SlideShare ist ein Scribd-Unternehmen logo
1 von 24
Downloaden Sie, um offline zu lesen
p. 1
SANTO AMARO
DOS MORTOS
p. 2
INTRODUCIÓN
Prohibidos por lei os enterramentos nas igrexas e na súa contorna, aínda
en 1812 é que se efectiviza na Coruña e constrúese, segundo o proxecto de
Domínguez Romay, o actual Cemiterio de Santo Amaro, cuxa inauguración
tivo lugar no seguinte 1813.
A partir da implantación (1833) da nova división administrativa en provincias
(ao estilo dos departamentos franceses, último paso cara á centralización
definitiva do territorio do Estado español), A Coruña, como cabeza desa
nova e gran provincia, foise convertendo na maior cidade de Galiza. De feito,
aínda hoxe comparte con Vigo a condición de grande urbe galega (*).
Se a iso lle acrecentamos o carácter oceánico da Coruña, que a conectou,
desde o principio dos tempos até hoxe, con todo o mundo costeiro europeo
e que lle inculcou esa esencia aberta, universal e cosmopolita que ela tivo,
non será de estrañar que aquí se concentrase unha poboación variopinta e
multipensante, lugar ideal para os intelectuais desenvolveren, no ambiente
máis librepensador deste país galego, as súas iniciativas de progreso, revo-
lucionario ou non, baixo roupaxes liberais, republicanas e mesmo anarquis-
tas, segundo os momentos e os protagonistas dos feitos.
(*) Contra o que vulgarmente se di, ser Vigo máis poboada, convén reparar en que, como xa se ten observado, o cómputo demográfico faise
con base no que é o territorio municipal da ambas as urbes. Mais cómpre aclarar que, en canto o municipio olívico abrangue 109 km², o
herculino apenas colle escasos 37 km²: só achegándolle os case 63 do limítrofe municipio cullerdense (o seu campo expansivo natural,
limitado ese supramunicipio virtual pola ría do Burgo ou da Coruña), A Coruña podería case equipararse con Vigo en superficie... e as súas
poboacións virían ser similares.
p. 3
De aí que o camposanto histórico da cidade poida ser considerado o máis
importante de Galiza, tanto polo número como pola calidade dos persoeiros
que acubilla, sen esquecermos que moitos dos mellores fillos da cidade
(La Sagra, Pardo-Bazán, Casares Quiroga, Nóvoa Santos, Gaos, U. Lu-
grís...) xacen noutras xeografías ou mesmo (Teresa Herrera, os Da Guarda-
Goucouría...) noutros enclaves da Coruña... ou até en parte ningunha (Ma-
dariaga, cuxas cinzas foron espalladas no noso mar orzánico). Á mantenta,
obviamos neste punto homes nacidos na Coruña circunstancialmente (Dato,
Menéndez Pidal...).
Ora, que sexa unha tan importante necrópole, cuxa maior gloria reside en
estar emprazada fronte ao mar, ao que semella asomarse en suave deva-
lo, non resta que esteamos diante dun espazo hiperconstruído: canto máis
fermoso xa foi cando menos poboado! Como nos tempos do mellor cronista
literario da Coruña, don Julio Rodríguez Yordi, quen no seu engaiolante
Cristal y sonrisa (1944), dicía (traducimos):
“Non é un cemiterio museo, ao xeito dos de Génova ou Pisa, nin un currun-
cho aldeán, como o de Adina. Mais hai belas obras... e a suficiente natureza
en forma de árbores, flores e aves, para facer esquecer a desolación que
produce unha visita a tan tristes lugares. Hai pulcritude municipal, esme-
ro, policía e recato e hai, ademais, a visión confortadora do mar azul e dos
montes violeta de segundo termo.”
p. 4
p. 5
A NOSA SELECCIÓN
É inevitábel, para darmos unha visión global dixeríbel do
cemiterio de Santo Amaro, recorrermos a unha selección
que, como todas as escollas, poderá ser contestada por lle
atribuír exceso ou defecto con respecto á nómina de per-
soeiros.
Así é como, entre máis de douscentos que se teñen relacio-
nado nalgún traballo, escollemos pouco máis de corenta (*)
-de toda condición, naturais ou alleos, de importancia local,
nacional, estatal ou mundial-, para lle dar corpo a esta guía
de urxencia ou manual práctico que a persoa visitante (cita-
dina ou foránea) ten nas súas mans, axudada pola numera-
ción que remite ao plano para a máis doada localización dos
enterramentos, quer horizontais (panteóns), quer verticais
(nichos).
Afortunadamente, unha vez levantado o anatema daquel
estado confesional sobre os cemiterios chamados civís (por
(*) Outros incluíbeis con todo dereito serían (sepultados por esta orde): Federico Tapia (alcalde e republica-
no), López Cortón (mecenas dos Xogos Florais), a irmá nena de Picasso (os tres do século XIX)... e, xa no XX:
Ricardo Labaca (benfeitor), Pérez Ballesteros (antólogo da poesía popular e primeiro director do instituto
de segundo ensino), Francisco Tettamancy (historiador), Joseph Sellier (fotógrafo e introdutor do cinema),
Galo Salinas (poeta e dramaturgo), Evaristo Martelo (poeta), Román Navarro (pintor), Pérez Porto (xurista
do Dereito galego), Senra (industrial e republicano), Lens (primeiro alcalde da II República), Pérez Carballo
(gobernador civil), Suárez Ferrín (alcalde), Xrais. Salcedo (capitán xeneral) e Caridad Pita (gobernador mili-
tar), Ramón Maseda (político) (os cinco fusilados en 1936), Rodríguez Pastor e Dionisio Tejero (banqueiros),
Rodríguez Yordi (escritor), Rodríguez-Losada (arquitecto e compositor musical), Jenaro Marinhas del Valle
(escritor)...
p. 6
oposición aos relixiosos), inclúese, como é xusto, o dito recinto reducido
acaroado ao recinto principal. No entanto, non se inclúe o cemiterio britá-
nico, privado como é e pechado como está (é dicir, non visitábel), onde nin
apenas fillos das illas, mais persoas protestantes en xeral (relixiosamente
falando) se atopan sepultados.
Finalmente, parece obvio afirmarmos o interese histórico e artístico que
calquera camposanto ten, alén da súa significación sentimental. E por iso é
bo coñecermos mellor Santo Amaro para complementarmos a información
xeral que tivermos sobre A Coruña, único xeito de cultivarmos a memoria
do pasado, para pisarmos con maior firmeza o chan do presente.
p. 7
ALGÚNS DOS PERSOEIROS SEPULTADOS
