Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга

Чингис хааны
есөн өрлөгийн
товч танилцуулга
9В ангийн сурагч М.Тэргэл
Чингис хаан гэж
хэн байсан бэ?
Их эзэн богд Чингис хаан нь
1206 онд Монгол аймгуудыг
нэгтгэж Их Монгол Улс буюу
Монголын эзэнт гүрнийг
байгуулсан агуу дайчин юм.
Чингис хааны есөн өрлөг
гэж юу байсан бэ?
Суу билигт Чингис хааны “есөн өрлөг”-үүд эв эеийн хүчин дор санаа
зорилгоо хамтатгаж, Монголын нэгдсэн төр, Их Монгол улсыг үндэслэн
байгуулах үйл хэрэгт бүхий л амьдрал, тэмцлээ зориулсан түүхэн
гавьяа зүтгэлтнүүд билээ. Тухайн цаг үеэсээ шалгарсан авьяас билиг
төгөлдөр төр, цэргийн зүтгэлтнүүд үүнд хамаатай. Иймд Чингис хааны
байгуулсан цэрэг, дайны агуу их үйлс, түүхийг алдарт “есөн өрлөг’’-ийн
үүрэг, оролцоогүйгээр төсөөлөхийн аргагүй.
Чингисийн есөн өрлөгт хэн хэн багтдаг
байсан юм бол?
• 1. Залайрын гоо Мухулай
• 2. Зүрчидийн Чуу Мэргэн
• 3. Арладын хөлөг Боорчи
• 4. Сүлдүсүний Сорхан шар
• 5. Уриахайн Зэлмэ
• 6. Бэсүдийн Зэв
• 7. Ойрадын Хар Хиру
• 8. Жүрхэний Борохул
• 9. Татаарын Шихихутуг
• Монголын нууц товчоонд анх дурдагдсан “өрлөг” буюу “есөн өрлөг”
хэмээх нэр томъёоны утгыг тайлах тухай асуудал өнөөг хүртэл нууц
хэвээр байдаг. Есийн тооны бэлгэдэл нь монголчуудын ахуй амьдрал,
ялангуяа бөө мөргөлийн шашин шүтлэг, зан үйлээр дамжин төрт ёсны
арга ухаанд нэвтэрсэн тухай сурвалж бичигт дурдсан нь олонтоо.
Яагаад есөн өрлөг гэж нэрлэв? Ямар нэгэн далд утга байв уу?
• Монголын төр ёсонд есийн тоог эрхэмлэн, шастир түүхнээ тэмдэглэн
дээдэлж ирсэн уламжлал ийнхүү эртнээс үүсэн тогтсон нь өнөө ч хэвээр
хадгалагдан ирсэн бөгөөд эрдэмтэн С.Дуламын тэмдэглэснээр
“Монголчуудын дээд шүтээн Мөнх тэнгэрийг тахих тайх ёстой
холбоотой буюу есийн тоо бол тэнгэрийн үүтгэлийн бэлгэдэл мөн
болно.” гэж бичжээ.
Залайрын гоо Мухулай
Мухулай (1170 - 1223). Тэрбээр 15 насандаа Чингис
хааны албанд зүтгэж эхэлсэн бөгөөд эцэг Жүрхэний
Гүн гоо нь түүнийг Тэмүжинд зарцаар өгсөн.
Мухулай нь Алтан урагт үл хамаарах ч бараг хааны
дараа орох улсын Гоо ван цолыг авсан юм.
Мухулай 53 наслахдаа бүх амьдрал нь цэргийн
хуаранд өрнөж, аян замд гэрлэж, үр хүүхдээ өсгөсөн,
нэг ч удаа ялагдаж байгаагүй гарамгай жанжин юм.
Тэрбээр Чингис хаанд үлэмж олон ялалтыг авчирсан
байлдааны тактикийг бэлтгэж, бусад жанжид түүнийг
амжилтай хэрэгжүүлсэн гэдэг.
