Diese Präsentation wurde erfolgreich gemeldet.
Wir verwenden Ihre LinkedIn Profilangaben und Informationen zu Ihren Aktivitäten, um Anzeigen zu personalisieren und Ihnen relevantere Inhalte anzuzeigen. Sie können Ihre Anzeigeneinstellungen jederzeit ändern.

Araling panlipunan grade 10 q1

428.699 Aufrufe

Veröffentlicht am

Mga kaguro sa Araling Panlipunan isinishare ko po sa inyo ang first quarter module para sa Grade 10 Kontemporaryong Isyu dahil karamihan wala pang reference at hindi tayo nakaattend ng training for G 10 kontemporaryong isyu. sana makatulong ito sa inyo. ATB/2017

Veröffentlicht in: Bildung
  • Sex in your area is here: www.bit.ly/sexinarea
       Antworten 
    Sind Sie sicher, dass Sie …  Ja  Nein
    Ihre Nachricht erscheint hier
  • Dating for everyone is here: www.bit.ly/2AJerkH
       Antworten 
    Sind Sie sicher, dass Sie …  Ja  Nein
    Ihre Nachricht erscheint hier
  • hi po Sir Alvin! Meron po bang pang 2nd hanggang 4th quarter nito?
       Antworten 
    Sind Sie sicher, dass Sie …  Ja  Nein
    Ihre Nachricht erscheint hier
  • Sharpen your mind with brain pill. learn more info.. ●●● https://tinyurl.com/brainpill101
       Antworten 
    Sind Sie sicher, dass Sie …  Ja  Nein
    Ihre Nachricht erscheint hier
  • DOWNLOAD FULL BOOKS, INTO AVAILABLE FORMAT ......................................................................................................................... ......................................................................................................................... 1.DOWNLOAD FULL. PDF EBOOK here { https://tinyurl.com/y6a5rkg5 } ......................................................................................................................... 1.DOWNLOAD FULL. EPUB Ebook here { https://tinyurl.com/y6a5rkg5 } ......................................................................................................................... 1.DOWNLOAD FULL. doc Ebook here { https://tinyurl.com/y6a5rkg5 } ......................................................................................................................... 1.DOWNLOAD FULL. PDF EBOOK here { https://tinyurl.com/y6a5rkg5 } ......................................................................................................................... 1.DOWNLOAD FULL. EPUB Ebook here { https://tinyurl.com/y6a5rkg5 } ......................................................................................................................... 1.DOWNLOAD FULL. doc Ebook here { https://tinyurl.com/y6a5rkg5 } ......................................................................................................................... ......................................................................................................................... ......................................................................................................................... .............. Browse by Genre Available eBooks ......................................................................................................................... Art, Biography, Business, Chick Lit, Children's, Christian, Classics, Comics, Contemporary, Cookbooks, Crime, Ebooks, Fantasy, Fiction, Graphic Novels, Historical Fiction, History, Horror, Humor And Comedy, Manga, Memoir, Music, Mystery, Non Fiction, Paranormal, Philosophy, Poetry, Psychology, Religion, Romance, Science, Science Fiction, Self Help, Suspense, Spirituality, Sports, Thriller, Travel, Young Adult,
       Antworten 
    Sind Sie sicher, dass Sie …  Ja  Nein
    Ihre Nachricht erscheint hier

Araling panlipunan grade 10 q1

  1. 1. Araling Panlipunan Grade 10 Unang Markahan Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-Ekonomiya Topics under this module  Ang Pag-aaral ng mga Kontemporaryong Isyu  Iba't Ibang Uri ng Kalamidad sa Komunidad at Bansa: Pagbagyo, Pagbaha, at Storm Surge  Iba't Ibang Uri ng Kalamidad sa Komunidad at Bansa: Paglindol at Tsunami  Iba't Ibang Uri ng Kalamidad sa Komunidad at Bansa: Pagputok ng Bulkan  Iba't Ibang Uri ng Kalamidad sa Komunidad at Bansa: El Niño at La Niña  Mga Ahensiya ng Pamahalaang Responsable sa Kaligtasan ng mga Mamamayan  Climate Change: Aspektong Pulitikal, Pang-ekonomiya, at Panlipunan  Climate Change: Mga Programa, Polisiya, at Patakaran  Climate Change: Mga Epekto sa Kapaligiran, Lipunan, at Kabuhayan  Mga Suliraning Pangkapaligiran: Waste Management  Mga Suliraning Pangkapaligiran: Mining  Mga Suliraning Pangkapaligiran: Quarrying  Mga Suliraning Pangkapaligiran: Deforestation  Mga Suliraning Pangkapaligiran: Flash Flood  Ang Unemployment  Ang Globalisasyon  Mga Pangunahing Institusyong Nagsusulong ng Globalisasyon  Ang Sustainable Development  Mga Hamon sa Pagtamo ng Sustainable Development: Consumerism  Mga Hamon sa Pagtamo ng Sustainable Development: Energy Sustainability  Mga Hamon sa Pagtamo ng Sustainable Development: Poverty  Mga Hamon sa Pagtamo ng Sustainable Development: Health Inequalities  Iba’t Ibang Estratehiya at Polisiya sa Pagtamo ng Sustainable Development Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Ang Pag-aaral ng mga Kontemporaryong Isyu Pagkatapos ng araling ito ang mag-aaral ay:  naipaliliwanag ang konsepto ng kontemporaryong isyu; at
  2. 2.  nasusuri ang kahalagahan ng pagiging mulat sa mga kontemporaryong isyu sa lipunan at daigdig. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang ibig sabihin ng kontemporaryong isyu?  Bakit mahalaga ang pagiging mulat sa mga kontemporaryong isyu? Halina at ating alamin ang mga sagot sa araling ito! Kontemporaryong Isyu  Ang kontemporaryong isyu ay tumutukoy sa anumang pangyayari, ideya, opinyon, o paksa sa kahit anong larangang may kaugnayan sa kasalukuyang panahon.  Ito ay sumasaklaw sa kahit anong interes ng mga tao  Kasabay o kapanahon. Halimbawa:  Mga kontemporaryong isyung panlipunan: halalan, terorismo, at rasismo ( si Pangulong Rodrigo Duterte ay kontemporaryo ni US Pres. Donald Trump, si Adolf Hitler ay kontemporaryo ni Benito Musolini))  Mga kontemporaryong isyung pangkalusugan: sobrang katabaan, kanser (Taasan ang buwis sa mga softdrinks pati na ang sa powdered Juice drink para pigilan ang isa sa mga sanhi ng diabetes at katabaan)  Mga kontemporaryong isyung pangkapaligiran: mga polusyon (tubig, hangin, ingay, at iba pa)  Mga kontemporaryong isyung pangkalakalan: globalisasyon, mga online na babasahin Pagtingin at Pagpapahalaga sa Kontemporaryong Isyu  Ang terorismo ay isa sa mga pinakatampok na kontemporaryong isyu. Dito pa lamang sa Pilipinas, usap-usapan ang walang awang pagpatay o makataong pagpapalaya sa mga bihag mula sa mga kamay ng mga rebeldeng pangkat. Isyu rin ang pagbibigay ng ransom sapagkat ang pagtugon dito ay tila pagsuporta na maaaring nagdudulot ng paglago ng kanilang masamang gawain.  Sa konteksto naman ng pag-aaral, ang pagtuturo ng mga katotohanan, kaisipan, at impormasyon tungkol sa mundo, bansa, gobyerno, ideolohiya, kasaysayan, mga pangyayaring lokal, at iba pa ay nangangailangan ng malalim na pagdukal at aktibong partisipasyon. Ibig sabihin, kailangan ng angkop at makabuluhang talakayan o interaksiyon sa pagitan ng guro at mag-aaral kung saan ang lahat ay nagbibigay ng kani-kaniyang pagtingin o perspektibo sa mga napapanahong isyu. Halimbawa:
  3. 3. Isa sa mga gustong muling ipatupad ng bagong presidente ng Pilipinas ay ang death penalty. Dahil ito ay mainit na isyu sa pagitan ng human rights advocates at ng death penalty supporters, maaaring magkaroon ng debate ang mga estudyante ukol dito. Maaaring hatiin ang klase sa pro at anti. Mahalaga ang paggabay ng guro sa maselang usaping ito. Kahalagahan Para sa Mag-aaral ng Kamalayan sa Kontemporaryong Isyu sa Lipunan at Daigdig  Nalilinang ang kritikal na pag-iisip  Naiuugnay ang sarili sa isyu  Napahahalagahan ang mga tauhan, pangyayari, at isyu  Nahahasa ang iba’t ibang kasanayan at pagpapahalaga Isa sa mga batis ng mga kontemporaryong isyu ay ang print media.  Inirerekomenda ng mga eksperto ang paggamit nito sapagkat nahuhubog nito ang kasanayan sa pagbabasa at pag-unawa.  Sa pagbabasa, nahuhubog din ang kasanayang pangwika at panggramatika.  Idagdag pa, nagiging bihasa sa pakikipagtalastasan at pakikinig.  Sa dulo nito, makabubuo ng lipunang mulat, mapanuri, at matalinong tumutugon sa mga hamon ng kontemporaryong isyu. Kahalagahan ng Kamalayan sa Kontemporaryong Isyu sa Lipunan at Daigdig  Ang pagkakaroon ng kamalayan sa mga kontemporaryong isyu sa lipunan at daigdig ay nakatutulong sa paglinang ng kritikal at malawakang kaisipan.  Bukod sa kaisipan, lalawak din ang koneksiyon ng "sarili" sa lipunan sapagkat mas maiintindihan ang mundong ginagalawan gamit ang kasalukuyang konteksto.  Makatutulong din ito upang mapalawak ang pundasyon ng kaalaman. Mapabibilis at mapabubuti ang pagbuo ng mga desisyon sapagkat naaangkop ang kaalaman sa kasalukuyan.  Bukod dito, mas madaling nakaaangkop sa kapaligiran sapagkat batid na ang mga kaganapan sa lipunan. Pagnilayan Ikaw ay bahagi ng masalimuot na lipunan. Gaano ka kamulat sa mga kontemporaryong isyu? Paano mo pa pauunlarin ang iyong kamalayan sa mga nangyayari sa paligid?
  4. 4. Dagdag Kaalaman Ang mga kontemporaryong isyu ay hindi lamang limitado sa mga pangkasalukuyang isyu o usapin. Kabilang din ang mga napag-usapan na noon subalit buhay pa rin hanggang ngayon. Mahahalagang Kaalaman  Ang kontemporaryong isyu ay tumutukoy sa anumang pangyayari, ideya, opinion, o paksa sa kahit anong larangan na may kaugnayan sa kasalukuyang panahon.  Ang mga kontemporaryong isyung ay maaaring panlipunan, pangkalusugan, pangkapaligiran, pangkalakalan, at marami pang saklaw.  Sa konteksto ng pag-aaral, ang pagtuturo ng mga katotohanan, kaisipan, at impormasyon tungkol sa mundo, bansa, gobyerno, ideolohiya, kasaysayan, mga pangyayaring lokal, at iba pa ay nangangailangan ng malalim na pagdukal at aktibong partisipasyon..  Ang pagkakaroon ng kamalayan sa mga kontemporaryong isyu sa lipunan at daigdig ay makakatulong sa paglinang ng kritikal at malawakang kaisipan. Halina atin pag-usapan ang isyung ito. Duterte claims drug money funding terrorism in Mindanao By Audrey Morallo (philstar.com) | Updated May 31, 2017 - 7:30pm
  5. 5. Government troops take positions as they head to the frontline as fighting with Muslim militants in Marawi city enters its second week, Tuesday, May 30, 2017, in the southern Philippines. Philippine forces pressed their offensive to drive out militants linked to the Islamic State group after days of fighting left corpses in the streets and hundreds of civilians begging for rescue from a besieged southern city of Marawi. AP/Bullit Marquez MANILA, Philippines — President Rodrigo Duterte claimed on Wednesday that drug money was used to finance both past and present terrorism activities in the Philippines, not so-called Islamic State of Iraq and Syria (ISIS) funding from the Middle East, as he admitted that the government had suffered “tremendous” losses in the clashes in Marawi City. Speaking before military personnel from the Philippine Navy celebrating its 119th founding anniversary, Duterte said that so-called ISIS did not have much support to local Islamist groups as the government was able to stanch the supply of money from the Middle East. The president said that drug money had been used to support terrorist activities in the Philippines, even claiming that Marawi City, the scene of deadly clashes that left 89 militants, 21 soldiers and 19 civilians dead, had turned into a center of methamphetamine, locally known as shabu, production.
  6. 6. “There was a time until now that the terrorism activities in the Philippines is funded and fueled by drug money. Alam namin na walang masyadong tulong ang ISIS sa Middle East. Nakukuha naming yung pinapadala nila by just examining papers,” the president said as he admitted that deaths were to be expected in any war, including the war on drugs. He said that as Manila launched a deadly crackdown on illegal drugs many producers of illicit narcotics turned to terrorist groups for protection. “And for all — lahat — Christians and the Moro, who were into shabu sought sanctuary amongst the terrorists for protection and to ensure the success of their business. So much so that even Manila was already flooded, and we have to put an apparatus to stop it,” he said. Headlines ( Article MRec ), pagematch: 1, sectionmatch: 1 The Philippine drug war has claimed between 7,000 to 9,000 lives, according to human rights groups and government critics. The Philippine National Police, however, disputes this and says that this number is inflated. It pegs the number of deaths related to the war on drugs at around 4,000. The chief executive said that he had been warning about the threats of ISIS to the country and just last week admitted that ISIS had already arrived in the Philippines, contradicting what the Philippine military was saying at that time that there were no ISIS fighters in the country. Duterte also admitted that the government had incurred “tremendous losses” in more than a week of fighting between security forces and Maute and Abu Sayyaf fighters in Marawi City. He said that this was expected considering that the soldiers were the “invading force” and the militants had already set up their defenses. “And in Marawi now, I’m sad to tell you that we have suffered tremendous losses. Because we are the invading force, and they have been set up there for a long time waiting for the soldiers of the republic to come,” he said. The chief executive also said that the Philippine government was able to cut the supply of support from the Middle East. He said one of the recipients of the funding was Superintendent Maria Cristina Nobleza, the former deputy regional director of the PNP crime laboratory in Davao City, who was caught after she allegedly tried to help one Abu Sayyaf fighter in Bohol escape. The president said that Nobleza was an active player in the terrorism business of the group. PNP Director General Ronald Dela Rosa said at that time that Nobleza was caught “sleeping with the enemy.”