EN SANTO AMARO DA CORUÑA
41
13 16 40
32
4
29
10
25
26
9
39
5
42 22
1
33
37
21
15
14
20 19 3
8
36
46
47
2
35
11
44
6
24
7 43
31
17
30
18
12
38
28
23
45
27
34
48
p. 8
1. Marcial del Adalid y Gurrea. 3. Músico, o primeiro con tal nivel no noso
país, verdadeiro creador da música académica galega. Casou coa poeta e
escritora Fanny Garrido e viviu no pazo de Lóngora (Oleiros). (1826-1881)
2. César Alvajar Diéguez. 81. Xornalista (fundador de diversos medios) e
político republicano (gobernador civil de Soria). Morto no exilio, os seus
restos foron traídos a Santo Amaro en 2006. (1892-1965)
3. José Baldomir Rodríguez. 84. Músico coñecido, entre outras, pola balada
Meus amores, sobre un poema de Salvador Golpe. Das academias Galega e
de Belas Artes. (1865-1947)
4. María Barbeito y Cerviño. 93 (fáltalle o número, por detrás do 47). Mes-
tra e escritora que lle emprestou unha especial atención á emancipación
feminina e, sobre todo, aos nenos, e que creou a institución El niño descalzo
e a Fiesta de la Flor, colecta pública en prol dos desvalidos, que despois se
estendeu a España. (1880-1970)
5. Pedro Barrié de la Maza. 953/956. O conde de FENOSA, gran empresa-
rio, creou a Fundación Barrié. (1888-1971)
6. Bernardo Barreiro de Vázquez Varela. 495. Xornalista (fundador da
prestixiosa Galicia Diplomática) e historiador de Galiza, republicano federa-
lista. Atribúeselle ao seu fillo, o xornalista Alejandro Barreiro, o descubri-
mento de Picasso (louvando a súa primeira exposición infantil na rúa Real).
(1851-1904)
p. 9
7. Canuto Berea Rodríguez. 495. Músico, propietario do
primeiro establecemento musical de Galiza (na rúa Real
esquina ao calexón que hoxe leva o seu nome), presidente
da Academia de Belas Artes e alcalde. Cómpre destacar:
Un sospiro. (1836-1891)
8. José Boedo Núñez (Pucho Boedo). 885. Popularísimo
cantante (ten dous monumentos na cidade), que nos últi-
mos anos da súa carreira percorreu o mundo co conxunto
Los Tamara, un de cuxos éxitos foi O sapo, sobre o poema
Noiturnio, de Curros Enríquez. (1929-1986)
9. Isidoro Brocos Gómez. 216. Escultor de primeira liña,
académico de Belas Artes e profesor de Modelado do
neno Picasso (quen o retratou). (1841-1914)
10. Eugenio Carré Aldao. Leandro Carré Alvarellos. 291.
Pai e fillo, escritores, ambos da Academia Galega, aquel
libreiro e impresor e cronista oficial da cidade. (1859-
1932), este, promotor do galego, como editor, lexicógrafo
etc. (1888-1976)
11. Ánxel Casal Gosenje. 100. Mestre, fundou na cidade
a primeira escola galega, cofundou, con Leandro Carré,
as editoriais Lar e Nós, esta a máis importante do país na
pre-guerra (del dixo Castelao: “Casal fixo por Galiza máis
p. 10
que todos nós”), alcalde de Compostela. Asasinado en Teo, os seus restos
foron traídos aquí en 1950. (1895-1936)
12. Manuel Casás Fernández. 451/452. Avogado, escritor, fundador do
Instituto de Estudios Gallegos, presidente da Academia Galega e, sobre todo
iso, alcalde con importante pegada cultural. (1867-1960)
13. Ángel del Castillo López. 105. Mestre, licenciado en Filosofía e Letras,
historiador da nosa arte na súa magna obra Inventario monumental y artís-
tico de Galicia, presidente da Universidad Popular e da Comisión Provincial
de Monumentos, cronista oficial da cidade, político ocasional (gobernador
civil de Pontevedra), da Academia Galega e presidente da de Belas Artes.
(1886-1961)
14. José Castro González (Castro Chané). 20. Músico, primeiro director de
El Eco (a coral en activo máis antiga do Estado). Son súas melodías como Os
teus ollos e Un adiós a Mariquiña, ambas sobre poemas de Curros Enríquez.
(1856-1917)
15. Álvaro Cebreiro Martínez. 33. Debuxante e intelectual comprometido,
redactou, co poeta Manuel Antonio, o manifesto Máis alá. (1903-1956)
16. Manuel Curros Enríquez. 92. Poeta e xornalista, un dos representantes
máximos do Rexurdimento, cuxos restos foron traídos de Cuba. El dedi-
coulle á cidade o poema que comeza: “Ouh, meiga cibdá da Cruña...” (1851-
1908)
p. 11
p. 12
17. Juan Darriba
Fernández. 1 interior.
Rapaz heroe civil que
morreu por salvar a
unha muller de morrer
afogada no Orzán. (c.
1885-1896)
18. Francisco de la
Iglesia González. 135.
Mestre, estudoso das
antigüidades, autor da
primeira obra teatral
de certo nivel en galego
(A fonte do xuramento) e da letra da popularísima Alborada (con música de
Pascual Veiga). El e seu irmán Antonio, antólogo da nosa literatura, forman
un dúo de precursores. (1827-1897)
19. Juana de (la) Vega Martínez. 72. Dona liberal (que reunía na súa casa
da rúa Real o mellor da intelectualidade progresista do tempo) e filántropa.
Xace onda ela o corazón do seu home, o xeneral Mina (cuxos restos descan-
san na catedral de Iruña/Pamplona). (1805-1872)
20. Juan Jacobo Durán Loriga. 433. Militar e eminente matemático, director
dunha académia de sona, numerario da Academia Galega. (1854-1911)
p. 13
21. Wenceslao Fernández Flórez. 27. Escritor e xornalista, universalmente
coñecido pola novela El bosque animado. El chamoulle á Coruña El barco
inmóvil. (1885-1964)
22. Juan Fernández Latorre. 16. Político (deputado, xerarca gobernamen-
tal, gobernador civil de Madrid), fundador, co asesoramento de Martínez
Salazar da Biblioteca Gallega e de La Voz de Galicia. (1849-1912)
p. 14
23. Pedro Galán Calvete.188. Mozo coruñés, secretario de organización das
Mocidades Galeguistas asasinado con 19 anos na Corveira, no noso Conce-
llo. (1917-1936)
24. Miguel González Garcés. 215. Poeta, historiador, crítico de literatura e
de arte, dinamizador cultural a través da Asociación Cultural Iberoamerica-
na. (1916-1989)
25. Emilio González López. 355. Político republicano (deputado), propulsor,
con Castelao, do Estatuto de autonomía nas Cortes de Montserrat, profesor
no exilio e historiador. Cronista Xeral do Reino de Galiza. Os seus restos
foron traídos desde os EE.UU. (1903-1991)