Зүрчидийн Чуу
Мэргэн
Елюй Чуцай (1189-1244). Чуцай нь багаасаа Буддын
сургаал, Даогийн номлолд суралцаж, нас биед
хүрэхдээ нэр төртэй нэгэн байжээ. Түүнийг монгол
түүхэн сурвалжуудад Чуу мэргэн гэж нэрлэсэн байдаг.
Түүний уг гарал нь кидан хүн бөгөөд Чингис хааныг
Алтан улсын эсрэг аян дайнаа хийж байхад түүнд
олзлогдсон ба олонд үнэнч, шударга, эрдэм
мэдлэгээрээ алдаршиж дэлхий нийтэд хүлээн
зөвшөөрөгдөн үнэнчээр зүтгэсэн нэгэн билээ.
Арладын хөлөг
Боорчи
Боорчи нь Их Монгол улсыг байгуулахад голлон
оролцож гардан зохион байгуулагч төрийн гарамгай
зүтгэлтэн төдийгүй олон удаагийн дайн , байлдаанд
ялалт байгуулж байсан цэргийн чадварлаг өрлөг жанжин
хүн байжээ.
Тэрээр Арулад овгийн Наху баяны хөвүүн байсан. Чингис
хаантай анх найман шаргыг эрэн олж авч ирхэд нь
туслан нөхөрлөсөн үеэс эхлэн түүний шадар туслагч
дотнын анд нь болсон байна. Хожим 1206 онд их
хуралдайгаар Алтай хавийн түмнийг мэдэх болж, түмний
ноён болсон. 1227 оны орчимд таалал төгссөн.
Сүлдүсүний Сорхон шар
Сорхон шар нь Чингис хааныг багадаа тайчуудад баригдан
зовж байгаад оргоход нь тусалсан хүн бөгөөд Чингис хааны
амийг аварсанаараа төдийгүй шударга төлөв түвшин
байснаараа ихэд алдаршсан байна.
1202 онд Чингис хаан тайчуудыг байлдан дарж, байлдааны
дараа Сүлдэсүний Сорхон шар Чингист нийлэхээр хүрч ирдэг
билээ. 1206 онд Чингис хаан хаант Монгол улсаа тунхаглаж,
гавьяатнаар шагнасан билээ. Үүнд Сорхон шард “дархан” цол
өгч, есөн удаагийн ослоос хэлтрүүлэх, дайнд олсон олзоо
өөрөө авдаг, агнасан ангаа бүрэн эзэмшдэг эрх олгожээ.
Уриахайн Зэлмэ
Зэлмэ бол Урианхай овгийн Жарчиудай өвгөний хүү бөгөөд Чингис
хааны унаган багын найз. Чингис хааныг анх мэндлэх үед Жарчиудай
өвгөн булган өлгий хүргэж хүүгээ Тэмүжинд үйлчлүүлэхээр өгөхийг
амласан билээ. Зэлмэ бол Чингис хааныг хамгийн хүнд бэрхшээлтэй
үед ирж нөхөрлөсөн өлзий буянт нөхөр хэмээн маш их хүндэтгэдэг
байжээ.
1189 онд Чингис хаан Монгол аймгийн хаан болсны дараагаар
Зэлмийг бүх цэргийг ерөнхийлөн захирах ахлагч болгожээ.
1202 онд болсон Хүйтэний байлдаанд Чингис хааны хүзүү шархдаж
цус нь бөглөрч хүнд аюултай байсан үед Зэлмэ амаараа цусыг нь
шимэн шимэн байж цусыг нь зогсоож амийг нь аварч байжээ. Мөн
ам нь хатаж цангаж байгаа үед дайсны хүрээнд ухаалгаар нэвтэрч ус
тараг авчран Чингис хаанд уулгаад түүний амийг аварчээ.
