Diese Präsentation wurde erfolgreich gemeldet.
Die SlideShare-Präsentation wird heruntergeladen. ×

Introductie tot ergonomie

Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Introductie tot ergonomie
Opleiding: Bachelor Integrale Veiligheid
Academiejaar: 2022-2023
Sandra Wera
Sandra.wera@ap.be
@AP Hogeschool
Inhoud
Introductie tot ergonomie..............................................................................
@AP Hogeschool
3.2.4.3 Bewegingen............................................................................................
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Anzeige
Wird geladen in …3
×

Hier ansehen

1 von 245 Anzeige

Weitere Verwandte Inhalte

Aktuellste (20)

Anzeige

Introductie tot ergonomie

  1. 1. Introductie tot ergonomie Opleiding: Bachelor Integrale Veiligheid Academiejaar: 2022-2023 Sandra Wera Sandra.wera@ap.be
  2. 2. @AP Hogeschool Inhoud Introductie tot ergonomie............................................................................................ 1 1 Korte omschrijving, OLR en toetsing (crf. ECTS fiche)........................................ 1 2 Inleiding tot ergonomie ......................................................................................... 3 2.1 Definitie ergonomie ................................................................................................................... 5 2.2 Wat is ergonomie? .................................................................................................................... 7 2.3 Wie is een ergonoom? ............................................................................................................ 11 2.4 Waarom ergonomie?............................................................................................................... 11 2.5 Ergonomiecultuur op de ladder van Hudson .......................................................................... 13 2.6 Wat is ergonomisch?............................................................................................................... 15 2.7 Ergonomie: hoe?!.................................................................................................................... 16 2.7.1 Onderdelen........................................................................................................................ 17 2.7.2 Actoren .............................................................................................................................. 18 2.7.3 Documenten ...................................................................................................................... 19 3 Basis anatomie................................................................................................... 20 3.1 Belangrijkste weefsels van het bewegingsstelsel................................................................... 24 3.1.1 Steunweefsel ..................................................................................................................... 24 3.1.1.1 Bindweefsel .................................................................................................................... 24 3.1.1.2 Het kraakbeen ................................................................................................................ 26 3.1.1.3 Botweefsel ...................................................................................................................... 27 3.1.2 Spierweefsel ...................................................................................................................... 28 3.1.2.1 Dwarsgestreepte spier.................................................................................................... 28 3.1.2.2 De gladde spier .............................................................................................................. 29 3.1.2.3 Gemengd spierweefsel................................................................................................... 29 3.2 Het bewegingsstelsel .............................................................................................................. 30 3.2.1 Osteologie of beenderleer ................................................................................................. 30 3.2.1.1 Organisatie ..................................................................................................................... 30 3.2.1.2 Functies van het skelet:.................................................................................................. 32 3.2.1.3 Anatomische terminologie .............................................................................................. 32 3.2.2 Benaming botstructuren .................................................................................................... 34 3.2.3 Beschadiging en herstel van het bot ................................................................................. 34 3.2.4 Gewrichtsleer of artrologie................................................................................................. 36 3.2.4.1 Definitie en gewrichtstypes............................................................................................. 36 3.2.4.2 Synoviaal gewricht.......................................................................................................... 36
  3. 3. @AP Hogeschool 3.2.4.3 Bewegingen.................................................................................................................... 39 3.2.4.4 Beschadiging en herstel van de gewrichtsstructuren..................................................... 40 3.2.5 Spierleer of myologie......................................................................................................... 41 3.2.5.1 Opbouw van een dwarsgestreepte spier........................................................................ 41 3.2.5.2 Spierwerking................................................................................................................... 42 3.2.5.3 Zichtbare bewegingen van de ledematen ...................................................................... 43 3.2.5.4 Beschadiging en herstel van spieren ............................................................................. 43 3.2.6 Het zenuwstelsel................................................................................................................ 44 3.2.6.1 Zenuwweefsel................................................................................................................. 45 3.2.6.1.1 De zenuwcel ................................................................................................................ 45 3.2.6.1.2 De zenuw..................................................................................................................... 46 3.2.6.1.3 De neurogliacellen....................................................................................................... 47 3.2.6.2 Organisatie van het zenuwstelsel................................................................................... 47 3.2.6.2.1 Perifeer – centraal (anatomische indeling).................................................................. 47 3.2.6.2.2 Afferent – efferent (geleidingsrichting) ........................................................................ 48 3.2.6.2.3 Somatisch – visceraal (functioneel – anatomisch indeling)......................................... 48 3.2.6.3 Beschadiging en herstel van zenuwweefsel................................................................... 49 3.3 De romp .................................................................................................................................. 50 3.3.1 De wervelkolom (columna vertebralis) .............................................................................. 53 3.3.1.1 Beenderleer .................................................................................................................... 53 3.3.1.1.1 Standaardwervels........................................................................................................ 53 3.3.1.1.2 De axis......................................................................................................................... 57 3.3.1.1.3 Atlas............................................................................................................................. 58 3.3.1.2 Gewrichtsleer.................................................................................................................. 58 3.3.1.2.1 FACETGEWRICHT ..................................................................................................... 59 3.3.1.2.2 Tussenwervelschijf of discus vertebralis ..................................................................... 62 3.3.1.2.3 Stabilisatie van de totale wervelkolom ........................................................................ 64 3.3.1.3 De wervelkolom: pijler van het lichaam .......................................................................... 64 3.3.1.3.1 De samenstellende delen van de wervelkolom........................................................... 64 3.4 De schouder............................................................................................................................ 69 3.4.1 De samenstelling van de schouder ................................................................................... 69 3.4.2 Bewegingen van de schouder ........................................................................................... 71 3.5 De elleboog............................................................................................................................. 72 3.5.1 De samenstelling van de elleboog..................................................................................... 72 3.5.2 De bewegingen van de elleboog ....................................................................................... 72
  4. 4. @AP Hogeschool 3.6 De pols en de hand................................................................................................................. 74 3.6.1 De onderdelen van de pols en de hand ............................................................................ 74 3.6.2 De bewegingen van de pols .............................................................................................. 75 3.6.3 De bewegingen van de hand............................................................................................. 76 3.7 De heup................................................................................................................................... 77 3.7.1 De onderdelen van de heup .............................................................................................. 77 3.7.2 De bewegingen van de heup............................................................................................. 79 3.8 De knie .................................................................................................................................... 80 3.8.1 De onderdelen van de knie................................................................................................ 80 3.8.2 Bewegingen van de knie ................................................................................................... 80 3.9 De enkel .................................................................................................................................. 81 4 Preventie van musculoskeletale aandoeningen (MSA) ...................................... 83 4.1 Inleiding en definitie van musculoskeletale aandoeningen..................................................... 83 4.2 Enkele epidemiologische gegevens........................................................................................ 85 4.2.1 in België en in Europa ....................................................................................................... 85 4.2.2 De gevolgen voor de onderneming ................................................................................... 86 4.3 Reglementering....................................................................................................................... 87 4.4 Preventie van musculoskeletale aandoeningen ..................................................................... 88 4.4.1 Veelvuldige oorzaken ........................................................................................................ 88 4.4.2 Veelvuldige remedies ........................................................................................................ 89 4.5 Algemene principes ter voorkoming van MSA........................................................................ 91 4.5.1 Algemene preventieprincipes ............................................................................................ 91 4.6 De te volgen stappen inzake de preventie van MSA.............................................................. 92 5 De voornaamste musculoskeletale aandoeningen ........................................... 101 5.1 De peesaandoeningen.......................................................................................................... 101 5.1.1 Ter hoogte van de hand .................................................................................................. 102 5.1.2 Ter hoogte van de elleboog............................................................................................. 103 5.1.3 Ter hoogte van de schouder............................................................................................ 103 5.2 De zenuwaandoeningen en tunnelsyndromen ..................................................................... 104 5.2.1 Ter hoogte van de pols.................................................................................................... 104 5.2.2 Ter hoogte van de wervelkolom ...................................................................................... 105 5.3 De neurovasculaire aandoeningen ....................................................................................... 105 5.3.1 Schoudergordelsyndroom ............................................................................................... 105 5.3.2 Syndroom van Raynaud .................................................................................................. 106 5.3.3 Het hypothenar Hamer Syndroom................................................................................... 106
  5. 5. @AP Hogeschool 5.4 De aandoeningen van de spieren......................................................................................... 107 5.4.1 Het stijve neksyndroom (tension neck syndrome)........................................................... 107 5.4.2 Een bijzonder geval: de lumbago .................................................................................... 108 5.4.3 Het natuurlijke verouderingsproces en arthrose.............................................................. 109 5.5 De aandoeningen van de tussenwervelschijf ....................................................................... 110 5.5.1 Stadium I.......................................................................................................................... 111 5.5.2 Stadium II......................................................................................................................... 111 5.5.3 Stadium III........................................................................................................................ 111 5.5.4 Stadium IV ....................................................................................................................... 112 5.6 De aantasting van de bursa mucosa (slijmbeurzen)............................................................. 113 6 De risicofactoren met betrekking tot MSA......................................................... 114 6.1 De biomechanische risicofactoren........................................................................................ 114 6.1.1 De houding ...................................................................................................................... 115 6.1.2 De herhaalde bewegingen en de duurtijd ervan.............................................................. 120 6.1.3 De inspanning en kracht.................................................................................................. 121 6.2 De blootstelling aan omgeving gebonden factoren............................................................... 124 6.2.1 De biomechanische druk en schokken............................................................................ 124 6.2.2 De trillingen...................................................................................................................... 124 6.2.3 Koude .............................................................................................................................. 124 6.2.4 Verlichting........................................................................................................................ 125 6.2.5 Lawaai ............................................................................................................................. 125 6.3 De organisatie gebonden risico’s.......................................................................................... 125 6.4 De persoonsgebonden risicofactoren ................................................................................... 126 6.4.1 De fysieke capaciteiten en conditie ................................................................................. 126 6.4.2 Het geslacht..................................................................................................................... 126 6.4.3 Nicotinevergiftiging .......................................................................................................... 126 6.4.4 De leeftijd......................................................................................................................... 127 7 Preventie van MSA (deel 2).............................................................................. 128 7.1 Het hefboomeffect................................................................................................................. 128 7.1.1 Met een rechtstaande houding........................................................................................ 128 7.1.2 Met een gewicht van 15 kg op het hoofd......................................................................... 128 7.1.3 Met een gewicht van 15 kg in de handen........................................................................ 128 7.1.3.1 Kleine herinnering aan de hefboom: ......................................................................... 129 7.1.4 90° voorovergebogen met ronde rug, zonder het dragen van een last........................... 130 7.1.5 90° voorovergebogen met ronde rug, met het dragen van een last van 15 kg............... 130
