Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Leksykon Symboli 1000 Haseĺ‚[1]

am

  • 33,556 Views

 

Statistiken

Views

Gesamtviews
33,556
Views auf SlideShare
33,556
Views einbetten
0

Actions

Gefällt mir
5
Downloads
168
Kommentare
0

0 Einbettungen 0

No embeds

Zugänglichkeit

Kategorien

Details hochladen

Uploaded via as Microsoft Word

Benutzerrechte

© Alle Rechte vorbehalten

Report content

Als unangemessen gemeldet Als unangemessen melden
Als unangemessen melden

Wählen Sie Ihren Grund, warum Sie diese Präsentation als unangemessen melden.

Löschen
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Sind Sie sicher, dass Sie...
    Ihre Nachricht erscheint hier
    Processing...
Kommentar posten
Kommentar bearbeiten

Leksykon Symboli 1000 Haseĺ‚[1] Document Transcript

  • 1. Leksykon symboli 1000 haseł 450 ilustracj
  • 2. Tytuł oryginału: Herder Lexikon. Symbole. © Verlag Herder Freiburg im Breisgau 1978, 1990 © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo ROK Corporation SA, Warszawa 1991 Redaktor prowadzący Roman Jarosinski Redaktor techniczny Grzegorz Bączkowski Wydanie I ISBN 83-85344-23-3
  • 3. WStęP Każdy język funkcjonuje jako nosiciel i przekaziciel znaczeń. Toteż podobnie jak każdy język, tak i język symboli żyje dzięki napięciu między tym, co oznacza, a tym, co oznaczane. Jednakże podczas gdy jednostki językowe, takie jak np. słowo, są jedynie przyporządkowane każdorazowemu przedmiotowi, który mamy na myśli, to symbol wiąże możliwie najściślej to, co oznacza, z tym, co oznaczane. Czasami — przede wszystkim w mityczno-magicznym obrazie świata — więź ta była tak ścisła, że często była równoznaczna z tożsamością. Toteż liczne znaczenia, przez nas odczuwane jeszcze tylko jako symbole, pierwotnie były bezpośrednio rozumianymi wypowiedziami odnoszącymi się do różnych rzeczywistości; i tak słońce nie było symbolem boskiej światłości, lecz samo było bogiem, wąż nie był symbolem zła, lecz sam był zły, czerwień zaś nie była tylko symbolem życia, lecz sama była siłą życia. Dlatego rzadko można wyraźnie wyznaczyć granice między wyobrażeniami mitycznymi czy magicznymi a myśleniem symbolicznym. Dalszą charakterystyczną cechą symbolu jako nosiciela znaczenia jest jego nader wyraźna wieloznaczność, która często może posunąć się do tego, że wręcz przeciwstawne znaczenia zbiegają się w jednym symbolu. Podczas gdy wieloznaczność wypowiadanych lub pisanych znaków języ- kowych możemy unieważnić lub złagodzić przez dodanie dalszych znaków i przez przestrzeganie reguł gramatycz- nych, to wieloznaczność jakiegoś symbolu możemy za każ- dym razem wyrazić tylko nader niecałkowicie lub niejasno w powiązanych opisach: Pełnia symbolicznego obrazu pozostaje ostatecznie niewyrażalna, zastrzeżona wewnętrznemu oglądowi. Z obu wspomnianyni trudnościami spotyka się każdy, kto bada symbole. Niniejszy tomik stanął ponadto w szczególny sposób przed problemem wyboru, jako że podejmuje próbę podania na małej przestrzeni informacji o symbolach z licznych kręgów kulturowych. Przytaczamy tu przede wszystkim takie symbole, których współcześni mieszkańcy Europy Środkowej są jeszcze świadomi lub którym są bliskie. Pojęcie ,,symbol" rozumiemy przy tym dosyć szeroko, jakkolwiek alegoriami i znakami z braku miejsca właściwie nie mogliśmy się zająć. Uwzględniliśmy przede wszyskim ,,stare" wyobrażenia symboliczne, które u różnych ludów często przez całe tysiąclecia były żywe lub też jeszcze są żywe (dlatego z reguły jako źródło podawaliśmy nie stare Chiny, stary Egipt itd., lecz jedynie Chiny, Egipt itd.). Poza tym niekiedy przytaczamy tu takie przypominające symbole wyobrażenia obrazowe, które żyją w naszej świadomości np. jako zwroty lub jako wyrażenia w mowie potocznej; uwzględniliś-
  • 4. my także różne przesądne spekulacje, które przecież często zasadzają się na myśleniu symbolicznym. Względnie dużo miejsca zajmują jeszcze bliskie myśleniu mitycznemu obrazowe interpretacje świata (np. kosmogoniczne lub alchemiczne). Nie zajmowaliśmy się natomiast postaciami mitologicznymi, jak np. bogami czy herosami; wyjątek stanowią różne potwory lub zwierzęco-ludzkie stwory antyku (np. centaur, chimera, furie), które w naszym dzisiejszym języku często odgrywają rolę przypominających symbole obrazów. Grupy symboli takich, jak symbole maryjne, prawne, seksualne i symbole śmierci, ze względu na zgromadzoną pełnię materiału, poza kilkoma wyjątkami (np. pory roku) nie znalazły tu miejsca. Psychoanalityczne interpretacje symboliczne zostały umyślnie przytoczone tylko wtedy, kiedy w wyjątkowy sposób wiązały się z myśleniem psychologicznym. Naturalnie, zasadniczo każda interpretacja symboliczna ma znaczenie psychoanalityczne. W niniejszym tomiku czytelnik znajdzie w formie przykładów przegląd bogactwa typów ludzkiego myślenia symbolicznego i zarazem pobudkę do własnych dalszych poszukiwań. Oby więc książka ta przyczyniła się do tego, abyśmy— my, którzy często aż nadto łatwo zbywamy symbole jako mętne wytwory myślenia przedpojęciowego — nie tylko przyjmowali zalew obrazów, w którym zatapiają nas środki masowego przekazu, lecz także reaktywowali zanikające w toku rozwoju resztki naszego obrazowego myślenia. Albowiem symbol nie jest wprawdzie nigdy tak precyzyjny, jak abstrakcyjne słowo, jednakże zawsze przynosi nam bardziej złożoną rzeczywistość.
  • 5. Abracadabra, Abrakadabra — znane już z pism późnogr. zaklęcie, przypuszczalnie związane z określeniem /• Abraxas. Umieszczano je jako napis na amuletach, przede wszystkim w schemacie znikania ( y Q), żeby spowodować ,,zniknięcie" chorób. Abraham — patriarcha biblijny, często pojmowany jako postać symbolizująca nowy rodzaj ludzki; reprezentuje on wybranego przez Boga człowieka, który pobłogosławiony został spełnieniem obietnic (bogactwo, potomstwo); uchodzi poza tym za pra- wzór bezwarunkowej, posłusznej wiary i pozbawio- nej wątpliwości gotowości do ofiary.,,Ofiarowanie" przezeń swego syna Izaaka niejednokrotnie interp- retowano jako symboliczną zapowiedź Męki Chrys- tusa. Przedstawienia /ona Abrahama stanowią symbol bezpieczeństwa wiernych w Bogu: Abraham, który w Nowym Testamencie uchodzi za uprzywilejowanego w Raju, trzyma na swym łonie w chuście grupę wybranych; niekiedy również spotyka się wyobrażenie Łazarza na łonie Abrahama (w odniesieniu do przypowieści o biednym Łazarzu). Abrakadabra /'Abracadabra. Abraxas, Abrasax — magiczne zaklęcie, wg gnos-tyki gr. imię boga roku; słowo to przypuszczalnie składa się z początkowych liter hebr. imienia Boga. Siedem liter tego imienia ma wartość liczbową 365 (a = 1, b = 2, r - 100, x = 60, s - 200). Słowo to znajdujemy jako magiczny znak i symbol pełni (m.in. zapewne także w odniesieniu do liczby ^ siedem) w hellenistycznych papirusach magi- V}) cznych, również na staroż. i śrdw. amuletach z ka- y mienia, najczęściej w połączeniu z postacią o łudź- [; kim tułowiu z głową koguta, ludzkimi rękami i węża- fl mi zamiast nóg. Abracadabra: abracadabra w schemacie Acedia (gnuśność) — kobieca personifikacja jed- zanikania nego z 7 grzechów głównych, jedzie na ośle; symbolem jest m.in. ptak struś z głową w piasku. Abraham: tono Abrahama; miniatura z XII Adam — w biblijnej opowieści o Stworzeniu re- w. prezentuje pierwszego człowieka, tj. człowieka w ogóle. W sztuce przedstawiany stosunkowo rzad- ko bez Ewy ( yAdam i Ewa). Wg legendy Golgota — ,,miejsce czaszek" — była grobem Adama, często symbolizowanym przez czaszkę Adama, którą można znaleźć (czasami wraz z żebrem, z którego powstała Ewa, lub z całym szkieletem) pod krzyżem w przedstawieniach Ukrzyżowania: jest to symboliczna aluzja do Chrystusa jako nowego Adama. W alchemii Adam często reprezentuje materia prima. U C.G. Junga Adam symbolizuje ,,człowieka kosmicznego", pierwotną całość wszy-
  • 6. stkich sił psychicznych; w marzeniach sennych pojawia się m.in. w postaci Starego Mędrca. Adam i Ewa — wg biblijnej opowieści o Stworzeniu Abraxas: gemma z ucieleśniają pierwszą, tj. typową Abraxas. ludzką. symbolem parę Najpopularniejsze przedstawienie: kuszenie przez -"węża w Raju, często ukazywane wraz z pierwszym pojawieniem się wstydu i wygnaniem z Raju. Adama i Ewę znajdujemy także po obu stronach krzyża Chrystusa, jako reprezentujących wszystkich ludzi, którzy postępując za Chrystusem znajdą zbawienie. Nierzadko obok Adama i Ewy spotykamy symboliczne wizerunki: -^baranek u stóp Ewy wskazuje na Chrystusa jako jednego z jej potomków; owce, kłosy i narzędzia wskazują na pracę, którą trzeba wykonywać poza Rajem. Adam i Ewa: Ewa Agat — od czasów staroż. wysoko ceniony drogi podaje Adamowi jabłko; katedra w Reims, XIII w kamień; uchodził za środek leczniczy i afrodyzjak, jak też za kamień chroniący m.in. przed niepogodą, ukąszeniem węży i złym spojrzeniem. Agawa, a/oes — wspomniany w Biblii a/oes to wysokie drzewo, z którego uzyskiwano bardzo wartościowy, gorzki i pachnący olej; często stoso- wano go razem z ymyrrą. Aloes i jego olej uchodziły za symbol pokuty i wstrzemięźliwości. Pozostaje on również w symbolicznym związku ze śmiercią Chrystusa, ponieważ wspomina się go w scenie złożenia Chrystusa do grobu. Nader długowieczna agawa [również, stuletni aloes) wypuszcza tylko raz wysoką łodygę z licznymi kwiatami, a potem ob- umiera; w średniowieczu uchodziła za symbol dziewiczego macierzyństwa Marii. Aigis, eg/da — tarcza Zeusa, tarcza wykuta przez Hefajstosa, w środku przedstawienie głowy Gorgony ( /•Gorgoneion). Na podstawie złych interpretacji etymologicznych w posthomeryckich opowiadaniach uważano, że była ona obciągnięta skórą -"kozy Amaltei; Zeus pożyczał ją m.in. Atenie. Eg/da była symbolem opieki bogów, toteż jeszcze dzisiaj posługujemy się zwrotem „pod egidą". Interpretacja egidy jako symbolu burzy i chmur burzowych jest sporna. Akacja — drzewo często utożsamiane z robinią lub mimozą. Drewno prawdziwej akacji jest bardzo trwałe, toteż uchodziło za symbol niezmienności. Akacja jest zwłaszcza u wolnomularzy symbolem czystości, nieśmiertelności i wtajemniczenia. Akant—roślina cieplejszych krajów przypominającą oset. Ząbkowane, głęboko wycięte liście dwóch rodzajów akantu występujących na obszarze śród- ziemnomorskim stały się wzorem liściastego or- namentu w szczególności na kapitelach korync-kich; Akant: u góry kwiat i liść, stosowano je również jak ornament wypełniający u dołu akant na kapitelu powierzchnię. Symboliczne znaczenie aka
  • 7. ntu odnosi się prawdopodobnie do jego kolców: pokazuje on, że całkowicie rozwiązano jakieś trud- ne zadanie. Aksamitka, firletka— rozpowszechniona w Europie i Azji Ptn. roślina łąkowa o różowoczerwonych kwiatach; w śrdw. sztuce chrzęść, atrybut Marii. Alchemia — zapoczątkowana zapewne głównie w Egipcie i rozwinięta w średniowieczu i we wczesnych czasach nowoż. teoretyczna i eksperymentalna nauka o substancjach chemicznych. Alchemia była szczytowym punktem myślenia symbolicznego i przenikania; poza tym pozostawała w ścisłym związku z astrologią i medycyną. Praktyki alchemi- czne zmierzały przede wszystkim do uszlachet- nienia substancji i do mistycznego zjednoczenia Aksamitka mikro-i makrokosmosuoraz—co się z tym wiązało — do oczyszczenia duszy. Za y żywioły — poza czterema żywiołami gr. filozofii przyrody ( y o-gień, / woda, y powietrze, i uziemia)—alchemicy uważali także ,,żywioły filozoficzne" y sól, /• siarkę i rtęć ( y Mercurius). Alfabet -"Litery. Alkohol, woda ognista — symbolizuje zjednocze- nie przeciwstawnych żywiołów ^ ognia i /•wody, będąc tym samym również symbolem siły życia. Aloes /• Agawa. Alfa — pierwsza litera gr. alfabetu i pierwsza litera słowa arenę = początek; zarówno w Biblii, jak i w sztuce i literaturze chrzęść., symbolizuje prapo- czątek. y Alfa i Omega. Alfa i Omega, A i n — początkowe i końcowe litery gr. alfabetu, które ,,zawierają" wszystkie inne litery, tym samym symbol pełni, całości, Boga i w szczególności Chrystusa, jako Pierwszego i Alfa i Omega: Alfa Ostatniego (częsty motyw towarzyszący mono- i Omega z monogramem gramowi Chrystusa). Teilhard de Chardin wykorzy- Chrystusa stał obie litery do zilustrowania swojej teorii ewolu- cji. y Alfa, y Omega. AIrauna: airauna z AIrauna — nazwa korzenia mandragory względnie ,,Hortus sanitatis", mandragoli, rośliny z rodzaju psiankowatych, która Niemcy 1485 r. zgodnie z wierzeniami ludowymi wyrastała pod szubienicami ze spermy wisielców (dlatego też ten korzeń często nazywano ,, człowieczkiem spod szubienicy"). Kłącze airauny ma kształt przypomi- nający buraka, o wielu rozgałęzieniach, często też przypomina postać ludzką. AIrauna od dawna znaj- dowała wielorakie zastosowanie jako środek lecz- niczy i magiczny, jak również jako afrodyzjak. Toteż np. w Egipcie i u Hebrajczyków uchodziła w różnych czasach za magicznie skuteczny symbol miłości i płodności. W śrdw. wierzeniach ludowych przypisywano airaunie zdolność przynoszenia szczęścia, płodności i bogactwa; odtąd wielokrotnie powoły-
  • 8. wano się na nią w tym znaczeniu w różnych przysłowiowych zwrotach. /'Żeń-szen. Ambrozja — w starożytności pokarm bogów, często wymieniany obok nektaru, zapewniała nieśmiertelność. W literaturze chrzęść. Słowo Boże i Eucharystia niejednokrotnie są symbolicznie określane jako ambrozja. Amen — w żyd. nabożeństwie synagogalnym, w Nowym Testamencie, we wszystkich liturgiach chrzęść, oraz w islamie liturgiczna formuła uznania i potwierdzenia. W Apokalipsie Chrystusa nazywa się symbolicznie „Amen". /• Dziewięćdziesiąt dziewięć. Ametyst — w starożytności uchodził za środek przeciwko truciźnie i pijaństwu (amehysios = nie pijany). W chrzęść, symbolice oznaczał pokorę, ponieważ ma barwę skromnego fiołka, jak również był symboliczną aluzją do Męki Chrystusa ( y fiolet). Ametyst uchodził poza tym za jeden z kamieni węgielnych niebiańskiej Jeruzalem ( ^Jeruzalem niebiańska). Amulet — mały przedmiot najczęściej noszony przy sobie, który w ramach magicznego obrazu świata Amulet: 1. służy ludziom jako magiczna moc chroniąca Astrologiczny amulet (przeciwko duchom, złemu spojrzeniu, nieszczęściu, przeciwko chorobie, 2. chorobie) i przynosi szczęście. Często osobliwość lub Obronny amulet z rogu formę przedmiotu uważano za symboliczny wyraz bawołu przeciwko „złemu spojrzeniu", 3. Ptasi amulet presji wywieranej na szczególnych mocach losu. Do Tunguzów (Syberia), 4. przeważających typów amuletu należą: y róg, gady, Amulet z figą (figa pająki, liście koniczyny ( y koniczyna), przeciwko zawiści i obsceniczne /'figi, kamienie szlachetne i oszczrstwu) używany przede wszystkim w półszlachetne, imiona lub litery, rzucające się w oczy krajach południowych, 5. formy natury ( ^ airauna), ale także obrazki świętych Amulet-medallon z itd. Noszenie ozdób wiąże się przypuszczalnie ze pentagramem. zwyczajem noszenia amuletów. Amulety były znane już w czasach prehist., w szczególności rozpowszechnione na Starożytnym Wschodzie i w Chinach; w Egipcie mumie chroniono przed ,,śmiercią" za pomocą amuletów. Zwyczaj posiadania amuletów praktykowany jest częściowo do dzisiaj. /"Abracadabra, ^Abraxas, /"Pentagram, ^Formuła Sator-Arepo. Anemon — w starożytności symbol przemijalności, ponieważ nie jest długotrwały (anemos oznacza po gr. ,,wiatr"). Kwiat Adonisa, którego Wenus zmieniła w purpurowoczerwony anemon. W chrzęść. języku symbolicznym anemony oznaczają przelaną krew świętych (obok róż i margerytek). Angelica / Dzięgiel. Ankh — egip. krzyż lemniskatyczny, symbolizuje zapłodnienie ziemi przez słońce, jak również życie. Występuje w sztuce egip., przede wszystkim w rękach bogów i królów. W przedstawieniach rytuałów Anemony