  7. 7. “And one of those who was the recipient of a huge amount is a member of the Philippine National Police. Yung si Nobleza. She was not only in cahoots, but she was an active player in the terrorism business. She was the one who was apprehended in Bohol when she tried to extricate the remaining Abu Sayyaf who were on the run at the time,” the chief executive said. The president said that the “nonchalant” attitude of Filipinos was partly to blame for the terrorist problems in Mindanao and in other parts of the country. “This is my take. Hinayaan kasi natin ang droga,” he said. Duterte placed Mindanao under martial law Tuesday last week following the foiled attempt of Philippine security forces to arrest Isnilon Hapilon, a subleader of the notorious Abu Sayyaf, and other leaders of the Maute group of bandits. Clashes ensued between the two groups as the Islamist militants holed themselves up in parts of the city, leading to street-to-street combats
  8. 8. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Iba't Ibang Uri ng Kalamidad sa Komunidad at Bansa: Pagbagyo, Pagbaha, at Storm Surge Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mag-aaral ay inaasahang:  naipaliliwanag ang konsepto ng kalamidad; at  natatalakay ang iba’t ibang uri ng kalamidad na nararanasan sa komunidad at sa bansa gaya ng pagbagyo, pagbaha, at pagdaluyong-bagyo. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang ibig sabihin ng kalamidad?  Ano-ano ang kalamidad na kalimitang nararanasan sa Pilipinas? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Kalamidad  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ito ay bunga ng natural na proseso ng kalikasan, subalit may kinalaman din ang mga tao sa madalas at sa hindi maipaliwanag na pagtama nito.  Ang pagdagsa ng maraming kalamidad ay maaring epekto ng climate change o pagbabago ng klima.  Ilan sa mga halimbawa nito ay ang pagbagyo, pagbaha, storm surge, paglindol, tsunami, pagputok ng bulkan, La Nino, at La Nina.  Iba’t ibang uri na ng kalamidad ang tumama sa Pilipinas. Labis na humahanga sa mga Pilipino ang ibang lahi dahil sa kakayahan nitong makabangon agad mula sa dagok ng matitinding kalamidad. Iba’t Ibang Uri ng Kalamidad: Pagbagyo Ang Pilipinas ay isang kapuluang nakaharap sa Karagatang Pasipiko. Malaki ang kinalaman ng lokasyon nito sa nararanasan nitong palagiang pagbagyo.  Ang bagyo ay ang namumuong sama ng panahon, may isang pabilog o spiral na sistema ng marahas at malakas na hangin at may dalang mabigat na ulan, karaniwang daan-daang kilometro o milya sa diyametro ang laki.  Kadalasang nabubuo ang bagyo sa gitna ng karagatan kung saan nagtatagpo ang mainit at malamig na hangin. Ang mainit na hangin ay pumapailanlang dahil sa init ng dagat at habang ito ay umaakyat, nagkakaroon ng Low Pressure Area (LPA) sa paligid. Dahil sa low pressure na nabuo sa paligid, naaakit nito ang iba
  9. 9. pang malamig sa hangin sa ibang lugar hanggang sa ang malamig na hangin ay iinit din at bubuo ng mga ulap.  Ang Pilipinas ay karaniwang nakararanas ng 20 bagyo kada taon. May apat na uri ng pagbagyo depende sa bilis ng hangin. Ang PAGASA ang tumututok at nagpapangalan ng bagyo sa Pilipinas at mauulit kada tatlong taon.  Ilan sa mga bagyong hindi malilimutan ng mga Pilipino ay ang mga bagyong Ondoy (2009) at Yolanda (2013) na nagdulot ng matinding pinsala sa mga bayan at lalawigang tinamaan nito Bagyong Sendong.
  10. 10. Iba’t Ibang Uri ng Kalamidad: Pagbaha Kaalinsabay ng malakas na pagbagyo at ng pag-iral ng hanging habagat ay ang malawak at malubhang pagbaha sa iba’t ibang bahagi ng bansa.  Ang baha ay ang umaapaw at tumataas na lebel ng tubig na dulot ng malakas at walang tigil na pag-ulan sa komunidad.  Ang pagbaha sa Pilipinas ay pinalalala ng mga baradong daluyan ng tubig.  Sa mga panahong ito, kahit kaunti o sandaling pag-ulan lamang ay agad nang bumabaha. Ordinaryo na itong nararanasan sa Metro Manila at ilang malalaking lungsod sa Pilipinas, gayundin sa ilang mabababang lugar o sa mga lugar na malapit sa anyong tubig.  Labis ding nakapipinsala ang pagbaha dahil sinisira nito ang mga gamit at ari- arian. Nagdudulot din ito ng mga sakit gaya ng leptospirosis (nakukuha kapag nababad ang sugat sa maruming tubig na may ihi ng daga). Iba’t Ibang Uri ng Kalamidad: Pagdaluyong-bagyo o Storm Surge Kahalubaybay pa rin ng malakas na pagbagyo ay ang pagdaluyong-bagyo.  Ang dalúyong-bagyo o storm surge ay ang hindi pangkaraniwang pagtaas ng tubig sa dalampasigan habang papalapit ang bagyo sa baybayin. Nakaaapekto sa tindi ng dalúyong-bagyo ang lalim at oryentasyon ng katubigan na dinaraanan ng bagyo at ang tiyempo ng kati (mababa ang tubig sa dagat).  Ang pagdaluyong-bagyo ay bago sa pandinig. Hindi ito pamilyar hanggang sa naminsala ito kasabay ng bagyong Yolanda. Hindi ito napaghandaan ng mga tao, kaya, maraming namatay.
  11. 11.  Mahirap iwasan ang pagdaluyong-bagyo dahil hindi ito napipigilan. Ang maaari lamang gawin para makaiwas dito ay ang paglikas tungo sa mas mataas na lugar kung may nakaambang bagyo o pagtaas ng antas ng tubig mula sa dagat. Pagnilayan Sa iyong palagay, natuto na ba ang mga Pilipino sa mga karanasan mula sa malalakas na pagbagyo, pagbaha, at pagdaluyong-bagyo? Mahahalagang Kaalaman  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ang Pilipinas ay isang kapuluang nakaharap sa Karagatang Pasipiko. Malaki ang kinalaman ng lokasyon nito sa nararanasan nitong palagiang pagbagyo. Ang bagyo ay ang namumuong sama ng panahon, may isang pabilog o spiral na sistema ng marahas at malakas na hangin at may dalang mabigat na ulan, karaniwang daan-daang kilometro o milya sa diyametro ang laki.  Kaalinsabay ng malakas na pagbagyo at ng pag-iral ng hanging habagat ay ang malawak at malubhang pagbaha sa iba’t ibang bahagi ng bansa. Ang baha ay ang umaapaw at tumataas na lebel ng tubig na dulot ng malakas at walang tigil na pag-ulan sa komunidad.  Kahalubaybay pa rin ng malakas na pagbagyo ay ang pagdaluyong-bagyo. Ang dalúyong-bagyo o storm surge ay ang hindi pangkaraniwang pagtaas ng tubig sa dalampasigan habang papalapit ang bagyo sa baybayin. Nakaaapekto sa tindi ng dalúyong-bagyo ang lalim at oryentasyon ng katubigan na dinaraanan ng bagyo at ang tiyempo ng kati (mababa ang tubig sa dagat). Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mag-aaral ay inaasahang:  natatalakay ang iba’t ibang uri ng kalamidad na nararanasan sa komunidad at sa bansa gaya ng paglindol at pagtama ng tsunami; at  naiuugnay ang mga gawain at desisyon ng mga tao sa pagkakaroon ng mga kalamidad. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Maliban sa pagbagyo, pagbaha, at pagdaluyong, ano-ano pa ang kalamidad na nararanasan at maaaring maranasan sa Pilipinas? Alamin ang sagot sa araling ito!
  12. 12. Balikan Natin! Kalamidad  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ito ay bunga ng natural na proseso ng kalikasan subalit may kinalaman din ang mga tao sa madalas at sa hindi maipaliwanag na pagtama nito.  Ang pagdagsa ng maraming kalamidad ay maaring epekto ng climate change o pagbabago ng klima.  Ilan sa mga halimbawa nito ay ang pagbagyo, pagbaha, storm surge, paglindol, tsunami, pagputok ng bulkan, La Nino, at La Nina. Pilipinas: Mga Sakuna ng Kalikasan, Iniugnay sa Pagmimina at Pagtotroso Isinalin ang post na ito noong 20 Mayo 2012 7:53 GMT [Lahat ng link na nakapaloob sa akdang ito ay magdadala sa'yo sa mga pahinang nasa wikang Ingles, maliban kung nakasaad.] Habang bumabangon pa lamang ang mga kababayan natin mula sa kalunos-lunos na kalamidad ng Bagyong Sendong (international name: Washi), na nagdulot ng malawakang pagkasawi ng buhay at ari-arian, ilang probinsiya naman sa Pilipinas ang nakaranas ng pagbaha at pagguho ng lupa sa loob lamang ng tatlong linggo. Ilang araw matapos kinitil ng Sendong ang buhay ng 1,257 katao noong Disyembre 2011 at winasak ang mga tirahan at kabuhayan ng libu-libo, binaha naman ang mga lalawigan ng Cebu, Davao, Bukidnon, Maguindanao, Compostela Valley, Negros, Leyte at Aklan sa Katimugang Pilipinas. Isang matinding pagguho ng lupa naman ang naganap noong Enero 2012 sa Pantukan, Mindanao, isang bayan na umaasa sa pagmimina, kung saan 31 ang namatay at daan-daan ang nawawala. Habang dumagsa ang tulong na pinapaabot sa mga nasalanta ng pagbaha at landslide, sumagi naman sa isipan ng maraming Pilipinong netizen ang ilang katanungan. Bagamat sanay na ang bansa sa mga pagbaha at pagguho ng lupa, naging kataka-taka ang lawak ng mga kalamidad kamakailan: ano ang mga dahilan sa likod nito, at bakit ito nagiging mas madalas at mas mabagsik? Ano ang maaaring gawin upang maiwasan o mapaghandaan ito sa hinaharap? Ayon kay Antonio J. Ledesma, SJ, Arsobispo ng bayan ng Cagayan de Oro, pagtotroso at pagmimina ay dalawa sa mga sanhi ng nasabing delubyo:
  13. 13.  Original Quote Noong Enero 2009, nakaranas ang siyudad ng matinding pagbaha. Maraming matatanda ang nagsabing nangyayari lang ang ganitong klaseng pagbaha sa loob ng apatnapung taon. Subalit tatlong taon lang ang nakalipas, dumating ang mas malupit na delubyong hatid ng Bagyong Sendong. Dinulot ng iligal na pagtotroso at iresponsableng pagmimina ang pagkasira ng kalikasan at ang pagkaipon ng malambot na lupa sa ilalim ng mga ilog. Nakaharang din siguro sa natural na daloy ng tubig ang ilang istrakturang gawa ng tao. Mapa ng Lawak ng Pagbaha sa Siyudad ng Cagayan De Oro Gumawa ang Ateneo Physics Laboratories ng isang mapa tungkol sa lawak ng pagbaha sa lungsod ng Cagayan de Oro. Sinisi naman ng blog na Dugo at Panulat [fil] ang pamahalaang Aquino, dahil hinayaan nito ang pagtotroso at pagmimina ng ilang malalaking kompanya sa ating bansa: Pinahihintulutan ng gobyerno ang pagmimina at pagtrotroso ng mga naghaharing korporasyon at ng kapatid nitong gahamang dayuhan. Pinahihintulutan ng gobyerno na gahasain ng magkapatid ang ating likas na yaman kapalit ng konting kita at pamumuhunan ng mga ito. Tinukoy naman ni Lisa Ito [fil] ang pagkasira sa mga natural na kagubatan upang makapagtanim ang mga malalaking korporasyon ng mga pangunahing produktong iniluluwas ng bansa: Laganap din ang kumbersiyon ng kagubatan upang gawing plantasyon ng pinya, jatropha, saging, at iba pang export crops, ayon sa maka-kalikasang grupo na Panalipdan Mindanao. Ayon sa mga pag-aaral mula sa National Institute of Geological
  14. 14. Sciences, ang CdO ay lalong nagiging bulnerable sa baha dahil sa kumbersyon ng 2,000 ektarya ng kagubatan sa Upper Pulangi Watershed upang gawing taniman ng pinya ng Del Monte Philippines—isa sa pinakamamaking exporter ng pinya sa buong mundo. Hindi naman pinalampas ng mga maka-kalikasang grupo na banggitin ang isang geo- hazard na pag-aaral na ginawa ng Unibersidad ng PIlipinas, kung saan tinukoy ang mga kakulangan ng gobyerno sa nangyaring trahedya ng Sendong. Ilang kabataang aktibista ang bumatikos kay Pangulong Noynoy Aquino dahil hindi nito nilagdaan ang P5 bilyong badyet na nakalaan sa paghahanda sa mga sakuna, na maari sanang nagamit upang mabawasan ang dinulot ng pagbaha:  Original Quote Paulit-ulit naming sinasabi na isang sakuna ang rehimeng Aquino, dahil hinayaan nitong mangyari ang nakaambang na trahedya mula sa malalakas na pag-ulan: Una, dahil tinanggal mismo ni Noynoy ang pondo sa pambansang badyet ng 2011 na nakalaan sana sa paghahanda laban sa mga sakuna. Ni isang sentimo mula sa P5 bilyong ‘Calamity Fund’ ang nakarating sa Hilagang Mindanao, o kahit sa ibang rehiyon man sa bansa. Pangalawa, dahil patuloy niyang sinusuportahan ang maramihan at ‘legal’ na pagtotroso ng mga korporasyon. Litrato mula MindaNews na nagpapakita ng mga trosong nanggaling sa mga lugar ng pagtotroso at umabot sa siyudad ng Iligan. Binasura naman ng Politika 2013 ang taktika ng mga publisista ng mga malalaking kompanya na ilayo at iligaw ang usapin mula sa pagmimina at pagtotroso
  15. 15. Pag-aralan Natin! Iba’t Ibang Uri ng Kalamidad: Paglindol Ang Pilipinas ay nasa Pacific Ring of Fire, ang paikot na hanay ng mga aktibong bulkan sa Pasipiko. Ito ang dahilan kung bakit nakararanas ang bansa ng mga paglindol.  Ang lindol ay isang biglaan at mabilis na pagyanig o pag-uga ng lupa na dulot ng pagbibiyak at pagbabago ng mga batong nasa ilalim ng lupa kapag pinakakawalan nito ang puwersang naipon sa mahabang panahon.  Kung ang malakas na paglindol ay mangyayari sa lugar na maraming tao, maaari itong kumitil ng maraming buhay at magdulot ng malawakang pagkasira ng mga ari-arian.  Isang malakas na lindol ang tumama sa Pilipinas noong 2013 kung saan ang pinakanaapektuhan ay ang Gitnang Visayas, partikular ang Bohol at ang Cebu.  Maraming bahay, gusali, kalsada, tulay, at iba pang estruktura at ari-arian ang nasira ng lindol na ito. Iba’t Ibang Uri ng Kalamidad: Pagtama ng Tsunami Kung minsan, ang pagtama o paghampas ng tsunami ay hindi maihihiwalay sa paglindol.  Ang tsunami o mga seismic sea wave ay serye ng malalaking alon na nililikha ng pangyayari sa ilalim ng dagat tulad ng paglindol, pagguho ng lupa, pagsabog ng bulkan, o pagbagsak ng maliit na bulalakaw. Ito ay maaaring kumilos ng daan-daang milya kada oras sa malawak na karagatan at humampas sa lupa dala ang mga alon na umaabot ng 100 talampakan o higit pa.  Ang paghampas ng tsunami ay mapanganib din sa buhay, ari-arian, at kabuhayan ng mga nakatira sa malapit sa dagat.  Naranasan ito sa Japan noong 2011 at nagdulot ng malaking pinsala.  Nangyari ang isang mapaminsalang tsunami sa Pilipinas noong 1994, sa pagitan ng Batangas at Mindoro, kung saan umabot sa anim na metro ang taas ng mga alon na dulot ng 7.1 magnitude na lindol sa ilalim ng dagat. Mga Gawain at Desisyon ng mga Tao sa Pagkakaroon ng Kalamidad Mas maraming tao ang apektado ng mga kalamidad kaysa mga tunggalian ayon sa Worldwatch Institute na nakabase sa Washington DC.  Ang climate change ay ang pangunahing dahilan ng pagkakaroon ng mga kalamidad sa kasalukuyan.  Ang global warming ay resulta ng pakikialam ng mga tao sa kalikasan.  Ang deporestasyon, pagnipis ng ozone layer, at pagguho ng lupa ay nagbibigay-babala sa kahaharaping mga suliranin, subalit walang gaanong ginagawang paraan ang mga tao para maiwasan ito.  Ang pag-unlad ng tao ay mula sa kalikasan. Ang pagiging hindi balanse nito ay patungo sa pagtaas ng kalamidad.