  6. 6. @AP Hogeschool 7.1.6 Met een last van 15 kg in een juiste houding .................................................................. 131 7.2 De tilprincipes........................................................................................................................ 132 7.2.1 Vermijd het tillen .............................................................................................................. 132 7.2.2 Voeten rond de last ......................................................................................................... 132 7.2.3 Hou de last dicht tegen het lichaam ................................................................................ 133 7.2.4 Hou de rug recht.............................................................................................................. 134 7.2.5 Buig door de benen ......................................................................................................... 134 7.2.6 Draai met de voeten ........................................................................................................ 134 7.2.7 Til zware lasten met twee ................................................................................................ 135 7.2.8 Gebruik hulpmiddelen...................................................................................................... 135 7.2.9 Pas de werkhoogte aan................................................................................................... 135 7.2.10 Zoek steunpunten........................................................................................................ 135 7.3 Aanvullende beschermende bewegingen zonder tillen van lasten....................................... 136 7.3.1 Voorover steunen op een stuk meubilair of op het dijbeen ............................................. 136 7.3.2 Een houding aannemen met gebogen knieën, gehurkt of neergeknield......................... 137 7.3.3 Buigen van de heupen en aanhouden van de natuurlijke lordose .................................. 137 7.3.4 De knie op de vloer plaatsen........................................................................................... 138 7.3.5 De slingerbeweging en behoud van natuurlijke lumbale lordose.................................... 138 7.4 Enkele voorbeelden van bewegingen die geschikt zijn voor specifieke lasten..................... 139 7.4.1 Rechthoekige last, voorzien van 2 handgrepen .............................................................. 139 7.4.2 Lasten zonder handgreep................................................................................................ 139 7.4.3 Lasten met één handvat .................................................................................................. 140 7.4.4 Zak of klein vat................................................................................................................. 141 7.4.5 Een staafvormig of langwerpig voorwerp optillen............................................................ 143 7.4.6 Een pallet op zijn kant zetten........................................................................................... 144 7.4.7 Optillen en verplaatsen van stoelen en tafels.................................................................. 146 7.4.8 Opheffen van voorwerpen met 2 personen ..................................................................... 147 7.4.9 Neerzetten van een last op een steunvlak gelegen boven dijhoogte.............................. 147 ...................................................................................................................................................... 147 7.4.10 Het voorwerp anders vastnemen................................................................................. 148 7.4.11 Een rolcontainer verplaatsen....................................................................................... 148 7.4.12 De vloer vegen............................................................................................................. 149 7.4.13 De knie als steun gebruiken ........................................................................................ 149 8 Antropometrie : wat en rekenen met tabellen ................................................... 150 8.1 Inleiding: hoe het begon........................................................................................................ 150
  7. 7. @AP Hogeschool 8.2 Antropometrische modellen .................................................................................................. 153 8.2.1 Rekenen met tabellen...................................................................................................... 153 8.2.2 Tekenen met sjablonen ................................................................................................... 157 8.2.3 Testen met 3D computermodellen .................................................................................. 158 8.3 Rekenen met tabellen ........................................................................................................... 163 8.3.1 Achtergrond ..................................................................................................................... 163 8.3.2 Normale verdeling en percentielen.................................................................................. 165 8.3.3 Ontwerpcriteria ................................................................................................................ 166 8.3.4 Antropometrietabellen ..................................................................................................... 177 8.3.5 gezichtsveld..................................................................................................................... 183 8.3.6 Berekenen van percentielen............................................................................................ 184 8.3.7 Interpreteren van een bestaande productafmeting ......................................................... 186 8.3.8 Samenstellen van mannen en vrouwen of leeftijdsgroepen............................................ 187 8.3.9 Optellen en aftrekken van lichaamsmaten ...................................................................... 188 8.4 Oefeningen............................................................................................................................ 189 9 Antropometrie: zittend en staand werken ......................................................... 191 9.1 EN 1335: Bureaustoelen....................................................................................................... 191 9.1.1 Verstelbare zithoogte....................................................................................................... 191 9.1.2 Verstelbare zitdiepte........................................................................................................ 191 9.1.3 Verstelbare rugleuning .................................................................................................... 192 9.1.4 Dynamische stoel: bewegend zitvlak en rugleuning........................................................ 192 9.1.5 Hoogte verstelbare armsteunen ...................................................................................... 193 9.2 EN 527: Kantoortafels........................................................................................................... 194 9.2.1 Tafelhoogte...................................................................................................................... 194 9.2.2 Been- en voetruimte ........................................................................................................ 195 9.2.3 Tafeloppervlak ................................................................................................................. 195 9.3 Hoogte staande werkpost ..................................................................................................... 196 9.4 Hoogte zittende werkpost in productie.................................................................................. 201 9.5 Hoge stoel ............................................................................................................................. 204 9.6 Zadelstoel.............................................................................................................................. 205 9.7 Schatten met maten.............................................................................................................. 205 9.7.1 Breedte ............................................................................................................................ 205 9.7.2 Diepte .............................................................................................................................. 206 9.7.3 Hoogte ............................................................................................................................. 207 10 Ontwerpen van de werkplaats ....................................................................... 209
  8. 8. @AP Hogeschool 10.1 Ergonomie: preventie door de werkomgeving aan te passen......................................... 210 10.2 Ontwerprichtlijnen en de inrichting van de ruimte verbeteren ......................................... 210 10.3 Zittend of staand werken? ............................................................................................... 214 10.3.1 Staand werken............................................................................................................. 214 10.3.2 Zittend werken ............................................................................................................. 215 10.3.3 Zit-sta werkplek............................................................................................................ 216 10.3.4 Werkhoogte ................................................................................................................. 220 10.3.4.1 Werken rond ellebooghoogte ..................................................................................... 220 10.3.4.2 De hoogte van het werkvlak aanpassen .................................................................... 220 10.3.5 Reikafstanden.............................................................................................................. 223 10.3.5.1 Verkleinen van de horizontale grijpafstand ................................................................ 225 10.3.5.2 Verkleinen van de verticale grijpafstand..................................................................... 226 10.3.6 Been- en voetruimte .................................................................................................... 229 10.3.6.1 De richtlijn................................................................................................................... 229 10.3.6.2 Ruimte voor voet en knie – de praktijk ....................................................................... 230 10.4 Tillen vermijden................................................................................................................ 231 10.5 Tilzones respecteren ....................................................................................................... 233 10.5.1 Repetitief werken......................................................................................................... 234 10.5.2 Voorbeelden ................................................................................................................ 235 11 Bronvermelding ............................................................................................. 237
  9. 9. @AP Hogeschool p 1 / 237 1 Korte omschrijving, OLR en toetsing (crf. ECTS fiche) Korte omschrijving De student kent de begrippen rond ergonomie alsook het wettelijk kader en kan dit situeren in de wetgeving zodanig ergonomie in een bedrijf te implementeren. Bij ergonomie is het belangrijk dat de student basiskennis heeft van de anatomie van het menselijk lichaam (botten, spieren), alsook van fysiologie. De student kan verschillende fysieke overbelastingsletsels herkennen en vervolgens een gepaste werkhouding aangeven. Rugpreventie krijgt in dit vak aandacht, de student moet een kleine groep van werknemers kunnen trainen inzake rugpreventie (hoe zware lasten tillen, hoe werknemers motiveren, overbelastingsletsels kunnen uitleggen aan werknemers, ...). Indien de anatomie van het menselijk lichaam gekend is wordt dieper ingegaan op antropometrie. Het theoretische kader wordt geschetst en vervolgens kunnen de studenten werkhoogtes berekenen voor kantoren, werkplaatsen, openbare plaatsen, ... Dit gaat gepaard met werkplekinrichting
  10. 10. @AP Hogeschool p 2 / 237
  11. 11. @AP Hogeschool p 3 / 237 2 Inleiding tot ergonomie Ergonomie kan kortweg gedefinieerd worden als het werk aanpassen aan de mens of mensgericht ontwerpen. In een preventiebeleid ergonomie vormt het ontwerpen van werkplaatsen dan ook de basis. Op dit niveau komt ergonomie het meest tot zijn recht om het welzijn van de werknemers en de productiviteit van het werk te optimaliseren. Ergonomie – ook wel Human Factors genoemd – is de professionele discipline die borgt dat systemen, taken en functies, producten, machines, userinterfaces en de omgeving zodanig ontworpen zijn dat deze afgestemd zijn op de fysieke en mentale vermogens en vaardigheden van mensen. Systemen en middelen kunnen als gevolg van toepassing van Ergonomie/ Human Factors veilig, plezierig en efficiënt benut worden. Toepassing van Ergonomie/ Human Factors is een onmisbaar onderdeel van de bedrijfsvoering van organisaties en wordt (h)erkend vanwege de toegevoegde waarde voor het ontwerp van producten, systemen en bedrijfsprocessen. In het eerste deel wordt uitleg gegeven anatomie, fysiologie, rugklachten en rugpreventie. Om de maten van de werkplek te kunnen kaderen, wordt vervolgens de basis van antropometrie, de lichaamsafmetingen van de mens gekaderd. Eens de keuze gemaakt is tussen zittend of staand werken, wordt best rekening gehouden met een aantal ergonomische ontwerprichtlijnen over de werkhoogte, reikafstanden, been- en voetruimte, niet tillen, tilzones en herhaling. Wanneer een werkpost niet kan beantwoorden aan de ergonomische ontwerprichtlijnen, dient pro-actief het risico beoordeeld te worden. De EN 1005 beschrijft de methodes die gebruikt kunnen worden om de ergonomische risico’s te evalueren in de ontwerpfase van machines (Risicoanalyses zoals Rula, Niosh, KIM, …). Op vlak van wetgeving is in 2012 het K.B. Arbeidsplaatsen verschenen. Dit beschrijft vooral de omgevingsfactoren van de werkplek zoals verluchting, verlichting en klimaat. Hierbij wordt vaak verwezen naar de internationale normen voor de praktische invulling. Voor geluid bestaat een apart K.B., wat de fysische omgeving compleet maakt. Dit alles is in 2017 gewijzigd naar de vernieuwde Codex waarbij alle KB’s over welzijn op het werk werden samengebracht in één wetboek. De inhoud blijft echter ongewijzigd. Meest opvallend is dat een apart boek aan ergonomie gewijd is: Boek VIII Ergonomische belasting waarin titel 1, 2 en 3 respectievelijk handelen over werkzitplaatsen en rustzitplaatsen, beeldschermen en manueel hanteren van lasten. Daarnaast werd het KB arbeidsplaatsen ook in een apart boek opgenomen nl. boek III Arbeidsplaatsen waarin informatie voor kantoorwerk is terug te vinden rond uitrusting, verlichting, temperatuur en luchtverversing.
  12. 12. @AP Hogeschool p 4 / 237 Boek V handelt over de omgevingsfactoren en fysische agentia en boek X over werkorganisatie en bijzondere werknemerscategorieën (nuttig voor nachtarbeiders en ploegendienst). Wetenschappelijke ontwikkelingen Ergonomie staat als vakgebied nooit stil. Wetenschappelijk onderzoek leidt steeds tot meer inzichten in de oorzaken van het ontstaan van gezondheidsproblemen en in de maatregelen die genomen kunnen worden om de klachten te voorkomen. Ondanks alle aandacht voor arbeidsomstandigheden en ergonomie is er nog steeds sprake van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid die door het werk worden veroorzaakt. Dit verzuim ontstaat doordat de balans ontbreekt tussen wat mensen moeten uitvoeren in hun werk (de werkbelasting) en wat mensen kunnen uitvoeren (de belastbaarheid). De eisen die het werk stelt aan mensen worden steeds hoger (toenemende productiviteit, werktempo, werkdruk, langer doorwerken). Ook verandert het werk van karakter: werkhoudingen worden door technologisch hulpmiddelen vaker eenzijdiger en statischer van karakter, zoals het steeds meer langdurig zitten tijdens het werk, waardoor het menselijk lichaam te weinig beweging heeft. Maatschappelijke ontwikkeling Er zal een toenemende inzet van ergonomie professionals komen, dit in het kader van onderstaande trends en ontwikkelingen: • Duurzame inzetbaarheid en mobiliteit bevorderen, langer doorwerken. • Toename van toepassing van informatie- en communicatietechnologie, daarmee en daardoor vaker op andere locaties werken (het nieuwe werken) en deels ook met andere middelen werken (bijvoorbeeld tablet-pc’s, smartphones). • Meer en beter overbruggen van culturele diversiteit, dezelfde systemen moeten in elke cultuur veilig en efficiënt toegepast kunnen worden. • Toenemende globalisering en veranderende samenwerkingsvormen, grotendeels internetbased. • Concurrentiekracht vergroten door creativiteit, ontwikkeling en innovatie.
