kiedy świąty­ nię rozebrano. Budowę nowego kościoła pod tym samym wezwaniem rozpoczęto na podstawie planów Antoniego Gerharda Müntzera z Brzegu, a dokończono pod kierun­ kiem królewskiego architekta Antoniego Solariego, który częściowo zmienił pierwotny projekt. 1 2 3 1 Widok Skałki z II poł. XVII w., według R. Michalskiego, Diva aequitatis…, Cracovia 1672. Polona, domena publiczna 2 Drzeworyt z gotyckim kościołem na Skałce w Historyi o S[więtym] Stanisławie... spisanej przez Jana Długosza, przetłumaczonej przez Mikołaja z Wilkowiecka, wybitnego paulińskiego kaznodzieję, który w latach 1563–1566 przebywał na Skałce, 1585 r. Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa, domena publiczna 3 Oryginalne projekty ołtarzy sporządzone dla kościoła na Skałce przez Antoniego Solariego, ok. 1733 r. Archiwum Paulinów w Krakowie
  7. 7. 1 2 3 Budowę samego klasztoru, nawiązującego formą do włos­ kiego typu renesansowych pałaców, rozpoczęto wcześ­ niej, bo w 1633 roku, na zrębach wcześniejszej gotyckiej budowli, a zakończono w 1723 roku. Jednym z budowni­ czych był Jan Zaor, kazimierski architekt. Wiadomo, że już wówczas w obrębie murów klasztor­ nych znajdowały się cmentarz, drewniana dzwonnica i sa­ dzawka. Z kolei w latach 1683–1684 wykonano kamienne ogrodzenie sadzawki i statuę św. Stanisława. W 1937 roku rozpoczęto z kolei w budynku klasztornym nadbudowę trzeciego piętra – przeznaczonego na miesz­ kania dla zakonników – która zakończyła się dopiero w la­ tach 50. XX wieku. Założenie klasztorne malowniczo otaczają ogrody, nie­ gdyś bogate w drzewa owocowe i warzywniki. 1 Widok na sadzawkę z figurą św. Stanisława. W oddali widoczny kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i Małgorzaty, 1927 r. Narodowe Archiwum Cyfrowe 1 Widok klasztoru i kościoła od strony Wisły, fot. M. Wisłocki. Polona, domena publiczna 1 Plan klasztoru z ogrodem z XIX w. Archiwum Paulinów w Krakowie
  8. 8. 2 1 3 4 W latach 1889–1890, dzięki zabiegom ów­ czesnego przeora o. Ambrożego Federowi­ cza, dokonano gruntownej restauracji ko­ ścioła. Pracami konserwatorskimi kierował architekt Karol Knaus. To on był autorem projektu neobarokowej bramy wejściowej z ozdobnymi kratami, herbami i godłem paulinów. Projekt zrealizowano w fabryce Józefa Goreckiego. W tym czasie także do­ konano przebudowy dwubiegowych scho­ dów wiodących do kościoła. 1 Pastorał dla figury św. Stanisława stojącej przy sadzawce przed klasztorem, projekt K. Knaus, 1895 r. Archiwum Paulinów w Krakowie 2 Projekt renowacji sadzawki, K. Knaus. Archiwum Paulinów w Krakowie 3 Ojciec Ambroży Federowicz i Karol Knaus na tle wyremontowanej sadzawki, 1899 r. Muzeum Krakowa 4 Brama wejściowa do klasztoru, fot. J. Sebald, ok. 1895 r. Muzeum Krakowa
  9. 9. W latach 1933–1935 jeden z najbardziej znanych krakowskich architektów, Adolf Szyszko-Bohusz, na zlecenie zakonu oo. paulinów zaprojektował budynek tak zwanego juwenatu – niższego semi­ narium duchownego, czyli gimnazjum dla mło­ dzieży męskiej. Architekt już wcześniej pracował przy konserwacji kościoła na Skałce, a także był autorem wielu ciekawych budowli dla klasztoru w Częstochowie. Jednak o ile w przypadku projek­ tu jasnogórskiego wieczernika sięgnął po bardziej klasyczne, neorokokowe formy, o tyle projektując juwenat, posłużył się nowoczesną formą moderni­ styczną. Wprowadzenie takiej odważnej estetyki w malowniczy kompleks zabytkowych budowli ulicy Skałecznej z pewnością do dziś oddziałuje na odbiór tego miejsca. Płaski dach, pasma prze­ szkleń wzdłuż bryły budynku, oculusy nawiązują­ ce kształtem do otworów okiennych okrętów czy zastosowanie konstrukcji żelbetowej stawiają ten budynek pośród najciekawszych realizacji archi­ tektonicznych Adolfa Szyszko-Bohusza i stanowią jeden z najwcześniejszych przykładów zastoso­ wania w Krakowie wzorów modernistycznych. Dziś w budynku mieści się Wyższe Seminarium Duchowne Zakonu Paulinów. Kaplica, jadalnia i sala gimnastyczna seminarium, lata 30. XX w. Muzeum Krakowa
  10. 10. 1 Widok frontowy juwenatu, lata 30. XX w. Muzeum Krakowa 2 Elewacja północna budynku, lata 30. XX w. Muzeum Krakowa 1 2 W klasztornym archiwum znajdują się rysunki autorstwa Szyszko-Bohusza różniące się od zrealizowanego projektu juwenatu: boczne elewacje, widok od ogrodu, lata 30. XX wieku. Archiwum Paulinów w Krakowie

×