  16. 16.  Kailangang maunawaan ng mga tao na tayo ay may kinalaman din sa pagkakaroon ng mga kalamidad. Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mag-aaral ay inaasahang:  natutukoy ang mga paghahandang nararapat gawin sa pagharap sa kalamidad gaya ng pagputok ng bulkan; at  nasusuri ang mga epekto ng pagsabog ng bulkan sa pamumuhay ng mga apektado nito at sa kabuhayan ng bansa. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang maaaring mangyari kapag pumutok ang bulkan at paano natin ito mapaghahandaan? Alamin ang sagot sa araling ito! Balikan Natin! Kalamidad  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ito ay bunga ng natural na proseso ng kalikasan subalit may kinalaman din ang mga tao sa madalas at sa hindi maipaliwanag na pagtama nito.  Ang pagdagsa ng maraming kalamidad ay maaring epekto ng climate change o pagbabago ng klima.  Ilan sa mga halimbawa nito ay ang pagbagyo, pagbaha, storm surge, paglindol, tsunami, pagputok ng bulkan, La Nino, at La Nina. Pag-aralan Natin! Iba’t Ibang Uri ng Kalamidad: Pagputok ng Bulkan Ang Pilipinas ay nasa Pacific Ring of Fire kaya nakararanas ang bansa ng palagiang seismic and volcanic activities. Nangyayari ang maraming mahihinang paglindol dahil sa pagtatagpo ng mga pangunahing tectonic plates sa rehiyon.  Ang bulkan ay isang puwang o siwang sa ibabaw ng lupa, karaniwang nasa anyong bundok o burol. Ang puwang o bunganga (crater) ay nagsisilbing daanan ng iniluluwang materyales tulad ng abo at lava na nagmumula sa ilalim ng lupa.
  17. 17.  Maaaring maging tahimik ang bulkan sa mahabang panahon ngunit hindi nangangahulugang payapa ito. Sasabog ang bulkan kapag nagsimula nang gumalaw ang lupa malapit dito. Makaririnig ng dumadagundong na ingay mula sa ilalim ng lupa at makakikita ng maitim na usok galing sa bunganga ng bulkan.  Ang pagputok ng bulkan ay nagaganap kapag ang magma (nagbabagang tunaw na mga bato at iba pang materyales) na nagmumula sa ilalim ng lupa ay umaangat patungo sa bunganga ng bulkan dahil na rin sa pagkapal nito at sa pressure sa ilalim ng lupa.  Ang pinakamalakas na pagputok ng bulkan na naranasan sa Pilipinas ay ang pagputok ng Bulkang Pinatubo noong 1991. Ang Bulkang Pinatubo ay isang aktibong stratovolcano na matatagpuan sa Kabundukang Cabusilan sa Luzon, malapit sa Zambales, Tarlac, at Pampanga.  Naging labis na mapaminsala ang pagputok ng bulkang ito. Nagbuga ito ng sulfur dioxide, isang nakalalasong kemikal. Nagdulot din ito ng ash fall o pag- ulan ng abo na umabot sa iba’t ibang parte ng Pilipinas. Umagos din ang lahar (volcanic mudflow).  Malawak ang inabot na pinsala ng pagputok ng Bulkang Pinatubo. Tinatayang umabot sa 800 ang namatay habang 100,000 katao naman ang nawalan ng tirahan at kabuhayan sa Gitnang Luzon. Mga Paghahandang Nararapat Gawin kung may Puputok na Bulkan Binabantayan ng Philippine Institute of Volcanology and Seismology (PHIVOLCS) ang aktibidad ng lahat ng bulkan sa Pilipinas. Ito ang nagbibigay ng mga babala kung may napapansin silang kakaibang aktibidad sa paligid o sa ilalim ng bulkan.  Kapag naglabas na ng babala ang PHIVOLCS, dapat itong sundin. Kung pinalilikas, lumikas na.  Sa paglikas, magdala lamang ng mahahalagang kagamitan. Huwag kalimutang magdala ng tubig, flashlight, at radyo. Kung kakayanin pa, isama ang mga alagang hayop.  Sundin ang lahat ng paalala at babala ng mga kinauukulan upang hindi malagay sa panganib ang buhay.  Kahit pa tapos na ang pagputok ng bulkan ay maaari pa rin itong sundan ng mahihinang pagsabog pati na rin ng paglindol. Huwag piliting bumalik sa lugar hanggat hindi nasisiguro ang kaligtasan. Mga Epekto ng Pagputok ng Bulkan Ang pagsabog ng bulkan ay dulot ng kalikasan. Maraming tao ang naliligalig dahil sa nakapipinsalang epekto nito. Gayunpaman, nagdudulot rin ito ilang kabutihan. Mabubuting Epekto  Ang mga abo at pyroclastic na materyal mula sa bulkan ay nakapagpapataba ng lupa, mainam ito sa produksiyon ng mga pananim.  Ginagamit sa mga industriya ang mga materyal na galing sa bulkan tulad ng perlite, pumice, at scoria pati na rin ang ibang mineral tulad ng borax at sulfur.
  18. 18.  Kapag hindi na aktibo ang bulkan, nakukulong ang init upang makapagbigay ng geothermal steam para sa produksiyon ng elektrisidad. Hindi Mabubuting Epekto  Pagbagsak ng abo (ash fall)  Pagdaloy ng mga pyroclastic material  Pagsabog sanhi ng singaw (phreatic explosion)  Pangalawang pagsabog at mga kasunod pa  Paglindol  Pagragasa ng lahar Pagnilayan Gaano na kahanda ang mga Pilipino sa pagsabog ng bulkan? Mahahalagang Kaalaman  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ang bulkan ay isang puwang o siwang sa ibabaw ng lupa, karaniwang nasa anyong bundok o burol. Ang puwang o bunganga (crater) ay nagsisilbing daanan ng iniluluwang materyales tulad ng abo at lava na nagmumula sa ilalim ng lupa. Ang pagputok ng bulkan ay nagaganap kapag ang magma na nagmumula sa ilalim ng lupa ay umaangat patungo sa bunganga ng bulkan dahil na rin sa pagkapal nito at sa pressure sa ilalim ng lupa.  Kapag naglabas na ng babala ang PHIVOLCS, dapat itong sundin. Kung pinalilikas, lumikas na.  May mabubuting epekto ang pagputok ng bulkan. Ang mga abo at pyroclastic na materyal mula sa bulkan ay nakapagpapataba ng lupa at mainam ito sa produksiyon ng mga pananim.  Maraming tao ang nagdurusa dahil sa mga nakapipinsalang epekto ng mga pagsabog ng bulkan. Ang ilan sa mga ito ay ang pagbagsak ng abo, pagdaloy ng mga pyroclastic material, phreatic explosion, mga pagsabog, mga paglindol, at pagragasa ng lahar. Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  naipaliliwanag ang konsepto ng El Niño at La Niña;  natutukoy ang mga paghahandang nararapat gawin sa pagharap sa kalamidad gaya ng El Niño at La Niña; at
  19. 19.  nasusuri ang mga epekto ng pagtama ng El Niño at La Niña sa Pilipinas. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang El Niño at La Niña? Bakit mga banta ito sa kaligtasan at kabuhayan ng mga Pilipino?  Paano ang tamang paghahanda sa pagharap sa mga kalamidad gaya ng El Niño at La Niña? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Balikan Natin! Kalamidad  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ito ay bunga ng natural na proseso ng kalikasan subalit may kinalaman din ang mga tao sa madalas at sa hindi maipaliwanag na pagtama nito.  Ang pagdagsa ng maraming kalamidad ay maaring epekto ng climate change o pagbabago ng klima.  Ilan sa mga halimbawa nito ay ang pagbagyo, pagbaha, storm surge, paglindol, tsunami, pagputok ng bulkan, El Niño, at La Niña. ba’t Ibang Uri ng Kalamidad: Pagtama ng El Niño at La Niña Ang Pilipinas ay nakaharap sa North Pacific Ocean. Ito ay nasa hilagang bahagi ng ekwador. Dahil sa lokasyon nito, isa ito sa pinakanaaapektuhan ng El Niño. El Niño  Ang El Niño ay ang hindi pangkaraniwang penomenon sa Gitna at Silangang Equatorial Pacific.  Tumutukoy ito sa abnormal na pag-init ng temperatura sa ibabaw ng dagat na nagdudulot ng kakaunting pag-ulan sa rehiyon.  Ang pagtama ng El Niño sa Pasipiko ay tuwing ikalawa hanggang ikasiyam na taon. Karaniwang nag-uumpisa ito sa pagitan ng Disyembre hanggang Pebrero.  Kapag tumama na, tumatagal ito hanggang unang hati ng kasunod na taon; may pagkakataong mas tumatagal pa ito.  Ang El Niño ay sinusundan ng La Niña. La Niña  Ang La Niña ay kabaliktaran ng sitwasyon o kondisyon ng El Niño.  Tumutukoy ito sa abnormal na paglamig ng temperatura sa ibabaw ng dagat na nagdudulot ng maraming pag-ulan sa rehiyon.
  20. 20.  Sa Pilipinas, laging kakambal ng La Niña ang malalakas na pagbagyo, pag-ulan, at pagbaha.  Ang kondisyon ng La Niña ay nagiging dahilan ng pagdami ng bagyo (cyclone) sa Western Pacific. Pag-aralan Natin! Paghahanda para sa El Niño at La Niña Hindi gaya ng ibang natural na kalamidad gaya ng pagbagyo, paglindol, o pagputok ng bulkan, mas nababantayan at napaghahandaan ang pagdating ng El Niño at La Niña at mas malilimitahan ang pinsalang maaari idulot.  Bago pa tumama ang El Niño sa bansa, dapat tiyak na ng pamahalaan na ang mga tao ay handa na sa lahat ng negatibong maaaring idulot ng penomenong ito.  Gayundin, dapat seryosong nakikiisa at nakikibahagi ang mga tao sa paglaban sa mga epekto lalo na sa pagtitipid sa suplay ng tubig.  Dapat planuhin at ihanda na ng mga magsasaka ang kanilang mga sakahan. Halimbawa, iakma ang mga pananim sa abnormal na panahon at gawan ng paraan upang tumagal ang patubig kung sakaling lumala pa ang sitwasyon.  Sa lahat, dapat laging may baong tubig at pamaypay kung lalabas ng bahay. Magsuot ng preskong kasuotan. Ugaliin ang regular na pag-inom ng tubig.  Para sa La Niña, dapat malinis ang kapaligiran at hindi barado ang mga daluyan ng tubig upang hindi magdulot ng pagbaha.  Dapat laging alerto ang mga tao sa maaaring idulot ng pagbagyo, malakas na pag-ulan, at pagbaha. Mga Epekto ng Pagtama ng El Niño at La Niña sa Pilipinas Malaki ang maaaring maging epekto ng El Niño at La Nina sa buong mundo. Sa Pilipinas, nagdudulot ang mga ito ng matitinding pag-init, tagtuyot, pagbayo, at pagbaha na tumatagal ng ilang buwan.  Tuwing may El Niño, asahang makararanas ng matinding init sa kahit saang sulok ng Pilipinas. Maraming pananim ang nasisira at natutuyo kaya marami ring magsasaka ang nalulugi at nagkukulang o nawawalan ng suplay ng pagkain.  Marami rin ang nagkakasakit at nahi-heat stroke dahil sa sobrang init. Hindi lamang perwisyo sa pakiramdam ang naidudulot ng El Niño kung hindi maging sa buhay at kabuhayan.  Sa kabilang banda, tuloy-tuloy na pag-ulan naman ang dala ng La Niña. Dahil katatapos lamang ng matindi at mahabang El Niño sa bansa, ipinalalagay na makabubuti ang paparating na La Niña upang makabawi ang mga lugar na sinalanta ng tagtuyot. Subalit, kahit madidiligan nito ang mga natuyong lupain, pinag-iingat pa rin ang lahat sa posibleng pagbaha at pagguho ng lupa dahil sa tuloy-tuloy na pag-ulan.