26. Rafael González Villar. 212. Arquitecto a quen se lle deben, entre outras
e por citar só obras coruñesas, o Quiosco Afonso, a Casa Molina (Porta
Real), o edificio Cine Avenida e o monumento a Concepción Arenal; presi-
dente da Academia de Belas Artes, académico da Galega. (1887-1941)
27. Francisca Herrera Garrido. 15. Escritora, primeira muller académica
da Galega (cuxo apelido familiar fora Ferreira, polo seu avó azoriano). Devo-
ta de Rosalía de Castro, obras súas son: Néveda (novela) ou Frores do meu
paxareco (poesía). (1869-1950)
28. Aureliano Linares Rivas. 3. Avogado e político (deputado, senador,
vicepresidente do Congreso, ministro, gobernador civil). Este benfeitor
da cidade ten dedicada aquí a columna chamada Obelisco, o monumento
p. 15
nos xardíns do seu nome e un peirao no porto. Pai do dramaturgo Manuel
Linares-Rivas. (O apelido de orixe foi Liñares). (1841-1903)
29. Francisco Lloréns Díaz. 2. Pintor, da Academia de Bellas Artes madrile-
ña e honorario da equivalente galega. Os seus restos foron trasladados aquí
en 1989. (1874-1948)
30. Víctor López-Seoane Pardo-Montenegro. 4m. Médico, avogado e profe-
sor, naturalista (zoólogo) de sona internacional, algunhas de cuxas colec-
p. 16
p. 17
cións pasaron a formar o acervo da Casa das Ciencias coruñe-
sa. (1834-1900)
31. Manuel Lugrís Freire. 29. Escritor, gramático, político
republicano, orador (que pronunciou o primeiro discurso pú-
blico en galego), presidente da Academia Galega. Pai do pintor
Urbano Lugrís. (1863-1940)
32. Manuel Martínez Murguía. 19. Historiador e político, pri-
meiro presidente da Academia Galega, verdadeiro precursor
da Galiza moderna. Casado con Rosalía de Castro, aquí tamén
xace parte da súa proxenie, nomeadamente seu fillo, o pintor
Ovidio Murguía. (1833-1923)
33. Andrés Martínez Salazar. 263. (Astorgano). Libreiro e edi-
tor do Rexurdimento, director do Arquivo do Reino de Galiza,
presidente da Academia Galega, primeiro cronista oficial da
Coruña, fundou, coa axuda de Fernández Latorre a Biblioteca
Gallega. Avó do escritor Carlos Martínez Barbeito. (1846-1923)
34. Alfonso Molina Brandao. 25. Enxeñeiro. Alcalde cunha
auréola de popularidade. Os seus restos foron traídos desde o
Brasil onde morrera repentinamente. (1907-1958)
35. Segundo Moreno Barcia. 10. Político federalista (depu-
tado), redactor, con Santiago Casares Paz, do Proyecto de
p. 18
Constitución para el futuro Estado Galaico, presidente da librepensadora
Sociedad Miguel Servet, que fundou aquí a primeira escola laica galega.
(1841-1909)
36. Ramón Pérez Costales. 466. (Asturiano). Médico, orador, político fede-
ralista (deputado, ministro da I República), presidente do Colexio Médico
e da Academia de Medicina e honorario da Academia Galega, filántropo,
protector do neno Picasso (que o retratou). Pardo-Bazán inmortalizouno
baixo o nome de Doctor Moragas na novela La piedra angular. (1832-1911).
A lápida figura hoxe a nome doutra familia
37. Alejandro Pérez (García) Lugín. 45. Escritor moi popular pola súa nove-
la La casa de la Troya. (Escultura xacente de Bonome).(1870-1926)
38. Eduardo Pondal Abente. 8. Poeta, outra figura do Rexurdimento que
aquí xace. Autor da letra do himno nacional galego, con música de Pascual
Veiga. (1835-1917)
39. Herminia Rodríguez-Borrell Feijoo (Herminia Borrell). 32. Singular
dona que estivera casada co magnate arménio do petróleo Nubar Gulben-
kian (fillo do filántropo Calouste G.) e que se distinguía pola súa exótica
aparencia e talante desprexuizado. (1897-1971)
40. José Rodríguez Martínez. 54. O popularísimo médico Rodríguez (con
abnegada actuación na epidemia de cólera de Valencia), político republicano
p. 19
p. 20
que participou decisivamente no movemento Solidaridad Gallega. (1856-
1921)
41. Luís Seoane López. 1. Artista plástico e poeta, editor, activista cultural
de primeira liña no exilio bonaerense. (1910-1979)
42. Ramón Valcarce Vega (Moncho Valcarce, o Cura das Encrobas). 2125.
Como sacerdote verdadeiramente cristián, mui comprometido cos máis ne-
cesitatos. Referente carismático nas loitas agrarias en Galiza. (1935-1993)
43. Antón Vilar Ponte. 70-4.º andar. Licenciado en Farmacia, xornalista
e político (deputado) fundador, con seu irmán Ramón das Irmandades da
Fala, académico da Galega. (1881-1936, antes do golpe militar)
44. Ramón Vilar Ponte. 509 (depto. anexo). Licenciado en Filosofía e Le-
tras, ideólogo e fundador, con seu irmán Antón, das Irmandades da Fala.
Pai do pintor Villar Chao. (1890-1953)
45. Luísa Villalta Gómez. 351. Escritora, filóloga e violinista coruñesa. Au-
tora versátil, que chegou á escrita desde o terreo da música. (1957-2004)
46. José Villaverde Velo. 11. Tallista de oficio, sindicalista de grande activi-
dade no anarquismo galego, sucesivamente na natal Compostela, Vilagar-
cía, Vigo, Asturias e A Coruña. Xornalista, orador, dirixente da CNT. Asasi-
nado. (1894-1936)
p. 21
p. 22
Fora dos persoeiros relacionados ata aquí, cabe mencionar dous colectivos
que, quer en ausencia quer en presenza, son insoslaiables polo seu propio
peso social, e van a continuación:
47. Monumento aos Mártires da Liberdade, no lugar onde descansaron an-
tano os aviadores alemáns da II Guerra mundial (trasladados ao cemiterio
de Yuste-Cáceres). Contrariamente, procedentes do antigo Cemiterio Moro,
foron aquí traídos os restos de soldados magrebís (indebidamente sinala-
dos como “cidadáns árabes”) ao servizo dos sublevados de 1936.
48. Coluna tronzada en lembranza da folga xeral de 1901. 10. Segundo
reza na sepultura, o monumento foi erixido “por suscripción popular y
por iniciativa de las sociedades obreras, a las víctimas (cinco homes, duas
mulleres) de los sucesos de 30 y 31 de mayo de 1901”, a raíz da que está
considerada como a primeira grande folga xeral da historia do movimento
obreiro galego, cun paro absoluto en todos os sectores.
p. 23
p. 24
www.promoaccion.com
ISBN:
978-84-95600-95-0
Depósito
Legal:
C.1509-2011