Бэсүдийн Зэв
Зургаадай буюу Зэв нь дэлхийн бүх цаг үеийн хамгийн
алдартай домогт жанжин юм. Тэрээр Нирун Монгол
аймгийн Бэсүд овогтон байсан бөгөөд Манлай цэргийн ангийн
захирагч байжээ. Тэрээр Тал нутгийн нүүдэлчдийн хамгийн гол
зэвсэг болох нум сумыг дээд зэргээр төгс хэмжээнд эзэмшсэн
эрхийн мэргэн харваач баатар жанжин ажээ.Эрэлхэг баатар
мөртлөө арга ухаан ихтэй цэргийн эрдэмтэн, улс төрийн
зүтгэлтэн хүн юм. Зэв жанжныг Персээс эхлээд 5 хэл мэддэг
байсан гэж түүхчид үздэг байсан бөгөөд яруу алдарт аян
дайнуудынхаа үеэр тухайн улсын соёл, ард түмэн, цэрэг зэвсэг
гээд бүхий л мэдээллийг судалдаг байснаас нь үзэж, 5 хэлээр
чөлөөтэй ярьдаг байсан гэх таамаглал, санааг дэвшүүлдэг
байна.
Ойрадын Хар
Хиру
Есөн өрлөгөөс эхний долоон хүн нь түүх намтартай нь нэлээд тодорхой
бөгөөд гавъяа, зүтгэл нь ч ил байдаг ч сүүлчийн хоёр хүн буюу Чуу мэргэн,
Хар Хиру хоёр дээр одоо хүртэл маргаантай хэвээр бий.
Жүрхэний
Борохул
Жалайрын Тэлэгүтэ баяны гурван хүүгийн нэг Зэвгийн жүрхэний нутгаас олж Өүлэн эхэд
өгч асруулсан хүү бол Борохул юм.Борохул цэргийн эрдэм чадлаар товойн гарч их хааны
дөрвөн хүлэг баатрын нэг болж олон дайнд оройлон явсаар их Монгол улс байгуулагдахад
наян найман гавъяатны арван тавд шагнагдаж мянганы ноён болсон.
Борохул 1203 онд болсон Хархалзан элээтийн байлдаанд Өгөөдэйн шархадсан хүзүүн
нөжөрсөн цусыг амаараа цэвэрлэн сорж, завьжаараа цувуулан урсгасаар мориндоо
дүүрэн ирэхэд Чингис хаан ихэд уяран нулимс унаган суусан гэдэг.
1215 онд монгол цэрэг Алтан улсын нийслэл Жунду хотыг эзэлсний дараахан ойн иргэдүүд
бослого тэмцэл гаргалаа хэмээн сураг авч түүнийг даруулахаар Наяа ноёныг томилсон
боловч Наяа ноён өвчтэй гээд явж чадахгүй болсныг Чингис хаанд айлтгахад хаан хэсэг
бодсоноо Борохулыг томилжээ. Энэ дайнд Борохул ноён алагдсан юм.
Татаарын Шихихутуг
1196 онд Чингис хаан Татар аймгийг байлдаж яваад тэдний хоргодож байсан Нарату шүтээнээс алтан
ээмэг, дөрөвчит булгаар доторлосон таж торгон элгэвчтэй өчүүхэн хөвгүүнийг олж Өэлүн эхэд авчирч
өгөхөд сайн хүний үр буй за хэмээн Шихихутуг хэмээн нэрлэж өсгөжээ.
1206 онд Чингис хаан Их Монгол улсыг байгуулаад Шихихутугийг Их заргачаар өргөмжилж, улс
байгуулахад гүйцэтгэсэн гавьяаг нь үнэлж мянганы ноёноор томилжээ.
Тэрээр улсын дээд заргач байсны хувьд хаантай зөвлөн, хааны нэрийн өмнөөс шүүн таслах ажиллагаа
явуулах, хаан төрийн “үзэх нүд, сонсох чих” болж улс үндэсний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах, шинээр
байлдан эзэлсэн газар нутаг, дайны олзыг хувь тэнцүүлэн хуваах, зарга ялгаснаа хөх бичиг, цагаан цаасан
дээр бичиж дэвтэрлэх үүрэгтэй болжээ. Ингэснээр “Их Засаг” хэмээх бичигдмэл хуультай болов.