  21. 21. Pagnilayan Gaano na kahanda ang mga Pilipino sa muling pagtama ng El Niño at La Niña sa bansa? Mahahalagang Kaalaman  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ang El Niño ay tumutukoy sa abnormal na pag-init ng temperatura sa ibabaw ng dagat na nagdudulot ng kakaunting pag-ulan sa rehiyon. Ang pagtama ng El Niño sa Pasipiko ay tuwing ikalawa hanggang ikasiyam na taon. Karaniwang nag-uumpisa ito sa pagitan ng Disyembre hanggang Pebrero.  Ang La Niña ay kabaliktaran ng sitwasyon o kondisyon ng El Niño. Sa Pilipinas, laging kakambal nito ang malalakas na pagbagyo, pag-ulan, at pagbaha.  Hindi gaya ng ibang natural na kalamidad gaya ng pagbagyo, paglindol, o pagputok ng bulkan, mas nababantayan at napaghahandaan ang pagdating ng El Niño at La Niña at mas malilimitahan ang pinsalang maaari idulot.  Malaki ang maaaring maging epekto ng El Niño at La Nina sa buong mundo. Sa Pilipinas, nagdudulot ang mga ito ng matitinding pag-init, tagtuyot, pagbayo, at pagbaha na tumatagal ng ilang buwan. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Mga Ahensiya ng Pamahalaang Responsable sa Kaligtasan ng mga Mamamayan Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  natutukoy ang mga ahensiya ng pamahalaan na responsable sa kaligtasan ng mga mamamayan sa panahon ng kalamidad; at  naipakikita ang pagpapahalaga sa pagkakaroon ng disiplina at kooperasyon sa pagitan ng mga mamamayan at ng pamahalaan sa panahon ng kalamidad. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Paano hinaharap ng pamahalaan at ng mga mamamayan ang mga suliraning kaugnay ng mga sakuna o kalamidad? Alamin ang sagot sa araling ito!
  22. 22. Balikan Natin! Iba't ibang Kalamidad sa Komunidad at Bansa  Pagbagyo, pagbaha, at abnormal na pagtaas ng tubig (storm surge)  Paglindol at tsunami  Pagputok ng bulkan  El Niño at La Niña Pag-aralan Natin! Mga Ahensiya ng Pamahalaan na Responsable sa Kaligtasan ng mga Mamamayan Isa-isahin natin ang mga kagawaran at ahensiyang responsable sa kaligtasan ng mamamayan sa panahon ng kalamidad. Philippine Atmospheric Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA)  Nagbibigay ng ulat-panahon  Nagmo-monitor ng paparating na bagyo at nagbibigay ng mga signal at paala-ala  Ang PAGASA-Flood Forecasting and Warning Section ay responsable sa pagbabantay sa antas ng baha sa mga lugar na apektado ng bagyo. Philippine Institute of Volcanology and Seismology (PHIVOLCS)  Nagbabantay ng mga aktibidad ng iba’t ibang bulkan  Nagbibigay ng mga babala at paala-ala kung may peligro National Disaster Risk Reduction Management Council (NDRRMC)  Nakatalaga sa pagbabawas ng panganib na maaaring idulot ng mga kalamidad  Naninigurong handa ang lahat sa paparating na kalamidad Department of Transportation and Communications (DOTC)  Nagbabantay sa pangkalahatang kalagayan ng transportasyon at komunikasyon tuwing may kalamidad Department of Science and Technology (DOST)  Nakatutulong sa paghadlang o pag-iwas sa malawakang pinsala ng kalamidad gamit ang makabagong teknolohiya sa pamamagitan ng Project NOAH
  23. 23. Civil Aviation Authority of the Philippines (CAAP)  Nagbabantay sa mga sasakyang panghimpapawid tuwing may kalamidad Philippine Coast Guard (NCG)  Nagbabantay sa mga sasakyang pandagat tuwing may kalamidad Philippine Information Agency (PIA)  Nagbibigay ng mga ulat tungkol sa mga relief and rescue operation na ginagawa kapag may kalamidad National Grid Corporation of the Philippines (NGCP)  Naniniguradong may sapat na suplay ng elektrisidad kapag may kalamidad Metropolitan Manila Development Authority (MMDA)  Nagbabantay at nagpapanatili ng kaayusan ng daloy ng trapiko sa Metro Manila Pag-aralan Natin! Disiplina at Kooperasyon sa Panahon ng Kalamidad  Sa kasalukyan, maraming seminar na isinasagawa ang gobyerno at mga non- governmental organization (NGO) upang magbigay-kaalaman kung paano maging handa sa mga paparating na kalamidad.  Dahil sa mga karanasan, marami tayong napupulot na aral kung paano maiiwasan o malilimitahan ang mga pinsala.  Naging mas alerto ang mga kagawaran at ahensiya. Marami na ring mga non- governmental organization ang tumutulong sa paghahanda.  Ngunit lahat ng adhikain ng gobyerno, maging ng mga NGO ay hindi magiging matagumpay kung hindi makikipagtulungan ang mga mamamayan.  Mahalaga ang kooperasyon at disiplina ng mga mamamayan bago, tuwing, at pagkatapos ng kalamidad upang mapanatili ang kaligtasan at mapadali ang pagpapatupad ng mga plano.  Sa disiplina at kooperasyon ng mga mamamayan, maraming buhay at ari-arian ang maaaring mailigtas. Mga Kamalian, Pagtutuwid, at Paalala sa Panahon ng Kalamidad  Sa kabila ng mga karanasan, masasabi nating kulang pa rin tayo sa paghahanda.  Marami pa rin sa atin ang matitigas ang ulo, ipinagwawalang bahala ang mga ulat at babala na humahantong sa pagkapahamak.
  24. 24.  Sa panahon ng kalamidad, maging kalmado at alerto. Manatiling may alam at laging handa sa mga nangyayari sa paligid. Laging tumutok o makipag-ugnayan sa mga ahensiya ng gobyerno. Pagnilayan Gaano ka, sampu ng iyong pamilya, kahanda sa darating na mapaminsalang kalamidad? Gaano kahanda ang Pilipinas kung sakaling dumating ang sinasabing “the big one?” Mahahalagang Kaalaman  Nakararanas ang Pilipinas ng iba't ibang uri ng kalamidad gaya ng pagbagyo, pagbaha, abnormal na pagtaas ng tubig (storm surge), paglindol, tsunami, pagputok ng bulkan, El Niño, at La Niña.  May mga kagawaran/ahensiya ng pamahalaan na responsable sa kaligtasan ng mga mamamayan tulad ng: o Philippine Atmospheric Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA), o Philippine Institute of Volcanology and Seismology (PHIVOLCS), o National Disaster Risk Reduction Management Council (NDRRMC), o Department of Transportation and Communications (DOTC), o Department of Science and Technology (DOST), o Civil Aviation Authority of the Philippines (CAAP), o Philippine Coast Guard (PCG), o Philippine Information Agency (PIA), o National Grid Corporation of the Philippines (NGCP), at o Metropolitan Manila Development Authority (MMDA).  Mahalaga ang kooperasyon at disiplina ng mga mamamayan bago, tuwing, at pagkatapos ng kalamidad upang mapanatili ang kaligtasan at mapadali ang pagpapatupad ng mga plano.  Sa panahon ng kalamidad, maging kalmado at alerto. Manatiling may alam at laging handa sa mga nangyayari sa paligid. Laging tumutok o makipag-ugnayan sa mga ahensiya ng gobyerno.
  25. 25. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Climate Change: Aspektong Pulitikal, Pang-ekonomiya, at Panlipunan Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  naipaliliwanag ang konsepto ng climate change; at  natatalakay mo ang aspektong pampulitika, pang-ekonomiya, at panlipunan ng climate change. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang climate change? Kailan naramdaman ng sangkatauhan ang pagbabagong ito?  Paano mo ilalarawan ang aspektong pampulitika, pang-ekonomiya, at panlipunan ng climate change? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Pag-aralan Natin! Climate Change  Ang climate change ay tumutukoy sa pagbabago ng klima sa buong mundo. Ang pagbabago ay naramdaman noong kalagitnaan ng ika-20 siglo at nagpapatuloy. Iniuugnay ito sa paggamit ng fossil fuels.  Ang patuloy na paggamit ng fossil fuels ay naghahatid ng carbon dioxide at iba pang greenhouse gases sa atmospera.  Ilan sa mga epekto ng climate change ay ang malubhang tagtuyot, matitinding pagbagyo, pag-ulan, pagbaha, wildfires, heat waves, at iba pa. Pag-aralan Natin! Climate Change: Aspektong Panlipunan Sa kabila ng mga nakalatag na polisiya tungkol sa climate change, tila hindi nito natutugunan ang marami pang suliraning panlipunan.
  26. 26.  Ang mga pansarili, pangkapaligiran, at panlipunang salik ay nakaiimpluwensiya kung paanong ang mga pangyayaring may kinalaman sa klima ay nakaaapekto sa kapakanan at kaligtasan ng mga tao.  Ang polisiya ng pakikibagay (adaptation policy) ay nakatuon sa mga personal na salik (gaya ng kalusugan at edad), sa mga katangiang pangkapaligiran (gaya ng pag-iwas sa baha), at sa panlipunang salik (gaya ng hindi pagkakapantay-pantay ng kita, ang pagkakaroon ng social networks, at panlipunang katangian ng mga kapitbahay).  Ang peligro ng mga tao sa climate change ay hindi lamang sa kung gaano kahantad sa mga pagbaha o heatwaves, gayundin ang potensiyal na pagliit o pagkawala ng kanilang kaligtasan mula sa mga pangyayari o kalamidad. Ang panlipunang kahantaran (social vurnerability) ay ang kawalan ng abilidad ng mga tao, samahan, at lipunan na malampasan ang negatibong epekto mula sa napakaraming suliranin kinahaharap. Climate Change: Aspektong Pang-ekonomiya Maraming teoretikal at empirikal na tanong ang nananatiling masalimuot. Iminumungkahing magkaroon ng ibayo pang pag-aaral ng integrasyon sa mga polisiya upang mapagtuonang-pansin ang mahahalagang gawain at mapanatili ang pandaigdigang pagkakaisa. Mahahalagang Gawain: A) Lumilikha ng mga bagong metodo para sa:  pagbibigay-halaga (evaluate) sa mga benepisyong pangkapaligiran  pag-alam at pagtataya ng mga gastusin sa kabila ng masalimuot na mga plano at proyekto  paggawa ng pagpipiliang polisiya kahit walang katiyakan  pagpayag sa pagiging flexible sa mga tugong pampolisiya B) Lumilikha ng mahahalagang gabay para sa pagpili ng polisiyang nanatiling may bisa sa praktikal na kondisyon C) Tumututok sa mga praktikal na gawain sa pamamagitan ng paglikha ng mas kapaki- pakinabang, na kung saan ang mahusay na impormasyon ay pahahalagahan. Mula 2003 hanggang 2030, ang buong mundo ay maaaring gumastos ng tinatayang 16 milyong dolyar sa energy infrastructure lamang. Climate Change: Aspektong Pampulitika Ang climate change ay isang napapanahong isyung pulitikal. Gayunman, wala pang makabuluhang balangkas para sa polisiya na nag-aalok nang buo at matibay kung paano dapat kayanin ng mga pamahalaan ang mahabang panahong hamong pulitikal ng climate change.