Weitere ähnliche Inhalte

Ähnlich wie Cemiterio de Santo Amaro.pdf

Irmandades da fala e o grupo nós
Irmandades da fala e o grupo nósIrmandades da fala e o grupo nós
Irmandades da fala e o grupo nósMaraFont
 
O rexurdimento
O rexurdimentoO rexurdimento
O rexurdimentoagarridog
 
Rexurdimento
RexurdimentoRexurdimento
Rexurdimentoagarridog
 
Ppw Rexurdimento
Ppw RexurdimentoPpw Rexurdimento
Ppw Rexurdimentoguest7b8f3b
 
Rexurdimento
RexurdimentoRexurdimento
Rexurdimentoagarridog
 
Eduardo Pondal (por Aida Barros)
Eduardo Pondal (por Aida Barros)Eduardo Pondal (por Aida Barros)
Eduardo Pondal (por Aida Barros)Marlou
 
Anton fraguas do local ao universal
Anton fraguas do local ao universalAnton fraguas do local ao universal
Anton fraguas do local ao universalNoeliaVentosinosBast
 
Letras Galegas
Letras GalegasLetras Galegas
Letras Galegasmanugar
 
Día da ciencia en galego 2013
Día da ciencia en galego 2013Día da ciencia en galego 2013
Día da ciencia en galego 2013ceiprandufe
 
Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...
Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...
Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...Bibliotecadicoruna
 
Os séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bac
Os séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bacOs séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bac
Os séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bacAlbaBenRivas_1BAC-A
 
A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)
A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)
A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)Ana Moreda
 
O nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºB
O nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºBO nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºB
O nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºBmarloga
 

Ähnlich wie Cemiterio de Santo Amaro.pdf (20)

Irmandades da fala e o grupo nós
Irmandades da fala e o grupo nósIrmandades da fala e o grupo nós
Irmandades da fala e o grupo nós
 
Reintegracionismo
ReintegracionismoReintegracionismo
Reintegracionismo
 
O rexurdimento
O rexurdimentoO rexurdimento
O rexurdimento
 
Rexurdimento
RexurdimentoRexurdimento
Rexurdimento
 
Ppw Rexurdimento
Ppw RexurdimentoPpw Rexurdimento
Ppw Rexurdimento
 
Rexurdimento
RexurdimentoRexurdimento
Rexurdimento
 
Eduardo Pondal (por Aida Barros)
Eduardo Pondal (por Aida Barros)Eduardo Pondal (por Aida Barros)
Eduardo Pondal (por Aida Barros)
 
Anton fraguas do local ao universal
Anton fraguas do local ao universalAnton fraguas do local ao universal
Anton fraguas do local ao universal
 
Letras Galegas
Letras GalegasLetras Galegas
Letras Galegas
 
3. a prosa do 1º terzo do séc. xx
3. a prosa do 1º terzo do séc. xx3. a prosa do 1º terzo do séc. xx
3. a prosa do 1º terzo do séc. xx
 
Reintegracionismo
ReintegracionismoReintegracionismo
Reintegracionismo
 
A lírica medieval
A lírica medievalA lírica medieval
A lírica medieval
 
Día da ciencia en galego 2013
Día da ciencia en galego 2013Día da ciencia en galego 2013
Día da ciencia en galego 2013
 
Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...
Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...
Guía de lectura Paz Andrade e 50 anos de letras galegas.biblioteca da deputac...
 
1. a poesía das irmandades da fala
1. a poesía das irmandades da fala1. a poesía das irmandades da fala
1. a poesía das irmandades da fala
 
Os séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bac
Os séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bacOs séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bac
Os séculos escuros, cristina pernas e alba ben, 1º a bac
 
A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)
A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)
A Literatura Galega Nos Ssee (Ana BeléN)
 
Museo Do Mar
Museo Do MarMuseo Do Mar
Museo Do Mar
 
O nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºB
O nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºBO nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºB
O nacemento do Galeguismo e o Reurdir da literatura galega. Marta 3ºB
 
A xeración nós
A xeración nósA xeración nós
A xeración nós
 

Mehr von Agrela Elvixeo

Luísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES Monelos
Luísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES MonelosLuísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES Monelos
Luísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES MonelosAgrela Elvixeo
 
Ruth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de Galicia
Ruth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de GaliciaRuth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de Galicia
Ruth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de GaliciaAgrela Elvixeo
 
Peixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES Monelos
Peixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES MonelosPeixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES Monelos
Peixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES MonelosAgrela Elvixeo
 
Xardín de San Carlos (A Coruña) IES Monelos
Xardín de San Carlos (A Coruña) IES MonelosXardín de San Carlos (A Coruña) IES Monelos
Xardín de San Carlos (A Coruña) IES MonelosAgrela Elvixeo
 
Lavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES Monelos
Lavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES MonelosLavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES Monelos
Lavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES MonelosAgrela Elvixeo
 