Шихихутаг төрийн зүтгэлтэн төдийгүй цэргийн шилдэг жанжин байсан гэдэг.
Анхаарал тавьсанд баярлалаа.Танд есөн өрлөгийн тухай мэдэх сонирхолтой байсан гэж
найдаж байна.
1 von 15

Recomendados

монголын нууц товчоо von
монголын нууц товчоомонголын нууц товчоо
монголын нууц товчооnayna-1
20.8K views20 Folien
Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг von
Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэгЧингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг
Чингис хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэгgbd01
46.2K views25 Folien
Chingiss khaani baildan daguulal von
Chingiss khaani baildan daguulalChingiss khaani baildan daguulal
Chingiss khaani baildan daguulalElberelsaihan Tumendemberel
16.4K views31 Folien
монголчуудын угсаа гарвал, тархац von
монголчуудын угсаа гарвал, тархацмонголчуудын угсаа гарвал, тархац
монголчуудын угсаа гарвал, тархацSainbuyn Baagii
56.8K views33 Folien
Ugzuin zadlal von
Ugzuin zadlalUgzuin zadlal
Ugzuin zadlallxagvaochir_sh
28.3K views12 Folien
Нийгэмшилт von
НийгэмшилтНийгэмшилт
НийгэмшилтMunkhbaatar S. Uuld
37.2K views18 Folien

Más contenido relacionado

Was ist angesagt?

Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь von
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньМонголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньП. Эрдэнэсайхан
8.2K views16 Folien
чулуун зэвсгийн үе von
чулуун зэвсгийн үечулуун зэвсгийн үе
чулуун зэвсгийн үеИхбаяр Ихээ
19K views14 Folien
Nuutsiig zadruulsan zahia von
Nuutsiig zadruulsan zahiaNuutsiig zadruulsan zahia
Nuutsiig zadruulsan zahiasainaa88
17.7K views17 Folien
лабугайн нулимс von
лабугайн нулимслабугайн нулимс
лабугайн нулимсOtgontungalag Moodoi
25.3K views19 Folien
монгол хэлний хичээлийн лавлах von
монгол хэлний хичээлийн лавлахмонгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахNyamzaya Gerelzaya
51.6K views20 Folien
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил von
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилМонголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилBatbaatar Everlastinghero
57K views29 Folien

Was ist angesagt?(20)

Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь von П. Эрдэнэсайхан
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон ньМонголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Монголын хаант улсууд Манжийн эрхшээлд орсон нь
Nuutsiig zadruulsan zahia von sainaa88
Nuutsiig zadruulsan zahiaNuutsiig zadruulsan zahia
Nuutsiig zadruulsan zahia
sainaa8817.7K views
монгол хэлний хичээлийн лавлах von Nyamzaya Gerelzaya
монгол хэлний хичээлийн лавлахмонгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлах
Nyamzaya Gerelzaya51.6K views
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил von Batbaatar Everlastinghero
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншилМонголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
Монголчуудын байгаль хамгаалах уламжлалт ёс заншил
монгол дахь улс төрийн бутрал von Baterdene Tserendash
монгол дахь улс төрийн бутралмонгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутрал
Baterdene Tserendash16.7K views
аян замын тэмдэглэл von Ch Moonoo
аян замын тэмдэглэлаян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэл
Ch Moonoo15.9K views
4 их монгол улс байгуулагдсан нь von Ariuntulga Byambadorj
4 их монгол улс байгуулагдсан нь4 их монгол улс байгуулагдсан нь
4 их монгол улс байгуулагдсан нь
Ariuntulga Byambadorj17.4K views
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à von Bayarmaa Nymtsooj
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3àтөрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
Bayarmaa Nymtsooj15.7K views
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил. von Kun Martice
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.
МОНГОЛын мал аж ахуйн түүхэн хөгжил.