  27. 27. Mga Hamong Pulitikal: 1. Peligro ng Pangasiwaan  Ang nananaig na siyentipikong pangkalahatang kasunduan (scientific consensus) sa epekto ng climate change ay laging pinagdududahan ang antas ng urgency at severity ng ginagawang pagtataya. 2. Pagrepaso sa Plano  Ang epektibong aksiyon sa climate change ay nangangailangan ng pagrepaso sa ibang paraan tungo sa pangmatagalang plano ng mga pamahalaan. 3. Paglikha ng Pampulitika at Pampublikong Consensus para sa Aksiyon  Bumabangon ang tanong na ito: Ano ang magagawa ng mga pamahalaan upang makahikayat ng suporta para sa climate change? 4. Implikasyon para sa Hustisyang Panlipunan  Ang gastusing panlipunan at pang-ekonomiya ay magiging malaki. Pagnilayan Ramdam mo na ba ang epekto ng climate change? Gaano na katindi? Paano ka tutugon sa hamon nito? Dagdag Kaalaman  Nagsimula ang usapin ukol sa climate change noong unang bahagi ng 1970 sa ilalim ng pangulo ng USA na si Richard Nixon at ng North Atlantic Treaty Organization (NATO) na sinundan ng World Climate Conference noong 1979. Ang Montreal Protocol na nilagdaan noong 1987 ay tumutugon sa pagnipis ng ozone layer na nagpuprotekta sa mundo sa matinding init ng araw na humahantong sa climate change.  Noong 1994, ang United Nations Framework Convention for Climate Change (UNFCCC) ay pinasinayaan. Ito ang nangunguna sa taunang pagpupulong ng mga bansa upang pagtuonan ng pansin ang pagresolba sa climate change.  Ang Kyoto Protocol na isang kasunduang nalikha noong 1997 at ganap na ipinatupad simula noong 2005 ay tila bigo sa pagresolba ng climate change dahil sa hindi pagsang-ayon ng mga maimpluwensiyang developed countries tulad ng USA at Australia na may matataas na antas ng carbon emissions at ang kawalan nila ng kakayahang kontrolin ang mga ito.  Humantong ang mga bigong kasunduan tulad ng Kyoto Protocol sa mga boluntaryong hakbang ng mga bansa na lumikha ng mga paraan upang supilin
  28. 28. ang climate change tulad ng Climate and Clean Air Coalition to Reduce Short- Lived Climate Pollutants na kinabibilangan ng USA, Canada, Mexico, Bangladesh, at Sweden na naglalayong iwasan ang mga sanhi ng climate change tulad ng methane, black carbon, at hydrofluorocarbons (HFCs).  Mahalagang makilahok ang mga mamamayan sa usapin ng climate change. Ito ay nagbibigay ng kahandaan at kapangyarihan laban sa panganib na dala ng pagbabago ng klima kaysa sa pagiging mga tagamasid o onlookers lamang. Mahahalagang Kaalaman  Ang climate change ay tumutukoy sa pagbabago ng klima sa buong mundo. Ang pagbabago ay naramdaman noong kalagitnaan ng ika-20 siglo at napapatuloy. Iniuugnay ito sa pagtaas ng antas ng carbon dioxide sa atmospera mula sa paggamit ng fossil fuels.  Ang mga pansarili, pangkapaligiran, at panlipunang salik ay nakaiimpluwensiya kung paanong ang mga pangyayaring may kinalaman sa klima ay nakaaapekto sa kapakanan at kaligtasan ng mga tao.  Isa sa mahahalagang gawain kaugnay ng aspektong pang-ekonomiya ay ang paglikha ng mga bagong metodo para sa pagbibigay-halaga sa mga benepisyong pangkapaligiran.  Ang climate change ay isang napapanahong isyung pulitikal. Ilan sa mga hamong pulitikal ay ang peligro ng pangasiwaan, pagrepaso sa plano, paglikha ng pampolitika at pampublikong consensus para sa aksiyon, at ang implikasyon para sa hustisyang panlipunan. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Climate Change: Mga Programa, Polisiya, at Patakaran Layunin Pagkatapos ng araling ito, dapat na natatalakay ang iba’t ibang programa, polisiya, at patakaran ng Pilipinas at ng mga pandaigdigang samahan tungkol sa climate change.  Ano ang iba’t ibang programa, polisiya, at patakaran ng mga pandaigdigang samahan tungkol sa climate change?  Bakit ang paano tumutugon ang Pilipinas sa mga programa, polisiya, at patakarang ito? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Balikan Natin! Ang Climate Change
  29. 29.  Ang climate change ay tumutukoy sa pagbabago ng klima sa buong mundo. Ang pagbabago ay naramdaman noong kalagitnaan ng ika-20 siglo at nagpapatuloy. Iniuugnay ito sa paggamit ng fossil fuels.  Ang patuloy na paggamit ng fossil fuels ay naghahatid ng carbon dioxide at iba pang greenhouse gases sa atmospera.  Ilan sa mga epekto ng climate change ay ang malubhang tagtuyot, matitinding pagbagyo, pag-ulan, pagbaha, wildfires, heat waves, at iba pa. Aspektong Pampulitika, Pang-ekonomiya, at Panlipunan ng Climate Change  Ang mga pansarili, pangkapaligiran, at panlipunang salik ay nakaiimpluwensiya kung paanong ang mga pangyayaring may kinalaman sa klima ay nakaaapekto sa kapakanan at kaligtasan ng mga tao.  Isa sa mahahalagang gawain kaugnay ng aspektong pang-ekonomiya ay ang paglikha ng mga bagong metodo para sa pagbibigay-halaga sa mga benepisyong pangkapaligiran.  Ang climate change ay isang napapanahong isyung pulitikal. Ilan sa mga hamong pulitikal ay ang peligro ng pangasiwaan, pagrepaso sa plano, paglikha ng pampulitika at pampublikong consensus para sa aksiyon, at ang implikasyon para sa hustisyang panlipunan. Pag-aralan Natin! Kooperasyon at Pananalapi Malaking hamon sa sangkatauhan ang climate change. Dahil dito, ang mga pamahalaan at mga pandaigdigang samahan ay nagsasama-sama upang tugunan ang hamong ito ng kalikasan sa pamamagitan ng mga programa, polisiya, at mga patakaran. Pandaigdigang Kooperasyon  Napakahalaga ng pakikibahagi ng sangkatauhan sa pagtugon sa hamon ng climate change. Dahil dito, pinaiigting ng United Nations Development Programme, sa pakikipagkaisa ng mga pamahalaan, mga pandaigdigang institusyon, at mga pribadong sektor ang global partnership sa pagpapalaganap ng mga adhikain ng UN Millennium Development Goals (MDGs), mga paraan ng pag-unlad, at pagharap sa climate change.  Kasama rito ang pagtulong sa 2.6 bilyong mahihirap sa buong mundo, paggalang sa kalikasan, wastong pamamahala ng lahat ng nabubuhay na species at likas na yaman, alinsunod sa mga tuntunin ng pangmatagalang pag-unlad (sustainable development) ng mga bansa na mapakikinabangan ng susunod pang henerasyon.
  30. 30. Pananalapi  Upang maisakatuparan ang mga programa, plano, polisiya, at parakaran hinggil sa climate change, ang International Monetary Fund ay nakatutok sa pagpapayo ukol sa pinansiyal na aspekto nito, mga reporma, at paghikayat sa mga mamamayan na panatilihing luntian ang kapaligiran.  Ang Climate Investment Funds ay programa ng mga nagsanib-puwersang malalaking institusyong pampinansiyal sa daigdig tulad ng Asian Development Bank, World Bank, European Bank, at Inter-American Development Bank na makatutulong sa 72 mahihirap na bansa ukol sa pagpupondo ng mga programa para sa low-carbon emissions at climate resilient development. Teknolohiya at Edukasyon Malaking hamon sa sangkatauhan ang climate change. Dahil dito, ang mga pamahalaan at mga pandaigdigang samahan ay nagsasama-sama upang tugunan ang hamong ito ng kalikasan sa pamamagitan ng mga programa, polisiya, at mga patakaran. Teknolohiya  Ang pagsasanib-puwersa ng malalaking institusyong panteknolohiya tulad ng Google at Food and Agriculture Organization ng UN ay makapagbibigay ng tulong panteknolohiya upang mapalawak at masubaybayan ang mga makabagong ideya ukol sa mga pang-agrikulturang hanapbuhay na apektado ng climate change.  Bilang pagsuporta naman sa Artikulo 6 ng UN Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) na tumatawag sa mga pamahalaan ng mga bansa na pag- ibayuhin ang edukasyon, pagsasanay, at kamalayang-publiko ukol sa climate change, ang UN Environment Programme ay nagbabahagi ng mga makabuluhang pampublikong impormasyon ukol sa pagbabago ng klima sa pamamagitan ng website na Climate Change Information Network (CC: iNet) na nagpapalaganap ng mga kaalaman para sa sustainable development. Edukasyon at Pagsasanay  Ang pagsasanay ng mga dalubhasa ukol sa climate change ay isa sa mga programa ng mga bansa upang masolusyonan ang suliraning ito. May fellowships and research grants tulad ng International Climate Protection Fellowships sa Germany at ang Pathways to Climate Change Adaptation, mga libreng 5-Linggong-Kursong alok ng University of Geneva.  Ang UN Institute for Training and Research (UNITAR) ay nag-aalok ng Green Development and Climate Change Programme upang palakasin ang kakayahan ng bawat indibidwal at institusyon sa mga umuunlad na bansa na pag-ibayuhin ang kaluntian ng kapaligaran.
  31. 31. Mga Programa, Polisiya, at Patakaran para sa Climate Change sa Pilipinas Ayon sa Seksiyon 16 ng 1987 Konstitusyon ng Pilipinas, dapat protektahan at isulong ng pamahalaan ang karapatan ng mga mamamayan sa isang balanse at malusog na kapaligiran. Ito ang batayan ng paglikha ng Republic Act No. 9729, kilala bilang Climate Change Act of 2009 na pinagtibay noong Hulyo 27, 2009. Ito ang tugon ng Pilipinas ukol sa banta ng climate change, alinsunod sa pangako sa ilalim ng UNFCCC. Nakasaad sa batas na ito ang pagbabalangkas ng pamahalaan ng mga programa at proyekto, mga plano at estratehiya, mga patakaran, ang paglikha ng Climate Change Commission, at ang pagtatatag ng National Framework Strategy and Program on Climate Change. Bunga nito:  Ang Climate Change Commission ay itinataguyod upang makipag-ugnayan, bumalangkas, sumubaybay, at sumuri ng mga programa at mga pagkilos hinggil sa pagbabago ng klima.  Ang Promotion of Green Development Project ay isang partnership ng Department of Trade and Industry-Regional Operations Group ng Pilipinas at ng Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) ng Germany. Ito ay naglalayong mapahusay ang kakayahan ng mga negosyanteng gumamit ng mga matatalino at environment- friendly na mga estratehiya upang mapaunlad ang ekonomiya at kapaligiran.  Ang Republic Act No. 8749 na kilala rin bilang Philippine Clean Air Act ay isinabatas noong 1999. Ito ay naglalayong mapanatiling malinis at libre sa greenhouse gas emissions ang hangin sa bansa.  Ang Philippine Task Force on Climate Change (PTFCC) ay binuo upang pagaanin ang negatibong epekto ng climate change at magsagawa ng isang mabilis na pagsusuri ng mga epekto nito sa bansa. Pagnilayan Kaugnay ng climate change, epektibo ba ang mga programa, polisiya, at patakarang ipinatutupad ng Pilipinas at ng mga pandaigdigang samahan? Dagdag Kaalaman  Ang World Health Organization ay nagbibigay ng isang komprehensibong programa upang maprotektahan ang kalusugan ng mga mamamayan sa buong mundo laban sa panganib na dulot ng climate change.  Ang Paris Agreement na nilagdaan noong Disyembre 2015 ay isang kasunduan sa loob ng balangkas ng United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) na nagpapababa sa greenhouse gas emissions sa mga bansa sa buong mundo.
  32. 32.  Ang UN Poverty and Environment Initiative ay isang programang sumusuporta sa pambansang pagpaplano ng pag-unlad, paglaban sa kahirapan, at pagsupil sa climate change.  Ang UN Collaborative Initiative on Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation (REDD) ay inilunsad sa mga developing countries noong Setyembre, 2008 upang palaganapin ang kaalaman at makabuluhang paglahok ng lahat ng mga stakeholders, kabilang ang mga katutubo at iba pang komunidad na umaasa sa mga kagubatan. Layunin ng REDD na mabawasan ang carbon emissions sa mga kagubatan at mag-ambag sa pambansang sustainable development. Buod Malaking hamon sa sangkatauhan ang climate change. Dahil dito, ang mga pamahalaan at mga pandaigdigang samahan ay nagsasama-sama upang tugunan ang hamong ito ng kalikasan sa pamamagitan ng mga programa, polisiya, at mga patakaran. Binibigyan ng halaga ang pandaigdigang kooperasyon, pananalapi, teknolohiya, edukasyon, at pagsasanay. Bilang kasapi ng UN, tumutugon ang Pilipinas sa hamon ng climate change. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Climate Change: Mga Epekto sa Kapaligiran, Lipunan, at Kabuhayan Layunin Pagkatapos ng araling ito, dapat na natataya ng mag-aaral ang mga epekto ng climate change sa kapaligiran, lipunan, at kabuhayan ng mga tao sa Pilipinas at sa daigdig.  Ano-ano ang epekto ng climate change sa kapaligiran, lipunan, at kabuhayan ng mga tao sa Pilipinas at sa daigdig?  Paano makikibahagi ang bawat indibidwal sa paglaban sa mga epekto ng climate change? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Balikan Natin! Ang Climate Change  Ang climate change ay tumutukoy sa pagbabago ng klima sa buong mundo. Ang pagbabago ay naramdaman noong kalagitnaan ng ika-20 siglo at nagpapatuloy. Iniuugnay ito sa paggamit ng fossil fuels.  Ang patuloy na paggamit ng fossil fuels ay naghahatid ng carbon dioxide at iba pang greenhouse gases sa atmospera.
  33. 33. Aspektong Pampulitika, Pang-ekonomiya, at Panlipunan ng Climate Change  Ang mga pansarili, pangkapaligiran, at panlipunang salik ay nakaiimpluwensiya kung paanong ang mga pangyayaring may kinalaman sa klima ay nakaaapekto sa kapakanan at kaligtasan ng mga tao.  Isa sa mahahalagang gawain kaugnay ng aspektong pang-ekonomiya ay ang paglikha ng mga bagong metodo para sa pagbibigay-halaga sa mga benepisyong pangkapaligiran.  Ang climate change ay isang napapanahong isyung politikal. Ilan sa mga hamong politikal ay ang peligro ng pangasiwaan, pagrepaso sa plano, paglikha ng pampolitika at pampublikong consensus para sa aksiyon, at ang implikasyon para sa hustisyang panlipunan. Mga Programa, Polisiya, at Patakarang Pandaigdigan para sa Climate Change Malaking hamon sa sangkatauhan ang climate change. Dahil dito, ang mga pamahalaan at mga pandaigdigang samahan ay nagsasama-sama upang tugunan ang hamong ito ng kalikasan sa pamamagitan ng mga programa, polisiya, at mga patakarang may kaugnayan sa:  Pandaigdigang Kooperasyon  Pananalapi  Teknolohiya  Edukasyon at Pagsasanay Mga Epekto ng Climate Change Ang climate change ay may malaki at seryosong epekto sa kapaligiran, lipunan, at kabuhayan. Kapaligiran  Dahil sa carbon dioxide at fossil fuels, nagiging mainit ang kapaligiran. Ang cryosphere o nagyeyelong bahagi ng mundo (halimbawa, Antarctic at Arctic) ay natutunaw. Ang mga karagatan ay nagiging mas mainit, mas mataas, at mas asidiko. Dahil dito, maaaring mamatay ang mga hayop.  Ang malalakas na bagyo o unos ay nagdudulot ng mga pagbaha at labis na pinsala sa mga buhay at ari-arian, gayundin ang matitinding tagtuyot.  Dahil sa dumadalas na forest fires, nauubos ang mga puno sa kagubatan. Ang heatwaves ay nagdudulot din ng malulubhang pinsala. Lipunan  Namimiligro ang kalusugan ng mga tao dahil sa paglaganap ng mga sakit tulad ng cholera, dengue, mga komplikasyong dulot ng malnutrisyon, at marami pang iba lalo na sa mga bansang umuunlad pa lamang.  Marami ring nagdurusa at nasasawi dahil sa hika, TB, heat stroke, skin cancer, at mga katulad nito dahil sa maruming hanging sanhi ng polusyon at usok mula sa wildfires at sa matinding tag-init.