  • 9. pogrzebowych często trzymany jest za górną część, pętlę (symbolizując klucz, który otwiera królestwo zmarłych?). Chrześcijanie egip. (kopto-wie) przejęli ten znak jako symbol życiodajnej siły krzyża Chrystusowego. Ankh: adoracja Morusa o Ankh: bogini Nut ze znakiem głowie sokola z dyskiem ankh na każdym przegubie słonecznym i znakiem ankh niesie słońce: na kolanach; z papirusu z Ani malowidło z grobu nr 2 Chabeket, XX dynastia Apokalipsa — ostatnia kanoniczna i jedyna profetyczna księga Nowego Testamentu, napisana przez św. Jana na Patmos; zawiera 7 listów do gmin chrzęść, w Azji Mniejszej oraz trudno zrozumiałe wizje bezpośrednio oczekiwanego końca świata i nadchodzących okropności, panowanie Antychrysta i jego pokonanie. Apophis /•Wąż. Arbor philosophica, Arbor Dianae, drzewo filozofów, srebrne drzewo — zjawisko krystaliza- cyjne powstałe w wyniku zmieszania roztworu azotanu srebra z rtęcią przypominające kształtem drzewo i gałęzie; dla alchemików było symbolem i dowodem ,,rosnącej na wzór roślin natury" metali, Pojęcie to opisuje poza tym najczęściej dwanaście ..alchemicznych operacji" (calcinatio, solutio, ele-mentorum separatio, coniunctio, putrefactio, coa-gulatio, cibatio. sublimatio, fermentatio, exaltatio. augmentatio, preiectio), których wzajemne związki często przedstawiano obrazowo w formie rozgałęzionego drzewa. Archetypy (gr.) — pratypy, zgodnie z filozofią późnego antyku praobrazy, czyli idee. istniejące w świecie duchowym. C.G. Jung zastosował to pojęcie dla określenia powszechnych i ogólnoludz- kich symbolicznych postaci i obrazów, które można spotkać zarówno w marzeniach sennych, jak i mi- tach, baśniach itd. (nieświadomość zbiorowa) i któ- re umożliwiają ludziom w obrazowy sposób wgląd w ciągle powracające struktury podstawowe roz- woju indywidualnego. Arka — w Biblii arka Noego, ostatek na którym
  • 10. Noe, jego rodzina i wybrane zwierzęta wyratowali się z potopu. W arce Noego widziano pierwowzór wybawienia, jakie przynosi chrzest. Jest ona również symbolem Kościoła, poza tym symbolizuje całość świętej wiedzy, która nie może zaginąć. C.G. Jung mówi o arce jako symbolu łona matki. Arką Przymierza nazywano arkę Izraelitów; również określano tak Matkę Boską jako Pośredniczkę zbawienia. Arnika — kupalnik górski, roślina koszyczkowa o żółtych, aromatycznych kwiatach, była zielem leczniczym już u Germanów. Pierwotnie poświęcona germ. Bogini-Matce Frij, później Marii, uchodziła także za roślinę chroniącą przed piorunem, czarownicami i czarami. Aron — roślina z rodziny obrazkowatych o kwiatostanie w kształcie kolby i białawej, Arnika przypominającej lilię przysadce; w średniowieczu atrybut Marii. Ponieważ roślina ta przywodzi na myśl okrywającą się zielenią laskę Aarona, jak ona, pozostaje w związku z symboliką zmartwychwstania. Asfodel—zlotowtos, w obszarze śródziemnomorskim typowa roślina o białym kwiatostanie i mięsistych, zawierających cukier korzeniach. U Greków i Rzymian roślina umarłych (dlatego poświęcona Hadesowi i Persefonie); jej korzenie uchodziły za pokarm zmarłych, niekiedy sądzono (Homer), że błądzą oni po łąkach ąsfodelowych. Poza tym asfodel uchodził za środek obrony przed złymi duchami. W średniowieczu wiązano asfodel z planetą Saturn. Aspis — y Wąż lub ^Smok (niekiedy także zwierzę czworonożne), w rzeźbie archit. i w śrdw. malarstwie Aspis: przedstawienie wg książkowym często przedstawiany ra-zemz / angielskiej miniatury bazyliszkiem, Alwerni ^smokiem; niejednokrotnie pojawia się z jednym uchem przy ziemi, zaś z drugim zatkanym ogonem. Symbol zła i zatwardziałości. Atrybuty apostołów: Andrzej (krzyż św. Athanor — piec alchemiczny, w którym dokonują się Andrzeja} Bartłomiej (nóż, fizyczne, mistyczne i moralne przemiany; nieje- ściągnięta skóra) Filip dnokrotnie porównywano go z ^macicą lub też (łaska z krzyżem. krzyż kosmicznym jajem ( /"jajo). Atlantyda — wg Platona Antoniego) Jakub Młodszy (miecz, laska loluszników legendarne państwo na Oceanie Atlantyckim, lub sztandar) Jakub pochłonięte przez morze. W sensie przenośnym Starszy (maczuga, strój symbol utraconego Raju i złotego wieku. Atman pielgrzymi z muszelkami) ^Oddech. Jan (bez brody, kielich z Atrybuty apostołów — w sztuce chrzęść, od XIII w. wężem) Juda Tadeusz (krzyż, maczuga, księga) apostołów rozróżniano poprzez ich atrybuty (patrz Maciej (topór, kamień) kolumna marginesowa). Atrybuty świętych— Mateusz (miecz, mieszek, przedmioty lub symbole, które charakteryzują topór) Paweł (miecz, zwój określonego świętego (indywidualne atrybuty ksiąg) Piotr (klucz, krzyż) Szymon (krzyż, księga) świętych) lub przyporządkowane są Tomasz (włócznia, węgielnica) AtrybOty świętych Jeleń Mitra (wybór) (krzyż w porożu) Biskupi i opaci Orzeł Eustachy, Hubert Organy Jan Ewangelista Dzieciątko Jezus Cecylia Kotwica Mikotaj Antoni z Padwy, Krzysztof Palma Męczennicy Topór Bonifacy, Józef Ul Kapelusz kardynalski Ojcowie Strzała Sebastian. Urszula pszczeli Ambroży, Bernard z Kościoła Kielich Barbara. Jan Kolo Katarzyna z Aleksandrii C!airvaux Chleb Elżbieta z Ewangelista, Norbert, Tomasz Ruszt Wawrzyniec Turyngii z Akwinu Mikołaj Statek Księga Apostołowie, Krzyż Jan Chrzciciel. Andrzej, Adelheid. Mikołaj, Urszula Ewangeliści, Nauczyciele Brygitta, Helena Baranek Wąż Jan Ewangelista Kościoła, Teresa z Ayiti Agnieszka. Jan Chrzciciel Miecz Męczennicy Smok Jerzy, Małgorzata, Włócznia Jerzy, Apostoł Byk Łukasz Gołębica Michał Tomasz Anioł Grzegorz Wielki Mateusz Ewangelista Serce Hieronim, Marek Płaszcz Wieża Barbara Obcęgi Agata Augustyn, Brygitta, (podzielony) Marcin z Tours Franciszek Sa/ezy,
  • 11. Teresa z Aviti określonej kategorii świętych (ogólne atrybuty świętych, np. zwój lub księga apostołom i nauczy- cielom Kościoła, gałązka palmowa męczennikom). Indywidualne atrybuty świętych nawiązują do życia, męczeństwa lub legendy świętego. Aum y Om Aureola — przede wszystkim w sztuce chrzęść. jasny blask lub krąg świetlistych promieni otaczają- cy całą postać i symbolizujący boskie światło; w przeciwieństwie do glorii w sztuce chrzęść. zarezerwowana przede wszystkim dla Chrystusa i Marii. W kształcie migdału ymandorla. Avaritia (skąpstwo) — żeńska personifikacja jednego z 7 Aureola: grzechów głównych, przedstawiana m.in. jako Zmartwychwstanie Chrystusa (fragm. fresku), jadąca na ropusze, borsuku lub wilku. A. da Firenze, 1366 r, Babel, budowa wieży (Babel — hebr. nazwa Babilonu) — symbol butnej, nie znającej umiaru ludzkości, której wszakże nie udaje się wyjść poza granice wyznaczone przez Stwórcę; zesłana przez Boga kara pomieszania języków znajduje swój pozytywny odpowiednik w Nowym Testamencie w Zesłaniu Ducha Św. (Zielone Świątki) i związany z tym cud mówienia wieloma językami. Rys. na str. 14. Babilon (babil. Babilu = ,,Brama Boga", w Biblii jednak powiązane z pojęciem ,,pomieszania") — miasto nad Eufratem. Nabuchodonozor II podbił
  • 12. Żydów i dużą ich część wziął do „niewoli babilońs- kiej", stąd negatywna ocena Babilonu przez Żydów jako antyteza niebiańskiej Jerozolimy. W Apokalipsie Babilon jest siedzibą wszystkich mocy anty-chrześc., miejscem bezbożnego życia i nierządu („grzeszny Babilon" — pojęcie używane jeszcze dziś). Jan opisuje wizję „nierządnicy babilońskiej", kobiety odzianej w szkarłat i purpurę, która trzyma w ręku złoty kielich peten nieczystości, jednakże • Babilon jest — w rozumieniu nowotestamentowym — utożsamiany z Rzymem jako potęga wroga chrzęść. / Babel, wieża. Wieża Babel: wg ryciny C. Anthonisza, 1547 Babilon: Nierządnica babilońska na apokaliptycznej bestii wg Durera (Apokalipsa) Babka — roślina uważana w Chinach ze względu na Baldachim: ukoronowanie poetyckiego posągu; wielość kwiatów lub nasion za symbol płodności. westybul katedry we Bagno, moczary — w Azji niejednokrotnie symbol Fryburgu spokoju i zadowolenia. U Sumerów symbol nie uporządkowanej materii, bierności, kobiety. W sta- roż. Grecji symboliczne znaczenie bagna bliskie było znaczenia /"labiryntu. W psychoanalitycznej interpretacji marzeń sennych spotykamy niekiedy bagno jako symbol psychiki nieświadomej. Baldachim — symbol godności władców zwłaszcza na Wschodzie (tam najczęściej wykonany z jed- wabiu). W architekturze chrzęść, nad ołtarzami, kazalnicami, grobowcami i posągami; symbolicznie podnosi duchowe znaczenie lub pretensje do władzy tych, którzy pod nim stoją lub siedzą. Bałwany ^ Fale. Bambus — roślina z Azji Wsch., przynosząca szczęście; często jako temat medytacyjnie rozu- mianego malarstwa. Kolanka, poszczególne odcinki i strzelistość bambusa symbolizują w buddyz-mie i taoizmie drogę i pojedyncze stopnie rozwoju duchowego. Bananowiec — olbrzymi krzew, pozornie drzewo z pniem i liśćmi często poszarpanymi przez wiatr. Budda widział w nim symbol znikomości wszelkich rzeczy ziemskich; wielokrotnie przedstawiany w malarstwie chin. mędrzec pod bananowcem medytujący o nicości świata. Baran — symbol siły.
  • 13. W starożytności jedno z najczęstszych zwierząt ofiarnych. Egipskiego bo-ga-stwórcę Chnuma przedstawiano z głową barana. Grecy i Rzymianie czcili pierwotnego egip. boga wiatru Amuna jako formę najwyższego Boga w postaci Zeusa-Jowisza- Ammona o głowie barana. Atrybut Indry i Hermesa. W chrześcijaństwie przedstawienie barana niejednokrotnie odnosi się do ofiarowania Izaaka jako symbolicznej prefigura-cji ofiarnej śmierci Chrystusa. Baran jest 1 znakiem ^Zodiaku, jego żywiołem jest ^ ogień. Baranek, owca — ze względu na łagodność i cierpliwość oraz na biały kolor jest symbolem łagodno
  • 14. ści, niewinności i czystości. W starożytność obok ^ barana najczęściej składane zwierzę ofiarne, dlatego też symbol Chrystusa i jego ofiarnej • śmierci. W sztuce chrzęść, baranek znajdujący się wśród innych owiec lub stojący z boku wskazuje na Baranka Bożego, który dźwiga grzechy świata. Grupy baranków lub owiec reprezentują także wiernych lub Kościół Męczenników (Chrystus jawi się przy tym w roli Dobrego / Pasterza). Sąd Ostateczny przedstawia m.in. obraz Chrystusa, który oddziela owce od kozłów. Owca jest 8 zna- kiem chińskiego /• Zodiaku, odpowiada ona y Skorpionowi. Barka /• Czółno, /'Lódź. Barwinek — rosnąca w płd. i środk. Europie peł- zająca bylina o skórzastych, wiecznie zielonych liściach i niebieskich kwiatach. Jak wszystkie wie- cznie zielone rośliny, jest symbolem wiecznego życia i wierności. Uchodziła także za środek chro- niący przed czarownicami i czarownikami. Barwy — Bambus: bambus na skale od dawien dawna posiadają wielorakie znaczenia (fragm.); chin. rysunek symboliczne, które często tłumaczy się poprzez tuszem. Czao Pei, pocz. XVII w. podstawowe rozróżnienia takie, jak „ciepłe-zimne" i „jasne-ciemne". /• Błękit, /' brąz, y żółć, y szarość, dzieleń, /• czerwień, y czerń, /•biel, ^fiolet. Bawół ^Wół. Bazyliszek — legendarne zwierzę, które rzekomo wylęgło się ze zniekształconego jaja węża lub ropuchy lub też z gnoju; w symblice póżnostaroż. przedstawiany jako wąż, w średniowieczu zaś jako fantastyczna mieszana istota (kogut z ogonem węża, hybryda koguta i ropuchy, itp.); bazyliszek obdarzony byt siłą zabijania oddechem lub spoj- rzeniem. Symbol śmierci, diabła, antychrysta lub Baran: ofiarowanie barana Jowiszowi Ammonowi; wg grzechu; często przedstawiany pod stopami Chrys- przedstawienia w: A- tusa Zwycięskiego. Rys. na str. 16. Bażant— w mit. Kircher, Oedipus chin. symbol kosmicznej harmonii z racji swego Aegyptiacus, 1652 r. śpiewu i tańca; jego głos i dźwięk bicia skrzydłami wiązano z /• piorunem, tym samym zaś z burzą, ^deszczem i wiosną. Bażant uchodził za związanego z zasadą jang( /" in i jang). W przemianie pór roku bażant zmienia się w ^węża związanego z zasadą in. ten zaś w bażanta. Złoty bażant w starożytności i średniowieczu byt związany Baran: znak Zodiaku z ^feniksem. Belzebub y Mucha. Berło—symbol najwyższej władzy i godności; było oznaką sił boskich; niejednokrotnie też było at- rybutem bogów; rozwinęło się z y laski. Bes— przypominający karła egip. duch opiekuńczy z grymasem na twarzy, najczęściej pokazujący język; miał chronić przed złymi wpływami i przynosić radość. ^Maszkarony. Baranek: Baranek Wielkanocny; figurka z terakoty, z warsztatu A. delia Robią
  • 15. Bazyliszek: grawerunek na relikwiarzu Bez czarny (dziki) — krzew lub drzewo o białych św. Elżbiety w Marburgu pachnących kwiatach i czarnofioletowych owocach. Już w staroż. ceniona roślina lecznicza; Czarny bez za szczeknie skuteczne uchodziło dotknięcie tej rośliny, dzięki czemu choroba rzekomo miała na nią przechodzić. Poza tym czarny bez stosowano jako środek chroniący przed czarownikami i czarownicami. Ścięcie bzu, jak również spalenie go uchodziło za przynoszące nieszczęście lub śmierć. Niekiedy bez łączono z diabłem, co tłumaczono tym, że na drzewie czarnego bzu miał powiesić się Judasz. Ponieważ kwiaty czarnego bzu pachną słodko, jego liście zaś mają gorzki smak, toteż w średniowieczu widziano w nim alegorię chrześcijan (kwiaty) i Żydów (liście), którzy wywodzą się z jednego korzenia i z jednego pnia. Bęben — często stosowany instrument kultowy; jego rytmiczny dźwięk niejednokrotnie przyrów- nywano, np. w buddyzmie, do ukrytych dźwięków i sił kosmosu. Bęben często, np. u ludów Czarnej Afryki, służył do magicznego wzywania niebiańs- Bliźnięta: znak Zodiaku kich sił; w szczególności bęben wojenny pozos- tawał najczęściej w ścisłym związku symbolicznym z /"błyskawicą j y piorunem. W Chinach dźwięk bębna łączono z obiegiem y słońca, a w szczegól- ności z zimowym przesileniem dnia z nocą, tzn. z momentem największego wpływu zasady in ( y in i jang), zarazem jednak ponownego wznoszenia się słońca i tym samym ponownie wzrastającego wpływu zasady jang. Bicz — symbol władzy, szczególnie sędziowskiej. Niejednokrotnie także ^piorun porównywano z uderzeniem bicza. W Wedach morze mleka z pra- początków uderzeniami bicza przemienione zo- stało w y masło, pierwszy pokarm istot żywych. Biel — barwa ^światła, czystości i doskonałości. Biel, jako barwa niekolorowa, podobnie jak jej odpowiednik ^ czerń, zajmuje szczególną pozycję wśród wszystkich barw (które w sumie składają się na biel); jest ona bliska absolutu oraz początku, podobnie jak końca; również ich zjednoczenia, dlatego często używana jest z okazji narodzin,
  • 16. wesela, inicjacji i śmierci; jest barwą żałoby np. w krajach słowiańskich i w Azji, przez pewien czas także na fr. dworze królewskim. Biel była barwą szczególnie preferowaną w przypadku wybranych zwierząt ofiarnych. Kapłani często noszą białe szaty ze względu na związaną z duchem i światłem symbolikę tej barwy; z tej samej racji aniołowie i zmarli często przedstawiani są w chrześcijaństwie często jako odziani na biało; nowo ochrzczeni nosili białe szaty; przy Przemienieniu Chrystusa
  • 17. jego szaty stały się „białe jak śnieg"; białe uroczyste szaty oblubienic, kandydatek do zakonu i przy- stępujących do pierwszej komunii oznaczają nie- winność i dziewiczość. Jednakże biel, w przeci- wieństwie do koloru życia ^czerwieni, jest także barwą duchów i upiorów; niejednokrotnie spotyka- my też przeciwstawienie czerwień = mężczyzna, biel = kobieta. Bliźnięta — spotykamy w różnych postaciach: albo o takiej samej postaci i barwie, albo jedno jasne, drugie ciemne, jedno czerwone, drugie niebieskie, jedno z głową zwróconą ku niebu, drugie z głową zwróconą ku ziemi itd. Symbol dualizmu w toż- samości, wewnętrznych przeciwieństw człowieka, widzianych z wyższego punktu widzenia jedności dnia i nocy, światła i ciemności, równowagi i har- monii. W kosmogonicznych wyobrażeniach różnych Bliźnięta: ludów, np. u Indian, spotykamy także bliźnięta, z personifikacja znaku których jedno jest dobre, drugie zaś złe, jedno Zodiaku; wg reliefu Agostino du Duccio, pomocne w dziele cywilizacji, drugie zaś działające Tempio Malatestiano. XV destrukcyjnie. Bliźnięta są 3 znakiem /• Zodiaku, w w. astrologii przyporządkowano mu żywioł ^powietrza. Blond (barwa włosów) — jako jasna barwa zawiera się w symbolicznym znaczeniu y złota. Dlatego Grecy chętnie wyobrażali sobie swoich bogów jako złotowłosych. Bluszcz — podobnie jak większość wiecznie zielo- nych roślin, jest symbolem nieśmiertelności. Nie- zmiennie zielona barwa i pnący się ,,przytulający się" charakter tej rośliny czynią z niej także symbol niejako przyjaźni i wierności, wskutek czego np. w staroż. Grecji dawano ją oblubieńcom w czasie wesela. Z racji potrzeby opierania się na czymś bluszcz niejednokrotnie byt też kobiecym symbo- lem. Przy tym ta mocna zielona roślina utożsamiała w staroż. siły wegetatywne i zmysłowość, wskutek czego odgrywała poważną rolę w kulcie Dionizosa (Bakchusa) i tak np. menady względnie bachantki, Bluszcz satyrzy i syleni byli uwieńczeni bluszczem, zdobił on także ytyrsy. Bluszczyk kurdybanek — roślina z rodziny war- gowych, najczęściej o błękitno-fiolętowych kwia- tach. W średniowieczu rozpowszechniona roślina lecznicza; ze względu na to niekiedy także symbol Marii. Wieniec z bluszczyków kurdybanków ze- rwanych w noc Walpurgii miał rzekomo dawać zdolność przewidywania następnego dnia czarow- nic. Błękit—barwa y nieba, oddali, ^ wody, najczęściej odczuwana jako przejrzysta, czysta, niematerialna i chłodna; barwa boskości, prawdy i —w sensie trwania przy prawdzie, jak również ze względu Bluszczyk kurdybanek