Os xudeus na Coruña durante a Idade Media
Os xudeus na Coruña durante a Idade MediaOs xudeus na Coruña durante a Idade Media
Os xudeus na Coruña durante a Idade MediaAgrela Elvixeo
 
A Galera ou prisión de mulleres da Coruña
A Galera ou prisión de mulleres da CoruñaA Galera ou prisión de mulleres da Coruña
A Galera ou prisión de mulleres da CoruñaAgrela Elvixeo
 
As cigarreiras da Fábrica de Tabacos da Coruña
As cigarreiras da Fábrica de Tabacos da CoruñaAs cigarreiras da Fábrica de Tabacos da Coruña
As cigarreiras da Fábrica de Tabacos da CoruñaAgrela Elvixeo
 
ANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADE
ANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADEANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADE
ANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADEAgrela Elvixeo
 
O Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da Coruña
O Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da CoruñaO Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da Coruña
O Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da CoruñaAgrela Elvixeo
 
Francisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A Coruña
Francisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A CoruñaFrancisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A Coruña
Francisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A CoruñaAgrela Elvixeo
 
Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"
Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"
Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"Agrela Elvixeo
 
Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)
Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)
Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)Agrela Elvixeo
 
50 aniversario das obras do encoro de Cecebre
50 aniversario das obras do encoro de Cecebre50 aniversario das obras do encoro de Cecebre
50 aniversario das obras do encoro de CecebreAgrela Elvixeo
 
A CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptx
A CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptxA CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptx
A CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptxAgrela Elvixeo
 
As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916
As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916
As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916Agrela Elvixeo
 
Castelo de San Diego (A Coruña)
Castelo de San Diego (A Coruña)Castelo de San Diego (A Coruña)
Castelo de San Diego (A Coruña)Agrela Elvixeo
 
Mulleres no Seminario de Estudos Galegos
Mulleres no Seminario de Estudos GalegosMulleres no Seminario de Estudos Galegos
Mulleres no Seminario de Estudos GalegosAgrela Elvixeo
 
SANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptx
SANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptxSANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptx
SANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptxAgrela Elvixeo
 

Mehr von Agrela Elvixeo (20)

Luísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES Monelos
Luísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES MonelosLuísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES Monelos
Luísa Villalta. Letras Galegas 2024. Carteis do IES Monelos
 
Ruth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de Galicia
Ruth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de GaliciaRuth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de Galicia
Ruth Matilda Anderson. Hispanic Society of America. Imaxes de Galicia
 
Peixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES Monelos
Peixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES MonelosPeixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES Monelos
Peixeiras da Coruña. O Muro da Coruña. IES Monelos
 
Xardín de San Carlos (A Coruña) IES Monelos
Xardín de San Carlos (A Coruña) IES MonelosXardín de San Carlos (A Coruña) IES Monelos
Xardín de San Carlos (A Coruña) IES Monelos
 
Lavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES Monelos
Lavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES MonelosLavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES Monelos
Lavandeiras e lavadoiros da Coruña. IES Monelos
 
Os xudeus na Coruña durante a Idade Media
Os xudeus na Coruña durante a Idade MediaOs xudeus na Coruña durante a Idade Media
Os xudeus na Coruña durante a Idade Media
 
A Galera ou prisión de mulleres da Coruña
A Galera ou prisión de mulleres da CoruñaA Galera ou prisión de mulleres da Coruña
A Galera ou prisión de mulleres da Coruña
 
As cigarreiras da Fábrica de Tabacos da Coruña
As cigarreiras da Fábrica de Tabacos da CoruñaAs cigarreiras da Fábrica de Tabacos da Coruña
As cigarreiras da Fábrica de Tabacos da Coruña
 
ANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADE
ANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADEANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADE
ANTIGA FÁBRICA DE TABACOS DA CORUÑA. HISTORIAS DA CIDADE
 
O Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da Coruña
O Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da CoruñaO Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da Coruña
O Muro da Coruña. A actividade pesqueira no porto da Coruña
 
Francisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A Coruña
Francisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A CoruñaFrancisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A Coruña
Francisco Espoz y Mina. Liberal vinculado A Coruña
 
Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"
Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"
Historias da Coruña: Juan Díaz Porlier "O Marquesiño"
 
Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)
Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)
Xoana de Vega (persoeiro importante do liberalismo coruñés)
 
50 aniversario das obras do encoro de Cecebre
50 aniversario das obras do encoro de Cecebre50 aniversario das obras do encoro de Cecebre
50 aniversario das obras do encoro de Cecebre
 
A CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptx
A CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptxA CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptx
A CORUÑA E A EDICIÓN DO LIBRO EN GALEGO.pptx
 
As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916
As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916
As Irmandades da Fala. As Irmandades da Fala créanse na Coruña en 1916
 
60 ANOS DE GRIAL.pptx
60 ANOS DE GRIAL.pptx60 ANOS DE GRIAL.pptx
60 ANOS DE GRIAL.pptx
 
Castelo de San Diego (A Coruña)
Castelo de San Diego (A Coruña)Castelo de San Diego (A Coruña)
Castelo de San Diego (A Coruña)
 
Mulleres no Seminario de Estudos Galegos
Mulleres no Seminario de Estudos GalegosMulleres no Seminario de Estudos Galegos
Mulleres no Seminario de Estudos Galegos
 
SANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptx
SANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptxSANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptx
SANTA COMPAÑA-SANTO ANDRÉ DE TEIXIDO.pptx
 