  34. 34.  Sa mga bansa sa Africa, ang malaking banta sa agrikultura na dulot ng climate change ay nagreresulta sa panganib sa seguridad ng pagkain.  Napaparalisa din ang daloy ng transportasyon dahil sa mga pagbaha. Kabuhayan  Ayon sa ulat ng International Food Policy Research Institute, dahil sa halos kalahati ng populasyon ng mundo ay nakatira sa developing countries, ang pagbabago ng klima ay may negatibong epekto sa pagsasaka at pangingisda.  Ang mga magsasaka ay nahihirapan dahil nababawasan ang suplay ng tubig para sa kanilang mga panananim dulot ng matinding tagtuyot. Nahihirapan din silang labanan ang pag-atake ng mga peste.  Ang industriya ng pangingisda ay pinakaapektado sa Bangladesh at Angola na kung saan namamatay ang mga isdang pang-export. Nababawasan ang kita ng mga mangingisda, masyadong naaapektuhan ang mga pamilya. Pag-aralan Natin! Mga Paraan ng Paglaban sa mga Epekto ng Climate Change  Bukod sa mga programa, polisiya, at patakarang ipinapatupad ng mga pamahalaan at ng mga pandaigdigang samahan, ang bawat isa ay makatutulong din sa paglaban sa mga epekto ng climate change sa sariling kaparaanan.  Upang mabawasan ang carbon footprints o mga bakas na ambag sa nakapipinsalang carbon emissions, tayo ay maaaring gumamit ng compact fluorescents bulbs, renewable energy sources (tulad ng hangin, sikat ng araw, tubig), at ang paghugot sa naka-plug na linya ng TV, computer, at iba pang electronics kapag hindi naman ginagamit.  Ang pagre-recyle ng mga papel, karton, salamin, at metal, at ang paggamit ng reusable o recyclable packaging ay mas mainam. Makababawas ang mga ito sa basurang dati ay inilalagak sa landfills na nagpapakawala ng methane (masamang gas).  Nakababawas din sa paggamit ng gasolinang nagpapainit sa kapaligiran ang paglalakad, pagbibisikleta, pagka-carpooling, pagsakay sa tren, at iba pang katulad nito. Pagnilayan Ang mga epekto ng climate change sa kapaligiran, lipunan, at kabuhayan ay nakaaalarma. Inilalagay nito ang kinabukasan ng sangkatauhan sa peligro kung hindi maaagapan. Bilang isang mag-aaral, paano ka makatutulong sa iyong komunidad upang mabawasan ang carbon footprints?
  35. 35. Mahahalagang Kaalaman  Ang climate change ay may malaki at seryosong epekto sa kapaligiran. Ang malalakas na bagyo o unos ay nagdudulot ng mga pagbaha at labis na pinsala sa mga buhay at ari-arian, gayundin ang matitinding tagtuyot.  Ang pamumuhay ng mga tao sa lipunan ay apektado rin ng climate change. Namimiligro ang kanilang kalusugan dahil sa paglaganap ng mga sakit tulad ng cholera, dengue, mga komplikasyong dulot ng malnutrisyon, at marami pang iba.  Ang climate change ay nakaaapekto sa kabuhayan. Ayon sa ulat ng IFPRI, dahil sa halos kalahati ng populasyon ng mundo’y nakatira sa mga developing countries, ang pagbabago ng klima ay may negatibong epekto sa pagsasaka at pangingisda.  Dahil kapuluan, ang Pilipinas ay sensitibo sa climate change. Bukod sa mga negatibong epekto nito sa pangingisda, ang produksiyon ng mga pangunahing pananim tulad ng palay, mais, at trigo ay namimiligro din dahil sa pagtaas ng temperatura.  Bukod sa mga programa, polisiya, at patakarang ipinatutupad ng mga pamahalaan at ng mga pandaigdigang samahan, ang bawat isa ay makatutulong din sa paglaban sa mga epekto ng climate change sa kani-kaniyang paraan. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Mga Suliraning Pangkapaligiran: Waste Management Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  naipaliliwanag ang konsepto ng suliraning pangkapaligiran;  natatalakay ang mga suliraning pangkapaligirang nararanasan sa sariling pamayanan; at  nasusuri ang mga hakbang ng pamahalaan sa pagharap sa mga suliraning pangkapaligiran sa sariling pamayanan. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang ibig sabihin ng suliraning pangkapaligiran?  Bakit malaking suliranin sa Pilipinas ang pagtatapon ng basura? Paano ito masusolusyonan ng pamahalaan? Alamin ang mga sagot sa araling ito!
  36. 36. Pagnilayan Sa iyong palagay, gaano na kahanda ang Pilipinas sa mga darating pang higit na mapaminsalang kalamidad tulad ng paglindol at posibleng pagtama ng tsunami? Mahahalagang Kaalaman  Ang kalamidad ay tumutukoy sa pangyayari o kaganapang nagdudulot ng malaking kapinsalaan at kabagabagan sa mga tao at komunidad na tinatamaan nito.  Ang lindol ay isang biglaan at mabilis na pagyanig ng lupa na dulot ng pagbibiyak at pagbabago ng mga batong nasa ilalim ng lupa kapag pinakakawalan nito ang puwersang naipon sa mahabang panahon. Kung ang malakas na paglindol ay mangyayari sa lugar na maraming tao, maaari itong kumitil ng maraming buhay at magdulot ng malawakang pagkasira ng mga ari- arian.  Ang tsunami o mga seismic sea wave ay serye ng malalaking alon na nililikha ng pangyayari sa ilalim ng tubig tulad ng paglindol, pagguho ng lupa, pagsabog ng bulkan, o pagbagsak ng maliit na bulalakaw. Ang paghampas ng tsunami ay mapanganib din sa buhay, ari-arian, at kabuhayan ng mga nakatira sa malapit sa dagat.  Kailangang maunawaan ng mga tao na tayo ay may kinalaman din sa pagkakaroon ng mga kalamidad. Pag-aralan Natin! Suliraning Pangkapaligiran  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal.  Mahalagang matukoy kaagad ang mga suliraning ito upang masolusyonan o maagapan sapagkat sa kalaunan ay maaaring ikasira ng pamayanan.  Dahil sa patuloy na pag-unlad, kasabay ng pag-usbong ng malalaking industriya at ng hindi mapigilang pag-unlad ng ekonomiya, patuloy na nasisira ang biodiversity o ang pagkakaiba-iba at pagiging katangi-tangi ng lahat ng anyo ng buhay na bumubuo sa kalikasan. Mga halimbawa ng suliraning pangkapaligiran:  waste management  mining  quarrying  deforestation
  37. 37.  flash flood Pag-aralan Natin! Mga Epekto ng Maling Pagtatapon ng Basura  Tungkulin ng tao na alagaan at pagyamanin ang kapaligiran. Kasabay ng lumalalang climate change at global warming, lumalala rin ang masamang kalagayan ng kapaligiran.  Ayon sa National Solid Waste Management Commission ng Pilipinas, nasa tatlong milyong tonelada o mahigit isang milyong trak ng basura ang naiipon sa Metro Manila kada taon.  Sinasabing nasa 25% ito ng basurang naiipon sa buong bansa at ang pangunahing dahilan nito ay ang lumulobong populasyon.  Subalit ayon sa Ecological Solid Waste Management Act, hindi lahat ng basura ay dapat napupunta sa mga landfill. Sa bahay o baranggay pa lamang, dapat ay ihinihiwalay na ang mga nabubulok, hindi nabubulok, at ang maaari pang pakinabangan.  Dahil sa maling pagtatapon ng basura, nagkakaroon ng problema sa ekolohikal na aspekto ng kapaligiran. Maraming hayop sa dagat ang namamatay sapagkat nakakain o pumapasok sa katawan nila ang basura.  Bukod dito, nawawalan din sila ng tirahan sapagkat nasisira ang mga coral reefs. Nakukontamina ang hangin, tubig, maging ang lupa.  Dahil sa mga negatibong epekto, nagsasagawa ang gobyerno at iba’t ibang samahan ng mga programa at pamamaraan upang maisagawa ang wastong pagtatapon at pagbubukod-bukod ng mga basura. Pag-aralan Natin! Waste Management Ang waste management ay ang akmang termino sa wastong pangungolekta, paglilipat, pagtatapon o paggamit, at pagmo-monitor ng basura ng mga tao. Isinasagawa ito upang mapangasiwaan nang maayos upang makaiwas sa masasamang epekto ng basura sa kalusugan at kapaligiran. Maaring mabawasan ang basura sa pamamagitan ng pagsunod sa prinsipyo ng: Reduce Ang susi sa pagbabawas (reduction) ng basura ay pangangalaga o pagtitipid (conservation) – ang matalinong paggamit sa mga pinagkukunan (resources), at ang paggamit ng kaunti lamang upang maiwasan ang basura.
  38. 38. Reuse Maaaring muling pakinabangan o gamitin ang mga gamit kaysa sa itapon o kaya naman, ibigay o ipasa sa iba. Recycle Simple lamang ang panuntunan: Huwag itapon ang mga bagay o gamit na maaari pang i-recycle. Pag-aralan Natin! Waste Management sa Pilipinas  Sa Alituntunin 11, Seksiyon 6 ng Ecological Solid Waste Management Act, ipinagbabawal ang pagtatapon o pagtatambak ng anumang uri ng basura sa mga pampublikong lugar.  Ang halimbawa ng mga pampublikong lugar ay mga daan, bangketa, bakanteng lote, kanal, estero at parke, harapan ng establisimiyento, maging sa baybay-ilog at baybay-dagat. Kung sakaling may lumabag sa probisyong ito, nakasaad din ang pagbibigay ng citation ticket. Pagnilayan Sa kabila ng pagkakaroon ng Ecological Solid Waste Management Act, bakit hindi pa rin masolusyunan ang problema sa basura sa Pilipinas?
  39. 39. Mahahalagang Kaalaman  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang waste management, mining, quarrying, deforestation, at flash flood.  Dahil sa maling pagtapon ng basura, nagkakaroon ng problema sa ekolohikal na aspekto ng kapaligiran. Maraming hayop sa dagat ang namamatay sapagkat nakakain o pumapasok sa katawan nila ang basura. Bukod dito, nawawalan din sila ng tirahan sapagkat nasisira ang coral reefs. Nakukontamina ang hangin, tubig, maging ang lupa.  Ang waste management ay ang akmang termino sa wastong pangongolekta, paglilipat, pagtatapon o paggamit, at pagmo-monitor ng basura ng mga tao. Isinasagawa ito upang mapangasiwaan nang maayos upang makaiwas sa masasamang epekto ng basura sa kalusugan at kapaligiran. Maaring mabawasan ang basura sa pamamagitan ng pagsunod sa prinsipyo ng reduce, reuse, at recycle.  Sa Alituntunin 11, Seksiyon 6 ng Ecological Solid Waste Management Act, ipinagbabawal ang pagtatapon o pagtatambak ng anumang uri ng basura sa mga pampublikong lugar. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Mga Suliraning Pangkapaligiran: Mining Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  natatalakay ang mga suliraning pangkapaligirang nararanasan sa sariling pamayanan; at  nasusuri ang mga hakbang ng pamahalaan sa pagharap sa mga suliraning pangkapaligiran sa sariling pamayanan. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang pagmimina? Bakit may ganitong gawain?  Paano nakaaapekto ang pagmimina sa pamayanan? Paano ito masusolusyonan ng pamahalaan? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Balikan Natin! Suliraning Pangkapaligiran
  40. 40.  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal.  Mahalagang matukoy kaagad ang mga suliraning ito upang masolusyonan o maagapan sapagkat sa kalaunan ay maaaring ikasira ng pamayanan.  Dahil sa patuloy na pag-unlad, kasabay ng pag-usbong ng malalaking industriya at ng hindi mapigilang pag-unlad ng ekonomiya, patuloy na nasisira ang biodiversity o ang pagkakaiba-iba at pagiging katangi-tangi ng lahat ng anyo ng buhay na bumubuo sa kalikasan. Mga halimbawa ng suliraning pangkapaligiran:  waste management  mining  quarrying  deforestation  flash flood Pag-aralan Natin! Pagmimina o Mining  Ang pagmimina o mining ay isang proseso ng paghuhukay at pagkuha ng mga metal, di-metal, at mineral mula sa lupa katulad ng uling, ginto, pilak, platinum, tanso, bakal, langis, likas na gas, at iba pa.  Ito ay ginagawa sa pamamagitan na pagpipiga, paghahango, o paghuhugot.  Ang pagmimina ay isa sa mga pangunahing industriyang nakatutulong sa pag- unlad ng ekonomiya ng bansa.  Sa liderato ni dating Pangulong Noynoy Aquino, maraming negosyante mula sa ibang bansa ang pinaunlakan upang mamuhunan sa pagmimina.  Dahil dito, malaking dolyares ang pumapasok sa bansa. Nagbubukas din ito ng mga bagong trabaho para sa mga Pilipino.  Dahil rin sa pagmimina, umuunlad ang ibang lugar sa Pilipinas. Mga Negatibong Epekto ng Pagmimina Sa kabila ng maraming benepisyo ng pagmimina, naisasakripisyo naman ang kalagayan ng kapaligiran.  Ayon sa 4th Philippine National Report to the Convention on Biological Diversity (2009), ang 23 malaking minahan sa bansa ay matatagpuan sa natitirang key biodiversity areas tulad ng Palawan, Mindoro, Sierra Madre, at Mindanao.  Naaapektuhan ng pagmimina ang samu’t saring likas na yaman. Sa legal na proseso ng pagmimina, may karapatang gamitin ng minahan ang mga yamang- tubig na bahagi ng miniminang lupain. Dahil dito, ang mga ilog at lawa na pinakikinabangan ng mga komunidad para sa kanilang irigasyon, paglalaba, at
  41. 41. inuming tubig ay nakukontamina at nalalason. Dahil sa kemikal na kumakalat sa mga ilog, nagkakaroon ng mga fishkill, katulad nang nangyari sa Leyte na sumira sa kabuhayan ng mga mangingisda.  Nagkakaroon ng mga trahedya dulot ng pagmimina at ng mga inabandonang minahan. Ayon sa SOS-Yamang Bayan Network, hindi dapat pinahihintulutan ang pagmimina sa lugar na may mataas na banta ng pagbaha, pagguho, at iba pang maaaring magdulot ng trahedya. Bukod dito, mahigit 8,000 inabandonang minahan na ang hanggang ngayon ay nananatiling nakatiwangwang, di-naaayos, at hindi man lamang napag-aaralan. Ang mga ito ay maaaring magdulot ng pagguho o peligro mula sa lindol o pagbaha. Pag-aralan Natin! Mga Hakbang ng Pamahalaan sa Pagharap sa mga Suliranin ng Pagmimina Dahil sa di-mabubuting epekto ng pagmimina, nagpatulad ng mga batas para maiwasan ang mga ito. Philippine Mining Act  Naisabatas ito noong 1995 upang makapagbigay ng makabuluhang panlipunan at pangkapaligirang kaligtasan mula sa pagmimina kasama ang obligasyon ng mga industriyang nagsasagawa nito.  Ipinatutupad ito upang masubaybayan ang operasyon ng pagmimina sa buong bansa kasabay ng pangangalaga sa kalikasan.  Layunin din ng batas na ito na bigyan ng makatuwirang kadahilanan ang pagmimina para mapalago ang kalagayan ng bansa nang hindi naisasakripisyo ang kapaligiran at karapatan ng mga apektadong pamayanan. Executive Order No. 79  Ito ay ipinatutupad upang mapagtibay ang proteksiyong pangkapaligiran, masuportahan ang responsableng pagmimina, at makapagbigay ng karampatang revenue-sharing scheme kasabay ng paglago ng industriya ng pagmimina.  Layunin nitong maitaas ang revenue ng gobyerno mula sa pagmimina, mapabuti ang mga pamantayang pangkapaligiran, maglahad ng kabuang pambansa at panlokal na batas ukol sa pagmimina.  Nakasaad rin dito na pagmumultahin ang sinumang lumabag sa mga pamantayan ng batas. Philippine Mineral Resources Act of 2012  Ang batas na ito na ay naglalayong aregluhin ang mga makatuwirang pananaliksik sa pagmimina, at masubaybayan ang paggamit ng mga mineral resources.