  • 18. na trwały firmament nieba — barwa wierności. Również barwa tego, co nierzeczywiste, fantastyczne ( ^błękitny kwiatl. niekiedy także w sensie negatywnym (np. niem. ..blau sein" = być pijany). Bogowie i królowie egip. nosili często niebieskie brody i peruki. Hinduistyczne bóstwa Siwe i Krysz-nę najczęściej przedstawiano jako niebieskie lub niebiesko-białe. Zeus i Jahwe tronują ponad lazurem. W śrdw. malarstwie tablicowym o tematyce relig. walkę między /' niebem a uziemią często symbolizowano poprzez kontrast błękitu i y bieli z /'czerwienią i ^zielenią (np. walka św. Jerzego ze smokiem). Poza tym błękit jako symbol czystości jest barwą płaszcza Marii. Na Wschodzie błękit jeszcze dziś uchodzi za kolor chroniący przed złym spojrzeniem. Błękitny kwiat—symbol poezji w powieści Novalisa Heindrich von Olterdingen, stąd ogólnie symbol romantycznej tęsknoty za nieskończenie odłegłym ideałem, jak również w ogóle romantycznej poezji. Błogosławieństwo — związane z symbolicznymi gestami (np. nałożeniem rąk, przeżegnaniem), ro- zumiane jako działające realnie przeniesienie sił lub zjednanie łaski Bożej, y Ręka, / Prawo i lewo. Błyskawica — w wielu kulturach uchodzi za symbol boskiej siły — przerażającej lub twórczej. Błyskawicę i / piorun w mitologicznych wyobrażeniach wielu ludów łączy się przyczynowo z najwyższym bóstwem (np. Jowisz względnie Zeus, Indra). W Biblii często wiązana z boskim sądem i gniewem: karzący Bóg ognia, błyskawicy i gromu. W sztuce antycznej miotający błyskawice Zeus może pojawiać się zarówno jako bóstwo zaptadniające i oświecające, Błyskawica: fragm. z przedstawienia z jak i karzące. W szczególności na Wschodzie Apokalipsy św. Jana, podkreślany jest związek błyskawicy z burzą, ą tym drzeworyt M. Greyffa, 1492 samym jej symboliczne powiązanie z płodności; r. dlatego może ona mieć również znaczenie jednoznacznie falliczne. W niektórych rejonach Azji i Europy aż do naszych czasów składano błyskawicy dla jej przejednania ofiarę z mleka. Bocian — w Biblii zaliczany do stworzeń nieczystych, ale poza tym powszechnie czczony jako symbol szczęścia. Na Dalekim Wschodzie oznacza długie życie, ponieważ uważa się go tam za długo- wiecznego. Często (np. w Egipcie, w staroż., u Ojców Kościoła) uchodził za symbol dziecięcej wdzięczności, ponieważ sądzono, że bocianiątka karmią swych rodziców. Jako tępiący węże ( /• wąż) uchodził w chrześcijaństwie także za wroga diabła i tym samym Błyskawica: Zeus za symbol Chrystusa. Ponieważ żywi się zwierzętami miotający błyskawicę; żyjącymi w glebie (które rzekomo przyjmują dusze miniaturowa rzeźba gr., zmarłych), uważano go niekiedy także za nosiciela brąz, 1 ćw. V w. p.n.e. dusz. Jako powracający corocz-
  • 19. nie ptak wędrowny bocian jest symbolem zmart- wychwstania; ponadto ma on przynosić dzieci (przypuszczalnie m.in. dlatego, że powraca w okre- sie budzenia się natury). Zwyczaj stania na jednej nodze, spokojnie i jakby w zamyśleniu, uczynił zeń (a szczególnie z marabuta) symbol kontemplacji filozoficznej. Bohater (heros) — zgodnie z psychoanalityczną interpretacją symboliki marzeń sennych i baśni często uosobienie zwycięskich sit ego. Borsuk — w Japonii symbol sprytu w pozytywnym sensie; brzuchaty borsuk uchodzi za symbol zado- wolenia ze siebie samego. W sztuce chrzęść. — Brodawnik zwierzę, którego dosiada uosobienie skąpstwa. Bób mieczowaty — roślina użytkowa, znana już w starożytności. Pokryte czarnymi plamami kwiaty bobu niejedno- krotnie uchodziły za symbol śmierci. Jego nasiona symbolicznie łączono z płodnością, z królestwem podziemnym i dlatego też ze śmiercią. Podwójne symboliczne przyporządkowanie bobu śmierci i ży- ciu wyraża się np. w tym, że z jednej strony łączono go z duszami zmarłych, z drugiej zaś z embrionami dzieci przede wszystkim rodzaju męskiego. Ofiary z bobu składano też przy pracy w polu i przy żniwach, podczas wesel i pogrzebów, y Fasola. Brama y Drzwi. Brama słoneczna /• Drzwi. Bramy nieba y Drzwi. Bratek — rodzaj fiołków: bot. nazwa viola tricolor wskazuje na często występującą trój barwność brat- Bratek ka; ze względu na to roślina ta wielokrotnie bywa symbolem Trójcy Św. Ponadto bratek ma jeszcze bardzo różne znaczenia symboliczne: nieśmiałość młodych dziewcząt, wierność kochanków, jak rów- nież zawiści, którą przypisuje się przede wszystkim macochom. Brąz — barwa ziemi i jesieni. W starożytności i w średniowieczu kolor żałoby; w pieśni ludowej i w liryce od późnego średniowiecza ma także znaczenie erotyczne. Broda — symbol męskości i siły, długa broda jest często symbolem mądrości. Bogów, władców i bo- haterów najczęściej przedstawiano z brodami (In- dra, Zeus, Hefajstos, Posejdon, Bóg Żydów i chrze- ścijan). Nawet egip. władczyniom dodawano brody jako symbol ich władzy. W staroż. filozofowie i retorzy nosili brody jako oznakę ich godności. Natomiast Chrystusa aż do VI w. przedstawiano najczęściej bez brody, jako młodzieńca. W wielu kulturach obcięcie brody wrogowi uchodziło za ciężką obrazę. Natomiast na znak żałoby niejedno- krotnie mężczyźni sami obcinali sobie brodę. Brodawnik mieczowaty, mniszek — szeroko roz- Broda: 1 Zeus (rzeźba gr., marmur), 2 Chons (rzeźba egip., granit)
  • 20. powszechniona roślina koszyczkowa zawierająca Brzoza sok mleczny; znana od dawna jako lecznicza; zapewne z tego względu oraz ze względu na kwiaty przypominające promienie słoneczne w śrdw. sztuce chrzęść, został przypisany Chrystusowi i Marii. Jak wiele roślin wydzielających mleczny sok jest symbolem śmierci Chrystusa i męczenników. Broń—symbol mocy; symbolicznie wieloznaczna, ponieważ służy zarówno atakowi, jak i obronie oraz ochronie; jest atrybutem herosów i wojowniczych bogów. W symbolicznym języku Biblii zarówno Jahwe, jak Szatan ma zbroję i broń. Za broń duchową mogą Bukszpan też uchodzić inne symbole, np. trzymany przed sobą krzyż. Brzoza—przede wszystkim w Rosji symbol wiosny i młodej dziewczyny. Brzuch — symbol macierzyńskiego ciepła i opieki ( ^macica), ale także okrutnego pochłonięcia. Brzuch jako żołądek jest także symboliczną aluzją do żarłoczności i materialistycznej postawy życio- wej. W sztukach piast, buddyzmu, przede wszyst- kim w Japonii, nagi brzuch wielu męskich figur (np. bogów szczęścia) symbolizuje uprzejmość, spokój i pomyślność (dobrobyt). Bucik niewieści— gatunek orchidei tak nazywany ze względu na kształt jego kwiatów; niekiedy też Byk: znak Zodiaku zwany ,,hełmem Krymhildy". W wielu legendach łączony z Najświętszą Panną Marią. Bukiet (kwiatów) — jako połączenie wielu, często różnych i różnobarwnych kwiatów jest symbolem jedności w wielości. Bukiet kwiatów y Bukiet. Bukszpan — w starożytności poświęcony Hadeso-wi i Kybele; jeszcze dzisiaj roślina zmarłych i zarazem symbol nieśmiertelności, ponieważ pozostaje zawsze zielony. Jako roślinaskórzastaitwardajest on także symbolem wytrwałości i wytrzymałości, dlatego jego drewno wykorzystywano jako materiał do symbolicznych młoteczków wolnomularzy. Burak ^Chrzan. Burza /• Niepogoda. But—w starożytności noszenie butów było przywi- lejem i symbolem człowieka wolnego, niewolnicy bowiem chodzili boso. Poza tym but (jako poniekąd pendant) pozostaje w związku z symbolicznym fallicznym znaczeniem stopy ( ^ stopa) i w różnych zwyczajach żniwnych i weselnych byt symbolem płodności. Bydlę y Krowa, /•Wół, yByk. Byk — symbol siły,
  • 21. męskiej wojowniczości, dzikości: ze względu na swą aktywność pozostaje w symbolicznym związku ze y słońcem, ze względu na swą płodność również z /"księżycem (także rogi
  • 22. byka i / krowy, ze względu na swój kształt przypo- minający sierp księżyca, były jego symbolem). Byk był u wielu ludów nader cennym zwierzęciem ofiarnym. Już malowidła skalne z młodszej epoki kamiennej w Afryce Płn. ukazują przedstawienia byków, które między rogami noszą wizerunek słońca. W Egipcie bóg płodności Apis był czczony pod postacią byka, często przedstawianego z tar- Byk: bogini Izyda ofiaruje kwiat lotosu Apisowi, czą słoneczną między rogami; ponieważ utożsa- świętemu bykowi Egipcjan, miono go również z Ozyrysem, był zarazem małe figurki z brązu bogiem zmarłych. Śmierć i pogrzeb byka ogłaszanego każdorazowo świętym bykiem-Apisem zawsze były uroczyście obchodzone i kończyły się ,,zmartwychwstaniem" (tj. wyborem nowego byczka). Szczególnie ważną rolę odgrywał byk jako symbol mocy i płodności w kulturze minojskiej. W mit. irań. znane jest m.in. wcielenie kosmicznej płodności w postaci prabyka, który zostaje zabity przez Mitrę, a z jego ciała wyrastają wszystkie rośliny i zwierzęta. Ofiara z byka i chrzest krwią byka w kulcie Mitry ( / ofiara), z którego wyłączone Byk: scena z walki były kobiety, przedstawiają ciągle powtarzaną byków, wg F. Goyi próbę ustosunkowania się do sił byka związanych z płodnością, śmiercią i zmartwychwstaniem. W Indiach bóg Siwa pozostawał w związku z białym bykiem, symbolem okiełznanych sit płodności. U różnych ludów byk—ze względu na swą płodność — pozostawał również w związku z burzą, ^deszczem 1 / wodą. — Z psychoanalitycznego punktu widze- nia byk odpowiada zwierzęcym siłom i seksualno- ści człowieka; w tym aspekcie również walki byków zapewne jeszcze dziś stanowią ciągle powtarzaną próbę antycypacji — poprzez żywy przykład — we- wnętrznego zwycięstwa nad tymi siłami. Byk jest 2 znakiem ^Zodiaku, jego żywiołem jest uziemia. /•Minotaur, ^wół. Bylica — gatunek roślin koszyczkowych. Różne rodzaje bylicy traktowano jako rośliny używane z okazji ślubu i dlatego też łączono z Marią. Oblubienicą niebiańską. ^Piołun. Cedr Cedr — Cedr z Libanu często jest wspominany w Biblii, ze względu na swoje rozmiary uchodził za symbol wielkości i wzniosłości, a ze względu na trwałość jego drewna za symbol siły i wytrwałości. Podobnie jak wszystkie drzewa iglaste cedr jest także symbolem nieśmiertelności. W średnio- wieczu cedr łączono z Marią. Centaur — dziką fantastyczna istota z mit. gr. o ciele konia, z głową i tułowiem męskim. Centaury (poza Chironem) uchodziły za prymitywne
  • 23. bezrozumne, i najczęściej interpretowano je jako alegorię cech zwierzęcych człowieka. Cechy ludzkie (w przeciwieństwie do nich pozostaje y jeździec poskramiający siły zwierzęce) tłumaczono jako symbol cielesno-duchowego dualizmu natury człowieka. W sztuce śrdw. przedstawiano centaury, często ze ostrzałami i łukami, przede wszystkim na fryzach i kapitelach; zwykle oznaczały występki i grzechy, kacerza lub diabła. Uciekający i strzelający do tyłu centaur może zresztą także obrazować człowieka w walce ze ztem. Centaur: centaur i W sztuce XIX i XX w. centaur często ma znaczenie wojownik, metopa z Partenonu. Akropol, Ateny erotyczne. ^Minotaur. Cerber—w mit. gr. piekielny pies pilnujący wejścia do świata podziemnego; każdego zmarłego przyjmował przyjaźnie machając ogonem, normalnie jednak nie wpuszczał nikogo z żywych i nie wypuszczał już żadnych zmarłych. Najczęściej przedstawiany jako dwu- lub trzygłowy, z wężem zamiast ogona; symbolizuje przerażający charakter śmierci i Cerber: Herakles niemożność powrotu do życia; sprowadza Cerbera ze dziś używamy określenia „cerber" w znaczeniu świata podziemnego; przenośnym. przedstawienie na attyckiej Chaos — m.in. w starożytności i w biblijnej opowieści amforze o Stworzeniu ( Tohu wa bohu) symbol stanu świata przed pojawieniem się wszelkiego bytu. Wg wyobrażeń staroegip. chaos istniał w postaci praoceanu Nun przed stworzeniem świata i od tej pory obejmuje go jako stałe źródło siły i odnowy. U alchemików jedno z określeń primae materiae. W psychoanalizie często symbol całkowitej bierności. ^Otchłań. Cherubin — pół zwierzęca, pół ludzka istota wyższych hierarchii duchowych, często występuje w obrazowym, symbolicznym języku Bliskiego Chaos:chaos żywiołów, z: Wschodu. W Starym Testamencie cherubiny to istoty Robert Fludd, Utriusque duchowe towarzyszące Jahwe. W sztuce chrzęść, Cosmi Historia, Oppenheim 1617 najczęściej przedstawiane z wieloma skrzydłami i pokryte oczami: symbol wszech-obecności i wszechwiedzy wyższych światów duchowych; często jako ^tetramorf albo z głową i 4 lub 6 skrzydłami; atrybut /• koło lub koła. Chimera—plujący ogniem potwórz mit. gr., często przedstawiany z głową lwa, ciałem kozy i ogonem smoka lub węża; każda z trzech części może kończyć się własną głową. To pomieszanie form dało pretekst do różnych interpretacji symbolicznych, z których jednak wszystkie łączą się ze sferą zjawisk mrocznych, niekontrolowanych, instynktownych. Chimera: brąz etruski, V Chimerę zabił Bellerofon, który dosiadał skrzydlatego w. p.n.e. rumaka / Pegaza (paralela ze św. Jerzym, zabójcą smoka). Dziś często symbol tworu fantastycznego.
  • 24. Chleb — jeden z najważniejszych pokarmów, a zarazem symbol pokarmu duchowego. Do opisanych w Starym Testamencie ofiar należało Dwanaśc/e Chlebów składanych w świątyni jerozolimskiej, symboli chleba życia. W Nowym Testamencie Chrystus nazwany jest „żywym chlebem, który zstąpił z nieba". Przez przemianę eucharystyczną chleb, obok / wina, otrzymał w chrześcijaństwie swoje najświętsze znaczenie. y Sól. Chmury — ze względu na ich tajemniczy charakter i ze względu na to, że są częścią y nieba, interpretowane są często jako siedziba bogów, często jako skrywające wysokie szczyty gór (np. Olimpu). Również objawieniu się Boga (np. w Biblii) niejednokrotnie towarzyszą chmury. W islamie chmury uchodzą za symbol całkowitej niepoznawalności Allana przed jego pojawieniem się. W Chinach chmura, która rozpływa się na niebie, jest symbolem koniecznej przemiany, której poddać się musi mędrzec, żeby wygasić swą ziemską osobowość i zatopić w nieskończoności. Jako przynosząca deszcz chmura może także niekiedy być symbolem płodności. Choinka / Drzewko Bożonarodzeniowe Chryzantema — w Chinach i w Japonii symbol szczęścia i długiego życia. Ze względu na promieniste uporządkowanie jej płatków również symbol solarny. Emblemat jap. domu cesarskiego. Chrzan — w średniowieczu miał przede wszystkim negatywne znaczenie symboliczne: oznaczał kłótnię i spór. Ponieważ podobnie jak burakowi przypisywano mu pokrewieństwo ze złymi duchami, przeto chrzan i buraki niejednokrotnie święcono, tj. unieszkodliwiano. Chrzest — rytualne obmycie, zanurzenie się w wodzie lub pokropienie nią w sensie oczyszczenia duchowego; jest rozpowszechniony w wielu kulturach, przede wszystkim w związku z rytami narodzin i śmierci lub przy ^inicjacjach. Religie orientalne znają oczyszczające duchowo kąpiele w świętych rzekach (np. Eufrat czy Ganges). W kulcie Attisa i Mitry istniał zwyczaj chrztu we krwi byka. W przeciwieństwie do powtarzających się obmywań i rytów oczyszczenia chrzest chrześcijański był pierwotnie pewnego rodzaju kąpielą, jednorazowym aktem, który przypieczętowywał przyjęcie do Kościoła chrzęść. Chrzest Chrystusa oznacza zarazem duchowe oczyszczenie i Zesłanie Ducha Św. Wg św. Pawła zanurzenie przy chrzęść, chrzcie jest symbolem śmierci i zmartwychwstania w Chrystusie. /•Obmycie rąk i stóp. Chrzest: chrzest Jezusa, relief z chrzcielnicy katedry w Hildesheim, ok. 1220 r.