Cemiterio de Santo Amaro.pdf

  • 2. p. 2 INTRODUCIÓN Prohibidos por lei os enterramentos nas igrexas e na súa contorna, aínda en 1812 é que se efectiviza na Coruña e constrúese, segundo o proxecto de Domínguez Romay, o actual Cemiterio de Santo Amaro, cuxa inauguración tivo lugar no seguinte 1813. A partir da implantación (1833) da nova división administrativa en provincias (ao estilo dos departamentos franceses, último paso cara á centralización definitiva do territorio do Estado español), A Coruña, como cabeza desa nova e gran provincia, foise convertendo na maior cidade de Galiza. De feito, aínda hoxe comparte con Vigo a condición de grande urbe galega (*). Se a iso lle acrecentamos o carácter oceánico da Coruña, que a conectou, desde o principio dos tempos até hoxe, con todo o mundo costeiro europeo e que lle inculcou esa esencia aberta, universal e cosmopolita que ela tivo, non será de estrañar que aquí se concentrase unha poboación variopinta e multipensante, lugar ideal para os intelectuais desenvolveren, no ambiente máis librepensador deste país galego, as súas iniciativas de progreso, revo- lucionario ou non, baixo roupaxes liberais, republicanas e mesmo anarquis- tas, segundo os momentos e os protagonistas dos feitos. (*) Contra o que vulgarmente se di, ser Vigo máis poboada, convén reparar en que, como xa se ten observado, o cómputo demográfico faise con base no que é o territorio municipal da ambas as urbes. Mais cómpre aclarar que, en canto o municipio olívico abrangue 109 km², o herculino apenas colle escasos 37 km²: só achegándolle os case 63 do limítrofe municipio cullerdense (o seu campo expansivo natural, limitado ese supramunicipio virtual pola ría do Burgo ou da Coruña), A Coruña podería case equipararse con Vigo en superficie... e as súas poboacións virían ser similares.
  • 3. p. 3 De aí que o camposanto histórico da cidade poida ser considerado o máis importante de Galiza, tanto polo número como pola calidade dos persoeiros que acubilla, sen esquecermos que moitos dos mellores fillos da cidade (La Sagra, Pardo-Bazán, Casares Quiroga, Nóvoa Santos, Gaos, U. Lu- grís...) xacen noutras xeografías ou mesmo (Teresa Herrera, os Da Guarda- Goucouría...) noutros enclaves da Coruña... ou até en parte ningunha (Ma- dariaga, cuxas cinzas foron espalladas no noso mar orzánico). Á mantenta, obviamos neste punto homes nacidos na Coruña circunstancialmente (Dato, Menéndez Pidal...). Ora, que sexa unha tan importante necrópole, cuxa maior gloria reside en estar emprazada fronte ao mar, ao que semella asomarse en suave deva- lo, non resta que esteamos diante dun espazo hiperconstruído: canto máis fermoso xa foi cando menos poboado! Como nos tempos do mellor cronista literario da Coruña, don Julio Rodríguez Yordi, quen no seu engaiolante Cristal y sonrisa (1944), dicía (traducimos): “Non é un cemiterio museo, ao xeito dos de Génova ou Pisa, nin un currun- cho aldeán, como o de Adina. Mais hai belas obras... e a suficiente natureza en forma de árbores, flores e aves, para facer esquecer a desolación que produce unha visita a tan tristes lugares. Hai pulcritude municipal, esme- ro, policía e recato e hai, ademais, a visión confortadora do mar azul e dos montes violeta de segundo termo.”
  • 5. p. 5 A NOSA SELECCIÓN É inevitábel, para darmos unha visión global dixeríbel do cemiterio de Santo Amaro, recorrermos a unha selección que, como todas as escollas, poderá ser contestada por lle atribuír exceso ou defecto con respecto á nómina de per- soeiros. Así é como, entre máis de douscentos que se teñen relacio- nado nalgún traballo, escollemos pouco máis de corenta (*) -de toda condición, naturais ou alleos, de importancia local, nacional, estatal ou mundial-, para lle dar corpo a esta guía de urxencia ou manual práctico que a persoa visitante (cita- dina ou foránea) ten nas súas mans, axudada pola numera- ción que remite ao plano para a máis doada localización dos enterramentos, quer horizontais (panteóns), quer verticais (nichos). Afortunadamente, unha vez levantado o anatema daquel estado confesional sobre os cemiterios chamados civís (por (*) Outros incluíbeis con todo dereito serían (sepultados por esta orde): Federico Tapia (alcalde e republica- no), López Cortón (mecenas dos Xogos Florais), a irmá nena de Picasso (os tres do século XIX)... e, xa no XX: Ricardo Labaca (benfeitor), Pérez Ballesteros (antólogo da poesía popular e primeiro director do instituto de segundo ensino), Francisco Tettamancy (historiador), Joseph Sellier (fotógrafo e introdutor do cinema), Galo Salinas (poeta e dramaturgo), Evaristo Martelo (poeta), Román Navarro (pintor), Pérez Porto (xurista do Dereito galego), Senra (industrial e republicano), Lens (primeiro alcalde da II República), Pérez Carballo (gobernador civil), Suárez Ferrín (alcalde), Xrais. Salcedo (capitán xeneral) e Caridad Pita (gobernador mili- tar), Ramón Maseda (político) (os cinco fusilados en 1936), Rodríguez Pastor e Dionisio Tejero (banqueiros), Rodríguez Yordi (escritor), Rodríguez-Losada (arquitecto e compositor musical), Jenaro Marinhas del Valle (escritor)...
  • 6. p. 6 oposición aos relixiosos), inclúese, como é xusto, o dito recinto reducido acaroado ao recinto principal. No entanto, non se inclúe o cemiterio britá- nico, privado como é e pechado como está (é dicir, non visitábel), onde nin apenas fillos das illas, mais persoas protestantes en xeral (relixiosamente falando) se atopan sepultados. Finalmente, parece obvio afirmarmos o interese histórico e artístico que calquera camposanto ten, alén da súa significación sentimental. E por iso é bo coñecermos mellor Santo Amaro para complementarmos a información xeral que tivermos sobre A Coruña, único xeito de cultivarmos a memoria do pasado, para pisarmos con maior firmeza o chan do presente.