  13. 13. @AP Hogeschool p 5 / 237 2.1 Definitie ergonomie Ergonomie is het aanpassen van de omgeving aan de mens. Dit kan een product, ruimte of werkplek zijn. Ergonomie zit vervat in ons dagelijks leven, maar is vooral gekend in arbeidssituaties. Het is immers afgeleid van de Griekse woorden ‘ergon’ (werk) en ‘nomos’ (wet) en moet ervoor zorgen dat de veiligheid en gezondheid van de werknemers verzekerd wordt. Bij het ontwerpen speelt vooral gebruiksvriendelijkheid en comfort een rol. Definitie De IEA (International Ergonomics Association) stelt volgende definitie voor: “Ergonomie (of human factors) is de wetenschappelijke discipline die zich bezig houdt met het begrijpen van de interactie tussen de mens en andere elementen van een systeem. Het is het beroep dat de theorie, principes, gegevens en methodes toepast om zo te ontwerpen dat het menselijk welzijn en de globale prestatie van het systeem geoptimaliseerd wordt." Verder worden drie specialisatiedomeinen afgebakend: * Fysieke ergonomie houdt rekening met de menselijke anatomie, antropometrie, fysiologie, biomechanica in relatie tot de fysieke activiteit. Relevante topics zijn de werkhoudingen, manueel hanteren van lasten, repetitieve bewegingen, werk gerelateerde musculoskeletale klachten, werkplekinrichting, veiligheid en gezondheid. Voorbeelden: Auto’s, huizen, tafels en stoelen,… heel de wereld is op maat van de mens gebouwd. Deuren vereisen niet teveel kracht om geopend te worden, winkelkarren verlichten het dragen van boodschappen, een lange borstelsteel maakt bukken overbodig en fietsen hebben verschillende maten zodat extreme houdingen vermeden worden. In arbeidssituaties wordt vooral aandacht besteed aan een correct zitgedrag achter de pc, het tillen, dragen, trekken of duwen van lasten, aangepaste handgereedschappen om afwijkende handposities te vermijden,...
  14. 14. @AP Hogeschool p 6 / 237 * Cognitieve ergonomie bestudeert de mentale processen zoals perceptie, geheugen, denken en motorische reacties in de interactie tussen mens en systeem. Relevante topics zijn de mentale werkbelasting, beslissen, mens-computer interactie, menselijke betrouwbaarheid, stress en training. Voorbeelden: Informatie zoals de uurschema’s van bussen moet men liefst kunnen vinden, lezen en begrijpen. Technologische producten zoals een gsm krijgen steeds meer functies die dan in een menustructuur te vinden zijn. Belangrijk is dat de gebruikers deze mogelijkheden kennen, begrijpen en eenvoudig kunnen gebruiken zonder teveel hulp van de handleiding. Op het werk moet eentonig werk vermeden worden, maar teveel informatie tegelijk controleren zal ook tot overbelasting leiden. De mens zal moeten ingrijpen wanneer een computergestuurd proces fout loopt. Door de evolutie wordt de technologie steeds ingewikkelder, terwijl de mens minder moeten ingrijpen, waardoor hij echter ook minder getraind is. * Organisatie ergonomie focust op het optimaliseren van sociotechnische systemen zoals organisatiestructuren en –processen. Onderwerpen zijn communicatie, ontwerpen van werkplekken en –tijden, teamwork, participatieve ergonomie, telewerken, kwaliteitszorg, gedrag en cultuur. Organisatie ergonomie Een keuken is zo ingericht dat koken en afwassen vlot kunnen verlopen en de loopafstanden beperkt blijven. In arbeidssituaties is de achterliggende gedachte een goede werksfeer te creëren die zorgt voor tevreden en productieve mensen. Ook het betrekken van de werknemers bij het ontwerpen of aanpassen van een nieuwe werkpost resulteert in betere oplossingen. Een juiste afwisseling van shiften bij ploegenarbeid heeft ook invloed op het sociale leven en welbevinden van de werknemers.
  15. 15. @AP Hogeschool p 7 / 237 2.2 Wat is ergonomie? Wat is ergonomie? Beeldschermwerk Volgens Google Images is ergonomie beeldschermwerk. Dat is ook het beeld dat de man in de straat heeft bij het horen van de term ergonomie. Op zich hoeft dat niet te verwonderen vermits Codex Boek VIII titel 2 Beeldschermen (voorheen het KB Werken met beeldschermapparatuur) reeds meer dan 20 jaar bestaat. Beeldschermenwerk dient in de eerste plaats voorkomen te worden. Gezien de exponentiële groei van de tertiaire sector in de afgelopen decennia is daar niet veel van in huis gekomen. Ook in de toekomst zal kantoorergonomie een belangrijke topic blijven. Met het voorstel voor het nieuwe KB rond de tarifering van externe preventiediensten wordt het periodiek medisch onderzoek afgeschaft en vervangen worden door een beleidsadvies, gebaseerd op een werkplekbezoek. Figuur 1 Is ergonomie beeldschermwerk? Schermen worden groter, schermen worden kleiner De afgelopen jaren zijn de schermen steeds groter geworden. Waar 19" schermen het een tijdje als standaard hebben uitgehouden, lijkt het 24" formaat de opvolger te worden. Met de dot pitch als maat voor leesbaarheid bereiken deze schermen eenzelfde niveau van leesbaarheid als het 19" scherm. De resolutie neemt immers ook steeds toe met het formaat zodat de effectieve tekengrootte niet mee groter wordt. De optimale kijkafstand van armlengte afstand of 50 tot 70 cm is daardoor nog steeds van kracht. Met de laptop, netbook, tablet en smartphone worden de schermen ook steeds kleiner. Hoewel oorspronkelijk niet bedoeld om lange tijd op te werken, is het gebruik van tablet en smartphone niet
  16. 16. @AP Hogeschool p 8 / 237 tegen te houden op de werkvloer. Omwille van de beperkte leesbaarheid geldt de richtlijn dat mobiele devices best aangesloten worden op een extern scherm met een extern toetsenbord. Dit heeft wel implicaties op de flexwerkplek, er zou standaard een scherm en toetsenbord moeten klaar staan. De beeldschermwerker plugt vervolgens zijn nodige apparaat in. Zitten is dodelijk alias zitten is het nieuwe roken Langdurig zitten vertoont een verband met hart- en vaataandoeningen, diabetes, kanker en vroegtijdig overlijden. Regelmatig sporten verandert daar niets aan. Oplossingen om minder te zitten, hebben regelmatig de media gehaald. De zit-statafels lijken een interessante optie. Grosso modo zullen de beeldschermwerkers in totaal ongeveer één uur minder zittend werken. De loopband wordt ook als mogelijkheid gepresenteerd met als doel het minder zitten en meer bewegen te combineren. De grootmotorische bewegingen van het stappen beïnvloeden echter de productiviteit van het fijnmotorische typen en muizen nadelig. Toch zijn er ook onderzoeken die geen nadeel vinden. Centrale statafels in het midden van het landschapskantoor kunnen een alternatief bieden voor de individuele zit- statafels. Toch blijken deze niet zo vaak gebruikt te worden, waardoor het effect eerder beperkt blijft. Om een meer blijvend effect te realiseren en minder afhankelijk te zijn van het gedrag, tracht een dynamische kantoorinrichting de medewerkers spontaan aan te zetten tot minder zitten en meer houdingsafwisseling. Verschillende taken gebeuren in verschillend ruimtes in verschillende houdingen. Op deze manier kan men ook het storende lawaai uit het landschapskantoor halen of een open office doorbreken (trappen, printers in aparte lokalen, …). Figuur 2 schermen worden groter, schermen worden kleiner?!
  17. 17. @AP Hogeschool p 9 / 237 Artikel: Frédérique Neys - Kinesitherapeute bij Move to Cure, het centrum van Lieven Maesschalck - movetocure.com: Lage rugpijn is de vaakst voorkomende chronische aandoening. Twee op drie heeft ooit last van lage rugpijn. Elke kinesitherapeut hoort het dagelijks: ik heb nu geen tijd, druk, druk, druk... Die infiltratie plan ik er morgen wel tussen. Druk als een statement van succes. Een pijnstillende infiltratie als smeekbede naar rust. Te kenend voor hoe de samenleving met een van de meest invaliderende pathologieën omgaat. De impact van lage rugpijn op de gezondheidszorg is gigantisch. Beeldvorming en behandeling kosten handenvol geld, de klinische relevantie is vaak te beperkt. Het vakwerk van rugorthopeden en neurochirurgen is bewonderenswaardig, maar het risico op herval van de patiënt blijft groot. De invaliditeit omwille van lage rugpijn weegt zwaar voor werkgevers. Ruglijders zijn de leiders in de statistieken over werkverzuim. Onze levensstijl heeft een destructieve invloed op onze rug. Zitten is het nieuwe roken. We zitten ons kapot. Nochtans kan rugpijn perfect voorkomen worden. Hoe? Rehab! De Amy Winehouse in elk van ons zal nu wel 'No, no, no' denken. Maar ik pleit voor een rehab, niet als revalidatie, wel onder het mom van brainmapping. Zitten is het nieuwe roken Rugpijn gaat gepaard met stress die structurele en fysiologische veranderingen veroorzaakt. Dit kan je onder meer zien in de frontale cortex van onze hersenen, de locatie die verantwoordelijk is om onze gewaarwording betekenis te geven. De sleutel tot succes ligt in de preventie, gebaseerd op het aanpassen van die diepgewortelde denkpatronen, in elke leeftijdscategorie. Het is jammer en onbegrijpelijk dat er in het huidige maatschappelijk model met als basisbehoefte gezondheid, slechts een klein deeltje in preventie wordt geïnvesteerd. Bewustwording van ons activiteitsniveau zou een belangrijke stap zijn in de eerste fase van ontwenning van onze passieve en sedentaire levenswijze. Mijn direct advies is eenvoudig: Beweeg! Onze rug is ontwikkeld om te bewegen. Dus weg met die statische burelen, investeer in dynamische kantoren. Zit nooit langer dan 1 uur in dezelfde positie. Vind de lange meetings rond de vergadertafel opnieuw uit. Waarom niet vergaderen op de hometrainer? Installeer een desk met geïntegreerde fiets. Zet daarop een batterij en je levert persoonlijk een bijdrage aan het vermijden van een black-out, of was het burn- out?