  • 25. Ciasto — symbol nieukształtowanej materii lub też połączenia / wody i uziemi. Wyrabianie i formowanie ciasta niekiedy też porównywano z męską seksualnością i siłą twórczą. Ciasto zakwaszone— już we wczesnym judaizmie niejednokrotnie symbol rozkładu, duchowego zepsucia, nieczystości. Chleby ofiarne, które składano bogom, musiały przeto być niemal zawsze nie kwaszone (przaśne). Przy wyjściu ludu Izraela z Egiptu, które dokonało się nocą i w pośpiechu, uciekający zabrali ze sobą przaśne ciasto, ponieważ nie było już czasu, by czekać na zakończenie procesu fermentacji; podczas ucieczki więc spożywano chleby nie kwaszone; doroczne święto paschy u Żydów, które też nazywa się ,,świętem przaśników", jest symbolicznym powtórzeniem wyjścia z Egiptu, które z kolei jest symbolem obietnicy. Cielę — jako zwierzę rzeźne jest symbolem ofiary; w tym znaczeniu zajmuje niekiedy miejsce byka jako atrybut Ewangelisty Łukasza ( ^symbole Ewangelistów). / Złoty cielec. Ciemność /• Światło. Cień — z jednej strony przeciwieństwo ^światła; pod tym względem np. aspekt zasady in ( yin i jang); z drugiej — rodzaj odbicia (podobizny) każdego zjawiska fizycznego i tak też cień często jest interpretowany jako określona istotna forma ziemskich postaci; często, np. W Afryce, uchodzi za drugą, pokrewną śmierci naturę wszystkich rzeczy i istot. — W wielu językach Indian to samo słowo cień określa obraz i duszę. — W różnych wyobrażeniach świata pośmiertnego zmarłych pojmuje się jako cień, zgodnie z tym też duchy, które pojawiają się w postaci ludzkiej, lub ludzie, którzy duszę swą sprzedali diabłu, nie mają cienia. Jako postać „bezkrwista" i tylko pozornie ożywiona cień również w sensie filozoficznym pojawia się jako symbol pozorności świata ziemskiego, tak np. w buddyzmie, lub jako symbol poznania opartego na samych przypuszczeniach, nie orientującego się według świata idei, tak np. w Platona przypowieści o jaskini ( ^jaskinia). C.G. Jung pod pojęciem cienia rozumie całość podświadomych warstw osobowości, które świadomie zostają stopniowo przyswojone i przemienione w procesie indywiduacji. Cierń—symbol trudu, przeszkód i cierpienia. Cierń agawy był w kilku plemionach Indian narzędziem samoumartwiania: kapłani rozrywali sobie nim skórę, by wypływającą krew ofiarować bogom. W chrzęść, sztuce piast, gałąź cierniowa owinięta wokół czaszki Cierń: Chrystus z koroną cierniową; zmarłego jest symbolem wiecznego fragm. z karty tytułowej wielkiej Pasji A. Dlirera, 1511
  • 26. potępienia. Cierniowa korona Chrystusa jest zarazem symbolem bólu, jak i szyderstwa. Tonsura mnichów pozostawała także w związku z tym symbolem. Krzak ciernisty w opowieści o ofierze Izaaka uchodził niekiedy za prefiguracyjny symbol krzyża i cierniowej korony Chrystusa. / Krzak ciernisty płonący. Cis — jako wiecznie zielone drzewo i ze względu na fakt, że żyje bardzo długo, jest symbolem nieśmiertelności. Ponieważ jego szpilki i nasiona są Płonący krzak cierniowy: trujące, uchodziło ono także za przynoszące śmierć Mojżesz przy płonącym i dlatego niejednokrotnie symbolizowało śmierć i krzaku cierniowym; wg zmartwychwstanie. W średniowieczu widziano w witrażu z kolegiaty w Wimpfen im Tal, 1 poi. XIV nim także środek przeciwko czarom. Cnoty w. kardynalne — ^fortituto (dzielność), /•justitia (sprawiedliwość), >"prudentia (roztropność), ^temperantia (umiarkowanie). Crux gammata ^Swastyka. Cykada ^Świerszcz. Cyna—wśrdw. alchemii utożsamiana z Jowiszem, którego uważa się za planetę dobroczynną; miała działać jako pośrednik między gorącem a zimnem, między Marsem ( ^żelazo) i Saturnem ( /•ołów), jako roztropność i żywość. /" Metale. Cynober — ze względu na swoją barwę ( ^czerwień) jest symbolem życia lub niekiedy też nieśmiertelności. Cyprys— u wielu ludów uchodzi za święte drzewo. Jako zawsze zielona, długowieczna roślina jest czczona, jak wszystkie drzewa iglaste, jako symbol długiego życia i nieśmiertelności. W staroż. natomiast uchodził za symbol śmierci, ponieważ po ścięciu nigdy nie odrasta; dlatego łączono go z Plutonem i światem podziemnym. W Chinach nasiona cyprysu łączono z zasadą jang ( /'in i jang), ich spożycie miało przynosić długowieczność. Cyrkiel — jako instrument projektowych. Cyprysy kreślarskich zdolności jest symbolem aktywnej siły stwórczej i umysłowej rozwagi, roztropności. sprawiedliwości, umiarkowania i prawdy; atrybut różnych nauk i ich personifikacji, jak np. geometrii, astronomii, architektury, geografii. Połączenie cyrkla z ywęgielnicą uchodziło w ezoterycznym języku symbolicznym (zarówno w dawnych Chinach, jak i na Zachodzie) za symbol połączenia okręgu względnie y nieba (cyrkiel) z y kwadratem względnie uziemią (węgielnica), tj. za symbol doskonałości. Tradycja symboliki wolnomularzy zna przyporządkowanie różnych kątów rozwarcia ramion cyrkla różnym stopniom rozwoju Cyrkiel: Stwórca mierzący duchowego: np. 90° (odpowiednio do węgięlnicy) świat cyrklem; wg miniatury z Bibel moralisee, Francja, oznacza równowagę sił duchowych pół. XIII w.
  • 27. i materialnych. Także różne zestawienia węgiel-nicy i cyrkla mogą symbolizować stosunek ducha i materii, i tak węgielnica na cyrklu oznacza opanowanie ducha przez materię, skrzyżowanie obu instrumentów — równowagę materii i ducha, a cyr- kiel na węgielnicy — opanowanie materii przez ducha. Cytryna — w judaizmie symbol serca ludzkiego. W średniowieczu uchodziła za symbol życia i chroniła przed wrogimi życiu siłami, np. przed czarami, trucizną, zarazą itd., wkładano ją do grobu, od- grywała także rolę w zwyczajach związanych z chrztem, weselem, konfirmacją, komunią itd. W późnym średniowieczu, jako symbol czystości, była atrybutem maryjnym. Czapla — w Egipcie niekiedy uważana za świętego ptaka; również ptak Benu ( /"feniks) czasami przy- biera postać czapli. Ze względu na jego długi dziób spotykamy czaplę niejednokrotnie jako symbol zgłębiania ukrytej mądrości, z drugiej zaś strony — ciekawości (która wszędzie wtyka swój dziób). W średniowieczu, podobnie jak inne zwierzęta niszcząca węże ( /"wąż), czapla była symbolem Chrystusa. Szara czapla, ze względu na jej popielate upierzenie, uchodziła za symbol pokuty. Ponieważ wg Pliniusza czapla może płakać z bólu, przeto symbolicznie łączono ją także z Chrystusem na Górze Oliwnej. Czara, kielich —często jest symbolem przelewającej się pełni — w Biblii obraz czary pojawia się w różnych kontekstach; jako czara zbawienia lub losu, które człowiek otrzymuje z ręki Boga w postaci pucharu lub jako jego zawartość albo też jako czarę gniewu bożego, itd. W scenie na Górze Oliwnej Chrystus mówi o kielichu cierpień, przed którymi stoi. Jako naczynie mieszczące pokarm czara pojawia się niekiedy jako symbol macierzyńskiej, karmiącej piersi (np. w Indiach); jako kryjący i zawierający coś pojemnik czara jest także symbolem łona macierzyńskiego. Ze względu na jej kształt łączono ją z sierpem księżyca ( / półksiężyc), który, również z racji swej mlecznobiatej barwy, znowu wskazuje na macierzyńską pierś. Czary w rytuałach lub w relig. sztuce piast, zawierają często napój nieśmiertelności. Kielich, który zawiera krew Chrystusa, w przedstawieniach obrazowych wskazuje — także poza Eucharystią — na Chrystusa i zbawienie wieczne. Wspólne picie z jednej czary lub kielicha w ramach jakiejś społeczności na znak współnależenia do niej lub Czara: kielich partycypacji w jakiejś wspólnie uznawanej idei, religii eucharystyczny, fragm. wg itd. jest rozpowszechnione w różnych kulturach. obrazu J.D. de Heema, ok. Wzajemna wymiana czar symbolizuje wier 1650
  • 28. ność (np. w Japonii, w ramach ceremonii ślubnej). W literaturze muzułm. spotykamy czarę jako symbol ludzkiego serca; zaś trzy czary wypełnione /"mlekiem, ^ winem i / wodą symbolizują: islam (mleko jako symbol religii naturalnej i słusznej), chrześcijaństwo (w którym wino zachowuje znaczenie sakralne) i judaizm (w którym woda odgrywała niszczącą rolę w potopie i pomocną przy przekraczaniu Morza Czerwonego). Symboliczna treść czary niekiedy jest także bliska kosmicznemu symbolicznemu znaczeniu czaszki ( ^czaszka). /'Graal. Czarne słońce /• Słońce. Czarnokwit /"Waleriana. Czaszka, trupia czaszka — często symbolicznie porównywana ze sklepieniem niebios (wyraz sym- bolicznego powiązania znaczeniowego między lu- dzkim mikrokosmosem a uniwersalnym makro- kosmosem). Zwłaszcza w sztuce Zachodu symbol przemijalności. Jako materialne ,,naczynie" ducha czaszka była chętnie stosowana-przez alchemików jako pojemnik przy wszelkiego rodzaju procesach przemiany. Również kult czaszki, który pojawia się w wielu kulturach, ma zapewne swe podłoże w ro- zumieniu czaszki jako ,,siedziby" ducha. Przed- stawiana często jako leżąca pod krzyżem Chrys- tusa nawiązuje do czaszki Adama ( ^Adam). Czaszka: św. Hieronim Czerń — jako barwa nie kolorowa symbolicznie medytujący nad czaszką; pozostaje w analogicznym stosunku do /"bieli; wg rysunku piórkiem A. podobnie jak ona, odpowiada absolutowi i dlatego Dlirera może wyrażać zarówno pełnię życia, jak i jego totalny brak. Często pojawia się w aspekcie nie- zróżnicowania, otcManności, dla opisania ciemno- ści, prachaosu, śmierci. Jako barwa żałobna— ina- czej niż świetlista barwa bieli, która symbolizuje nadzieję — pozostaje bliska rezygnacji i bólowi. Jako barwa nocy partycypuje w symbolicznym zestawieniu „matka-płodność-tajemnica-śmieró", toteż często jest barwą bogiń płodności i bo-giń- matek oraz ich kapłanek; w tym kontekście jest symbolicznie spokrewniona niekiedy z barwą krwi, y czerwienią. W Chinach czerń jest barwą żeńskiej zasady in ( ^in i jang) i jest przeciwstawiana — inaczej niż u nas — nie bieli, lecz / żółci (niekiedy też /• czerwieni) jako uzupełniające ją przeciwieństwo. Jako barwę zła spotykamy czerń np, w czarnej magii. Na dworze hiszp. czerń była przez długi czas barwą powagi i godności. Z punktu widzenia psychoanalitycznego czarne zwierzęta i ludzie jako postaci występujące w snach często wyrażają zmysłowe dążenia podświadomości. Czerwień—barwa y ognia i y krwi i podobnie jak
  • 29. one, jest ambiwalentna pod względem symbolicz- nym; pozytywnie: barwa życia, miłości, ciepła, natchnionej namiętności, płodności; negatywnie: barwa wojny, niszczącej siły ognia, przelewu krwi, nienawiści. W starożytności była rozpowszechniona wiara, że czerwień chroni przed niebezpieczeń- stwami. l tak niekiedy malowano czerwienią zwie- rzęta, drzewa i przedmioty, by chronić je przed złymi wpływami lub uczynić płodnymi. W Egipcie czerwień, barwa rozżarzonej pustyni, uchodziła za symbol „zła" i ,,zniszczenia"; dlatego np. pisarze używali czerwonego płynu pisząc na papirusach złe słowa; jako barwa korony Dolnego Egiptu czerwień miała zapewne znaczenie pozytywne. U Rzymian oblubienice nosiły ognistoczerwony welon, flammeum, co było symboliczną aluzją do miłości i płodności. Poza tym u Rzymian czerwień jako symbol władzy była barwą cesarza, szlachty i generałów. Również członkowie wyższego sądownictwa posługiwali się chętnie barwą czerwoną, np. w średniowieczu kat jako pan życia i śmierci nosił czerwoną szatę (jeszcze dziś w wielu krajach jest to barwa sędziów, szczególnie wysokiej rangi). Kardynałowie noszą czerwień ze względu na krew męczenników. Ale także Szatan, władca piekła, i Nierządnica Babilońska są odziani w czerwień; jest to wyraz pożerającej mocy ognia piekielnego lub nieokiełznanych żądz i namiętności. W alchemii czerwień często uchodziła za barwę y kamienia mądrości, który pojmowano jako kamień, który nosi cechy światła słońca. Czerwień jako sygnalna barwa rzucająca się w oczy, która obiecuje przełom, nowe życie i ciepło, jest barwą sztandarów rewolucji, dziś zaś w szczególności socjalizmu i komunizmu. Człowiek—człowiek sam, jak również części i fazy rozwoju ciała ludzkiego pojawiają się w wielu kulturach jako symbol związków pozaludzkich. Rozpowszechniona jest interpretacja człowieka jako mikrokosmosu w analogii do wszechświata (makrokosmosu). Bardzo często spotykamy przy- porządkowania części ciała ludzkiego, jego organów lub podstawowych substancji innym sferom, i tak np. kości (jako element dźwigający ciała) odpowiadają y ziemi, głowa (jako siedziba umysłu) — /"ogniowi, płuca (jako organ oddychania) — /• powietrzu, a krew (jako płynna, łącząca wszystko substancja) — Człowiek: człowiek jako zwodzie. Sztuka lekarska wcześniejszych epok w makrokosmos ze strefami dużej mierze opierała się na przyjęciu analogii światła i cienia; wg przedstawienia w; między zjawiskami ciała ludzkiego i fenomenami Robert Fludd, Utriusaue reszty świata ( 7 zodiak). Człowiek (często Cosmi Historia, uskrzydlony) jest atrybutem Ewangelisty Mateusza ( / Oppenheim, 1619 symbole Ewangelistów).
  • 30. Czosnek — u wielu ludów, przypuszczalnie ze względu na jego mocną woń, którą symbolicznie interpretowano jako siłę odstraszającą, uchodził za środek przeciwko złemu spojrzeniu i przeciwko złym duchom, w Europie Środk. także w szczególności przeciwko wampirom. W Grecji już samemu wypowiedzeniu słowa ,,czosnek" przypisywano działanie ochronne. Czółno, barka, łódź— często jest symbolem przejś- cia z królestwa żywych do królestwa zmarłych (lub odwrotnie); spotykamy je w mitologicznych wyob- rażeniach bardzo wielu ludów. W mit. gr. np. przewoźnik Charon przeprawia zmarłych w czółnie przez graniczą rzekę do świata podziemnego (Styks Czosnek lub Acheron). Wg wyobrażeń egip. bóg słońca Re żeglował podczas dnia poprzez niebo w barce dziennej, nocą w barce nocnej przez świat podziemny. Rozpowszechnione jest porównanie sierpa księżyca ( y półksiężyc) z barką. Ze względu na swój kształt, który pozwala na poruszanie się w dwóch przeciwstawnych kierunkach, czółno było Czótno: egip. także symbolicznym ucieleśnieniem starorz. boga o przedstawienie barki podwójnym obliczu ^Janusa. solarnej (z głowami węży), Czterdzieści—wBiblii liczba oczekiwania, przygo- w której Ra codziennie przemierza niebo towania, pokuty, postu lub kary; wody potopu po- krywały ziemię przez 40 dni i 40 nocy; Mojżesz czekał na Górze Synaj 40 dni i 40 nocy zanim otrzymał tablice z przykazaniami; miasto Niniwa, by uniknąć kary, odprawiało pokutę przez 40 dni; wędrówka Izraelitów przez pustynię trwała 40 lat; Jezus pościł 40 dni na pustyni, a po Zmartwychws- taniu pojawiał się swym uczniom przez 40 dni. Kościół chrzęść, zna — związany z postem Chrys- Czółno: egip. barka tusa — 40 dniowy okres postu przed Wielkanocą. zmarłych; malarstwo Czternaście — w chrzęść, myśleniu symbolicznym ścienne w grobowcu Sen- ma znaczenie jako podwojenie świętej liczby nufera, Teby, XVIII dynastia ^siedem; liczba dobroci i miłosierdzia, dlatego np. liczba 14 pomocników w potrzebie. Cztery — jako liczba-symbol pozostaje w ścisłym związku z /"kwadratem i /"krzyżem. Jest liczbą 4 stron świata i tym samym 4 głównych wiatrów, 4 pór roku, 4 żywiołów ( /"ogień, /"woda, ^•powietrze, /"ziemia), 4 temperamentów, 4 rzek rajskich, 4 Ewangelistów, 4 faz życia (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość) itd. Zgodnie z za- sadą porządkującą przestrzeń jest przede wszyst- kim symbolem ziemi i często się do niej odnoszą- cym symbolem całości. yTetramorf. Cztery: cztery wiatry; stary drzeworyt