Kun Martice34.5K views
манжийг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл von tuul1420
манжийг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэлманжийг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл
манжийг эсэргүүцсэн монголчуудын тэмцэл
tuul142018.6K views
цагаан толгой von chintse
цагаан толгойцагаан толгой
цагаан толгой
chintse37.6K views
Дэлхий дахины түүхэнд Монголчуудын гүйцэтгэсэн үүрэг,эзлэх байр суурь. von tolya_08
Дэлхий дахины түүхэнд Монголчуудын гүйцэтгэсэн үүрэг,эзлэх байр суурь.Дэлхий дахины түүхэнд Монголчуудын гүйцэтгэсэн үүрэг,эзлэх байр суурь.
Дэлхий дахины түүхэнд Монголчуудын гүйцэтгэсэн үүрэг,эзлэх байр суурь.
tolya_0810.6K views
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ von Дэлгэрмаа Нн
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэмонголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ
монголын нууц товчооныг хэн зохиосон бэ
дөрвөн улирлын мэндлэх ёс von zulalazu
дөрвөн улирлын мэндлэх ёсдөрвөн улирлын мэндлэх ёс
дөрвөн улирлын мэндлэх ёс
zulalazu15.5K views
холбоо үг von jiguurten
холбоо үг холбоо үг
холбоо үг
jiguurten52.3K views

Similar a Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга

Mongol von
MongolMongol
MongolП. Эрдэнэсайхан
450 views16 Folien
New microsoft office power point presentation (1) von
New microsoft office power point presentation (1)New microsoft office power point presentation (1)
New microsoft office power point presentation (1)Bayarmaa Battur
641 views6 Folien
Baagii von
BaagiiBaagii
Baagiibaajiibachka
588 views12 Folien
chingisiin uureg von
chingisiin uuregchingisiin uureg
chingisiin uuregtolya_08
1.3K views6 Folien
Lekts 10 Бутралын түүх von
Lekts 10 Бутралын түүхLekts 10 Бутралын түүх
Lekts 10 Бутралын түүхDamdin Serdaram
2.4K views54 Folien
8р анги уран зохиол хишгээ von
8р анги уран зохиол хишгээ8р анги уран зохиол хишгээ
8р анги уран зохиол хишгээhishgee79
2.2K views11 Folien

Similar a Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга(20)

New microsoft office power point presentation (1) von Bayarmaa Battur
New microsoft office power point presentation (1)New microsoft office power point presentation (1)
New microsoft office power point presentation (1)
Bayarmaa Battur641 views
chingisiin uureg von tolya_08
chingisiin uuregchingisiin uureg
chingisiin uureg
tolya_081.3K views
Lekts 10 Бутралын түүх von Damdin Serdaram
Lekts 10 Бутралын түүхLekts 10 Бутралын түүх
Lekts 10 Бутралын түүх
Damdin Serdaram2.4K views
8р анги уран зохиол хишгээ von hishgee79
8р анги уран зохиол хишгээ8р анги уран зохиол хишгээ
8р анги уран зохиол хишгээ
hishgee792.2K views
монгол хатад von Bolzooo
монгол хатадмонгол хатад
монгол хатад
Bolzooo4.4K views
монгол дахь улс төрийн бутрал von tungalag
монгол дахь улс төрийн бутралмонгол дахь улс төрийн бутрал
монгол дахь улс төрийн бутрал
tungalag14.1K views
Ih mongol von Enkh Tseba
Ih mongol Ih mongol
Ih mongol
Enkh Tseba1.5K views
монголын эзэнт гүрэн 10é von tungalag
монголын эзэнт гүрэн 10éмонголын эзэнт гүрэн 10é
монголын эзэнт гүрэн 10é
tungalag433 views
их монгол улс 8 анги von Monhjargal Tuul
их монгол улс 8 ангиих монгол улс 8 анги
их монгол улс 8 анги
Monhjargal Tuul9.8K views

Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга

  • 1. Чингис хааны есөн өрлөгийн товч танилцуулга 9В ангийн сурагч М.Тэргэл
  • 2. Чингис хаан гэж хэн байсан бэ? Их эзэн богд Чингис хаан нь 1206 онд Монгол аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан агуу дайчин юм.