  • 7. p. 7 ALGÚNS DOS PERSOEIROS SEPULTADOS EN SANTO AMARO DA CORUÑA 41 13 16 40 32 4 29 10 25 26 9 39 5 42 22 1 33 37 21 15 14 20 19 3 8 36 46 47 2 35 11 44 6 24 7 43 31 17 30 18 12 38 28 23 45 27 34 48
  • 8. p. 8 1. Marcial del Adalid y Gurrea. 3. Músico, o primeiro con tal nivel no noso país, verdadeiro creador da música académica galega. Casou coa poeta e escritora Fanny Garrido e viviu no pazo de Lóngora (Oleiros). (1826-1881) 2. César Alvajar Diéguez. 81. Xornalista (fundador de diversos medios) e político republicano (gobernador civil de Soria). Morto no exilio, os seus restos foron traídos a Santo Amaro en 2006. (1892-1965) 3. José Baldomir Rodríguez. 84. Músico coñecido, entre outras, pola balada Meus amores, sobre un poema de Salvador Golpe. Das academias Galega e de Belas Artes. (1865-1947) 4. María Barbeito y Cerviño. 93 (fáltalle o número, por detrás do 47). Mes- tra e escritora que lle emprestou unha especial atención á emancipación feminina e, sobre todo, aos nenos, e que creou a institución El niño descalzo e a Fiesta de la Flor, colecta pública en prol dos desvalidos, que despois se estendeu a España. (1880-1970) 5. Pedro Barrié de la Maza. 953/956. O conde de FENOSA, gran empresa- rio, creou a Fundación Barrié. (1888-1971) 6. Bernardo Barreiro de Vázquez Varela. 495. Xornalista (fundador da prestixiosa Galicia Diplomática) e historiador de Galiza, republicano federa- lista. Atribúeselle ao seu fillo, o xornalista Alejandro Barreiro, o descubri- mento de Picasso (louvando a súa primeira exposición infantil na rúa Real). (1851-1904)
  • 9. p. 9 7. Canuto Berea Rodríguez. 495. Músico, propietario do primeiro establecemento musical de Galiza (na rúa Real esquina ao calexón que hoxe leva o seu nome), presidente da Academia de Belas Artes e alcalde. Cómpre destacar: Un sospiro. (1836-1891) 8. José Boedo Núñez (Pucho Boedo). 885. Popularísimo cantante (ten dous monumentos na cidade), que nos últi- mos anos da súa carreira percorreu o mundo co conxunto Los Tamara, un de cuxos éxitos foi O sapo, sobre o poema Noiturnio, de Curros Enríquez. (1929-1986) 9. Isidoro Brocos Gómez. 216. Escultor de primeira liña, académico de Belas Artes e profesor de Modelado do neno Picasso (quen o retratou). (1841-1914) 10. Eugenio Carré Aldao. Leandro Carré Alvarellos. 291. Pai e fillo, escritores, ambos da Academia Galega, aquel libreiro e impresor e cronista oficial da cidade. (1859- 1932), este, promotor do galego, como editor, lexicógrafo etc. (1888-1976) 11. Ánxel Casal Gosenje. 100. Mestre, fundou na cidade a primeira escola galega, cofundou, con Leandro Carré, as editoriais Lar e Nós, esta a máis importante do país na pre-guerra (del dixo Castelao: “Casal fixo por Galiza máis
  • 10. p. 10 que todos nós”), alcalde de Compostela. Asasinado en Teo, os seus restos foron traídos aquí en 1950. (1895-1936) 12. Manuel Casás Fernández. 451/452. Avogado, escritor, fundador do Instituto de Estudios Gallegos, presidente da Academia Galega e, sobre todo iso, alcalde con importante pegada cultural. (1867-1960) 13. Ángel del Castillo López. 105. Mestre, licenciado en Filosofía e Letras, historiador da nosa arte na súa magna obra Inventario monumental y artís- tico de Galicia, presidente da Universidad Popular e da Comisión Provincial de Monumentos, cronista oficial da cidade, político ocasional (gobernador civil de Pontevedra), da Academia Galega e presidente da de Belas Artes. (1886-1961) 14. José Castro González (Castro Chané). 20. Músico, primeiro director de El Eco (a coral en activo máis antiga do Estado). Son súas melodías como Os teus ollos e Un adiós a Mariquiña, ambas sobre poemas de Curros Enríquez. (1856-1917) 15. Álvaro Cebreiro Martínez. 33. Debuxante e intelectual comprometido, redactou, co poeta Manuel Antonio, o manifesto Máis alá. (1903-1956) 16. Manuel Curros Enríquez. 92. Poeta e xornalista, un dos representantes máximos do Rexurdimento, cuxos restos foron traídos de Cuba. El dedi- coulle á cidade o poema que comeza: “Ouh, meiga cibdá da Cruña...” (1851- 1908)
  • 11. p. 11
  • 12. p. 12 17. Juan Darriba Fernández. 1 interior. Rapaz heroe civil que morreu por salvar a unha muller de morrer afogada no Orzán. (c. 1885-1896) 18. Francisco de la Iglesia González. 135. Mestre, estudoso das antigüidades, autor da primeira obra teatral de certo nivel en galego (A fonte do xuramento) e da letra da popularísima Alborada (con música de Pascual Veiga). El e seu irmán Antonio, antólogo da nosa literatura, forman un dúo de precursores. (1827-1897) 19. Juana de (la) Vega Martínez. 72. Dona liberal (que reunía na súa casa da rúa Real o mellor da intelectualidade progresista do tempo) e filántropa. Xace onda ela o corazón do seu home, o xeneral Mina (cuxos restos descan- san na catedral de Iruña/Pamplona). (1805-1872) 20. Juan Jacobo Durán Loriga. 433. Militar e eminente matemático, director dunha académia de sona, numerario da Academia Galega. (1854-1911)
  • 13. p. 13 21. Wenceslao Fernández Flórez. 27. Escritor e xornalista, universalmente coñecido pola novela El bosque animado. El chamoulle á Coruña El barco inmóvil. (1885-1964) 22. Juan Fernández Latorre. 16. Político (deputado, xerarca gobernamen- tal, gobernador civil de Madrid), fundador, co asesoramento de Martínez Salazar da Biblioteca Gallega e de La Voz de Galicia. (1849-1912)