  • 31. Ćma — jako / motyl nieodparcie przyciągany przez / światło, w którym się spala, jest symbolem mistycznej, ofiarnej i bezinteresownej miłości du- szy do boskiego światła. Dąb — u wielu ludów indoeurop. drzewo święte. W Grecji (w szczególności w Dodonie) było poświęcone Zeusowi, u Rzymian Jowiszowi, a u Germanów Denarowi, przede wszystkim ze względu na swą majestatyczną postać i na właściwość przyciągania /• piorunów. Z powodu twardości i trwałości drewna już od czasów staroż. jest symbolem siły, męskości i wytrwałości; ponieważ jego drewno uchodziło w starożytności i w średniowieczu za niezniszczalne, dąb był także symbolem nieśmiertelności. W XVIII w. dąb stał się w Niemczech symbolem pogaństwa, od początku XIX w. liście dębowe uchodzą za wawrzyn zwycięzców. Deesis — przedstawienie Chrystusa tronującego jako Sędzia Świata między Marią a Janem Chrzcicielem, którzy orędują za dusze ludzi; często symbolicznie uproszczone przedstawienie Sądu Ostatecznego. Dąb Deformacja — deformacja cielesna wskazuje często na szczególne i tajemnicze (dobre i złe) zdolności. yJednooczność, yjednonożność, skulenie. Delfin — jako zadziwiająco inteligentne, przyjazne ludziom i ruchliwe zwierzę delfin dał wielu ludom związanym z y morzem powód do różnych mito- logicznych interpretacji. Zarówno w kulturze kre- teńsko-mykeńskiej, jak i u Greków i Rzymian uchodził za podobnego bogom. W Grecji byt poświęcony przędę wszystkim bogu światła Apollinowi, ale także Dąb: wieniec dębowy jako Dionizosowi (chroniącemu podróże morskie), ozdoby orderu Afrodycie (która wyłoniła się z morza) i Posej-donowi wojskowego (jako bogu morza). Poza tym delfin uchodził za przewodnika dusz, który na swoim grzbiecie pewnie prowadzi dusze zmarłych do królestwa śmierci. W tym aspekcie przejęła go jako symbol także sztuka wczesnochrześc. i odniosła do Chrystusa jako Zbawiciela. Delfin: morska podróż Dionizosa, z gr. czary, ok. 350 r. p.n.e.
  • 32. Delfin: różne przedstawienia delfina na monetach antycznych Deszcz— na całym świecie rozumiany jako symbol niebiańskiego oddziaływania na ziemię, symbol płodności, często jako zapładnianie ziemi przez niebo (krople deszczu jako sperma bogów); w tym sensie też jest to plastyczny symbol duchowego i psychicznego wpływu bogów na ziemię, y Jedno- Delfin: kotwica i delfin: nożność. katakumby, II w. n.e. Diament — symbolicznie najczęściej rozumiany jako doskonały /"kryształ, stąd symbol absolutnej czystości, duchowości i niezmienności. W Indiach niekiedy także symbol nieśmiertelności; /•tron Buddy zbudowany jest z diamentu. Platon opisuje oś świata jako diamentową. Wierzenia ludowe w Europie przypisują diamentowi różne czarodziejskie właściwości: ma on leczyć choroby, unieszkodliwiać trucizny, przepędzać dzikie zwierzęta, czarownice i upiory czynić niewidzialnym, pomagać zyskiwać względy kobiet. W renesansie uchodził przede wszystkim za symbol odwagi i siły charakteru. Dłuto — podobnie jak yplug symbol aktywnej, męskiej zasady, która obrabia i formuje bierną, kobiecą materię. Dodekaeder, dwunastościan— ciało ograniczone przez dwanaście równych wielokątów, symboliczne znaczenie ma w szczególności dodekaeder pentagonalny, który ograniczony jest przez dwana- ście pięciokątów; partycypuje on w symbolice liczby y dwanaście i liczby y pięć. Uchodzi za najdos- konalsze z pięciu ciał regularnych, czyli platońskich, i dlatego jest symbolem pełni. Platon przyjmował, że kosmos ma postać dwunastościanu. Dolina — w Dodekaeder przeciwieństwie do /•góry jest symbolem zstępowania i głębi, w negatywnym sensie pojmowana jako określenie straty duchowej i psy- chicznej. w pozytywnym — jako pogłębienie prze- życia i wiedzy; poza tym w przeciwieństwie do męskiej wznoszącej się góry jest symbolem kobie- cego łona. W islamie znamionuje drogę duchowego rozwoju. Często jako symbol spotykamy dolinę
  • 33. w literaturze taoizmu: szeroka, otwarta dolina sym- wyższego rozwoju duchowego także klasztory bolizuje otwartość na wpływy niebiańskie; jako porównywano niekiedy z drabinami (klasztory miejsce gromadzenia się wody spływającej z gór cystersów i kartuzów niekiedy noszą miano „Scala jest zarazem symbolem duchowej koncentracji. Dei"). /• Schody. Drabina niebiańska y Drabina. Zielona, żyzna dolina jest poza ty m u różnych Drewno — jako jedno z najstarszych i najważniej ludów — w przeciwieństwie do ubogich gór — utożsamieniem pełni i dobrobytu. Dom — jako rejon uporządkowany i ogrodzony, podobnie jak y miasto lub świątynia, jest sym- bolem kosmosu względnie kosmicznego ładu. Nie- jednokrotnie grobom nadawano kształt domów ze względu na ich znaczenie jako ostatniej siedziby człowieka (np. piramidy Egipcjan). Podobnie jak świątynia dom bywa symbolem ludzkiego ciała, często (tak np. w buddyzmie) w związku z wyob- rażeniem, że ciało użycza duszy schronienia tylko przez krótki czas. Niekiedy (np. w psychoanalitycznej interpretacji marzeń sennych) symboliczne odniesienie ciało-dom opracowane jest jeszcze bardziej szczegółowo, tak że fasada domu odpowiada zewnętrznemu wyglądowi, dach — głowie, umysłowi lub świadomości, piwnica— instynktom, popędom, a kuchnia — przemianom psychicznym. Dół /• Głębia. Dudek—w poezji arab. wysłannik miłosny. W średniowieczu ze względu na swój czubek przypominający rogi i ze względu na cuchnący płyn, którym spryskuje swych wrogów, niekiedy symbol diabła; dlatego też odgrywał rolę u czarowników i czarow- Drabina: drabina cnót, wg miniatury z ZwettI nic. Drabina, drabina schodkowa— w różnych warian- tach symbol związku między ^niebem a uziemią (w tym kontekście niekiedy bliska symbolicznego znaczenia ^ tęczy); symbol wstępowania i wzno- szenia się; symbol stopniowego wzmagania się lub rozwoju. Liczba szczebli drabiny odpowiada często jakiejś świętej liczbie (np. ^-siedmiu), poszczególne jej szczeble mają niekiedy różne barwy (np. w buddyzmie) lub składają się z różnych metali (np. w misteriach Mitry); często tym samym odpowiadają one zarazem różnym stopniom duchowego wtajemniczenia. Biblia wspomina m.in. Jakubowy sen odrabinie niebiańskiej, po której wstępowali i zstępowali aniołowie: symbol żywego związku między Bogiem a człowiekiem. W sztuce chrzęść, często spotykamy drabinę cnót, po której ludzie cnotliwi, zagrożeni zewsząd przez demony, szczebel po szczeblu zmierzają wzwyż. Jako miejsca
  • 34. szych materiałów używanych przez człowieka pierwotnie często utożsamiane z materią w ogóle lub z materia prima. Dlatego też pozostaje w ścisłym związku symbolicznym z kompleksem znaczeń ,,siła życiowa", „macierzyńskość",,,niesienie i ochrona". W Chinach drewno odpowiada symbolicznie — jako jeden z pięciu ^żywiołów — wschodowi i wiośnie. Droga Mleczna—w religijnych wyobrażeniach wielu ludów ogniwo łączące nasz świat ze światem transcendentnym; porównywano ją do białego węża (np. w kilku kulturach indiańskich), do rzeki, do śladów stopy, do wylanego mleka, do drzewa, do haftowanej szaty itd. Niejednokrotnie uchodziła (np. na Wschodzie i u Germanów) za drogę, którą dusze zmarłych muszą wędrować po śmierci; wiele ludów pierwotnych pojmowało ją także jako miejsce pobytu zmarłych. W Japonii, Indiach i Egipcie uważano Drogę Mleczną za rzekę w jakimś żyznym kraju, nad której brzegami mieszkają bogowie. U kilku ludów była ona bliska symbolicznego znaczenia /• tęczy. Niekiedy pojmowano ją również jako rysę w sklepieniu nieba, przez którą prześwieca niebiański ogień. Drop — żuraw, który często porusza się biegając. Samcowi często towarzyszy wiele samic, dlatego u ludów Czarnej Afryki drop uchodzi za symbol małżeństwa poligamicznego. Ze względu na zwią- zek z ziemią ptaka tego uważa się za symbol dzieci, które nie chcą się oderwać od matki. Drzewko Bożonarodzeniowe (choinka) — drzewo szpilkowe, w okresie Bożego Narodzenia oświetlone i ozdobione niemal wszędzie w świecie chrzęść.; przyjęło się powszechnie dopiero w XIX w., zapewne wywodzi się jednak z pogańskiego zwyczaju: w tzw.Rauhnachte (25 grudnia—6stycz- nia), w których szczególnie bano się złych duchów, dla obrony przed nimi zawieszano w domach zielone gałązki i zapalano świece. W chrześcijaństwie drzewko Bożonarodzeniowe jest symbolem prawdziwego drzewa życia ( /• drzewo), światła symbolizują narodzone w Betlejem ,,Światło Świata", jabłka, często wieszane jako ozdoba, stanowią symboliczne odniesienie do rajskiego ^jabłka poznania, a tym samym do grzechu pierworodnego, zmazanego przez śmierć Chrystusa, tak że ludzkość ma znowu możliwość powrotu do Raju (symbolizowanego przez drzewko Bożonarodzeniowe). Drzewo — jeden z symboli najbogatszych w znaczeniu i najbardziej rozpowszechnionych; czczony jako potężna reprezentacja królestwa roślin szęsto jako symbol boskich istot lub miejsce pobytu mocy numinotycznych. Drzewo życia ze swym odnawia-
  • 35. jącym się co rok listowiem jest przede wszystkim symbolem pokonującego stale śmierć odradzania się życia, drzewo szpilkowe zaś symbolem nie- śmiertelności. Kształt drzewa z jego zagłębionymi w ziemi korzeniami, potężnym, wznoszącym się pionowo pniem i często pozornie wznoszącą się ku niebu koroną często pozwalają mu być symbolem powiązania kosmicznej sfery podziemno-chtonicz-nej, życia na ziemi, i nieba. Aspekty te odgrywają rolę także w związku z wyobrażeniem drzewa kosmicznego, w którym widziano albo podporę świata, albo — częściej — ucieleśnienie y osi świata (np. w mit. nord. wiecznie zielony kosmiczny jesion Yggdrasil); liście i gałęzie takich drzew kosmicznych Drzewo: drzewo Poznania są często zamieszkane przez mitologiczne zwierzęta, z Adamem i Ewą oraz dusze zmarłych lub nienarodzonych (ukazywanych wężem; wg ryciny z Cod. Vigilanus seu Albeldensis często pod postacią /" ptaków) lub też wschodzące i zachodzące słońce i księżyc; przypuszczalnie w symbolicznym związku z /'Zodiakiem w licznych wyobrażeniach mitologicznych, np. w Indiach i Chinach, spotykamy dwanaście ptaków słonecznych, które zamieszkują gałęzie drzewa kosmicznego; ptaki, które żyją w koronie drzewa kosmicznego, mogą być poza tym symbolami wyższych stopni duchowego bytu i rozwoju. Szeroko rozpowszechnione są antropo-morficzne interpretacje drzewa (które stoi wyprostowane jak człowiek i podobnie, jak on, rośnie i przemija), i tak np. pojawia się ono u różnych plemion w Azji Środkowej, Japonii, Drzewo: korowód wokół Korei czy Australii jako mityczny przodek ludzi. idola w kształcie drzewa, Dalszą symboliczną identyfikacją drzewa z model w glinie, Cypr, ok. człowiekiem jest rozpowszechniony w licznych 1000 r. p.n.e. rejonach Indii, mający na celu wzmocnienie płodności zwyczaj poślubiania drzewu narzeczonej przed weselem; w tym kontekście wymienić także trzeba symboliczne zaślubiny dwóch drzew, których siła życiowa ma przejść na określoną parę ludzi. Drzewo przynoszące owoce oraz zapewniające cień i ochronę u wielu ludów rozumiano w aspekcie kobiecości względnie macierzyństwa, natomiast prosty pień jest z reguły symbolem fallicznym. Rozpowszechnione jest również powiązanie drzewa z /'ogniem, co przypuszczalnie wiąże się z przypisywaną siłą życiową: ogień ma ukrywać się w drewnie określonych drzew, skąd trzeba go dobywać przez pocieranie. Tradycja ind. zna wyobrażenie rosnącego odwrotnie drzewa, którego korzenie znajdują się w niebie, a gałęzie rozpościerają się pod ziemią, co być może jest m.in. Drzewo: rajskie Drzewo symbolem życiodajnej siły słońca w świecie Poznania, przedstawione fizycznym i duchowego /• światła w sferze duchowej ( jako drzewo śmierci; drzeworyt Josta Ammana /"wyżyna, y głębina). Bhaga-wad-gita interpretuje odwrócone drzewo także jako
  • 36. symbol rozwoju wszelkiego istnienia z jakiejś pra- podstawy: korzenie reprezentują zasadę wszelkich pojawów, gałęzie zaś konkretne i szczegółowe urzeczywistnienie tej zasady. Odwrócone drzewo występuje także w innych kontekstach, i tak np. w kabale jako drzewo życia czy w islamie jako drzewo szczęścia. W Biblii drzewo pojawia się przede wszystkim w podwójnej postaci drzewa życia i drzewa poznania dobra i zła. Drzewo życia symbolizuje początkową pełnię Raju i jest zarazem symbolem wyczekiwanego spełnienia kresu czasów; drzewo poznania ze swymi kuszącymi owocami symbolizuje pokusę działania wbrew boskim przykazaniom. Sztuka i literatura chrzęść, często ustanawiają ścisły związek między drzewami Raju a Drzewo: drzewo życia na krzyżem Chrystusa, który ,,zwrócił nam Raj" egip. naczyniu szklanym (najstarszym na świecie), ( ydrzewo-krzyż) i który jest ,,prawdziwym drzewem 1500 r. p.n.e. życia". Psychoanaliza widzi w drzewie ważny symbol, który często jest interpretowany w od- niesieniu do matki, do rozwoju psychicznego i du- chowego lub też do śmierci i ponownych narodzin. Pewne psychologiczne teksty starają się wykorzys- tać rysunki drzew jako symboliczne schematy wy- razu pełnej osobowości. /"jabłko, yarborphiloso- phica, y drzewo-krzyż, /"grusza, /"dąb, /"jesion, ^figowiec, -/drzewo życia, /" lipa,/• oliwka, /•drzewo brzoskwiniowe, /• śliwa, y drzewko Bo- żonarodzeniowe,/"korzeń Jessego,/"cedr, y cyprys. Drzewo brzoskwiniowe— ze względu na m.in. jego wczesne kwitnienie jest w Chinach symbolem wios- ny i płodności. W Japonii kwiaty brzoskwini są symbolem dziewiczości. Jego drewno, podobnie jak drewno y morwy, uchodziło w Chinach za skuteczny Drzewo-krzyż: personifikacja środek przeciw złym wpływom; również jego Kościoła owocom przypisywano podobne działanie. Drzewo, z zieleniejącym krzyżem; malowidło kwiaty i owoce brzoskwini uchodziły poza tym za książkowe, ok. 1180 r. symbole nieśmiertelności. Drzewo iglaste / Drzewo. Drzewo-krzyż—spotykana w szczególności w Nie- mczech i we Włoszech forma krzyża Chrystusa z liśćmi, kwiatami i owocami jako symbol pokonania śmierci ( /• drzewo). Niekiedy drzewo z liśćmi i owocami i z Ukrzyżowanym wskazuje także na rajskie drzewo poznania i tym samym na prze- zwyciężenie grzechu pierworodnego przez Chrys- tusa. Drzewo liściaste /• Drzewo. Drzewo oliwne y Drzewo oliwkowe. Drzewo oliwkowe, drzewo oliwne— stara roślina uprawna o bogatym znaczeniu symbolicznym; w Grecji była poświęcona Atenie i uchodziła za symbol duchowych sił i poznania (ponieważ dostar-
  • 37. czata oliwy do lamp oliwnych, przeto pozostawała równowagi; symbolizuje ona ruch. który pierwszy w związku ze ^światłem), oczyszczenia (ze wzglę- daje początek rozwojowi. Liczne zjawiska wspiera- du na czyszczącą moc oleju), płodności i siły życia ją dua/<styczny światopogląd, i tak np. (jest bardzo odporna i może przeżyć wieleset lat), przeciwieństwa Stwórcy i istoty zwycięstwa, jak również pokoju i zgody (ze stworzonej, /"światła i /"cienia, pierwiastka względu na kojące działanie oleju). Ze względu na męskiego i żeńskiego, ducha i materii, dobra i zła, gałązkę oliwną, którą przyniósł Noemu wysłany z życia i śmierci, /"dnia i /"nocy, /"nieba i uziemi, arki /• gołąb, drzewo oliwkowe i jego gałęzie ucho- lądu i / wody, aktywności i bierności, strony /• dziły w chrzęść, za znak pogodzenia się z Bogiem prawej i lewej itd.; szczególnie wyraźnie i znak pokoju, y Oleje. dualistyczne interpretacje przedstawiają obie Drzewo życia, tuja— jak wszystkie rośliny zasady filozofii chin. /"in i jang oraz pers. wiecznie zielone, symbol nieśmiertelności. Jako zaratusztrianizm z zasadami dobra (Ahura Masda) drzewo życia /" drzewo, /" krzyż. i zła (Aryman). Drzwi, brama, wrota— podobnie jak / most, sym- Dwadzieścia cztery — liczba całości godzin dnia i bol przejścia z jednej sfery do innej, np. z życia nocy oraz podwójność doskonałej liczby /"dwu- doczesnego do życia pośmiertnego, ze sfery nastu, a także liczba harmonijnej równowagi; świeckiej do sakralnej itd. Rozpowszechnione jest w Apokalipsie liczba 24 starców. Dwadzieścia wyobrażenie bram nieba lub bramy słonecznej, jeden—jako potrójna ( /"trzy) /• siódemka jestw które zaznaczają przejście do sfery pozaziemskiej, Biblii liczbą świętą, symbolem boskiej mądrości. boskiej. W wyobrażeniach wielu ludów również Dwanaście— podstawowa liczba stosowanego świat podziemny, czyli kraina zmarłych, leżą za już przez Babilończyków systemu dwunastkowego wielką bramą. Zamknięte drzwi wskazują często i sześćdziesiątkowego; stąd święta, przynosząca na ukrytą tajemnicę, ale także na zakaz i szczęście liczba i symbol przestrzenno-czasowego daremność, natomiast otwarte drzwi stanowią spełnienia; jeszcze dziś ma znaczenie w astro- wezwanie do przejścia przez ich próg lub nomii i podziale czasu, np. jest liczbą miesięcy oznaczają objawioną tajemnicę. Wizerunki roku, godzin dnia i nocy, liczbą znaków Zodiaku Chrystusa na śrdw. bramach (np. na tympanonie) itd.; odnoszą się do znanych jego słów: w Chinach i Azji Środk. znano także podział czasu „Jam jest bramą". Wizerunki Marii na bramach na okresy trwające 12 lat. Również w alchemii 12 często odnoszą się do symbolicznej interpretacji jest liczbą symboliczną, m.in. dlatego, że zawiera Marii jako Bramy Niebios, przez którą Syn Boży w sobie jako dzielniki cztery /"żywioły i trzy pod- przyszedł na świat. ^Janus. stawowe zasady alchemiczne ( /"sól, /" siarkę, /"rtęć). W Biblii i w chrzęść, myśleniu symbolicznym 12 odgrywa dużą rolę jako symbol doskonałości i kompletności, jest m.in. liczbą 12 synów Jakuba i tym samym 12 plemion Izraela, 12 klejnotów na napierśniku żyd. wielkiego kapłana, 12 apostołów, 12 bram niebiańskiej Jeruzalem ( /"Jeruzalem, niebiańska); niewiasta z Apokalipsy nosi koronę z 12 gwiazdami, liczba wybranych wynosi 12 razy 12 000, liczbę, która symbolizuje wszystkich świętych. Dym — symbol powiązania nieba i ziemi, ducha i materii. Słup dymu niekiedy łączy się symbolicznie z /"osią świata. / Fajka pokoju, ^kadzidło. Dynia — ze względu na dużą ilość pestek jest, podobnie jak / granat, owoc cytronu ( /"cytron) itd., symbolem płodności. M.in. u ludów Czarnej Afryki jest także Dwa — już u pitagorejczyków uchodziła za pierw- symbolem jaja świata ( /"jajo) i macicy. W taoizmie szą rzeczywistą liczbę, ponieważ przedstawia ona czczono ją także jako pokarm, który przynosi pierwszą liczbę mnogą: dopiero długie życie i cielesną nieśmiertelność. Dwie dwoistość ,,rodzi" wielość. Drzwi: drzwiczki połówki wysuszonej dyni, z których pito, miały tabernakulum Liczba 2 jest symbolem m.in. w Chinach symboliczne znaczenie roze- podwojenia, podziału, sporu, przeciwieństwa, rwanej prajedności. W sztuce chrzęść, szybko ros- konfliktu, ale także