  18. 18. @AP Hogeschool p 10 / 237 Wat is ergonomie? Manueel hanteren van lasten (ook van mensen/patiënten) Op de werkvloer is ergonomie ook gekend van het manueel hanteren van lasten. Zoals Google Images staat dit voor de meeste mensen synoniem voor het tillen van lasten. Toch vallen het trekken en duwen, repetitief hanteren van lichte lasten en het verplaatsen van mensen ook onder Codex, Boek VIII, titel 3 manueel hanteren van lasten. Het voorkomen van het risico is de eerste doelstelling en daar kan ergonomie succesverhalen mee boeken. De evolutie kan vanuit de sector zelf komen zoals bijvoorbeeld de zorgsector. Patiënten worden niet meer getild, maar verplaatst. De verschillende hulpmiddelen hebben het werk fysiek minder belastend gemaakt. Een goede werkmethode blijft uiteraard een nuttige aanvulling. Het niet meer tillen kan ook vanuit de inspectie gestuurd worden. In Nederland werd de bagage- afhandeling op de vlieghavens aangepakt met als motto "geen handen aan de valiezen". Dit heeft geleid tot de introductie van een tilrobot, transportbanden, vacuüm tilhulpen, enz.... op Schiphol. Resultaat is een aanvaardbare fysiek belasting, maar ook een toegenomen capaciteit van 50 naar 70 miljoen koffers per jaar. Welzijn en productiviteit gaan hand in hand. Deze invalshoek kan ook in België mogelijkheden bieden. Sector, inspectie en externe diensten moeten meer de handen in elkaar slaan om aan effectieve preventie te doen. Afvalophaling, bagage- afhandeling, de bouw,... blijven het nieuws halen omwille van het zware werk en de werkdruk. Daar is een meer globale aanpak voor nodig. Risicobeoordeling manueel hanteren van lasten Wanneer het tillen niet voorkomen kan worden, dient het risico beoordeeld te worden (bv. a.d.h.v. een Risicoanalyse). Een risicoanalyse manueel hanteren van lasten is belangrijk om een globaal beeld van de fysieke belasting van het werk te hebben. Dit vormt de basis voor het opstellen van een tewerkstellingsplan voor oudere werknemers (CAO104). De maatregelen uit de risicoanalyse ergonomie kunnen gewoon overgenomen worden. Deze aanpak leidde bij BMW tot een productiviteitsverhoging van 7% terwijl het ziekteverzuim daalde van 7 naar 2%. Ook in het kader van een ziekteverzuimbeleid Figuur 3 Verplaatsen van patiënten
  19. 19. @AP Hogeschool p 11 / 237 of jobreïntegratie dient men de fysieke en mentale vereisten van het werk te kennen. Op die manier kan de arbeidsgeneesheer aan jobmatching doen op basis van de mogelijkheden en beperkingen van een bepaald individu. 2.3 Wie is een ergonoom? De IEA (Internation Ergonomics Association) omschrijft een ergonoom als volgt: "De ergonoom draagt bij tot het ontwerpen en evalueren van taken, jobs, producten, ruimtes en systemen zodat ze tegemoet komen aan de noden, mogelijkheden en beperkingen van mensen." Het beroep van ergonoom is heel ruim en wordt door verschillende actoren uitgevoerd: preventiemedewerkers, verpleegkundigen, ingenieurs, kinesitherapeuten, artsen, psychologen, enz... De titel van ergonoom is immers niet beschermd zodat iedereen vrij is zich ergonoom te noemen. Daarom werd de titel van Europees Ergonoom (Eur Erg) ingevoerd. Dit is een kwaliteitslabel voor ergonomen, dat men kan bekomen na voldoende opleiding en ervaring. Een masteropleiding met minimum één jaar voltijds onderwijs in de ergonomie (1500u) en minstens drie jaar werkervaring zijn concrete voorwaarden. De titel van Eur Erg is geldig voor een periode van vijf jaar, waarna men zijn continue professionele ontwikkeling moet kunnen aantonen. In België bestaat ook de titel preventieadviseur ergonomie voor ergonomen die in een interne of externe preventiedienst werken. Voorwaarden zijn een universitaire opleiding, 3 jaar werkervaring en het volgen van een multidisciplinaire basisvorming en een specialisatiemodule ergonomie. 2.4 Waarom ergonomie? Ergonomie vermindert het ziekteverzuim en is kosteneffectief. Dat wordt geïllustreerd in een uitgewerkte kosten-batenanalyse van Ford Genk bij het invoeren van een semi-automatische manipulator om de uitlaat te tillen en te monteren. Bij Ford stelde men een hoog aantal klachten aan de bovenste ledematen (RSI) vast bij het productiepersoneel vergeleken met het administratief personeel . De afwezigheid door deze klachten kwam overeen met 44 VTE (voltijd equivalenten) of een kost van meer dan 108 miljoen € per jaar. In een eerste stap werden daarom belastende taken geïnventariseerd. Om de prioriteit van acties te
  20. 20. @AP Hogeschool p 12 / 237 bepalen werden deze taken vervolgens geëvalueerd. Het tillen, dragen en monteren van de (dubbele) uitlaat vertoonde een hoge fysieke belasting met veel ziektedagen en -periodes. De dubbele uitlaat weegt 20-28 kg en moet boven hoofdhoogte uit een rek getild worden door twee operatoren. Deze wandelen met de uitlaat naar de productielijn, waar ze de uitlaat monteren. Hierbij moeten ze de uitlaat met één hand boven schouderhoogte ondersteunen, terwijl ze met de andere hand schroeven. In de periode 2000-2003 was deze werkpost voor het Sedan model goed voor 627 ziektedagen, verspreid over 14 van de 19 operatoren. De kostprijs van dit ziekteverzuim, het doktersbezoek en de vervanging bedroeg 165 308€ (ongeveer 50 000€ per jaar). Als oplossing wordt een semi-automatische manipulator uitgetest en ingevoerd. De manipulator tilt de uitlaat uit het conveyor rek en de operator stuurt de manipulator via een railsysteem naar de productielijn. Daar wordt het gewicht van de uitlaat omhoog gehouden en dient de operator enkel nog te monteren. Uiteraard kost het ontwerpen en maken van deze manipulator ook geld. De kostprijs was in totaal 92 903 €. Dit omvatte alle onderdelen, grondweken, constructie, CAD design en inspectie. Wanneer door het invoeren van de manipulator het ziekteverzuim zou verminderen, dan zou deze éénmalige kost snel terugverdiend zijn. Twee jaar na de invoering van de semi-automatische manipulator aan de Sedan-lijn werd het ziekteverzuim opgevolgd. Dit was herleid tot 0 ziektedagen. Dat betekent dat door de invoering van de manipulator de jaarlijkse ziekteverzuimkost van 50 000 € weg viel. Op minder dan twee jaar tijd was de ergonomische ingreep terugverdiend en haalde men er een financieel voordeel uit. Door deze oplossing uit te rollen naar alle gelijkaardige posten is de werkelijke opbrengst nog veel groter. Ook op niet-financieel vlak was er winst. Deze taak kan nu uitgevoerd worden door veel meer mensen en niet alleen de sterksten. Dit verhoogt ook de motivatie om deze job te moete/mogen doen. De noodzakelijke jobrotatie om het half uur om deze taak draaglijk te maken, was eveneens niet meer nodig. Dit succesverhaal op het reactieve niveau stemde ook tot nadenken. Wanneer deze belastende post preventief gedetecteerd was in de ontwerpfase, dan waren er geen kosten nodig geweest voor het ziekteverzuim, aanpassingen van apparatuur, productieverlies, opleiding vervangers, … Dit betekende de start van een pro-actieve ergonomie bij Ford Genk. Figuur 4 Ford Sedan
  21. 21. @AP Hogeschool p 13 / 237 2.5 Ergonomiecultuur op de ladder van Hudson Het uitbouwen van een ergonomiecultuur gebeurt niet van vandaag op morgen. Er bestaat ook geen éénduidig recept omdat verschillende ondernemingen zich op een verschillende trap van de cultuurladder bevinden. De cultuurladder van Hudson bestaat uit vijf treden: ontkennend, reactief, calculatief, proactief en vooruitstrevend. Deze kan men herkennen aan het gedrag van zowel werknemers als werkgevers. Eerste stap is te ontdekken waar men staat op de ladder en daaruit blijkt de logische volgende stap. Ontkennende niveau De laagste trede van een ergonomiecultuur is het ontkennende of pathologische niveau. De werkgever is niet geïnteresseerd in ergonomie en de medewerkers zijn niet op de hoogte van een goede werkmethode of staan er niet voor open. Zwaar werk is eigen aan de job, ergonomie is voor mietjes, ik heb er geen tijd voor,... allemaal typische reacties op het pathologische niveau. Wanneer iemand zich overbelast tijdens het tillen en thuis blijft met rugpijn, wordt er niet naar een oorzaak gezocht of wordt deze bij de werknemer gelegd. Deze had wat beter op zijn houding moeten letten of er wordt een opleiding georganiseerd om een correcte tiltechniek aan te leren. De werkomstandigheden (frequentie, gewicht, hoogte, grip van de last, enz...) worden niet in vraag gesteld of niet aangepast. Reactieve niveau In vele bedrijven situeert ergonomie zich op het reactieve niveau. Wanneer er overbelastingsklachten optreden gaat men de werkomstandigheden bekijken en zoeken naar oplossingen. Het initiatief ligt vooral bij de werkgever die in functie van tijd en geld investeert in verbeteringen. Eigenlijk is het kwaad dan reeds geschiedt. De werknemers zelf kennen en kunnen de gepaste werkmethode, maar passen deze toe zoals het hen uitkomt. De analyse van de werkplek gebeurt meestal door externen, die de ergonomische risico’s
  22. 22. @AP Hogeschool p 14 / 237 inventariseren en evalueren. Bij voorkeur gebeurt dit participatief en oplossingsgericht, wat wil zeggen dat de werknemers mee betrokken worden in het proces van analyseren en aanreiken van oplossingen. Ze zijn tenslotte de experts van de job. Calculatieve niveau Internationale bedrijven leggen vaak het uitwerken van een managementsysteem ergonomie op. De werkgever voert een systematiek van analyses in. Alle werkposten worden preventief gescreend op ergonomische risico’s en deze worden met een vaste methode geëvalueerd. De fysieke belasting van alle taken wordt in kaart gebracht en op basis daarvan wordt een actieplan voorgesteld met oplossingen en verbeteringen. Ergonomie wordt op dit niveau verankerd in procedures en systemen, maar leeft daarom nog niet echt op de werkvloer. De werkgever voert de analyses in de eerste plaats uit omdat het moet of omdat de wetgeving het vraagt. De werknemers verlenen binnen de participatieve aanpak hun medewerking omdat het hen gevraagd wordt, maar gaan zelf nog niet actief nadenken of op zoek naar ergonomische risico’s. Proactieve niveau Een proactieve ergonomiecultuur veronderstelt dat de preventieve risicoanalyses gaan leven op de werkvloer. Het wordt een tweerichtingsverkeer tussen werknemer en leidinggevende. De medewerker herkent zelf de ergonomische risicofactoren en past de ergonomische werkmethodes toe. De werkgever van zijn kant neemt preventieve maatregelen op in een actieplan omdat hij overtuigd is van de baten. Deze bedrijven hebben ergonomie hoog op de agenda staan en zijn zich bewust van het belang van preventie. De medewerkers kijken met een ergonomische bril en melden spontaan knelpunten. Er zijn statistieken voorhanden om kosten en baten in te schatten. Kosten-batenanalyses dienen om investeringen te verantwoorden. Vooruitstrevende niveau De hoogste vorm van een ergonomiecultuur is het vooruitstrevende niveau. Ergonomie maakt dan deel uit van de missie en visie van het bedrijf. Op alle niveaus is men zich bewust van ergonomie. In het kader van duurzaam ondernemen stellen veel bedrijven bijvoorbeeld gezondheid voorop. Dit is een goede kapstok om ergonomie aan op te hangen. Ergonomie is niet meer een zaak van de preventiedienst alleen. De aankopers maken de reflex om vooraf advies in te winnen of deze info is reeds opgenomen in een lastenboek. De ontwerpers van de werkposten zijn opgeleid in ergonomie en trachten efficiënte en gezondheid hand in hand te laten
  23. 23. @AP Hogeschool p 15 / 237 gaan. HRM is actief betrokken op vlak van ziekteverzuim en reïntegratie. Ergonomie is geen strijd meer, het is evident geworden. Samengevat: Elk bedrijf kan voor zichzelf uitmaken op welk niveau ze zich bevinden. Dit maakt dan duidelijk welke volgende stap men kan zetten om verder te evolueren op de cultuurladder. Opleidingen zijn goed ingeburgerd in België. Wanneer er verder niets gebeurt, zit men op het ontkennende niveau. Het aantal ergonomische verbeteringsprojecten lijkt de laatste jaren steeds toe te nemen. Men stelt een knelpunt vast en is bereid er iets aan te doen, dat is het reactieve niveau. Een kleiner aantal bedrijven heeft een managementsysteem ergonomie opgezet, meestal in het kader van het behalen van een certificaat zoals ISO 45001. Dit begint veelal omdat het opgelegd is (calculatieve niveau), maar na een aantal jaren volhouden wordt de meerwaarde duidelijk. Ergonomie begint dan te leven op de werkvloer en wordt een zaak van werknemer en werkgever. Dit proactieve niveau is aanwezig bij de happy few in België. Het geïntegreerde niveau is een mooi droombeeld, hoewel sommige elementen toch al in realiteit terug te vinden zijn. 2.6 Wat is ergonomisch? De term "ergonomisch" wordt soms gebruikt als synoniem voor gebruiksvriendelijk, goed passend, aangenaam, gemakkelijk in gebruik, comfortabel, gezond, eenvoudig te bedienen, begrijpbaar, enz... Samengevat zou men kunnen zeggen dat een product, werkpost of ruimte ergonomisch zijn, wanneer het aangepast is aan de mens... Figuur 5 Klassiek voorbeeld van een gewone en "ergonomisch" ontworpen tang.