  • 3. Чингис хааны есөн өрлөг гэж юу байсан бэ? Суу билигт Чингис хааны “есөн өрлөг”-үүд эв эеийн хүчин дор санаа зорилгоо хамтатгаж, Монголын нэгдсэн төр, Их Монгол улсыг үндэслэн байгуулах үйл хэрэгт бүхий л амьдрал, тэмцлээ зориулсан түүхэн гавьяа зүтгэлтнүүд билээ. Тухайн цаг үеэсээ шалгарсан авьяас билиг төгөлдөр төр, цэргийн зүтгэлтнүүд үүнд хамаатай. Иймд Чингис хааны байгуулсан цэрэг, дайны агуу их үйлс, түүхийг алдарт “есөн өрлөг’’-ийн үүрэг, оролцоогүйгээр төсөөлөхийн аргагүй.
  • 4. Чингисийн есөн өрлөгт хэн хэн багтдаг байсан юм бол? • 1. Залайрын гоо Мухулай • 2. Зүрчидийн Чуу Мэргэн • 3. Арладын хөлөг Боорчи • 4. Сүлдүсүний Сорхан шар • 5. Уриахайн Зэлмэ • 6. Бэсүдийн Зэв • 7. Ойрадын Хар Хиру • 8. Жүрхэний Борохул • 9. Татаарын Шихихутуг
  • 5. • Монголын нууц товчоонд анх дурдагдсан “өрлөг” буюу “есөн өрлөг” хэмээх нэр томъёоны утгыг тайлах тухай асуудал өнөөг хүртэл нууц хэвээр байдаг. Есийн тооны бэлгэдэл нь монголчуудын ахуй амьдрал, ялангуяа бөө мөргөлийн шашин шүтлэг, зан үйлээр дамжин төрт ёсны арга ухаанд нэвтэрсэн тухай сурвалж бичигт дурдсан нь олонтоо. Яагаад есөн өрлөг гэж нэрлэв? Ямар нэгэн далд утга байв уу? • Монголын төр ёсонд есийн тоог эрхэмлэн, шастир түүхнээ тэмдэглэн дээдэлж ирсэн уламжлал ийнхүү эртнээс үүсэн тогтсон нь өнөө ч хэвээр хадгалагдан ирсэн бөгөөд эрдэмтэн С.Дуламын тэмдэглэснээр “Монголчуудын дээд шүтээн Мөнх тэнгэрийг тахих тайх ёстой холбоотой буюу есийн тоо бол тэнгэрийн үүтгэлийн бэлгэдэл мөн болно.” гэж бичжээ.
  • 6. Залайрын гоо Мухулай Мухулай (1170 - 1223). Тэрбээр 15 насандаа Чингис хааны албанд зүтгэж эхэлсэн бөгөөд эцэг Жүрхэний Гүн гоо нь түүнийг Тэмүжинд зарцаар өгсөн. Мухулай нь Алтан урагт үл хамаарах ч бараг хааны дараа орох улсын Гоо ван цолыг авсан юм. Мухулай 53 наслахдаа бүх амьдрал нь цэргийн хуаранд өрнөж, аян замд гэрлэж, үр хүүхдээ өсгөсөн, нэг ч удаа ялагдаж байгаагүй гарамгай жанжин юм. Тэрбээр Чингис хаанд үлэмж олон ялалтыг авчирсан байлдааны тактикийг бэлтгэж, бусад жанжид түүнийг амжилтай хэрэгжүүлсэн гэдэг.