  • 38. nąca i szybko się psująca dynia oznacza często krótkość i ułomność życia. Dzban — niejednokrotnie spotykany w sztuce ind. symbol obfitej płodności i pełni; również symbol napoju nieśmiertelności. W Chinach symbol nieba, a przede wszystkim pioruna ( ze względu na dźwięk, jaki przy uderzeniu wydaje pusty dzban). W sztuce wczesnochrześc. spotykamy często przedstawienie dzbana, gdzie poprzez wyłaniające się liście i wici lub przez pijące z naczynia ptaki wskazano na zawartą w nim wodę życia. Dzida /"Włócznia. Dziecko — symbol prostoty i naturalności oraz niewinności, w tym znaczeniu wspomniane np. w Ewangeliach (,,jeśli nie będziecie jak te dziatki..."); także symbol początku i pełni możliwości. Dzień — w przeciwieństwie do /'nocy jest symbolem jasności, rozumu, jawności (,,wydobyć coś na światło dzienne"). Cztery pory dnia często symbolicznie porównywano z czterema porami roku: wiosnę z porankiem, lato z południem, jesień z popołudniem lub zachodem słońca, zimę zaś z nocą. Te zestawienia odgrywają rolę także w astrologii. /"Południe. Dziesięć — jako suma czterech pierwszych liczb i jako liczba palców na obu rękach jest liczbą świętą i symbolem pełni; dla myślenia opartego na systemie dziesiętnym jest symbolem powrotu do jedności na wyższym poziomie, symbolem zamkniętego w sobie kręgu. Liczba 10 odgrywała dużą rolę przede wszystkim u pitagorejczyków ( /•tetrak(ys). W Chinach liczbę 10 widziano zarówno w związku z symbolem całości i punktu środkowego /" 5, jak i z zasadą dualizmu y dwa. W Biblii 10 często spotykamy jako liczbę zamkniętej całości: 10 przykazań, 10 plag egip., 10 panien, 10 trędowatych. Dziewanna — roślina rozpowszechniona w Europie, Afryce i Azjii; już w starożytności stosowana jako środek leczniczy; rzekomo miała chronić przed strachem i nieszczęściem. W średniowieczu uważana była za roślinę maryjną. Dziewięć — jako trzykrotność świętej liczby /• trzy jest liczbą doskonałości. Dziewięciopiętrowa pago-da Dziewanna uchodziła w Chinach za symbol nieba. W starożytności 9 Muz było personifikacją pełni ludzkich sztuk i nauk. W chrzęść, myśleniu symbolicznym 9 jest między innymi liczbą chórów anielskich. /• Dziewięćdziesiąt dziewięć. Dziewięćdziesiąt dziewięć — w chrzęść, przypusz- czalnie ze względu na doskonałą liczbę symboliczną / dziewięć jest to liczba słowa amen, obliczona wg wartości liczbowej, którą przyporządkowano literom gr.: a (1) + /^(40) + r (8) + (50). Ilość pereł
  • 39. w /• różańcu mahometan przypuszczalnie również łączy się z symbolicznym znaczeniem doskonałej dziewiątki. Dzięcioł — przede wszystkim dzięcioł zielony — u wielu ludów uchodzi za ptaka opiekuńczego i przynoszącego szczęście, niejednokrotnie też za wróżącego i zapowiadającego pogodę. U Germa- nów pojmowano go także jako symbol błyskawicy (być może dlatego, że przebija korę drzewa swym spiczastym, długim dziobem) i pioruna (stukanie dziobem). W chrześcijaństwie, ze względu na to ciągłe stukanie, dzięcioł stał się także symbolem wytrwałej modlitwy. Ponieważ niszczy on robaki (/• robak), przeto uchodził zarazem za wroga diabła, a tym samym czasami za symbol Chrystusa. Dzięcioł zielony y Dzięcioł. Dzięgiel, angelica— baldaszkowąta roślina występująca na półkuli płn.; jedna z najstarszych symbolicznych roślin w ikonografii chrzęść. W sztuce jest symbolem Trójcy 6w. i Ducha Św., ponieważ jego łodyga wyrasta między dwoma wzajemnie się obejmującymi błonami. Uchodził za środek leczniczy przeciwko dżumie; zgodnie z legendą roślinę tę przyniósł anioł pewnemu mnichowi. Dzik /• Świnia. Dzięgiel Dziura — symbol otwarcia, niekiedy niepewności, ale także nicości i braku. Niejednokrotnie też sym- bol kobiecych genitaliów. Przedziurawiona chin. tarcza z nefrytu ,,pi" jest symbolem nieba: dziura reprezentuje tu wnikanie świata duchowego do świata ziemskiego. Dzwon — często symbol powiązania nieba i ziemi; wzywa do modłów; przypomina o posłuszeństwie wobec praw boskich. Dźwięk dzwonu niejednokrot- nie symbolizuje (np. w Chinach) harmonię kosmiczną. W islamie, podobnie jak w chrześcijaństwie, dźwięk dzwonów uchodzi za echo wszechmocy Bożej, za „głos Boga", posłuszeństwo wobec którego prowadzi duszę poza granice świata ziemskiego. Szeroko rozpowszechnione jest wyobrażenie dzwonu Dziura: chin. symbol nieba z nefrytu; późna dynastia chroniącego od nieszczęścia. Dżet /"Gagat. Czu
  • 40. Ecciesia ^Kościół. Echidna — potwór z mit. gr.; miał ciało kobiety, które w okolicy podbrzusza przechodziło w y węża; od niej pochodzą różne inne potwory, jak np. /"Cerber, y Chimera, Skylla i /"Sfinks. Niejednokrotnie interpretowany jako symbol psychofizycznej, duchowo-zmysłowej podwójnej natury człowieka. C.G. Jung interpretował Echidnę jako symbol obłożonych tabu pragnień kazirodczych: matka jako piękna młoda kobieta, której podbrzusze wywołuje skojarzenia z czymś strasznym. Echo — wg wyobrażeń indiańskich atrybut interp- retowanego jako bóstwo chtoniczne y jaguara, o tyle też łączone z górami, dzikimi zwierzętami i biciem w bęben. W mit. gr. jedna z nimf. Powszechnie u wielu ludów symbol regresji, bierności; często także symbol dwuznaczności, cienia; niekiedy łączone z Golemem. Egida yAigis. Egipt— wg Starego Testamentu kraj niewoli ludu Izraela i kraj bałwochwalstwa, dlatego też sym- boliczny negatywny odpowiednik ,,ziemi obiecanej". Ekskrementy — uchodziły często, przede wszystkim u ludów pierwotnych za cenną substancję wyposażoną w różne moce; niejednokrotnie łączono je symbolicznie z ^ pieniędzmi. W kilku plemionach afrykańskich panowało wyobrażenie, że stosy nawozu zamieszkałe są przez dusze, które stamtąd przechodzą w ciała kobiet. Wysokie poważanie dla ekskrementów u niektórych ludów prowadziło do rytualnego spożywania kału, przez co, jak sądzono, przyswajano sobie siły wypróżniającego się czło- wieka lub zwierzęcia; z tymi wyobrażeniami łączy się także uprzywilejowana rola, jaką często odgrywały ekskrementy przy sporządzaniu leków. Z wysoką oceną ekskrementów łączy się także odkryty przez Freudowską psychoanalizę wczes-nodziecięcy świat wyobrażeń fazy analnej. Eliksir /• Napój. Embrion — symbol wszystkich drzemiących w nas jeszcze możliwości, o tyle też pozostaje w związku z symboliką jaja ( /"jajo). Zloty embrion Wed symbolizuje zasadę życia, niesioną przez prawdy (wyraźna paralela z potocznym wyobrażeniem jaja kosmicznego). Epoka brązu ^ Epoka. Epoka żelaza /• Epoka. Erynie — w mit. gr. mścicielki, przede wszystkim krwawych zbrodni (w Rzymie utożsamiane z furiami; w sztuce przedstawiane jako ohydne, ze skrzydłami, wężami we włosach i dłoniach, jak również z pochodniami i biczami. Często interp
  • 41. Ellmasia: Baptysterium Ortodoksów, Rawenna, V w. retowane jako postacie symbolizujące nieczyste sumienie. yEumenidy. Etimazja — symboliczny motyw przygotowania tronu na powrót Chrystusa: pod krzyżem znajduje się pusty tron z Barankiem, Gołębicą, księgą życia lub zwojem ksiąg, narzędziami Męki, koroną, pur- purowym płaszczem i in. W kościele gr.-ortodoks. umieszczany nad /"ołtarzem. Eumenidy — w mit. gr. bóstwa wybaczające, często interpretowane jako symboliczne ucieleśnienia łaski bogów. Są identyczne z /• Eryniami: jest rzeczą sporną, czy przy tym przyporządkowaniu przyjaznych właściwości boginiom zemsty chodzi o eufemizm, czy też o to, że Erynie, podobnie jak inne bóstwa chtoniczne, są zarazem przerażające i przychylne. Ewa /• Adam i Ewa, /• Wąż. Fajka pokoju— fajka płn.-amer. Indian, którą kolej- no palono przy zawieraniu pokoju, układach i na znak przyjaźni; najczęściej widziano w niej pew- nego rodzaju praobraz istoty ludzkiej, której siłę i nieśmiertelność symbolizuje. Niejednokrotnie uchodzi — przede wszystkim ze względu na doby- wający się z niej /"dym — za symbol związku człowieka z naturą, jak również z niebem. Fale — symbolicznie muszą być rozumiane w ścis- łym związku z /'wodą, przede wszystkim jednak chodzi tu o ich ruch, który zwłaszcza w postaci bałwanów może przybrać bezosobowy groźny cha- rakter. Dlatego fale i bałwany są nie tylko sym- bolem ruchliwości i żywości, lecz często także symbolem sił nie dających się już opanować. Fale: burza na morzu; Fartuch — rytualny strój wolnomularzy; najczęściej wg miniatury z księgi obiaty; symbol pracy i niewinności. perykop, Ok. 1040 r. Fasola — jako cenne ziarno rośliny uprawnej przede wszystkim kojarzy się ze szczęściem i płod- nością, przypisywano jej moce chroniące przed złymi duchami, chorobą i błyskawicą. /"Bób. Faszyna — w Chinach symbol rozwoju i przemija- nia ludzkości: jak wiązkę chrustu wiąże się i roz- wiązuje, tak też cała historia ludzkości składa się z coraz nowych formacji, które raz po raz rozpadają się i giną. Jako ulubiony materiał palny wiązka chrustu pozostaje niekiedy w symbolicznym związ- ku także z /"ogniem (np. jako atrybut czarownic). Feniks — u Egipcjan ptak święty (Benu lub Boinu), przedstawiany pierwotnie jako pliszka, później jako Feniks: powstający z czapla lub złoty sokół z głową czapli; uchodził za popiołów, romańska rzeźba w drewnie z stalli w ucieleśnienie boga słońca (który przy powstawaniu opactwie w Champeaux świata miał osiąść na prawzgórzu), codziennego
  • 42. obiegu słońca i dorocznego wzbierania Nilu. To odniesienie do ciągłej odnowy Grecy, Rzymianie i w końcu chrzęść. Ojcowie Kościoła (przede wszystkim w związku z yFizjologusem) przenieśli na szeroko rozpowszechniony symbol ptaka, który po określonych odstępach czasu (co 500,1000 lub 1461 lat) sam się spala ł-powstaje na nowo z popiołów. W tym znaczeniu jest on symbolem Chrystusa, jak też ogólnie przezwyciężającego śmierć zmartwy- chwstania i nieśmiertelności. Fermentacja — u wielu ludów, np. afrykańskich i indiańskich, symbol ducha przenikającego materię oraz przelewającej się siły wyobraźni. Dlatego też, jak i ze względu na działanie, sfermentowanym płynom przypisywano zdolność przekazywania wiedzy ezoterycznej; z tej racji często stosowano je podczas czynności rytualnych. Ponieważ proces fermentacji bliski jest procesowi gnicia, sfermen- towane środki spożywcze mogą niekiedy pozostawać także w związku z symboliką /• ekskrementów. W alchemii fermentacja symbolizuje ..dojrzewanie" i przemianę substancji organicznej, toteż łączono ją także z przejściem od stanu śmierci do stanu życia, y Ciasto zakwaszone. Fetysze — używane przede wszystkim w Afryce Zach. przedmioty, figurki z drewna lub gliny, ale także części zwierząt, itd., które czczono jako magicznie pomocne i chroniące źródła siły; niejednokrotnie przedmiot czynności rytualnych: tak np. nabijano je gwoździami, które miały symbolicznie przenosić choroby na danego fetysza. Figa jako gest /• Palce. Figowiec — u wielu ludów czczony jako /"drzewo święte; obok /• oliwki i /-krzewu winnego często symbol płodności i obfitości. W starożytności miał symboliczne znaczenie erotyczne i był poświęcony Dionizosowi. W szczególności spotykamy go często w Indiach w kontekście relig.: np. figowiec wyras- tający z nieba uchodzi za symbol świata. Drzewo bodhi to figowiec, pod którym Budda uzyskał oświe- cenie (=bodhi), uchodzi on za symbol poznania. Przeklęcie przez Jezusa w Nowym Testamencie Figowiec: symboliczne niepłodnego figowca interpretuje się jako potępienie przedstawienie oświecenia ludu żyd.; dlatego uschnięty figowiec symbolizuje w Buddy: relief ze stupy sztuce chrzęść. Synagogę. w Bharhut (świątynia Fiolet—jako barwa znajdująca się między /'czer- drzewa Bodhi) wienią a /• błękitem jest często symbolem pośred- niczenia, równowagi (między /"niebem a y ziemią, duchem a ciałem, miłością a mądrością), miary i umiarkowania. W sztuce chrzęść, fiolet często jest barwą Męki Chrystusa (jako symboliczna aluzja do pełnego związania się Boga z człowiekiem przez Mękę i Śmierć Chrystusa); w liturgii
  • 43. katolickiej fiolet symbolizuje powagę i nastrój poku- tny, i dlatego jest barwą czasu adwentu i Męki. W pieśniach i zwyczajach ludowych fiolet niejedno- krotnie symbolizuje wierność. Fiolek — pięknie pachnąca, nisko rosnąca, najczęściej niebieskokwitnąca roślina wiosenna. W staroż. w czasie świąt ozdabiano fiołkami tyrsy, ale także uczestników uroczystości, m.in. dlatego, że wierzono, iż kwiaty te chronią przed upojeniem i bólami głowy. W średniowieczu symbol skromnej cnotliwości i pokory, tym samym zarazem symbol maryjny. Ze względu na swą barwę ( y fiolet) także symbol Męki Chrystusa. Fizjologus—określenie grupy przyrodoznawczach Fiolek ksiąg, które prawdopodobnie opierają się na źród- łach powstałych w Aleksandrii. Znajdujemy w nich m.in. opowieści o częściowo legendarnych zwie- rzętach lub też legendarnych właściwościach zna- nych zwierząt, które często interpretowano w du- chu biblijnym i chrzęść. Średniowiecze znało prze- de wszystkim różne łac. opracowania (bestiariu- sze), z których wywodzą się liczne wyobrażenia zwierząt w ikonografii chrzęść. Flaming — w Upaniszadach pozostaje w związku z symboliką /"światła, Flammeum /• Czerwień. Flet — jako atrybut często pozostaje w związku z życiem pasterzy. Głos fletu niejednokrotnie inter- pretowany jest jako głos aniołów, istot mitologicz- nych lub zaczarowanych. Dźwięk trzcinowych fle- tni, na których gra się w czasie tańca, symbolizuje wołanie duszy oddzielonej od Boga, która chce powrócić do świata niebiańskiego. Forteca — ogólnie symbol ochrony, bezpieczeństwa, często także symbol wycofania się ze świata, wewnętrznego dialogu z Bogiem lub z samym sobą. /• Twierdza. Fortitudo — personifikacja odwagi, jednej z cnót kardynalnych; często przedstawiana z atrybutami takimi, jak /* maczuga, /"miecz, tarcza, zwycięski sztandar, y lew. Fortuna — rz. bogini losu, później także szczęścia, utożsamiana z gr. Tyche; często spotykana w sztukach piast, renesansu. Jako personifikacja przypadkowego i niepewnego szczęścia nierzadko przedstawiana jako stojąca na y kole lub kuli; popularnym atrybutem jest także róg obfitości (^róg). Fryzura /• Włosy. Furie /" Erynie. Fortuna: Fortuna wg V. Solisa Starszego