  24. 24. @AP Hogeschool p 16 / 237 Ergonomische producten bestaan niet? Vaak echter wordt "ergonomisch" misbruikt als marketingterm zonder verdere inhoud. Een label of certificatie zou hiervoor een oplossing zijn. De moeilijkheid is echter hoe men dit moet evalueren. Een product op zichzelf is niet ergonomisch, het is steeds afhankelijk van de omstandigheden of de manier waarop het gebruikt wordt. Bovenstaande tang is bijvoorbeeld een goede oplossing tijdens assemblagewerk op een hellend vlak, maar op een horizontaal vlak zal de pols evenzeer gebogen worden. Dit betekent ook dat het louter volgen van opgelegde normen niet voldoende is om van een “ergonomisch product” te kunnen spreken. Het ontwerpproces moet ergonomisch zijn EQUID - Ergonomics Quality in Design - beschrijft de procedure om te komen tot een ergonomisch verantwoord product. Tijdens het ontwerpproces moet er aandacht zijn voor de eindgebruiker door bijvoorbeeld het uitvoeren van gebruikstesten. Het label is gebaseerd op de kwaliteitsnorm ISO 9001. Het zijn niet de producten die "ergonomisch" zijn, maar de ontwerpstrategie van een bedrijf. Een goed voorbeeld hiervan is Bahco (handgereedschap). Ze volgen een 11 stappenplan om nieuwe producten te ontwerpen, waarbij op drie momenten de gebruikers betrokken worden in het ontwerpproces vooraleer een product op de markt komt. 2.7 Ergonomie: hoe?! Een preventiebeleid ergonomie heeft als doel om alle medewerkers gezond en wel aan het werk te houden. Daartoe situeert een preventiebeleid ergonomie zich op drie domeinen: aankoop/ontwerp, risicoanalyse en instructie. Figuur 6 Ergonomie: hoe?! Instructie Risico-analyse Ontwerp - Aankoop
  25. 25. @AP Hogeschool p 17 / 237 Elke nieuwe werkpost zou moeten beantwoorden aan ontwerprichtlijnen waarin een aantal basisprincipes van de ergonomie zijn opgenomen. Bestaande werkposten dienen onderworpen te worden aan een risicoanalyse ergonomie. De verschillende risicofactoren worden geïnventariseerd en geëvalueerd om indien nodig te komen tot preventiemaatregelen. Tot slot is het nog aan de werknemer zelf om het werk correct uit te voeren volgens de minst belastende werkwijze. Daartoe dienst specifieke instructie. 2.7.1 Onderdelen Aankoop en ontwerp: • ontwerprichtlijnen ergonomie in lastenboek architect. • Opleiding ontwerprichtlijnen ergonomie voor engineering. • Ergonomie in procedure van de drie groene lichten (bestelling – aankoop – levering). • Advies ergonomie bij aankoop installaties, machines en materiaal. Risicoanalyse ergonomie: • Permanente risico-inventarisatie: door werknemers, hiërarchische lijn, comité. • Preventieve risico-evaluatie van elke werkpost om de vijf jaar door een ergonoom. • Nieuwe werkposten die niet volledig voldoen aan de ontwerprichtlijnen. • Bij verandering werkpost. • Bij langdurig ziekteverzuim (> 4 weken) door fysieke overbelasting. • Op advies van preventiedienst of werkgroep ergonomie. • Op advies arbeidsgeneesheer of jaarcijfer ziekteverzuim. Instructie: toolbox/opleiding/poster: • Alle werknemers: sensibilisering voor ergonomie. • Nieuwe werknemers: sensibilisering voor ergonomie. • Blootgestelde werknemers: elke 3 jaar specifieke opleiding/toolbox.
  26. 26. @AP Hogeschool p 18 / 237 2.7.2 Actoren Een preventiebeleid ergonomie moet verder gaan dan de figuur van preventieadviseur ergonomie. Zowel medewerkers op het terrein als management dienen doordrongen te zijn van ergonomie. Ergonomie is een bewuste strategie om kwaliteitsvol om te gaan met zijn medewerkers. De preventiedienst speelt daarin een coördinerende rol. Figuur 7 Actoren binnen ergonomie 1. Werknemers • melden van situaties die mogelijk een ergonomisch gevaar betekenen • rapporteren ergonomische incidenten of voorvallen die actie vereisen • deelnemen aan ergonomische risico-evaluaties • volgen van een opleiding ergonomie 2. Hiërarchische lijn • identificeren van taken met een ergonomisch risico • opvolgen actieplan met preventiemaatregelen na de risico-evaluatie • onmiddellijk actie ondernemen bij duidelijke ergonomische risico's • evalueren van de ondernomen acties of ze geschikt, effectief en duurzaam zijn • opvolgen dat ergonomische training aan iedereen voorzien wordt 3. Management • voorzien van nodige hulpmiddelen om een effectief ergonomie programma te implementeren • verzekeren dat de risicoanalyse strategie en implementatie wordt uitgevoerd
  27. 27. @AP Hogeschool p 19 / 237 4. Aankoopdienst en engineering • aankopen of ontwerpen van nieuwe gebouwen, installaties of materiaal volgens ergonomische criteria • opnemen van ergonomische criteria in lastenboek of specificaties voor nieuwe gebouwen, installaties en materiaal 5. Preventiedienst (met preventieadviseur ergonomie) • communiceren van alle eisen uit ergonomieprogramma • coördineren van acties binnen ergonomieprogramma • ontwikkelen en uitvoeren van een effectieve risicoanalyse ergonomie • implementeren plan met preventiemaatregelen • uitvoeren van jaarlijkse analyse van ziekteverzuim ten gevolge van fysieke belasting • geven van tips aan medewerkers op vlak van ergonomie 6. Werkgroep ergonomie • ondersteunen in implementatie van ergonomieprogramma • aanspreekpunt om ergonomische evaluatie aan te vragen • identificeren van taken met een hoog risico • deelnemen aan risicoanalyse ergonomie • regelmatig samenkomen 2.7.3 Documenten De preventieve risicoanalyse ergonomie maakt deel uit van het globaal preventieplan. De voorgestelde preventiemaatregelen worden opgenomen in het jaaractieplan. Zo speelt ergonomie een actieve rol in het dynamisch risicobeheersingssysteem. Alle interventies worden opgevolgd in een document, zodat de realisaties ook zichtbaar zijn. Daarnaast zijn er nog handige documenten voor de preventieadviseur ergonomie die kunnen helpen bij het uitstippelen van een ontwerp- of aankoopprocedure of het ontwikkelen van een informatiestrategie.
  28. 28. @AP Hogeschool p 20 / 237 3 Basis anatomie Om een beter begrip te krijgen omtrent de factoren die pijngewaarwording of andere handicaps aan het musculoskeletaal stelsel veroorzaken of bestendigen, alsmede de diverse ermee verbonden pathologieën gaan we de basisanatomie bekijken. Anatomie, ofwel ontleedkunde, beschrijft de aard én ruimtelijke hoedanigheid van lichaamsonderdelen. De antropometrie kan gezien worden als een onderdeel van de anatomie. Het (menselijk) lichaam is opgebouwd uit cellen. Cellen zijn de kleinste eenheid die buiten het lichaam nog levensvatbaar is. Gelijksoortige cellen vormen te samen een weefsel. Er zijn diverse typen weefsels, zoals dekweefsel (huid), steunweefsel (botten), zenuwweefsel (voor informatie-transport), spierweefsel (voor kracht en beweging) en dergelijke. Daarnaast vormen cellen allerlei organen en systeemorganen die elementaire levensprocessen uitvoeren, zoals ademhaling, spijsvertering, bloedsomloop en voortplanting. Voor onze doelstellingen zijn vooral de huid, botten, spieren en het zenuwstelsel van belang. Huid De huid is het grootste menselijke orgaan en bestaat uit elastisch weefsel. Bij een volwassen mens heeft de huid een dikte van 0,5 tot 5 mm, is wel 4 kg zwaar en heeft een totaal oppervlak van ongeveer 1,8 m2. De functies zijn die • van grens (subsysteem 'boundary'), • van bijeenhouden • beschermen • van warmte-regulatie (door bijvoorbeeld transpireren) en • van waarneming van temperatuur, druk, pijn en trilling (tactiele zintuigen) Botten en gewrichten Bot is een steunweefsel dat binnen het lichaam een stangenstructuur vormt, met daartussen verbindingen die in verschillende mate kunnen scharnieren. Een mens heeft ongeveer 206 botten, die uiteenlopende vormen en functies hebben. • Er zijn pijpbeenderen (cilindervormig, hol bot) zoals het dijbeen, platte beenderen zoals schouderblad of hersenpan, en korte massieve beenderen zoals de wervels. • De verbindingen tussen de botten bestaan uit naden (bij de schedel), uit kraakbeenschijven (bij de wervelkolom) of uit gewrichten. • De beweeglijkste verbindingen zijn de synoviale gewrichten (bij heup, knie, elleboog en pols). Deze bestaan uit kraakbeenvlakken daartussen zich een met vloeistof gevulde spleet bevindt, en een bandenstelsel om het gewricht bijeen te houden (gewrichtsontstekingen). • De botten vormen ongeveer 20 kg van het lichaamsgewicht. • De afmetingen van botten zijn de belangrijkste factoren die van invloed zijn op antropometrische afmetingen zoals totale lichaamslengte, -vorm, -houding, segmentmaten en
  29. 29. @AP Hogeschool p 21 / 237 reikwijdten .. De gewrichten vormen de bewegingszone tussen twee beenderen. Zij zijn opgebouwd uit meerdere elementen die bewegingen mogelijk maken. Voorbeeld – het synoviale gewricht: Het oppervlak van de beenderen is bedekt met een laagje kraakbeen (10) dat zorgt voor een beter glijden en een verdeling van de druk. De beenderstructuren worden samengehouden door een gewrichtskapsel (8), een soort van ‘koker’ rond het gewricht. In dit gewrichtskapsel zorgt het synoviale membraan (9) voor de productie van de synoviale vloeistof die dient als smeermiddel voor het gewricht. Figuur 8: de beenderen en gewrichten Spieren en pezen De spieren vormen de eigenlijke motoren van het lichaam. Spieren zijn samengesteld uit vezels (myofbrillen) die zich kunnen samentrekken en uitrekken in functie van de gewenste beweging en de fysieke last die wordt uitgeoefend op het lichaam.