  • 7. Зүрчидийн Чуу Мэргэн Елюй Чуцай (1189-1244). Чуцай нь багаасаа Буддын сургаал, Даогийн номлолд суралцаж, нас биед хүрэхдээ нэр төртэй нэгэн байжээ. Түүнийг монгол түүхэн сурвалжуудад Чуу мэргэн гэж нэрлэсэн байдаг. Түүний уг гарал нь кидан хүн бөгөөд Чингис хааныг Алтан улсын эсрэг аян дайнаа хийж байхад түүнд олзлогдсон ба олонд үнэнч, шударга, эрдэм мэдлэгээрээ алдаршиж дэлхий нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдөн үнэнчээр зүтгэсэн нэгэн билээ.
  • 8. Арладын хөлөг Боорчи Боорчи нь Их Монгол улсыг байгуулахад голлон оролцож гардан зохион байгуулагч төрийн гарамгай зүтгэлтэн төдийгүй олон удаагийн дайн , байлдаанд ялалт байгуулж байсан цэргийн чадварлаг өрлөг жанжин хүн байжээ. Тэрээр Арулад овгийн Наху баяны хөвүүн байсан. Чингис хаантай анх найман шаргыг эрэн олж авч ирхэд нь туслан нөхөрлөсөн үеэс эхлэн түүний шадар туслагч дотнын анд нь болсон байна. Хожим 1206 онд их хуралдайгаар Алтай хавийн түмнийг мэдэх болж, түмний ноён болсон. 1227 оны орчимд таалал төгссөн.
  • 9. Сүлдүсүний Сорхон шар Сорхон шар нь Чингис хааныг багадаа тайчуудад баригдан зовж байгаад оргоход нь тусалсан хүн бөгөөд Чингис хааны амийг аварсанаараа төдийгүй шударга төлөв түвшин байснаараа ихэд алдаршсан байна. 1202 онд Чингис хаан тайчуудыг байлдан дарж, байлдааны дараа Сүлдэсүний Сорхон шар Чингист нийлэхээр хүрч ирдэг билээ. 1206 онд Чингис хаан хаант Монгол улсаа тунхаглаж, гавьяатнаар шагнасан билээ. Үүнд Сорхон шард “дархан” цол өгч, есөн удаагийн ослоос хэлтрүүлэх, дайнд олсон олзоо өөрөө авдаг, агнасан ангаа бүрэн эзэмшдэг эрх олгожээ.
  • 10. Уриахайн Зэлмэ Зэлмэ бол Урианхай овгийн Жарчиудай өвгөний хүү бөгөөд Чингис хааны унаган багын найз. Чингис хааныг анх мэндлэх үед Жарчиудай өвгөн булган өлгий хүргэж хүүгээ Тэмүжинд үйлчлүүлэхээр өгөхийг амласан билээ. Зэлмэ бол Чингис хааныг хамгийн хүнд бэрхшээлтэй үед ирж нөхөрлөсөн өлзий буянт нөхөр хэмээн маш их хүндэтгэдэг байжээ. 1189 онд Чингис хаан Монгол аймгийн хаан болсны дараагаар Зэлмийг бүх цэргийг ерөнхийлөн захирах ахлагч болгожээ. 1202 онд болсон Хүйтэний байлдаанд Чингис хааны хүзүү шархдаж цус нь бөглөрч хүнд аюултай байсан үед Зэлмэ амаараа цусыг нь шимэн шимэн байж цусыг нь зогсоож амийг нь аварч байжээ. Мөн ам нь хатаж цангаж байгаа үед дайсны хүрээнд ухаалгаар нэвтэрч ус тараг авчран Чингис хаанд уулгаад түүний амийг аварчээ.