  • 44. Gagat — dżet, czarny bursztyn — dający się polerować, bardzo zwarty /'węgiel,jako /'amulet rozpowszechniony środek przeciwko szkodliwym wpływom, jak np. złemu spojrzeniu, truciznom, chorobom, niepogodzie. W średniowieczu i w cza- sach nowożytnych ze względu na jego czarną ( y czerń) barwę symbol żałoby i dlatego też często używany do żałobnych ozdób. Gaj y Las. Galgenmanniein .^AIrauna. Gałęzie — przede wszystkim zielone (rzadziej też złota gałąź) symbolizują honor, sławę i nieśmiertel- ność. W zwyczajach ludowych gałęzie różnych drzew i krzewów uchodziły za przynoszące szczęście i ochronę, y Kwiecie wiśni, / oliwka, y palma, /• wierzba. Gardziel ^Usta. Garnek — rozpowszechniony symbol y macicy, a tym samym często też kobiety. ^Naczynie. Gazela—symbol rączości; np. w Indiach łączono ją z powietrzem i wiatrem. W świecie semickim, w szczególności ze względu na jej oczy, była kwintesencją piękna. Ponieważ przypisywano jej Galął: archanioł Gabriel szczególną bystrość wzroku, w chrześcijaństwie pojawia się Marii z uchodziła czasami za symbol wnikliwego poznania gałązką; wg duchowego. W plastyce spotykamy gazelę często Zwiastowania pędzla jako ofiarę prześladowaną lub zabijaną przez dzikie i Simona Martiniego, 1333 r. drapieżne zwierzęta: symbol zniszczenia tego, co szlachetne i bezbronne przez brutalną siłę. Interpretacje psychoanalityczne widzą w tych przedstawieniach również symbol wyłaniających się z podświadomości tendencji samoniszczyciels-kich. Gąsienica — jako pełzająca larwa (w analogii do y robaka) niekiedy symbol nikczemności i brzydoty. W Indiach także symbol wędrówki dusz (ponieważ poprzez stadium poczwarki staje się motylem). Gęsiówka — ten, kto nosi przy sobie korzeń tej rośliny, ma zyskiwać sympatię, być obdarzonym elokwencją, mądrością i rozumem. Uchodziła za symbol miłości macierzyńskiej, a tym samym Marii, ponieważ jej liście w czasie deszczu zwijały się nad kwiatami tak, że tworzyły jakby chroniący dach. Gęś — w mit. egip. odgrywa ważną rolę jako pragęś, która albo składa jajo świata, albo — wg innych wersji — wykluwa się z niego. Dzikie gęsi uchodziły w Egipcie, podobnie jak w Chinach, za pośredniczki między y niebem a /•ziemią. W Grecji gęś była świętym ptakiem Afrodyty. W Rzymie była poświęcona Junonie; uchodziła za symbol miłości, płodności, małżeńskiej wierności, ale tak że czujności; i tak gęsi z Kapitelu dzięki swej Gęś: egip. pragęś; malowidło na papirusie
  • 45. czujności miały go uratować w czasie zniszczenia Rzymu w 387 r. p.n.e. W Rosji, Azji Środkowej i na Syberii słowo „gęś" jest używane na określenie ukochanej kobiety. Dla Celtów gęś była symbolicz- nie bliska /• łabędziowi i podobnie jak on uchodziła za wystanniczkę świata duchowego. Glina /• Naczynie. Gloria, glorieta— zgodnie z wzorem antycznym ( y nimb) w malarstwie chrzęść, (niekiedy także w plastyce) symbol boskości, wyniesienia lub god- ności władcy w formie okrągłego, najczęściej złote- go pola lub kręgu promieni wokół głowy postaci (w przeciwieństwie do ^"aureoli i /"mandorli): najpierw zastrzeżona dla Chrystusa, Baranka, Boga Ojca (często też trójkątna) i Gołębicy Ducha Świętego; nierzadko z dodanym monogramem Chrystusa lub /" krzyżem, jako nimb w formie krzyża, później także pojawia się w wizerunkach żywych osób, a wtedy najczęściej kwadratowa ( /• kwadrat). Głębia — jako wyobrażenie symboliczne jest to sfera ciemności i tajemniczości (która może wyła- niać się z głębi, również istoty rzeczy, ale także zła, popędów i materialności w sensie negatywnym. Głóg pospolity — cierniowa korona Chrystusa miała być zrobiona z głogu. W średniowieczu byt on symbolem ostrożności (której trzeba, by zerwać go bez szkody dla siebie) i nadziei. Gniazdo— symbol bezpieczeństwa i spokoju; ptaki w gnieździe symbolizują często w sztuce śrdw. pokój Raju. Gołąb — w zach. Azji pozostawał w związku z Gołąb: gołąb jako Duch boginią płodności Isztar względnie w Fenicji z Święty; wg miniatury Trójcy kultem Asztarty. W Grecji gołąb był poświęcony Sw.; tzw. Psałterz Afrodycie. W Indiach, częściowo także w Germanii, Landgrafa: ok. 1212 r. ciemny gołąb uchodził za ptaka duszy, ale także śmierci i nieszczęść!. Islam widzi w nim ptaka świętego, ponieważ rzekomo chronił Mahometa w czasie ucieczki. W Biblii Noe wypuścił po potopie trzy gołębie, z których jeden powrócił z gałązką oliwną, oznaką pojednania z Bogiem i odtąd sym- bolem pokoju. Biały gołąb jest poza tym symbolem prostoty i czystości, a przede wszystkim, w sztuce chrzśc., symbolem Ducha Św.; niekiedy jednak może być także symbolem ochrzczonego chrześ- cijanina lub męczennika (z /' wawrzynem lub koroną męczennika w dziobie) albo duszy w stanie niebiańskiego pokoju (np. siedzący na drzewie życia lub na naczyniu z wodą życia). W związku z czterema cnotami kardynalnymi gołąb symbolizuje umiarkowanie. Para białych gołąbków jest popu- larnym symbolem miłości. Gorgoneion — głowa Gorgony ( y Gorgony) z Gołąb: tzw. Afrodyta z przerażającym grymasem ust o wyszczerzonych gołębiem; złota blacha, Mykeny zę-
  • 46. bach i z wywieszonym językiem, często też broda- ta; jako symbol wzbudzających przerażenie sił boskich i zarazem jako znak apotropaiczny umieszczana na świątyniach; również / Egida miała umieszczony po środku Gorgoneion. Gorgony — ohydne potwory z mit. gr.: trzy siostry — Euryale, Steno i Meduza — na których widok każdy zmieniał się w kamień; często przedstawiane jako uskrzydlone i z / wężami we włosach lub u pasa. Interpretowane jako symboliczne ucieleśnienie przerażającego aspektu numinosum. Gorgona oznacza z reguły Gorgony: Gorgona z jedną z trzech sióstr, Meduzę, której Perseusz zachodniego frontonu odciął głowę. W późniejszych czasach często świątyni Artemidy na przedstawiano ją także jako postać młodzieńczą i Kortu piękną. /'Gorgoneion. Łodyga goździka Goździk— bylina ze szpiczastymi, przypominają- cymi trawę liśćmi. Kształt liścia i owocu interp- retowano obrazowo jako ,,gwóźdź" (stąd nazwa); w ten sposób stal się symbolem Męki Chrystusa. Roślina ta często pojawia się na wizerunkach Madonny z Dzieciątkiem. Ponadto spotykamy goź- dzik na licznych późnośrdw. i renes. obrazach z przedstawieniem zaręczyn, zapewne jako symbol miłości i płodności. Później (przede wszystkim czerwony) goździk stał się popularnym kwiatem z okazji 1 maja, socjalistycznego święta. Góra — z racji jej wysokości, często aż do chmur. symbol związku między y niebem a uziemią, jak również (podobnie jak / drabina) duchowego po- stępu, żmudnie osiąganego wyższego rozwoju. Na całym świecie znajdują się święte góry, które często uważano za siedziby bogów. Na górach zawsze dochodziło do ważnych duchowych wyda- rzeń, i tak np. chin. cesarze składali ofiary na szczytach gór, Mojżesz otrzymał tablice z dziesię- ciorgiem przykazań na Górze Synaj, itd Ze wzglę- du na swą zwalista masę góra może być także symbolem niewzruszoności; u Sumerów była sym- bolem niezróżnicowanej pramaterii. Nader rozpo- wszechnione jest również pojecie góry jako cent- ralnego punktu lub osi świata (/"oś świata). Dla kilku ludów królestwo zmarłych iub miejsce pobytu szczególnych zmarłych osobistości znajduje się w głębi jakiejś góry. Gra — często symbol walki, bądź przeciwko innym ludziom, bądź przeciwko przeszkodom, które moż- na pokonać zgodnie z określonymi regułami. Pier- wotnie gry pozostawały najczęściej w związku z czynnościami sakralnymi. Niejednokrotnie rezul- tatowi gry przypisywano znaczenie magiczne lub prorocze. W związku z ważnymi wydarzeniami, takimi jak np. żniwa, gry mogą być także wyrazem wdzięczności dla bogów (np. jako symboliczne
  • 47. przedstawienie walki żywiołów lub zwycięstwa we- getacji na żywiołami). ^Szachy. Graal—święty przedmiot z poezji śrdw., we Francji najczęściej naczynie, w którym przechowywano hostię, kielich Ostatniej Wieczerzy lub czara, w któ- rej Józef z Arymatei zebrał krew Chrystusa; w nie- mieckim ujęciu w ,,Parzivalu" Wolframa von Es- chenbach Graal to y kamień o cudownych właś- ciwościach, który użycza pokarmu i wiecznej mło- dości. Jest to symbol najwyższego niebiańskiego i ziemskiego szczęścia, również niebiańskiej Jeru- zalem (^Jeruzalem, niebiańska). Dostępny tylko człowiekowi czystemu, o tyle też symbol najwyż- szego stopnia duchowego rozwoju po przejściu przez duchowe próby. Granat — podobnie jak inne owoce o wielu ziarnach ( Gdynia, ^pomarańcza, /• pomidor, ycytron) jest symbolem płodności, wskutek czego był np. w Grecji poświęcony Demeter, Herze i Afrodycie. W staroż. Rzymie świeżo poślubione kobiety ze względu na to symboliczne znaczenie nosiły wieńce z gałązek granatu. W Indiach sok z granatu uchodził za lekarstwo przeciwko bezpłodności. Otwarcie granatu Granat: drzeworyt barwny, niekiedy porównywano z deflo-racj. Ze względu na Przedsionek Dziesięciu Bambusów jaskrawo czerwoną barwę jego miąższu granat był również symbolem miłości, krwi, a tym samym zarazem życia i śmierci. U Fenicjan granat pozostawał w ścisłym związku ze y słońcem i oznaczał życie, moc i odnowę. W judaizmie granat byt symbolem wierności wobec praw Tory. W średniowieczu zapach granatu i wielość jego ziarenek interpretowano jako symbol piękności i licznych cnót Marii. Jego kulisty kształt, wielość ziarenek i miły zapach uchodziły także za symbol doskonałości, nieograniczonych przymiotów i dobroci Boga. Poza tym wielość jego ziarenek zebranych w jednym owocu mogła także obrazować Kościół. Czerwony sok granatu wiązano z krwią męczenników. Granat, którego łupina jest twarda i niejadalna, jednakże w swym wnętrzu zawiera słodki sok, w pewnych okresach interpretowano także jako symbol doskonałego chrześcijanina, w szczególności kapłana. Gra w szachy — symbol walki dwóch przeciwnych partii, najczęściej łączona z podstawowymi przeci- wieństwami męski-żeński, życie-śmierć, jasny-cie- mny, dobry-zły. niebo-ziemia względnie piekło. Gra w szachy uchodzi np. w Indiach za oznakę aktywno- ści przewidującej inteligencji, także jako symbol kosmicznego rozumu i ładu. Gronostaj — duża biała /as/ca; ze względu na swoją barwę symbol czystości, niewinności i nie- przekupności ( w znaczeniu futra zdobiącego szaty
  • 48. władców). W sztuce chrzęść, symbol Chrystusa jako zwycięzcy nad diabłem, ponieważ gronostaj poluje na y węże i je zabija. Grób — jako kurhan być może jest symboliczną aluzją do świętych gór (/"góra); liczne nagrobki (również urny w kształcie domu) w swej formie symbolicznie (lub też, jak piramidy, rozumiane realistycznie) odnoszą się do wyobrażeń siedziby (dom, świątynia itd.) dla zmarłych. W psychoanalizie grób jako miejsce śmierci, ale także jako miejsce spoczynku, schronienia i spodziewanego odrodzenia jest niejednokrotnie łączony z serdecznym i zarazem strasznym aspektem Wielkiej Matki. Grusza — pestkowiec o czysto białych kwiatach, które ze względu na ich delikatność i szybkie więdnięcie są w Chinach symbolem żałoby. W średniowieczu grusza — zapewne ze względu na nieskazitelną biel jej kwiatów — uchodziła za symbol Marii. Gruszką, ze względu na jej kształt z grubsza przypominający kobietę, w psychoanalitycznej interpretacji marzeń sennych często tłumaczy się w aspekcie seksualnym. W wierzeniach ludowych wiele gruszek oznacza obfitość dzieci. Gruszka ^ Grusza. Gryf— fantastyczne zwierzę popularne już w staro- żytności, z głową orła (/• orzeł), ciałem lwa (^ lew) i ze skrzydłami. U Greków poświęcony Apollinowi i Grób: różne typy urn w formie domu Artemidzie, symbolizuje siłę i, ze względu na jego przenikliwe spojrzenie, czujność. Ponieważ jako orzeł należy on do nieba, a jako lew — do ziemi, byt w średniowieczu symbolem podwójnej bosko-ludz-kiej natury Chrystusa; jako zwierzę solarne również symbol zmartwychwstania. Grymas ^Bes, ^Gorgoneion, ^Maszkarony. Grzechy główne /•acedia (gnuśność), ^avaritia (chciwość), /• gula (obżarstwo), ^invidia (zawiść), /• ira (gniew), ^luxuria (pożądliwość), ysuperbia (pycha). Gry<: miedzioryt Grzyb — przede wszystkim w Chinach symbol Schongauera długiego życia (być może dlatego, że ususzony da się długo przechowywać). Rzekomo rozwija się tylko w czasach spokojnych i pełnych ładu, toteż jest także symbolem mądrego przewodzenia państwu. W kilku okolicach Afryki i Syberii interpretowano grzyba także jako symbol (nowonarodzonej) duszy ludzkiej. Gula (obżarstwo)—żeńska personifikacja jednego z 7 grzechów głównych, dosiada świni lub lisa z gęsią w pysku; symbole m.in.: wilk, niedźwiedź, świnia, kruk. Gwiazda Dawida ^Heksagram. Gwiazda Morza—w symbolice chrzęść, określenie Marii, która przyświeca wiernym ponad falami
  • 49. i burzami świata wskazując im drogę i zsyłając pociechę. Gwiazda Polarna — gwiazda, wokół której zdaje się obracać niebieskie sklepienie, dlatego często uchodziła za centrum kosmosu, /"pępek świata, bramę niebios, oś kosmicznego kota lub najwyższy szczyt góry świata. Gwiazda poranna — podobnie jak ^gwiazda wie- czorna, określenie jasnej planety Wenus, jednakże w przeciwieństwie do gwiazdy wieczornej odnosi się ona do porannej pozycji tej planety; jako zwias- Gwiazda: stworzenie tunka nowego dnia symbol ciągłej odnowy lub słońca, księżyca 1 gwieździstego nieba: wiecznego powrotu; symbol światła zwyciężającego wg przedstawienia sceny z noc, stąd w chrześcijaństwie symbol Chrystusa lub Genesis, mozaika w Marii. Capella Palatina w Gwiazda wieczorna — podobnie jak /"gwiazda Palermo, 2 pół. XII w. poranna nazwa jasnej planety Wenus, jednakże w przeciwieństwie do niej nazwa ta odnosi się do wieczornego położenia Wenus; ponieważ zapowia- da nadciągającą noc, przeto w chrześcijaństwie niekiedy jest symbolem Lucyfera. Gwiazdy — jako światła na ciemnym niebie są symbolem duchowego światła przenikającego cie- mności; mogą być także symbolem wysokich lub zbyt wysokich ideałów (,,sięgać do gwiazd"). Ruch gwiazd po regularnych torach symbolizuje har- monijne współdziałanie boskich mocy. W mito- logicznych wyobrażeniach wielu ludów gwiazdy w ogóle lub określone gwiazdy interpretowano jako zmarłych przeniesionych na niebo; kilka indiańskich kultur posunęło się nawet do tego, że każdej żywej Gwiazda: Najświętsza istocie na ziemi przypisywało jej odpowiednik wśród Maria Panna gwiazd. Zgodnie z późnożyd. wyobrażeniem każdą z wieńcem gwiazd: z: Speculum humanae gwiazdą opiekuje się jakiś anioł; sałyationis, XV w. gwiazda lub anioł prowadził też trzech mędrców ze Wschodu do Betlejem (gw/azda Betlejemska). Z pu- nktu widzenia wielości gwiaździste niebo sym- bolizuje w Starym Testamencie obiecane liczne potomstwo Abrahama, które wg poglądów teologów śrdw. jest zarazem symbolem złączonych w Kościele różnych ludów i ras. Marię jako Niepo- kalaną Dziewicę przedstawia się niekiedy z koroną z gwiazd na głowie. ^ Gwiazda wieczorna, /• ko- meta, ^gwiazda poranna, ^"gwiazda Polarna.