  30. 30. @AP Hogeschool p 22 / 237 De zenuw brengt de zenuwinflux over vanuit de hersenen, wat leidt tot een contractie van de spier. Deze contractie of samentrekking bestaat uit een verkorting van de spier, waar- door de beenderen waaraan de spier is gehecht in beweging worden gebracht. Door deze contractie is het ook mogelijk om het gewricht te stabiliseren teneinde een welbepaalde positie aan te houden De overbrenging van spierkracht naar het been om de beweging mogelijk te maken geschiedt via de pees (1), die functioneert als een min of meer elastische « kabel ». De pezen vormen aldus de verbinding tussen spier en been. Andere structuren omheen de gewrichten bevorderen het glijden van de pezen op de beenderen. Dit zijn de zogenaamde bursa mucosa (3), een soort van dikke smeerkussens gevuld met synoviale vloeistof. Door verbranding van glucose met zuurstof, alles aangevoerd door hartpomp en bloedvaten, kunnen spieren hun lengte en/of spanning veranderen. De gladde spieren en de hartspier verzorgen de motoriek van de interne organen, die niet onder wilscontrole staan. De spieren die wel willekeurig door de eigenaar kunnen worden aangespannen lijken onder de microscoop gestreept. Verschillende namen ervoor zijn ‘willekeurige’, ‘dwarsgestreepte’ of ‘skeletspieren’. Deze zijn via pezen met verschillende, onderling scharnierende botten verbonden. Door krachtuitoefening verzorgen de ongeveer 400 skeletspieren de lichaamshouding, de bewegingen van ledematen en de uitoefening van kracht op externe objecten. Als voorbeelden van dat laatste: het afzetten tegen de vloer tijdens het lopen, of het draaien aan een autostuur. De dwars-gestreepte spieren maken ongeveer 40% van het lichaamsgewicht uit, ofschoon bouw, voedingstoestand, training en dergelijke voor een flinke variatie kunnen zorgen. Kinderen en bejaarden zijn relatief minder gespierd dan volwassenen; mannen gemiddeld meer dan vrouwen. Zenuwsysteem De centrale zenuwkabel, het ruggenmerg genaamd, vertrekt van de hersenen en passeert doorheen elke wervel binnen het ruggenmergkanaal. Het ruggenmerg vertakt zich in zenuwwortels die uitlopen in verschillende types van zenuwen, zoals gevoelszenuwen en motorische zenuwen. Zo vindt de heupzenuw haar oorsprong in de lumbale kolom en bezenuwt ze een deel van de dij, het onderbeen en de voet.
  31. 31. @AP Hogeschool p 23 / 237 Weefselverdeling Het spier-skeletstelsel bepaalt grotendeels de lichaamsstructuur en -houding. Zonder spierspanning valt het lichaam houdingsloos ineen. Naast de ongeveer 20% bot en 40% skeletspieren bevat het lichaam ongeveer 10% tot 30% vet, waarbij dit voor vrouwen gemiddeld 25% en voor mannen gemiddeld 15% is. De verhoudingen zijn allen uitgedrukt in gewichtsprocenten. Het restpercentage van het gewicht wordt bepaald door de overige organen en vloeistoffen (waaronder 5 liter bloed). Het lichaam in zijn geheel bestaat voor 60% uit water, Indien er op de huid druk wordt uitgeoefend, wordt de onderliggende weefselmassa gemakkelijk samen- en deels weggedrukt tot het bot. Die zachte weefsels, en de vloeistoffen en zenuwbanen die daarin zijn ingebed, kunnen die vervorming korte tijd probleemloos verdragen. Na enige tijd echter, die afhankelijk is van de grootte van de druk en het oppervlak, ontstaan er tintelende, pijnlijke en/of dove gevoelens die waarschuwen om de druk te minderen. We behandelen de belangrijkste elementen van ons lichaam nl.: • De belangrijkste weefsels van het bewegingsstelsel (steunweefsel en spierweefsel) • Het bewegingsstelsel (botten, gewrichten en spieren) • Het zenuwstelsel • De romp • De schouder • De elleboog • De pols en de hand • De heup • De knie • De enkel Figuur 9: het zenuwsysteem
  32. 32. @AP Hogeschool p 24 / 237 3.1 Belangrijkste weefsels van het bewegingsstelsel 3.1.1 Steunweefsel Hieronder verstaan we het weefsel dat steun biedt. Het duidelijkste voorbeeld zijn onze beenderen die steun geven aan het hele lichaam. Steun moet echter ruimer geïnterpreteerd worden. In het lichaam is er ook weefsel aanwezig dat ervoor zorgt dat de organen op hun respectievelijke plaatsen gehouden worden. Ook dit behoort bij het steunweefsel. We onderscheiden 3 soorten steunweefsel: • Bindweefsel • Kraakbeen • Botweefsel 3.1.1.1 Bindweefsel of fascie Het bindweefsel bestaat uit twee samengestelde delen: • De cellen en • De tussenstof die bestaat tussen de verschillende cellen. De tussenstof bestaat uit 2 componenten: de grondsubstantie en de vezelige component. • De grondsubstantie zelf is een geleiachtige massa. • De vezelige component bestaat uit collagene, elastisch en reticulaire vezels. Elke vezel heeft zijn eigenschappen: • De collagene vezels zijn buigzaam maar niet rekbaar en worden lijm bij koken (collageen = een eiwit); • De elastische vezels (een variant op collagene vezels) zijn zeer rekbaar en keren na de uitrekking steeds tot hun uitgangslengte terug; • De reticulaire vezels zijn niet elastisch en vormen een net. Het bindweefsel dat zich overal in het lichaam bevindt, kan naargelang de plaats waar het voorkomt een beetje een andere structuur hebben, afhankelijk van de vezels die deel uitmaken van de vezelige component. Zo worden er drie soorten bindweefsels gezien:
  33. 33. @AP Hogeschool p 25 / 237 a. Het losmazige bindweefsel (collagene vezels, buigzaam, niet rekbaar) Dit bindweefsel bevat veel collagene en weinig elastische vezels. Het heeft vooral als functie om steun te geven aan organen, spieren, bloedvaten en zenuwen. Het verbindt ook organen met elkaar zodat ze min of meer ter plaatse blijven, maar toch lichtjes kunnen bewegen ten opzichte van elkaar. b. Reticulair bindweefsel (reticulaire vezels) Dit bindweefsel komt veel voor in het beenmerg, milt en lever en bevat reticulaire vezels. Uit dit bindweefsel ontstaan de volwassen bloedcellen. c. Vezelig bindweefsel (elastische en collagene vezels) Het vezelige bindweefsel bevat veel elastische of collagene vezels. Het is het bindweefsel dat terug wordt gevonden in de wanden van de grote slagaders en in het gele ligament van de wervelkolom. Verder vinden we het ook nog terug in de pezen en ligamenten. Zij kunnen weerstaan aan grote trekkrachten dank zij de collagene vezels. Figuur 10: losmazige bindweefsel Figuur 11: reticulair bindweefsel Figuur 12: vezelig bindweefsel
  34. 34. @AP Hogeschool p 26 / 237 3.1.1.2 Het kraakbeen Kraakbeen bestaat ook uit cellen en intercellulaire stof: • De amorfe component van de intercellulaire stof is vast en veerkrachtig, • de vezelige component bestaat uit elastische of collagene vezels. Het kraakbeen wordt gevormd uit het bindweefsel, vandaar de gelijkenis in bouw. Het kraakbeen wordt niet bevloeid en ontvangt zijn voedingsstoffen van het omringende bindweefsel en synovia. Ook wordt het niet bezenuwd zodat kraakbeenletsels niet pijnlijk zijn. Algemeen kunnen we stellen dat het kraakbeen een hoge veerkracht heeft en erg stevig is. We kunnen drie types van het kraakbeen ontdekken in het lichaam: a. Het hyaline kraakbeen Dit kraakbeen bevat veel collagene vezels en heeft een glasachtig aspect. Het wordt aangetroffen als gewrichtsvlakken op de botuiteinden en als ribkraakbeen. Het hyaline kraakbeen fungeert als veerkrachtig stootkussen dat compressiekrachten absorbeert bij bijvoorbeeld het neerkomen na sprong. Bij bewegingen in de gewrichten treden er afschuifkrachten op langs het gewrichtsoppervlak. Het hyaline kraakbeen, samen met de synovia, zorgt voor een goed schuiven van de gewrichtsvlakken ten opzichte van elkaar. Het hyalien kraakbeen neemt bij het ouder worden nauwelijks in dikte af. Hyaline kraakbeen vormt een deel van de ribben en is ook aanwezig in het kraakbeen van de neus, strottenhoofd, luchtpijp en luchtpijptakken. Het grootste deel van het skelet in het embryonaal stadium is hyaline kraakbeen dat later vervangen wordt door been. b. Het elastisch kraakbeen In het elastisch kraakbeen wordt een grote hoeveelheid elastische vezels terug gevonden. Hierdoor is dit kraakbeen zeer buigzaam en elastisch. Het komt onder andere voor in de oorschelp, buis van eustachius, epiglottis (strotklepje). c. Het vezelig of fibreus kraakbeen Vezelig kraakbeen bestaat grotendeels uit collagene vezels die evenwijdig aan elkaar gelegen zijn en hierdoor het kraakbeen een vezelig aspect geven. Het komt voor op plaatsen waar kraakbeen veel rek moet weerstaan. Zo zijn de aanhechtingen van spieren en ligamenten
  35. 35. @AP Hogeschool p 27 / 237 uit vezelig kraakbeen gemaakt. De tussenwervelschijven t.h.v. de wervelkolom en de menisci t.h.v. de knie, kaakgewricht, schaambeenderen zijn ook voorbeelden van vezelig kraakbeen. Figuur 13: het kraakbeenskelet 3.1.1.3 Botweefsel Het botweefsel vormt een harde, maar toch veerkrachtige substantie. Ze vormen de beenderen van het lichaam en bestaan uit beencellen en tussenstof. De tussenstof die zich tussen de beencellen bevindt bestaat uit een organische en een anorganisch component. • De organische component bestaat hoofdzakelijk uit collagene vezels (buigzaam); • de anorganische component bestaat uit calcium, magnesium en natrium waaronder botweefsel weinig vervormbaar is. Bij kinderen bevat het botweefsel meer collagene vezels en minder calcium waardoor botten buigzamer zijn. Bij de oudere kinderen neemt het calcium af waardoor de botten brozer worden en er gemakkelijk breuken kunnen ontstaan. Het botweefsel is geen dode materie. Het is levend weefsel dat zich het hele leven lang aanpast aan de belastingseisen /noden van het skelet. Het botweefsel wordt bevloeid en bezenuwd. Bottypen De beenderen worden onderverdeeld in lange pijpbeenderen, korte pijpbeenderen, platte beenderen (bv. schouderblad, hersenpan) en onregelmatige (of kort massieve zoals wervels) beenderen.