  42. 42.  Naglalayon din itong siguraduhin ang pantay-pantay na benepisyong maibibigay ng pagmimina sa estado ng Pilipinas, sa mga katutubo, at sa mga lokal na komunidad. Pagnilayan Ang pagmimina ay nagdudulot ng parehong mabubuti at di-mabubuting epekto sa kabuhayan ng tao at kapaligiran. Sa iyong palagay, dapat bang ipagpatuloy ito o tuluyan nang ipatigil ng pamahalaan? Bakit? Mahahalagang Kaalaman  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang waste management, mining, quarrying, deforestation, at flash flood.  Ang pagmimina o mining ay isang proseso ng paghuhukay at pagkuha ng mga metal, di-metal, at mineral mula sa lupa katulad ng uling, ginto, pilak, platinum, tanso, bakal, langis, likas na gas, at iba pa. Ito ay ginagawa sa pamamagitan ng pagpipiga, paghahango, o paghuhugot.  Naaapektuhan ng pagmimina ang samu’t saring likas na yaman. Nagkakaroon din ng mga trahedya dulot ng pagmimina at ng mga inabandonang minahan.  Dahil sa di-mabubuting epekto ng pagmimina, ipinatutupad ang mga batas ukol dito gaya ng Philippine Mining Act, Executive Order No. 79, at Philippine Mineral Resources Act of 2012. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Mga Suliraning Pangkapaligiran: Quarrying Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  natatalakay mo ang mga suliraning pangkapaligirang nararanasan sa sariling pamayanan; at  natutukoy mo ang mga dahilan at epektong pangkapaligirang dulot ng pagku- quarry. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang pagku-quarry o quarrying?  Bakit may ganitong gawain?  Gaano kalaki ang epekto nito sa pamayanan?
  43. 43. Alamin ang mga sagot sa araling ito! Balikan Natin! Suliraning Pangkapaligiran  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal.  Mahalagang matukoy kaagad ang mga suliraning ito upang masolusyonan o maagapan sapagkat sa kalaunan ay maaaring ikasira ng pamayanan.  Dahil sa patuloy na pag-unlad, kasabay ng pag-usbong ng malalaking industriya at ng hindi mapigilang pag-unlad ng ekonomiya, patuloy na nasisira ang biodiversity o ang pagkakaiba-iba at pagiging katangi-tangi ng lahat ng anyo ng buhay na bumubuo sa kalikasan. Mga halimbawa ng suliraning pangkapaligiran:  waste management  mining  quarrying  deforestation  flash flood Pag-aralan Natin! Pagku-quarry o Quarrying  Ang pagka-quarry o quarrying ay isang proseso ng pagkuha ng mga bato, buhangin, at iba pang materyales sa pamamagitan ng pagpapasabog, paghuhukay, o pagbabarena.  Madalas na ang kinu-quarry ay ang mga bundok na pinagkukunan ng mga bato at ang tabindagat na pinagkukunan ng buhangin.  Ang malalaking bato ay pinagpipira-piraso sa nais na laki depende sa pangangailngan. Tinatawag itong graba.  Ang mga graba, buhangin, at iba pang materyales ay madalas gamitin sa paggawa ng mga kalsada at estruktura. Mga Dahilan ng Pagku-quarry  Ang materyales na magmumula sa pagku-quarry ay ginagamit sa paggawa ng mga gusali, kalsada, tulay, bahay, at marami pang iba.  Malaki ang kontribusyon ng pagku-quarry sa kaunlarang panlipunan ng isang pamayanan sapagkat natutugunan nito ang kagamitang panangkap na kinakailangan sa pagpapagawa ng mga pasilidad at serbisyo sa mga komunidad.
  44. 44.  Bukod dito, nagkakaroon din ng karagdagang oportunidad sa trabaho, partikular ang mga enhinyero, mekaniko at iba pa; at sa negosyo partikular sa konstruksiyon.  Nababawasan din ang gastusin ng pamahalaan sa pag-aangkat ng aggregate resources mula sa ibang bansa dahil sa pagku-quarry sa sariling lugar. Mga Epekto ng Pagku-quarry  Ang polusyon sa hangin na dulot ng alikabok at usok na nagmumula sa kuwarihan ay isa sa masasamang epekto ng quarrying. Bukod sa polusyong dulot nito, maaari ding pagmulan ito ng mga sakit sa baga.  Sa proseso ng quarrying, mula sa pagkalap ng materyales hanggang sa paghulma nito, lumilikha ito ng malakas na ingay mula sa mga makina at iba pang kagamitan.  Lumilikha rin ito ng mga basura o quarry waste na maaaring makasira sa kapaligiran partikular na sa katubigan sapagkat naiipon ang mga ito sa ilalim.  Ang pinakamatinding epekto ng quarrying ay ang pagkasira ng biodiversity at balanseng ekolohikal. Ang biodiversity ay kinabibilangan ng mga tao, mga hayop, mga halaman, at iba pang maybuhay. Ang lahat ng ito ay konektado sa isa’t isa. Iba pang epekto ng quarrying:  pagkasira ng mga tanawin  pagguho ng bundok  pagkasira ng mga kuweba  pagbaha at pagkawala ng sustansiya ng lupa  pagdumi at pagkasira ng mga ilog at baybayin  kaguluhan sa lupain  pagkawala ng mga lupain  pagkawala ng buhay at kabuhayan Pagnilayan Sa patuloy na paglaki ng populasyon, lumalaki rin ang pangangailangan ng mga tao kaya patuloy pa rin ang quarrying. Paano mababalanse ang paggamit at pangangalaga nito? Ano kaya ang maaaring alternatibo upang hindi masira ang mga kalupaan at ang kapaligiran? Mahahalagang Kaalaman  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang waste management, mining, quarrying, deforestation, at flash flood.
  45. 45.  Ang pagka-quarry o quarrying ay isang proseso ng pagkuha ng mga bato, buhangin, at iba pang materyales sa pamamagitan ng pagpapasabog, paghuhukay, o pagbabarena.  Ang materyales na magmumula sa pagku-quarry ay ginagamit sa paggawa ng mga gusali, kalsada, tulay, bahay, at marami pang iba.  Ang pinakamatinding epekto ng quarrying ay ang pagkasira ng biodiversity at balanseng ekolohikal. Ang biodiversity ay kinabibilangan ng mga tao, mga hayop, mga halaman, at iba pang maybuhay. Ang lahat ng ito ay konektado sa isa’t isa. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Mga Suliraning Pangkapaligiran: Deforestation Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  Natatalakay ang mga suliraning pangkapaligirang nararanasan sa sariling pamayanan;  natutukoy ang mga dahilan at epektong pangkapaligirang dulot ng paghahawan ng kagubatan o deforestation. Gayundin ang pagtugon sa mga sumusunod na tanong gaya ng:  Ano ang deforestation?  Bakit sa kabila ng mga negatibong epekto ay patuloy ang mga tao sa paghahawan ng kagubatan?  Paano ka makikibahagi sa paglalapat ng solusyon sa suliraning pangkapaligirang ito? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Balikan Natin! Suliraning Pangkapaligiran  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal.  Mahalagang matukoy kaagad ang mga suliraning ito upang masolusyonan o maagapan sapagkat sa kalaunan ay maaaring ikasira ng pamayanan.  Dahil sa patuloy na pag-unlad, kasabay ng pag-usbong ng malalaking industriya at ng hindi mapigilang pag-unlad ng ekonomiya, patuloy na nasisira ang biodiversity o ang pagkakaiba-iba at pagiging katangi-tangi ng lahat ng anyo ng buhay na bumubuo sa kalikasan.
  46. 46. Mga halimbawa ng suliraning pangkapaligiran:  waste management  mining  quarrying  deforestation  flash flood Pag-aralan Natin! Paghahawan ng Kagubatan o Deforestation  Ang paghahawan ng kagubatan o deforestation ay tumutukoy sa pagpuputol ng mga puno, pagtatabas ng mga damo, at pag-aalis ng anumang sagabal sa pamamagitan ng pagsusunog hanggang maging mahawang lupa o lugar para sa mga hangaring agrikultural o komersiyal.  Kadalasan, ginagawa ito sa dalawang paraan–pagkakaingin at clear cutting. Sa pagkakaingin, tinatabas at sinusunog ang mga puno sa kagubatan upang pagtaniman. Sa clear cutting, pinuputol nang walang habas ang mga puno sa anumang kadahilanan.  Hindi lahat ng deforestation ay sinasadya ng tao. Ang iba ay kombinasyon ng gawa ng tao at likas na salik katulad ng wildfires at tuloy-tuloy na overgrazing na humahadlang sa pagtubo ng mga puno. Mga Dahilan ng Deforestation  Ang pangunahing dahilan ng deforestation ay agrikultural. Isinasagawa ito para gamitin sa pagtatanim upang matustusan ang pangangailangan ng mga tao o pagpapatubo ng mga damo para sa mga hayop.  Ang mga troso ay ginagawang papel, kasangkapan, kabahayan, panggatong, at iba pa.  Hinahawan din ang mga gubat o bundok para sa urbanisasyon. Sa proseso, pinapatag ang mga kagubatan upang tayuan ng mga gusali at kabahayan. Mga Epekto ng Deforestation  Kapag nagpatuloy ang malawakang pagpuputol at pagsusunog ng mga puno, magdudulot ito ng di-mabubuting epekto sa forest ecosystem at sa iba pang ecosystem na may kaugnayan dito. Ang mga ugat ng puno ay kumakapit sa lupa upang hindi ito matangay ng tubig. Kung kaya, kapag nawala ang mga puno, ang karaniwang epekto ay pagguho ng mga bundok at pagbaha. Gumuguho ang lupa patungo sa mga daan at kabayanan. Ang mga gumuhong lupa ay maaari ring mapadpad sa mga lawa, batis, at sa iba pang anyong tubig. Dahil dito, maaaring maapektuhan ang kalidad ng tubig na siyang nagiging dahilan ng pagkakasakit ng mga tao.  Ang pag-aalis ng mga puno ay pag-aalis din ng mga palyo (bubong) sa kagubatan na siyang humahadlang sa matinding sikat ng araw at tumatangan sa
  47. 47. init sa gabi kung kaya matindi ang temperaturang nararanasan na nagdudulot ng pagkamatay ng mga halaman at hayop. Nawawalan din ng tirahan ang mga hayop. Dahil dito, maaaring magdulot ito ng pagkalipol.  Ang deforestation ay itinuturing na isa sa mga pangunahing sanhi ng climate change dahil sa epekto nito sa carbon cycle ng daigdig. Tumataas din ang temperatura sa kapaligiran sapagkat wala nang mga punong nagbabalanse ng lamig at init. Ang mga puno ay mahalaga sa water cycle. Sinisipsip nito ang ulan at lumilikha ng water vapor na napupunta sa atmospera. Kung kaya, kapag nagpatuloy ang deforestation, marami sa mga kagubatan ang magiging disyerto o tigang na lupa. Pag-aralan Natin! Mga Solusyon sa Pagsugpo ng mga Suliranin ng Deforestation  Ang ilegal na pagpuputol ng mga puno ay dapat matuldukan. Dapat ding ipagbawal ang clear cutting upang mapanatiling buo ang mga kagubatan. Kung magkakaingin, dapat maliit na bahagi lamang ng bundok o gubat ang gagamitin.  Upang mapigilan ang paglala ng epekto ng deforestation, dapat nang bawasan ang pagdami ng carbon dioxide sa atmospera. Ibalik din ang pamumuhay at tirahan ng mga hayop at panatilihing ligtas ang mga ito. Mga batas sa Pilipinas ukol sa pangangalaga ng mga kagubatan:  Republic Act No. 9175 o Chain Saw Act of 2002  Republic Act No. 7586 o National Integrated Protected Areas System Act of 1992  Presidential Decree No. 705 o The Forestry Reform Code of the Philippines  Philippine Decree No. 1152 o Philippine Environment Code  Republic Act No. 9154 o Mt. Kanlaon Natural Park Act of 2001  Republic Act No. 7611 o Strategic Environmental Plan for Palawan Act Pagnilayan Kaya bang isulong ang industriyalisasyon nang hindi naisasakripisyo ang kapaligiran? Mahahalagang Kaalaman  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang waste management, mining, quarrying, deforestation, at flash flood.  Ang paghahawan ng kagubatan o deforestation ay tumutukoy sa pagpuputol ng mga puno, pagtatabas ng mga damo, at pag-aalis ng anumang sagabal.  Ang pangunahing dahilan ng deforestation ay agrikultural.