  • 14. p. 14 23. Pedro Galán Calvete.188. Mozo coruñés, secretario de organización das Mocidades Galeguistas asasinado con 19 anos na Corveira, no noso Conce- llo. (1917-1936) 24. Miguel González Garcés. 215. Poeta, historiador, crítico de literatura e de arte, dinamizador cultural a través da Asociación Cultural Iberoamerica- na. (1916-1989) 25. Emilio González López. 355. Político republicano (deputado), propulsor, con Castelao, do Estatuto de autonomía nas Cortes de Montserrat, profesor no exilio e historiador. Cronista Xeral do Reino de Galiza. Os seus restos foron traídos desde os EE.UU. (1903-1991) 26. Rafael González Villar. 212. Arquitecto a quen se lle deben, entre outras e por citar só obras coruñesas, o Quiosco Afonso, a Casa Molina (Porta Real), o edificio Cine Avenida e o monumento a Concepción Arenal; presi- dente da Academia de Belas Artes, académico da Galega. (1887-1941) 27. Francisca Herrera Garrido. 15. Escritora, primeira muller académica da Galega (cuxo apelido familiar fora Ferreira, polo seu avó azoriano). Devo- ta de Rosalía de Castro, obras súas son: Néveda (novela) ou Frores do meu paxareco (poesía). (1869-1950) 28. Aureliano Linares Rivas. 3. Avogado e político (deputado, senador, vicepresidente do Congreso, ministro, gobernador civil). Este benfeitor da cidade ten dedicada aquí a columna chamada Obelisco, o monumento
  • 15. p. 15 nos xardíns do seu nome e un peirao no porto. Pai do dramaturgo Manuel Linares-Rivas. (O apelido de orixe foi Liñares). (1841-1903) 29. Francisco Lloréns Díaz. 2. Pintor, da Academia de Bellas Artes madrile- ña e honorario da equivalente galega. Os seus restos foron trasladados aquí en 1989. (1874-1948) 30. Víctor López-Seoane Pardo-Montenegro. 4m. Médico, avogado e profe- sor, naturalista (zoólogo) de sona internacional, algunhas de cuxas colec-
  • 16. p. 16
  • 17. p. 17 cións pasaron a formar o acervo da Casa das Ciencias coruñe- sa. (1834-1900) 31. Manuel Lugrís Freire. 29. Escritor, gramático, político republicano, orador (que pronunciou o primeiro discurso pú- blico en galego), presidente da Academia Galega. Pai do pintor Urbano Lugrís. (1863-1940) 32. Manuel Martínez Murguía. 19. Historiador e político, pri- meiro presidente da Academia Galega, verdadeiro precursor da Galiza moderna. Casado con Rosalía de Castro, aquí tamén xace parte da súa proxenie, nomeadamente seu fillo, o pintor Ovidio Murguía. (1833-1923) 33. Andrés Martínez Salazar. 263. (Astorgano). Libreiro e edi- tor do Rexurdimento, director do Arquivo do Reino de Galiza, presidente da Academia Galega, primeiro cronista oficial da Coruña, fundou, coa axuda de Fernández Latorre a Biblioteca Gallega. Avó do escritor Carlos Martínez Barbeito. (1846-1923) 34. Alfonso Molina Brandao. 25. Enxeñeiro. Alcalde cunha auréola de popularidade. Os seus restos foron traídos desde o Brasil onde morrera repentinamente. (1907-1958) 35. Segundo Moreno Barcia. 10. Político federalista (depu- tado), redactor, con Santiago Casares Paz, do Proyecto de
  • 18. p. 18 Constitución para el futuro Estado Galaico, presidente da librepensadora Sociedad Miguel Servet, que fundou aquí a primeira escola laica galega. (1841-1909) 36. Ramón Pérez Costales. 466. (Asturiano). Médico, orador, político fede- ralista (deputado, ministro da I República), presidente do Colexio Médico e da Academia de Medicina e honorario da Academia Galega, filántropo, protector do neno Picasso (que o retratou). Pardo-Bazán inmortalizouno baixo o nome de Doctor Moragas na novela La piedra angular. (1832-1911). A lápida figura hoxe a nome doutra familia 37. Alejandro Pérez (García) Lugín. 45. Escritor moi popular pola súa nove- la La casa de la Troya. (Escultura xacente de Bonome).(1870-1926) 38. Eduardo Pondal Abente. 8. Poeta, outra figura do Rexurdimento que aquí xace. Autor da letra do himno nacional galego, con música de Pascual Veiga. (1835-1917) 39. Herminia Rodríguez-Borrell Feijoo (Herminia Borrell). 32. Singular dona que estivera casada co magnate arménio do petróleo Nubar Gulben- kian (fillo do filántropo Calouste G.) e que se distinguía pola súa exótica aparencia e talante desprexuizado. (1897-1971) 40. José Rodríguez Martínez. 54. O popularísimo médico Rodríguez (con abnegada actuación na epidemia de cólera de Valencia), político republicano
  • 19. p. 19
  • 20. p. 20 que participou decisivamente no movemento Solidaridad Gallega. (1856- 1921) 41. Luís Seoane López. 1. Artista plástico e poeta, editor, activista cultural de primeira liña no exilio bonaerense. (1910-1979) 42. Ramón Valcarce Vega (Moncho Valcarce, o Cura das Encrobas). 2125. Como sacerdote verdadeiramente cristián, mui comprometido cos máis ne- cesitatos. Referente carismático nas loitas agrarias en Galiza. (1935-1993) 43. Antón Vilar Ponte. 70-4.º andar. Licenciado en Farmacia, xornalista e político (deputado) fundador, con seu irmán Ramón das Irmandades da Fala, académico da Galega. (1881-1936, antes do golpe militar) 44. Ramón Vilar Ponte. 509 (depto. anexo). Licenciado en Filosofía e Le- tras, ideólogo e fundador, con seu irmán Antón, das Irmandades da Fala. Pai do pintor Villar Chao. (1890-1953) 45. Luísa Villalta Gómez. 351. Escritora, filóloga e violinista coruñesa. Au- tora versátil, que chegou á escrita desde o terreo da música. (1957-2004) 46. José Villaverde Velo. 11. Tallista de oficio, sindicalista de grande activi- dade no anarquismo galego, sucesivamente na natal Compostela, Vilagar- cía, Vigo, Asturias e A Coruña. Xornalista, orador, dirixente da CNT. Asasi- nado. (1894-1936)
  • 21. p. 21
  • 22. p. 22 Fora dos persoeiros relacionados ata aquí, cabe mencionar dous colectivos que, quer en ausencia quer en presenza, son insoslaiables polo seu propio peso social, e van a continuación: 47. Monumento aos Mártires da Liberdade, no lugar onde descansaron an- tano os aviadores alemáns da II Guerra mundial (trasladados ao cemiterio de Yuste-Cáceres). Contrariamente, procedentes do antigo Cemiterio Moro, foron aquí traídos os restos de soldados magrebís (indebidamente sinala- dos como “cidadáns árabes”) ao servizo dos sublevados de 1936. 48. Coluna tronzada en lembranza da folga xeral de 1901. 10. Segundo reza na sepultura, o monumento foi erixido “por suscripción popular y por iniciativa de las sociedades obreras, a las víctimas (cinco homes, duas mulleres) de los sucesos de 30 y 31 de mayo de 1901”, a raíz da que está considerada como a primeira grande folga xeral da historia do movimento obreiro galego, cun paro absoluto en todos os sectores.
  • 23. p. 23