  36. 36. @AP Hogeschool p 28 / 237 3.1.2 Spierweefsel We hebben niet alleen botten nodig voor het bewegingsstelsel, maar spieren die de botstukken ten opzichte van elkaar kunnen bewegen. Alle cellen van het menselijk lichaam bevatten samentrekbare structuren. In bepaalde weefsels werd deze mogelijkheid tot contractie verder uitgebouwd zodat een hele reeks cellen zich synchroon kan gaan samentrekken. Hierdoor wordt beweging van skeletdelen of ritmische contractie van een orgaan of van een deel van het weefsel mogelijk. We herkennen 3 types: • Dwarsgestreepte spier • Gladde spier • Gemengd spierweefsel 3.1.2.1 Dwarsgestreepte spier De dwarsgestreepte spier staat in voor de beweging van de skeletdelen. Deze skeletspier is opgebouwd uit verschillende spiervezels die steeds in bundels voorkomen. De spiervezels zijn onderling gescheiden door bindweefsel (endomysium) en rond verschillende vezels samen, die een spierbundel vormen, is er nog bindweefsel (perimysium) aanwezig. Tenslotte worden de bundels samen, die de spier vormen, nog eens omgeven door bindweefsel (epimysium) of ook spierfascie genoemd. Zo kunnen de verschillende vezels goed te opzichte van elkaar schuiven en behoudt de spier toch zijn vorm. De bindweefselmantel beschermt ook de spier tegen overdreven rek en helpt mee aan de spiercontractie. Elke spiervezel is één cel met verschillende kernen. In de spiercel bevinden we contractiele elementen of myofibrillen terug. Deze myofibrillen vertonen afwisselende donkere en lichtere stukken die bij verschillende fibrillen op dezelfde plaats voorkomen en hierdoor een dwarse streping van de spiervezels Figuur 14: Dwarsgestreepte spier
  37. 37. @AP Hogeschool p 29 / 237 veroorzaken, vandaar dwarsgestreepte spieren. De donkere zones worden de A-zone genoemd, de lichtere zones, de I-zone. Er zijn twee soorten filamenten die voor het verschil in helderheid zorgen. De dikke filamenten worden de myosinefilamenten genoemd, de dunne de actinefilamenten. Ze overlappen deels met elkaar en bij het samentrekken van een spier, schuiven ze helemaal over elkaar. Zo wordt de spier korter. Bij rekking van de spier, glijden de filamenten uit elkaar. De samentrekking en ontspanning van de spier kunnen we heel bewust regelen. 3.1.2.2 De gladde spier De gladde spier vertoont geen dwarsstreping. De verschillende spiervezels zijn niet mooi geordend als bij de dwarsgestreepte spier, ze kunnen dus kris kras door elkaar liggen. Deze spieren vinden we terug ter hoogte van de organen (darmen, luchtwegen, bloedvaten, …). Op deze spieren hebben we echter geen vat met onze wil, alles gebeurt autonoom. Figuur 15: dwarsgestreept vs. glad spierweefsel 3.1.2.3 Gemengd spierweefsel Eigenlijk hebben we maar één spier in ons menselijk lichaam waar dwarsgestreepte en gladde spieren tesamen voorkomen, het hart. Ter hoogte van de hartspier vinden we een derde soort vezel, namelijk de geleidingsvezels. Zij zorgen ervoor dat de elektrische activiteit over de hele hartspier verdeeld wordt. We kunnen echter onze hartspier niet met onze wil beïnvloeden. Figuur 16: gemengd spierweefsel
  38. 38. @AP Hogeschool p 30 / 237 3.2 Het bewegingsstelsel Het bewegingsstelsel is opgebouwd uit steunweefsel en dwarsgestreept spierweefsel. Het steunweefsel zorgt voor de beenderen, die steun geven aan het lichaam, en de vorming van de gewrichten zodat er beweging mogelijk is tussen twee botstukken. Men noemt dit ook het passief gedeelte van het bewegingsstelsel. De dwarsgestreepte spieren vertrekken en ontspringen op de botstukken en overkruisen de gewrichten. Ze kunnen de botstukken ten opzichte van elkaar laten bewegen. De spieren worden het actieve gedeelte van het bewegingsstelsel genoemd. Het bewegingsstelsel wordt onderverdeeld in: • De beenderen • De gewrichten • De spieren 3.2.1 Osteologie of beenderleer De beenderen zijn harde, glasachtige-glanzende en elastische organen. Het levende been is dan ook zeer verschillend in uitzicht van het geconserveerde been. Ze worden grijsachtig-mat en verliezen hun elasticiteit waardoor ze brozer worden dan levende benen. Men zou ongelijk hebben, de beenderen eenvoudig als mechanische bestanddelen te beschouwen. Beenderen zijn, zoals eerder gezegd, levende organen in voortdurende wisselwerking met ons lichaam. Ze zijn onder meer stapelplaatsen voor calcium en fosfor, stoffen die in reserve gehouden worden of gebruikt worden afhankelijk van de noden van het lichaam. 3.2.1.1 Organisatie Het menselijk skelet bestaat uit 206 botstukken. Deze botstukken vormen samen: • De wervelzuil onderverdeeld in verschillende segmenten die beweging toelaten. Op de wervelzuil bevindt zich de schedel en aan de wervelzuil wordt de borstkas opgehangen. • Twee paren aanhangsels, namelijk ledematen. Deze zijn eveneens verdeeld in beweeglijke segmenten om beweging toe te laten. De ledematen staan ook in verbinding met de wervelzuil.
  39. 39. @AP Hogeschool p 31 / 237 Het skelet is als volgt samengesteld: De romp Het bovenste lidmaat Het onderste lidmaat De schedel • De wervelzuil (columna vertebralis) • De borstkas (thorax) met - Het borstbeen (sternum) - De ribben (os costae) • Het sleutelbeen (clavicula) • Het schouderblad (scapula) • Het opperarmbeen (humerus) • Het spaakbeen (radius) • De ellepijp (ulna) • De hand (carpus, metacarpale, phalanxen) • De bekkenbeenderen (pelvis = coxae + sacrum) • Het dijbeen (femur) • Het scheenbeen (tibia) • Het kuitbeen (fibula) • De knieschijf (patella • De voet (tarsus pedis, metatarsale, phalanxen) • Hersenschedel (cranium cerebrale) • Aangezichtsschedel (splanchnocranium) Figuur 17: het skelet Schouderblad Scapula Heiligbeen Os Sacrum
  40. 40. @AP Hogeschool p 32 / 237 Het menselijk skelet is een endoskelet. Dit wil zeggen dat de spieren bovenop het skelet zijn gelegen. Alleen ter hoogte van de schedel (cranium), de bovenkaak (maxilla), onderkaak (mandibula) en het sleutelbeen (clavicula)kan men nog van een exoskelet spreken. De nagels en tanden zijn ook nog overblijfselen van een exoskelet. 3.2.1.2 Functies van het skelet: Het skelet heeft verschillende functies: • Het geeft steun en stevigheid aan het lichaam • Het is een aanhechtingsplaats voor de spieren • Het kan belangrijke organen beschermen (wervelkolom, borstkas, bekken, schedel) • Het vormt de rode en een deel van de witte bloedcellen • Het is een opslagplaats voor mineralen (calcium, fosfor) 3.2.1.3 Anatomische terminologie De beschrijving van de structuren van het menselijk lichaam gebeurt steeds ten opzichte van de anatomische positie. Hierbij staat het lichaam rechtop met het aangezicht en de voeten voorwaarts gericht. De armen hangen verticaal naast de romp en de handpalmen zijn naar voren gericht. Om de beschrijving van de botstukken en de bewegingen in de gewrichten goed te verstaan, moeten een aantal termen uitgelegd worden. Het lichaam kan verdeeld worden in vlakken: • Het frontale of breedtevlak: verdeelt het lichaam in een voorste en een achterste gedeelte. Het is dus een vlak dat loopt van links naar rechts. • Het sagittale of dieptevlak: verdeelt het lichaam in een linker en een rechter gedeelte. Het verloopt in de diepte van het lichaam. • Het transversaal of horizontaal vlak: verdeelt het lichaam in een bovenste en onderste deel. Door de vlakken krijgen we plaatsaanduidingen: • Ventraal of anterior = aan de voorzijde ; dorsaal of posterior = aan de achterzijde • Craniaal of superior = naar de schedel toe, caudaal of inferior = naar onder toe (romp) • Proximaal = naar het lichaam toe gelegen; distaal = van het lichaam verwijderd (ledematen) • Mediaal = tegen het midden van het lichaam; lateraal = aan de buitenzijde van het lichaam • Superior = bovenaan of bovenop; inferior = onderaan (botstructuren) • Intern = naar binnen toe; extern = naar buiten toe
  41. 41. @AP Hogeschool p 33 / 237 Figuur 18: richtingsaanduidingen lichaam
  42. 42. @AP Hogeschool p 34 / 237 3.2.2 Benaming botstructuren Door de aanhechting van spieren op de beenderen ontstaan er verschillende structuren op de botstukken. Veel voorkomende structuren zijn: Knobbels en uitsteeksels Verhevenheid uitgerekt kuiltjes • een tuber of knobbel • een tuberculum of knobbeltje • een processus of uitsteeksel • een condylus of grote knobbel bedekt met kraakbeen • een crista of kam • een linea of lijn • een margo of kam die over de hele lengte van de diafyse loopt • een emminentia of lichte verhevenheid een fossa of kuil Deze termen worden systematisch gebruikt bij het benoemen van de verschillende botstructuren van een bot. 3.2.3 Beschadiging en herstel van het bot In normale omstandigheden zijn de botten bestand tegen drukkrachten, buig- en trekbelasting en wringkrachten. Indien de krachten te groot zijn of er verzwakking van het bot optreedt, is er gevaar voor botbreuken (fracturen). a. Osteoporose Botten worden sterk door ze regelmatig te belasten en er druk op uit te oefenen (ook spieren die op de botten trekken maken ze sterker). Het skelet van atleten is daarom sterker dan dat van een persoon met een doorsnee bewegingsleven. Tot de leeftijd van 40 jaar kan er steeds meer bot aangemaakt worden, daarna treedt er sowieso verlies van botmateriaal op. Het verlies bedraagt gemiddeld 1% per jaar. Dit leidt tot poreusheid van het bot (osteoporose) waardoor botten bij kleinere belastingen kunnen breken. Bewust en regelmatig bewegen, wandelen en andere lichte vormen van sport kunnen het botverlies bij de ouder wordende mens vertragen maar niet volledig ongedaan maken. Uit het onderzoek naar het effect van immobiliteit (gedwongen bedrust) gedurende enkele weken bleek dat de calcium uitscheiding per dag twee keer zo hoog was in vergelijking met personen die normaal bewogen. Men zag dat de schacht van de botten dunner en poreuzer werd. Langdurige immobilisatie kan leiden tot een skelet dat bij normale belastingskrachten kan breken. b. Botbreuken (fracturen) Als een bot om één of andere reden breekt, treedt er vrij snel een genezingsproces op. Het genezingsproces verloopt veel sneller en efficiënter dan bij grote huidletsels en letsels aan de spieren.