  48. 48.  Ang deforestation ay itinuturing na isa sa mga pangunahing sanhi ng climate change.  Ang ilegal na pagpuputol ng mga puno ay dapat matuldukan. Dapat ding ipagbawal ang clear cutting upang mapanatiling buo ang mga kagubatan. Kung magkakaingin, dapat maliit na bahagi lamang ng bundok o gubat ang gagamitin Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Mga Suliraning Pangkapaligiran: Flash Flood Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  natutukoy mo ang mga suliraning pangkapaligirang nararanasan sa sariling pamayanan; at  natutukoy mo ang mga dahilan at epektong pangkapaligirang dulot ng biglaang pagbaha o flash flood. Tanong:  Ano ang flash flood?  Bakit lalong lumalala ang flash flood habang tumatagal ang panahon?  Gaano na kalala ang epektong hatid ng flash flood sa mga Pilipino? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Balikan Natin! Suliraning Pangkapaligiran  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal.  Mahalagang matukoy kaagad ang mga suliraning ito upang masolusyonan o maagapan sapagkat sa kalaunan ay maaaring ikasira ng pamayanan.  Dahil sa patuloy na pag-unlad, kasabay ng pag-usbong ng malalaking industriya at ng hindi mapigilang pag-unlad ng ekonomiya, patuloy na nasisira ang biodiversity o ang pagkakaiba-iba at pagiging katangi-tangi ng lahat ng anyo ng buhay na bumubuo sa kalikasan. Halimbawa:  waste management
  49. 49.  mining  quarrying  deforestation  flash flood Biglaang Pagbaha o Flash Flood  Ang biglaang pagbaha o flash flood ay isang mabilis na pagragasa ng tubig hanggang sa bumaha o umapaw ito at makapaminsala sa mabababang lugar.  Hindi katulad ng normal na pagbaha, ito ay maaaring mangyari sa loob lamang ng ilang minuto o bago mag-anim na oras pagkatapos ng malakas na pag-ulan o pagbagyo.  Maaari ring magkaroon nito kahit walang pag-ulan, halimbawa, sa pamamagitan ng pagkasira o pagpapaagos ng tubig mula sa mga dam o kaya naman, mula sa pagkatunaw ng yelo. Mga Sanhi ng Flash Flood  Maraming dahilan at salik na nagdudulot ng flash flood. Isa na rito ang pagbagyo na maaaring maghatid ng malalakas na pag-ulan, pagtaas ng tubig sa dalampasigan, at pagbaha sa malalawak na kalupaan.  Salik din ang kawalan ng maayos na lusutan ng tubig sa mga lansangan papunta sa mga kanal dahil sa tambak ng basura.  Ang urbanisasyon ay maaari ding makapagpabago sa natural na agusan at makalikha ng mga bagong panganib sa pagbaha. Inuukupa ng mga gusali, paradahan, at kalsada ang mga lupang sana ay sisipsip sa tubig-baha.  Ang pagkatunaw ng yelo sa Arctic Ocean dahil sa global warming ay isa sa nagpapataas ng lebel ng tubig sa karagatan. Galon-galong tubig ang nadaragdag sa karagatan mula sa bawat kubikong piye ng buo-buong yelong natunaw. Maaari itong magbunga ng pag-apaw ng mga sapa, ilog, lawa, at dagat.  Bukod sa kalamidad at iba pang penomena, maaari ding magka-flash flood dahil sa pag-apaw, pagpapaagos, o pagkasira ng mga dam at dike. Mga Epekto ng Flash Flood  Ang flash flood ay nagdudulot ng malaking pinsala o pagkasira sa lipunan, kabuhayan, kapaligiran, kalusugan, kalikasan at iba pa.  Nasisira o napaparalisa ang sistema ng transportasyon at komunikasyon. Naaapektuhan nito ang sambayanan at kabuhayan.  Nasisira nito ang kagamitan sa kabahayan katulad ng refrigerator at iba pang mga de-saksak na kasangkapan. Maaari ring matangay ang mga kagamitan. Nakasasagabal ito sa pamumuhay.  Nagdudulot ito ng iba't ibang sakit gaya ng leptospirosis na nagmumula sa ihi ng mga daga na nahahalo sa tubig-baha. Nalalagay sa alanganin ang kalusugan.
  50. 50.  Nag-iiwan ito ng maraming basura sapagkat natatangay at naikakalat ng biglaang pagbaha ang mga nakatambak na basura sa daanan o basurang galing sa katubigan. Malaking problema ito sa kapaligiran.  Nasisira nito ang mga taniman, palaisdaan, at kalikasan. Pag-iwas sa mga Panganib na Hatid ng Flash Flood  Siguraguhin ng bawat pamayanan na walang basurang nakatambak sa mga daanan at daluyan ng tubig.  Kinakailangang taniman ang kabundukan at kagubatan ng mga puno.  Hindi dapat sunugin ang mga basura lalong-lalo na ang mga plastik, nagpapalala ito ng global warming.  Dapat mahigpit na ipinatutupad ng gobyerno ang mga batas sa pangangalaga ng kapaligiran at kalikasan.  Mahalaga ring may alam at alerto sa mga nangyayari sa paligid. Kapag nasa sitwasyon mismo ng flash flood:  Manatiling kalmado upang makapag-isip nang matino.  Bunutin mula sa pagkakasaksak ang mga kagamitang de-koryente.  Maghanda ng pagkain, tubig, damit at emergency kit.  Kung mayroon pang linya ng komunikasyon kaaagad na humingi ng tulong.  Sikaping pumunta sa pinakamataas na bahagi ng bahay o kahit anong mataas na lugar kung sakaling wala nang tsansang makalikas.  Huwag maglakad o magmaneho kung mataas na ang tubig-baha. Pagnilayan Gaano na kalala ang flash flood sa Pilipinas? Paano ka makikibahagi sa paglutas ng suliraning pangkapaligirang ito? Mahahalagang Kaalaman  Ang suliraning pangkapaligiran ay tumutukoy sa anumang pangyayari, kalagayan, o problemang may kinalaman sa pagkasira ng kapaligiran at sa balanseng ekolohikal. Ilan sa mga halimbawa nito ay ang waste management, mining, quarrying, deforestation, at flash flood.  Ang biglaang pagbaha o flash flood ay isang mabilis na pagragasa ng tubig hanggang sa bumaha o umapaw ang tubig at makapaminsala ito sa mabababang lugar.  Maraming dahilan at salik ang nagdudulot ng flash flood. Ilan sa mga ito ay ang pagbagyo, kawalan ng maayos na lusutan ng tubig, urbanisasyon, pagkatunaw ng yelo, pagkasira ng mga dam at dike.  Ang flash flood ay nagdudulot ng malaking pinsala o pagkasira sa lipunan, kabuhayan, kapaligiran, kalusugan, kalikasan at iba pa.
  51. 51.  Dapat mahigpit na ipinatutupad ng gobyerno ang mga batas sa pangangalaga ng kapaligiran at kalikasan. Mahalaga ring may alam at alerto sa mga nangyayari sa paligid. Mga Isyung Pangkapaligiran at Pang-ekonomiya, Araling Panlipunan - Grade 10 Ang Unemployment Mga Layunin Pagkatapos ng araling ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang:  naipaliliwanag ang konsepto, mga uremploymenti, at mga dahilan ng unemployment;  natataya ang implikasyon ng unemployment sa pamumuhay at sa pag-unlad ng ekonomiya ng bansa; at  nakapagbibigay ng mga mungkahi upang malutas ang mga suliraning dulot ng unemployment. Sa Paete, Laguna, dating malago ang industriya ng paglililok. Subalit nang nauso na ang mga produktong gawa sa bakal at plastik, dahan-dahan na itong humina. Dahil iilan na lamang ang kailangang manggagawa ng industriya, nagkakaroon ng unemployment sa lugar. Tanong:  Ano ang unemployment?  Anong uri at dahilan ng unemployment ang nararanasan ng mga manggagawa?  Paano nito naaapektuhan ang pamumuhay at pag-unlad ng lugar?  Kung gusto ng pamahalaang buhayin muli ang industriya, paano ito isasakatuparan? Alamin ang mga sagot sa araling ito! Pag-aralan Natin! Ang Unemployment at Full Employment  Ang kawalang hanapbuhay o unemployment ay tumutukoy sa kalagayang kapag ang isang tao ay pursigidong naghahanap subalit walang makita o makuhang trabaho o pagkakakitaan.  Ang isang ekonomiya ay nasa pinakamaunlad na kalagayan kung mayroon itong full employment. Ibig sabihin, kung ang lahat ng gusto at maaaring magtrabaho, dalubhasa man o hindi, ay may marangal na hanapbuhay.  Hindi ibig sabihin nito na kapag may suliranin sa unemployment ang bansa, hindi na maaaring magkaroon ng full employment. Mawawala lamang ang posibilidad
  52. 52. ng full employment kapag ang uri ng unemployment ay hindi na nagbibigay ng pagkakataong muling makapagtrabaho ang mga tao, kahit na mag-aral pa ng ibang gawain o trabaho ang bawat indibidwal . Ang Unemployment at Full Employment  Ang kawalang hanapbuhay o unemployment ay tumutukoy sa kalagayang kapag ang isang tao ay pursigidong naghahanap subalit walang makita o makuhang trabaho o pagkakakitaan.  Ang isang ekonomiya ay nasa pinakamaunlad na kalagayan kung mayroon itong full employment. Ibig sabihin, kung ang lahat ng gusto at maaaring magtrabaho, dalubhasa man o hindi, ay may marangal na hanapbuhay.  Hindi ibig sabihin nito na kapag may suliranin sa unemployment ang bansa, hindi na maaaring magkaroon ng full employment. Mawawala lamang ang posibilidad ng full employment kapag ang uri ng unemployment ay hindi na nagbibigay ng pagkakataong muling makapagtrabaho ang mga tao, kahit na mag-aral pa ng ibang gawain o trabaho ang bawat indibidwal . Pag-aralan Natin! Mga Uri at Dahilan ng Unemployment Isa sa mga suliranin ng mga umuunlad pa lamang na bansa ang kawalang hanapbuhay o unemployment. May kinalaman ang sumusunod sa suliraning ito. 1. Voluntary  Nangyayari kapag sinasadyang hindi nagtatrabaho 2. Frictional  Nangyayari habang naghihintay ng panibagong trabaho o panandaliang ipinatigil ang trabaho dahil sa ibang gawain katulad ng pagwewelga 3. Casual  Nangyayari sa mga may trabahong arawan o lingguhan, katulad sa construction at sakahan 4. Seasonal  Nangyayari kapag ang trabaho ay pana-panahon o para lamang sa tiyak na panahon (Halimbawa, tuwing magpa-Pasko) 5. Structural
  53. 53.  Nangyayari kapag ang isang uri ng produkto ay hindi na kailangan sa ekonomiya, kaya, hindi na rin kailangan ang mga nagtatrabaho at namumuhunan 6. Cyclical  Nagakakaroon nito kapag ang industriyang kinabibilangan ng mga manggagawa ay nakararanas ng business cycle. Kapag mahina ang industriya, mataas ang antas ng unemployment. 7. Technological  Nangyayari kapag ang trabahong ginagampanan ng tao ay nagagawa na ng makina o ng makabagong teknolohiya Imperfect Mobility of Labor Bukod sa mga nabanggit, isa rin ang imperfect mobility of labor sa mga nakapag- aambag sa unemployment. Ito ay dalumat na tumutukoy sa bihirang kakayahan ng mga manggagawang magpalipat-lipat ng trabaho. Sa kabuuan, nakikitang ang unemployment ay may iba’t ibang uri at dahilan, ngunit ang kakayahan ng taong mag-iba o lumipat ng gawain ayon sa pangangailangan ng ekonomiya ay isa sa mga salik nito. Mga Implikasyon ng Unemployment sa Pamumuhay at sa Pag-unlad Dapat pagtuunan ng pansin ng pamahalaan ang lumalalang suliranin ng unemployment. Malaki ang epekto nito sa bawat isa, sa industriya, at sa bansa mismo. Indibiduwal  Mababang antas ng pamumuhay  Pagtatrabaho nang mas mababa kaysa sa kakayahan  Depresyon at iba pang suliranin pangkalusugan Industriya  Mas mababang pasahod dahil marami namang puwedeng “pamalit”  Paggawa ng mga produktong tipid sa materyales upang makapagbenta ng mas murang produkto Pamahalaan/Bansa  Kakaunting buwis para sa limitadong mga proyekto  Malaking gastos para sa mga pangagailangan ng mga mamamayan
  54. 54.  Mabagal na paglago ng ekonomiya, na maaring makaapekto sa ugnayan sa ibang bansa Paglutas sa mga Suliraning Dulot ng Unemployment Kadalasan, kapag matindi na ang unemployment at kinakailangan na ng matinding pagkilos, dalawang uri ng polisiya ang pinamimilian ng pamahalaan. 1) Expansionary Monetary Policy  Ang madalas na pangunahing solusyon ay ang pagbabawas ng interest rate upang hikayatin ang mga mamamayan na umutang sa pamahalaan.  Ang perang inutang ay magagamit upang may magugol sa pagpapatakbo ng ekonomiya.  Sa ganitong paraan, magkakaroon ng demand o pangangailangan sa mga produkto at serbisyo na magiging dahilan naman upang magkaroon ng mga panibagong trabaho. 2) Expansionary Fiscal Policy  Ito ay tumutukoy sa direktang pagmamanipula ng pamahalaan sa ekonomiya.  Kapag tumataas ang antas ng unemployment at hindi gumagana ang expansionary monetary policy (halimbawa, hindi pa rin gumagastos ang mga mamamayan), ang pamahalaan mismo ang gumagastos sa pamamagitan ng pagbili ng produkto o serbisyo upang mas dumami ang pagkakataong makapagtrabaho. Pagnilayan Paano maiibsan ang patuloy na paglala ng kaso ng unemployment sa bansa? Mahahalagang Kaalaman  Ang kawalang hanapbuhay o unemployment ay tumutukoy sa kalagayang kapag ang isang tao ay pursigidong naghahanap subalit walang makita o makuhang trabaho o pagkakakitaan.  Ang unemployment ay maaaring voluntary, frictional, casual, seasonal, structural, cyclical, at technological.  Ang bawat isang uri ng unemployment ay may kani-kaniyang dahilan, pati na epekto sa mga indibidwal, industriya, at pamahalaan o bansa.  Upang masolusyonan ang unemployment, madalas na gumagamit ng expansionary monetary policy at expansionary fiscal policy ang pamahalaan ayon sa pangangailangan at kakayahan ng bansa.

×