  • 11. Бэсүдийн Зэв Зургаадай буюу Зэв нь дэлхийн бүх цаг үеийн хамгийн алдартай домогт жанжин юм. Тэрээр Нирун Монгол аймгийн Бэсүд овогтон байсан бөгөөд Манлай цэргийн ангийн захирагч байжээ. Тэрээр Тал нутгийн нүүдэлчдийн хамгийн гол зэвсэг болох нум сумыг дээд зэргээр төгс хэмжээнд эзэмшсэн эрхийн мэргэн харваач баатар жанжин ажээ.Эрэлхэг баатар мөртлөө арга ухаан ихтэй цэргийн эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн хүн юм. Зэв жанжныг Персээс эхлээд 5 хэл мэддэг байсан гэж түүхчид үздэг байсан бөгөөд яруу алдарт аян дайнуудынхаа үеэр тухайн улсын соёл, ард түмэн, цэрэг зэвсэг гээд бүхий л мэдээллийг судалдаг байснаас нь үзэж, 5 хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байсан гэх таамаглал, санааг дэвшүүлдэг байна.
  • 12. Ойрадын Хар Хиру Есөн өрлөгөөс эхний долоон хүн нь түүх намтартай нь нэлээд тодорхой бөгөөд гавъяа, зүтгэл нь ч ил байдаг ч сүүлчийн хоёр хүн буюу Чуу мэргэн, Хар Хиру хоёр дээр одоо хүртэл маргаантай хэвээр бий.
  • 13. Жүрхэний Борохул Жалайрын Тэлэгүтэ баяны гурван хүүгийн нэг Зэвгийн жүрхэний нутгаас олж Өүлэн эхэд өгч асруулсан хүү бол Борохул юм.Борохул цэргийн эрдэм чадлаар товойн гарч их хааны дөрвөн хүлэг баатрын нэг болж олон дайнд оройлон явсаар их Монгол улс байгуулагдахад наян найман гавъяатны арван тавд шагнагдаж мянганы ноён болсон. Борохул 1203 онд болсон Хархалзан элээтийн байлдаанд Өгөөдэйн шархадсан хүзүүн нөжөрсөн цусыг амаараа цэвэрлэн сорж, завьжаараа цувуулан урсгасаар мориндоо дүүрэн ирэхэд Чингис хаан ихэд уяран нулимс унаган суусан гэдэг. 1215 онд монгол цэрэг Алтан улсын нийслэл Жунду хотыг эзэлсний дараахан ойн иргэдүүд бослого тэмцэл гаргалаа хэмээн сураг авч түүнийг даруулахаар Наяа ноёныг томилсон боловч Наяа ноён өвчтэй гээд явж чадахгүй болсныг Чингис хаанд айлтгахад хаан хэсэг бодсоноо Борохулыг томилжээ. Энэ дайнд Борохул ноён алагдсан юм.
  • 14. Татаарын Шихихутуг 1196 онд Чингис хаан Татар аймгийг байлдаж яваад тэдний хоргодож байсан Нарату шүтээнээс алтан ээмэг, дөрөвчит булгаар доторлосон таж торгон элгэвчтэй өчүүхэн хөвгүүнийг олж Өэлүн эхэд авчирч өгөхөд сайн хүний үр буй за хэмээн Шихихутуг хэмээн нэрлэж өсгөжээ. 1206 онд Чингис хаан Их Монгол улсыг байгуулаад Шихихутугийг Их заргачаар өргөмжилж, улс байгуулахад гүйцэтгэсэн гавьяаг нь үнэлж мянганы ноёноор томилжээ. Тэрээр улсын дээд заргач байсны хувьд хаантай зөвлөн, хааны нэрийн өмнөөс шүүн таслах ажиллагаа явуулах, хаан төрийн “үзэх нүд, сонсох чих” болж улс үндэсний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах, шинээр байлдан эзэлсэн газар нутаг, дайны олзыг хувь тэнцүүлэн хуваах, зарга ялгаснаа хөх бичиг, цагаан цаасан дээр бичиж дэвтэрлэх үүрэгтэй болжээ. Ингэснээр “Их Засаг” хэмээх бичигдмэл хуультай болов. Шихихутаг төрийн зүтгэлтэн төдийгүй цэргийн шилдэг жанжин байсан гэдэг.
  • 15. Анхаарал тавьсанд баярлалаа.Танд есөн өрлөгийн тухай мэдэх сонирхолтой байсан гэж найдаж байна.