  43. 43. @AP Hogeschool p 35 / 237 Bij botbreuk wordt de continuïteit van het bot teniet gedaan. Centraal in het genezingsproces staat de vorming van nieuw weefsel, dat het breukvlak zo snel mogelijk overbrugt en de botdelen weer met elkaar verbindt. Deze weefselbrug heet ‘callus’. De vorming van callusweefsel heeft grote overeenkomsten met de vorming van bot tijdens de foetale periode. Het herstel van het bot verloopt in drie fases, die elkaar min of meer overlappen: ontstekingsfase, reparatiefase en remodelleringsfase. a. Ontstekingsfase: Onmiddellijk na de breuk treedt er een sterke bloeding op uit de mergvaten van het bot en de bloedvaten van het periost. Het bloedverlies kan enorm zijn. Het bloed vloeit af naar de omliggende weefsels en er ontstaat een zwelling en er treedt een ontstekingsproces op. Binnen de periode van een paar uur, treedt er bloedstolling op ter hoogte van het breukvlak en er vormt zich een hematoom. Ondertussen wordt het afgestorven weefsel opgeruimd. Als alles is opgeruimd is de ontstekingsfase voorbij. De duur van deze ontstekingsreactie duurt ongeveer twee à vijf dagen. b. Reparatiefase: In deze fase treden er allerlei processen op die ervoor zorgen dat de botdelen weer met elkaar verbonden worden. Na 1 dag rust is er al celdelingactiviteit te zien t.h.v. het periost. De cellen verplaatsen zich naar het breukvlak. Vanaf de tweede dag groeien er bloedvaatjes van het periost en het beenmerg naar het hematoom rond het breukvlak. Er wordt een sterke vermeerdering van bloedtoevoer naar het bot, bindweefsel, kraakbeenvorming en osteoblasten gezien. Op het einde van de eerste week na de botbreuk is er een callus rond het breukvlak te zien. In deze callus is een eerste begin van botvorming te zien. Het blijkt dat in de gebieden van de callus waar weinig doorbloeding is, er kraakbeen wordt gevormd, terwijl in de goed doorbloede delen de botvorming heel snel op gang komt. Het komt er dus op neer dat de doorbloeding van de callus goed verzekerd wordt. Beschadiging van de nieuw gevormde bloedvaatjes wordt vermeden door een botbreuk in te gipsen (of op een andere manier immobiel te houden} gedurende enkele weken tot enkele maanden. c. Remodelleringsfase: In deze fase is de verbeende callus zo sterk, dat het herstelde bot opnieuw bewogen en belast mag worden. Juist door het bot te belasten, raakt de structuur van het bot weer aangepast aan de dagelijkse noden. Ter hoogte van de callus zijn er zowel osteoblasten als osteclasten actief. De callus is meestal breder dan het oorspronkelijke bot. Dit kan op den duur spieren en zenuwen, die over de callus lopen, irriteren. De te grote callus normaliseert zich geleidelijk waardoor na verloop van tijd de vorrn van het bot weer normaal is. Dit proces kan echter maanden tot jaren duren.
  44. 44. @AP Hogeschool p 36 / 237 3.2.4 Gewrichtsleer of artrologie Waar twee botten elkaar raken, wordt een gewricht gevormd. Hier vinden de bewegingen plaats. Buiten de botstructuren zijn er nog andere structuren nodig om er zorg voor te dragen dat het gewricht stabiel is, maar toch gesmeerd loopt. Globaal gezien bestaat een gewricht uit een gewrichtspan of gewrichtskom, concave zijden, een gewrichtskop, convexe zijde. Articulatio = gewricht 3.2.4.1 Definitie en gewrichtstypes Een gewricht is een verbinding tussen twee botstukken. Afhankelijk van hoe de verbinding tot stand komt krijgen we verschillende soorten gewrichten: • Fibreuze of bindweefselige verbinding, meestal een synartrose met geen beweging mogelijk (bv. schedelbeenderen) • Kraakbenige verbinding of amphiathrosis met beperkte beweging mogelijk (vb. rib- borstbeen gewricht) • Synoviale verbinding of diarthrosis met ruime beweeglijkheid (bv. kniegewricht) 3.2.4.2 Synoviaal gewricht Het synoviaal gewricht is dus het gewricht met de grootste beweeglijkheid. Het is dan ook specifiek opgebouwd. De verschillende botstukken staan in contact met elkaar via de gewrichtsoppervlakken die bedekt zijn met hyalien kraakbeen. Hierdoor ontstaat er een geringe wrijving tussen beide botstukken. Het gewricht wordt omgeven door een fibreus kapsel dat aan de binnenzijde bedekt is met een synoviaal membraan dat synovia of gewrichtssmeer produceert. Hierdoor wordt het bewegen nog vergemakkelijkt. Het gewrichtssmeer voedt het kraakbeen waardoor het niet afsterft en zorg dat de gewrichtsoppervlakken elkaar nooit raken tijdens beweging, zodat slijtage ‘onbestaand’ is. In het gewrichtskapsel kunnen er nog bijzondere structuren als disci, menisci, … aanwezig zijn om het contact tussen de botststukken nog te verbeteren of om grote drukkrachten te kunnen opvangen. Over het gewrichtskapsel of soms erin vervlecht, bevinden zich de ligamenten of gewrichtsbanden. Zij zorgen voor de stabiliteit van het gewricht en vermijden dat de bewegingen te ruim zijn. Vaak is een ligament niet echt dun, maar vormt het een min of meer brede vlakke band. Hierdoor zal hij bewegen telkens een ander stukje van het ligament op spanning komen en de beweging afremmen. Doordat een ligament veel collageen (=een lijmvormend eiwit) bevat kan het bij rek niet veel in lengte toenemen.
  45. 45. @AP Hogeschool p 37 / 237 Figuur 19: synoviaal gewricht In het kapsel en de ligamenten liggen gespecialiseerde sensoren die hoekstanden, snelheid van hoekstandsverandering, rekbelasting en eventuele beschadiging kunnen signaleren. Samen met de sensoren in de spieren (spierspoeltje) en de pezen (peessensor) kunnen we heel gecontroleerd en gedoseerd bewegen zonder er constant te moeten over nadenken. Afhankelijk van de bewegingsmogelijkheden van het gewricht, krijgt het gewricht een andere naam: 1. Kogelgewricht (heeft bewegingsmogelijkheden in alle vlakken). Een kogelgewricht is een gewricht dat bestaat uit een kop en een kom. Dit gewricht heeft veel bewegingsvrijheid, er kan om drie assen bewogen worden. Een voorbeeld van een kogelgewricht is het schoudergewricht. Door het schoudergewricht kan een arm voor-, achter- en zijwaarts worden bewogen. Daarnaast kan de bovenarm in zijn eigen lengterichting roteren. 2. Het ei- of ellipsoïd gewricht, heeft een bol en een hol ellipsvormig gewrichtsvlak. Er zijn meer assen (twee hoofdassen) en twee bewegingsmogelijkheden. Als samengestelde beweging is ronddraaing moeilijk. Een voorbeeld is het polsgewricht. 3. Zadelgewricht (met bewegingsmogelijkheden in twee vlakken). Bij een zadelgewricht liggen twee zadelvormige botdelen op elkaar. Er kan hier om twee assen bewogen worden. Elk oppervlak heeft een bolle en holle kromming. Een voorbeeld van een zadelgewricht is het gewricht tussen de handwortel en het middenhandsbeentje van de duim
  46. 46. @AP Hogeschool p 38 / 237 4. Scharniergewricht (met maar bewegingsmogelijkheid in één vlak). Een scharniergewricht werkt net als een scharnier in bijvoorbeeld een deur. Er is in dit gewricht maar beweging in één richting mogelijk. Een voorbeeld van een scharniergewricht is het ellebooggewricht. 5. Rolgewricht. In zo’n gewricht rollen twee botten over elkaar heen. Een voorbeeld van een rolgewricht zit in de onderarm. Het spaakbeen en de ellepijp kunnen om elkaar heen bewegen, waardoor je je handen kunt draaien. 6. Vlak of plat gewricht (pet alleen wat mogelijkheid van schuifbewegingen). de tussenwervelgewrichten van de halswervels. Hun vorm, vooraan hoger, achteraan lager, maakt het mogelijk voorover en terug te buigen. Figuur 20: de soorten gewrichten
  47. 47. @AP Hogeschool p 39 / 237 Figuur 21: de types gewrichten in het lichaam 3.2.4.3 Bewegingen De bewegingen die in de gewrichten kunnen plaatsvinden worden als volgt ingedeeld: • Bewegingen in het dieptevlak : Flexie (kleiner worden van de hoek tussen de botten) en extensie (grotere worden van de hoek) of anders gezegd, alle bewegingen naar ventraal zijn buigbewegingen en alle bewegingen naar dorsaal zijn strekbewegingen (met uitzondering van de knie, waar het net omgekeerd is). • Bewegingen in het breedtevlak: abduceren (weg van de middenlijn) en adduceren (naar de middenlijn). • Bewegingen in horizontaal vlak: draaibewegingen of rotaties. Niet alle bewegingen vinden in elk gewricht plaats. Ook zijn er uitzonderingen op de algemene regels van bewegingen.
  48. 48. @AP Hogeschool p 40 / 237 Alle bewegingen vinden plaats rond een as van beweging die zich in het gewricht bevindt. De as ligt loodrecht op het bewegingsvlak waarin bewogen wordt. 3.2.4.4 Beschadiging en herstel van de gewrichtsstructuren Zowel de gewrichtsvlakken als de ligamentaire structuren en het kapsel kunnen beschadigd geraken en voor problemen zorgen. a. Gewrichtskraakbeen Verstoring in de samenstelling van de synovia (gewrichtssmeer) en verandering van de viscositeit heeft gevolgen voor de smering van het gewrichtskraakbeen waardoor het wel onderhevig wordt aan slijtage. Bij reumatische gewrichtsaandoeningen is er sprake van een chronisch ontstekingsproces van het synoviale membraan van het gewrichtskapsel waardoor de kwaliteit van de synovia negatief wordt beïnvloed. De synovia fungeert niet meer als optimaal smeermiddel zodat de gewrichtsoppervlakken elkaar wel raken tijdens bewegen. Bijkomend wordt het gewrichtskraakbeen minder goed gevoed. Hierdoor wordt het gewrichtskraakbeen sterker en vervormbaar en kan het bij belasting beschadigd raken. Kleine defecten in het kraakbeen herstellen moeilijk. Een voortschrijdende beschadiging leidt op den duur tot artrose. Ondanks dat het gewrichtskraakbeen geen zenuwvezels bevat, klagen personen met artrose toch van pijn. Deze pijn is afkomstig van de pijnzenuwen gelegen in het kapsel en de ligamenten van het gewricht. Doordat het gewrichtskraakbeen beschadigd is verlopen de bewegingen anders en worden het kapsel en de ligamenten ook anders belast. Na langdurig niet of beperkt bewegen is de kans op beschadiging van het kraakbeen ook groot. Het gewrichtskraakbeen is gedurende die periode onvoldoende gevoed geweest, kan de normale fysiologische drukken niet aan en raakt beschadigd bij opnieuw normaal bewegen. Herstel van gewrichtskraakbeen is slecht in beperkte mate mogelijk. b. Ligamenten Ligamenten kunnen maar beperkt op rek gebracht worden en krachten volgens de normale fysiologische belasting opvangen. Als een ligament toch meer op rek wordt gebracht door groter inwerkende krachten, scheurt het progressief om ten slotte volledig af te scheuren. Normaal nemen de spieren de bescherming van het gewricht op zich bij hoger inwerkende krachten. Deze spieren moeten echter op voorhand reeds ingelicht zijn over de grote kracht die zal inwerken. Bv. bij het omhoog springen bereiden de spieren zich reeds voor op de landing, waarbij grotere krachteen inwerken op het gewricht. Als bij het neerkomen op de grond de voet per ongeluk op een andere voet landt, is dit een onvoorziene beweging en zijn de spieren er niet op voorbereid, met als gevolg scheuren in de ligamenten.

×