  • 50. Habit /• Mnisza szata. Hakenkreuz /-Krzyż, y Swastyka. Harfa /'Lira. Heban — ze względu na barwę ma swój udział w symbolicznym znaczeniu /" czerni. Zgodnie z po- daniem /"tron boga świata podziemnego Plutona był zbudowany z hebanu. Heksagram — pieczęć Salomona, gwiazda Dawida, sześcioramienna gwiazda utworzona przez dwa nałożone na siebie lub splecione trójkąty; spotykana przede wszystkim w judaizmie, chrześcijaństwie i w islamie, w zasadzie jednak leży także u podstaw indyjskiej /"jantry. Heksagram jest często w najszerszym sensie symbolem przenikania się świata widzialnego i niewidzialnego; w hinduizmie jest symbolem złączenia /" joni i /"lingi; w alchemii jest Heksagram: symbol także symbolem zjednoczenia wszystkich złączenia ognia i wody; przeciwieństw, ponieważ składa się z podstawowych z: Eleazar, Uraltes chymischesWerk,1760 form znaków żywiołów y ognia Awzględnie /" powietrza Aoraz /" wody V względnie /"ziemia . Poza tym w alchemii mają miejsce jeszcze liczne spekulacje, które wychodzą z odpowiedniości poszczególnych linii lub punktów heksagramu z planetami, metalami, właściwościami itd. Gwiazda Dawida jest w judaizmie symbolem wiary i narodowym emblematem państwa Izrael. C.G. Jung widzi w heksagramie symbol zjednoczenia sfery osobowej z bezosobową lub też pierwiastka męskiego z żeńskim. Hełm — symbol siły, skutecznej obrony przed zranieniem, niekiedy też niewidzialności. Herakles Hełm: hełm grecki na rozstaju dróg / Rozstaje. Hermafrodyta, obojniak — symbol współistnienia lub zapośredniczenia między przeciwieństwami, jak również symbol człowieka doskonałego. W wielu religiach wyobrażano sobie bóstwo jako istotę dwupłciową. Platon w swej,,Uczcie" przytacza mit o pierwotnych dwupłciowych ludziach. Materia prima i /"kamień mądrości w alchemii, który miał powstać przez ponowne połączenie zasady męskiej i żeńskiej (po uprzednim ich rozdzieleniu), często pojawiają się na rycinach jako Hermafrodyta, /" Mercurius, / rebis. Hiena — w Afryce zwierzęcy symbol o ambiwalent- nym znaczeniu: jako żarłoczny, płochliwy padlino- Hermafrodyta na żerca jest symbolem brutalności i tchórzostwa, sierpie księżyca: z: Mylius, Philosophia natomiast jako zwierzę o silnym uzębieniu i roz- reformata, 1622 winiętym węchu jest symbolem siły, wiedzy i roz- tropności. W sztuce śrdw. hiena jest symbolem skąpstwa, przede wszystkim jako łeb hieny, apoka- liptycznego y smoka, który symbolizuje grzechy główne.
  • 51. Hiperborejczycy—w starożytności legendarny lud, który miał żyć na dalekiej pfn. (poza ptn. wiatrem Boreaszem); niewyjaśnione jest, w jakim stopniu wyobrażeniom tym dał początek jakiś historyczny lud. Kraj Hiperborejczyków stawał się w micie coraz bardziej symbolem światła i szczęśliwości, do którego niekiedy usuwał się Apollo. Później umiejscawiano tam także utopijne państwa. Hipopotam — w Egipcie zwierzę, które ze względu na swą żarłoczność uchodziło za wcielenie złych sit, za symbol brutalności l niesprawiedliwości; natomiast samicę hipopotama czczono jako symbol płodności w postaci bogini, którą często przed- stawiano jako wyprostowaną i ciężarną i która uchodziła za opiekunkę kobiet. W Starym Tes- tamencie hipopotam jest symbolem brutalnej siły, którą tylko Bóg może okiełznać. Hizop (lekarski), józefek — roślina wargowa o bia- łych lub niebieskich kwiatach i aromatycznych liściach; u Żydów i w rytuale chrześcijańskim służyła jako kropidło do pokrapiania krwią zwierząt ofiarnych lub wodą święconą, do których niekiedy dodawano hizopu. Ponieważ ta niepozorna roślina rośnie nawet na kamiennym podłożu, przeto ucho- Hipopotam: egip. bogini dziła także za symbol pokory; jako często stosowa- Toeris w postaci ny środek leczniczy hizop był poza tym w sztuce hipopotama oparta na śrdw. atrybutem maryjnym. hieroglifie ,,opieka"; Huśtawka — w płd.-wsch. Azji (podobnie jak częś- statuetka z zielonego łupku, XXVI dynastia ciowo w Grecji i Hiszpanii) huśtawka pozostaje w związku z rytami płodności; ruch huśtawki zostaje przy tym powiązany ze wzrostem i zmniejszaniem się naturalnego rozwoju; być może też chodzi o wywoływany huśtaniem się powiew, który zapładnia ziemię. Przede wszystkim w Indiach huśtawka symbolizuje wschód i zachód /" słońca, rytm pór roku i wieczne krążenie śmierci i narodzin, niekiedy też harmonijny związek nieba i ziemi, a tym samym czasami też /"tęczę i /"deszcz. Hydra, wąż lernejski — potwór w kształcie węża z mit. gr. o licznych, najczęściej dziewięciu głowach, żyjący w bagnach Lerny; w miejsce każdego odciętego łba wyrastały jej dwa nowe. Pokonana przez Heraklesa, który wypalał pozostałe po łbach kikuty rozpalonym polanem. Symbol trudności i przeszkód, które mnożą się w miarę ich pokony- wania.
  • 52. Ibis — święty ptak Egipcjan i wcielenie boga księżyca Totha, wynalazcy pisma i boga mądrości (skrzywiony kształt jego dzioba uchodził za aluzję do sierpa księżyca, spiczastość i długość dzioba, podobnie jak u --"czapli, łączono ze zgłębianiem mądrości). łkar — w mit. gr. syn Dedala. Przy pomocy zbudo- wanych przez ojca, sklejonych woskiem skrzydeł, mimo napomnień ojcowskich, zbytnio zbliżył się do /"słońca, tak że wosk się stopił, a łkar runął do morza. Symbol nieumiarkowanych roszczeń lub nierozumnego awanturnictwa, które prowadzą do upadku. Ikebana ^ Kwiat. Indyk — u Indian Ameryki Ptn. i Środk. jest sym- bolem kobiecej płodności i męskiej siły rozrodczej; często wykorzystywany jako zwierzę ofiarne przy ceremoniach płodności. Inicjacja, wtajemniczenie — u wielu ludów pierwo- tnych wejście w nową fazę życia, połączone z prak- tykami rytualnymi, przede wszystkim przejście do roli dojrzałego płciowo dorosłego; związana z próbami i czynnościami symbolicznymi (np. y obrzezaniem). Najczęściej mamy tu do czynienia z procesem przemiany, rozumianym zarazem symbolicznie i Ibis: egip. bóg Toth z głową Ibisa (w czasie sądu realnie, który ogólnie obejmuje fazy zaniknięcia nad zmarłymi) fragm. z dawnej roli, odosobnienia i w końcu powrotu i papirusu, epoka ponownego włączenia przemienionego człowieka do ptolemejska społeczności. W węższym sensie inicjacja jest określeniem rytuałów, które stanowią założenie przyjęcia do tajemnego związku lub kultów mis- teryjnych. Często poważną rolę odgrywa przy tym przeżycie symbolicznej śmierci (niejednokrotnie nawet w umyślnie przeznaczonych do tego grobach i trumnach) oraz duchowe zmartwychwstanie na wyższym poziomie. Częścią składową różnych ob- rzędów były także praktyki, które pojmowano sym- bolicznie jako powrót do / tona matki i jako ponowne narodziny. Obok tego ważne było także przetrwanie różnych innych prób, które symbolicznie łączyły się z rozwinięciem w szczególności moralnych i duchowych zdolności (/"labirynt). In i jang — dwie podstawowe przeciwstawne kos- mologiczne zasady chin. filozofii, którym przypo- rządkowane są wszystkie rzeczy, jestestwa, wyda- rzenia i okresy czasu. Zasadzie in odpowiada to, co negatywne, żeńskie, ciemne, ziemia, bierność, wil- gotność, linia przerywana, zasadzie jang zaś to, co pozytywne, męskie, jasne, niebo, aktywność, su- chość, linia ciągła. Obie te zasady reprezentują polaryzację, biepr-", na które rozdarta została jedność In i fang: prapoczątku. Obrazowo przedstawia się je jako krąg zaadaptowany jako znak podzielony symetrycznie przez krętą firmowy żywności makrobiotycznej
  • 53. linię; z dwóch powstałych tak pól jedno jest ciemne, drugie jasne, jednakże każde nosi w sobie punkt o barwie drugiego pola jako znak wzajemnej zależności obu zasad; wpływy in i jang nigdy nie przeciwstawiają się sobie zasadniczo wrogo, lecz raczej ciągle oddziaływują na siebie i w określonych" odcinkach czasu periodycznie maleją lub rosną. Inyldia (zawiść) — kobieca personifikacja jednego z 7 grzechów głównych, dosiada psa z kością w pysku lub smoka, symbole m.in.: skorpion, pies, nietoperz. Ira (gniew) — kobieca personifikacja jednego z 7 grzechów głównych, dosiada niedźwiedzia lub dzika; symbole m.in.: pies, jeż, żagiew. Irys, kosaciec — roślina płn. umiarkowanej strefy, o liściach w kształcie mieczy; znana od dawna roślina lecznicza, dlatego też w średniowieczu symbol maryjny. Jej grecka nazwa (Iris jest w mit. gr. personifikacją tęczy) wskazuje także na ^ tęczę jako symbol pojednania między Bogiem a człowie- kiem. Jabłko — stary symbol płodności, również jako znak miłości — przede wszystkim jabłko czerwone. Ze względu na jego okrągły kształt rozumiano je niejednokrotnie jako symbol wieczności. Jabłko spotykamy też często, np. w tradycji celt., jako oznakę wiedzy duchowej. Złote jabłka Hesperyd uchodziły za symbole nieśmiertelności. Okrągłą formę jabłka m.in. w symbolice chrzęść, rozumiano także jako symbol ziemi, jego piękną barwę i sło- dycz — odpowiednio — jako symbol pokus tego świata; jabłko więc jest też często symbolem grze- chu pierworodnego. Jabłko w ręku Chrystusa sym- bolizuje zatem zbawienie od tego grzechu, jabłka na /" drzewku Bożonarodzeniowym — uzyskany dzięki Chrystusowi powrót ludzkości do Raju. W tym samym sensie należy też rozumieć jabłko jako atrybut Marii, nowej Ewy. Jabłko monarsze, znak kuli ziemskiej, symbolizuje władzę nad światem: w starożytności niejednokrotnie z wyobrażeniem bogini zwycięstwa Nike, w ręku władców chrzęść. najczęściej zwieńczone krzyżem. Jabłko królewskie / Jabłko. Jaguar — u Indian, zwłaszcza w Ameryce Środk., istota chtoniczna, która pozostaje w związku z siłami księżyca i ukrytymi tajemnicami ziemi; z tej racji jaguar niekiedy jest także przewodnikiem dusz. Zapadnięcie zmierzchu przedstawiano obrazowo jako połknięcie słońca Jaguar: jaguar i orzeł; przedstawienie na przez ogromnego jaguara. Jednakże w piramidzie Ouetzalcoatla w specyficznym znaczeniu istnieje także Tulą
  • 54. związek jaguara ze słońcem podczas nocnej węd- rówki tej gwiazdy (czarne ^słońce}. Jaguar uchodzi za władcę gór, dzikich zwierząt, echa, bębnienia, nazywa się go ,,sercem gór" Często symbolicznie przeciwstawia się go niebiańskiemu i so- larnemu /"orłowi. U Indian Ameryki Płd. znajdujemy mit o jaguarze z czterema oczami: symbol wnikliwej mądrości mocy chtonicznych? Jajko wielkanocne /"Jajo. Jajo — jako zarodek życia rozpowszechniony symbol płodności i urodzaju. W mitologicznych wyobrażeniach bardzo wielu kultur Jajo: Merkury w jaju znajdujemy jajo kosmiczne, które — jako symbol filozoficznym, z: Mutus pełni wszystkich sił twórczych — istniało na samym liber, 1702 początku świata, często pływało na prawodach i wydawało z siebie cały świat, żywioły lub przede wszystkim tylko niebo i ziemię. Również mitologiczne postaci ludzkie, np. chin. bohaterów, niejednokrotnie wyobrażano sobie jako wydobywających się z jaja. Ze względu na swą prostą formę, często białą barwę, jak również pełnię istniejących w nim możliwości spotykamy jajo także jako symbol doskonałości. W alchemii /a/o filozoficzne odgrywało ważną rolę jako symbol materia prima, z której dzięki filozoficznemu ogniowi wykluwał się /• kamień mądrości. Najczęściej żółtko interpretowano często jako symbol /"złota, białko zaś jako symbol /"srebra. W chrzęść, jajo Jajo: jajo świata uchodziło za symbol zmartwychwstania, ponieważ (kosmiczne), owinięte spiralnie przez węża, który porównywano wyjście Chrystusa z grobu z symbolizuje tu czas; wykluwaniem się kurczęcia z jaja; w ten sposób/a/ko przedstawienie w: J. wielkanocne, które już w pogańskich świętach Bryant, Anałysis of Ancient wiosennych odgrywało rolę jako symbol płodności, Mythology, 1774 otrzymało specyficznie chrzęść, interpretację. Jajo kosmiczne y Jajo. Janowlec — krzewiasta roślina motylkowa o żółtych lub białych kwiatach. Kolczasty janowiec jest symbolem grzechów człowieka, z powodu których musi on uprawiać swe pole pełne cierni i ostów; poza tym janowiec jest symbolem cierpień Chrystusa za ludzkość (niejednokrotnie przedstawiany wraz z narzędziami Męki), tym samym jednak również jest symbolem zbawienia (podobnie jak /"oset). Janus — jedno z najstarszych bóstw rz.; jako boga drzwi, bram przedstawiano go jako istotę o podwój- Janowlec kolczasty nym obliczu: patrzącą na zewnątrz i do wewnątrz, tj. baczącego na przychodzących i wychodzących. W tym znaczeniu ogólnie biorąc był on bóstwem chroniącym wszelkie początki i przejścia (np. za- czynający się rok, którego pierwszy miesiąc nosi jego imię). Później głowa Janusa stała się także symbolem dwuznaczności lub dobrej i złej strony tej samej rzeczy. Janus: Janus na rz. monecie miedzianej
  • 55. Jantra Jantra — w hinduizmie rysunek ukazujący jakieś bóstwo lub boską siłę, w szczególności boginię Sri jako Sakti; obrazuje ona symbolicznie pierwotną, niezróżnicowaną jedność Brahmy, która rozwija się w wielość empirycznego świata; używany jest jako znak medytacyjny, ale także jako amulet. Jarzmo — często symbol ucisku, narzuconych ciężarów; także w sensie nieszczęśliwego związku dwojga ludzi lub instancji, np. jarzmo małżeńskie. Natomiast w religiach Indii jarzmo (słowo to wywo- dzi się z indoeurop. korzenia ,,jug", podobnie jak słowo „joga") symbolizuje w pozytywnym sensie podporządkowanie się zasadom duchowym, samo-dyscyplinie obejmującej ciało i ducha. Jaskier — szeroko rozpowszechniony gatunek roślin o wielu rodzajach; kilka jej szczególnie skutecznych leczniczo rodzajów spotykamy na obrazach śrdw. jako atrybuty Marii. Jaskinia — już w czasach prehist. jaskinie służyły do celów kultowych ( y malowidła naskalne). Sym- boliczne znaczenie jaskini łączy się zarówno z krainą śmierci (ciemna przestrzeń), jak i z narodzinami (łono matki), toteż jaskinie często czczono jako miejsca pobytu lub narodzin bogów, herosów, duchów, demonów, zmarłych itd.; często widziano w nich wejścia do królestwa zmarłych. Sumerowie wyobrażali sobie królestwo zmarłych w jaskini znajdującej siew górze kosmicznej (/" góra). Egipcjanie wierzyli, że życiodajna woda Nilu Jaskółcze ziele wytryskuje z jakiejś jaskini. Jaskinie odgrywały ważną rolę w rytach inicjacyjnych (regressus ad uterum?), np. w misteriach eleuzyjskich, lub też w rytach wyroczni bóstwa płodności Trofoniusza. Platona przypowieść o jaskini jest symboliczną prezentacją ludzkiej wiedzy poznawczej w świecie zwykłych odbić i pozoru; zadaniem człowieka jest uwolnić się z tej ,,jaskini" i ostatecznie dotrzeć do oglądu świata idei. W sztuce bizant. narodziny Chrystusa niemal zawsze przedstawiano w jaskini (która w Palestynie zazwyczaj służyła jako stajnia); przedstawienie tej jaskini jako pęknięcia w ziemi symbolizuje ewentualnie łono matki w odniesieniu do symboliki zapłodnienia /"ziemi przez /"niebo. Jaskółcze ziele — roślina z rodziny makowatych, o żółtym soku mlecznym; dawniej stosowana jako wszechstronny środek leczniczy; z jej złotożółtego soku alchemicy usiłowali robić złoto. Nazwa tej rośliny wywodzi się od gr. słowa na określe- nie /"jaskółki (chelidon), ponieważ zgodnie z ludo- wymi wierzeniami starożytności i średniowiecza
  • 56. jaskółki z pomocą soku jaskółczego ziela dawały swym młodym zdolność widzenia. Toteż jaskółcze ziele symbolizuje przejrzenie, leczenie z duchowej
  • 57. ślepoty, niesienie światła; dlatego w sztuce śrdw. często wskazuje ono na Chrystusa. Wierzenia ludowe w roślinie tej, która każdemu, kto ją nosił przy sobie, dawała rzekomo moc łagodzenia sporów, widziały także symbol zadowolenia. Jaskółka —jako regularnie powracający ptak węd- rowny jest symbolem wiosny, a tym samy też światła i płodności. Jej gniazdowanie na domach uchodzi za przynoszące szczęści. W średniowieczu była symbolem zmartwychwstania, ponieważ po upływie zimy powraca wraz ze światłem i ponieważ sądzono, że swym młodym może przynosić wzrok z pomocą soku ^jaskółczego ziela, podobnie jak Bóg na Sądzie Ostatecznym przywraca wzrok zmarłym. U ludów Czarnej Afryki niekiedy jest symbolem czystości, ponieważ nie siada na ziemi i tym samym nie styka Jasnota biała się z brudem. Jasnota biała— roślina z rodziny wargowych; jako roślina lecznicza niejednokrotnie w sztuce śrdw. bywała atrybutem maryjnym. Jaspis — chalcedon zawierający obce domieszki. Gdy go się skruszy, w jego wnętrzu zdają się powstawać liczne nowe kamienie, toteż niejedno- krotnie uważany byt za symbol brzemienności i narodzin (wyobrażenie przekazywane od Babiloń- czyków poprzez Greków i Rzymian aż po średnio- wiecze). W średniowieczu jaspis byt ceniony szczególnie, ponieważ w Apokalipsie wymieniony jest jako pierwszy kamień węgielny niebiańskiej Jerozolimy (^Jerozolima niebiańska): najczęściej zresztą rozumiano przezeń opal jaspisowy, który znalazł się także w niemieckiej koronie cesarskiej pod nazwą ..sieroty". Znaczenie jaspisu ulegało częstej zmianie, tak że to, co mu się za każdym razem przypisuje, nie zawsze można wyjaśnić jednoznacznie. Jastrząb — jako szeroko rozpowszechniony dra- pieżny ptak w chrzęść, sztuce śrdw. był symbolem śmierci. Jaszczurka — ze względu na jej skłonność do wygrzewania się w /• słońcu pozostaje w ścisłym związku z symboliką światła i słońca. Często poja- wia się jako symbol duszy, która szuka ^"światła (poznania, Boga, życia po śmierci) i w tym kontekście spotykamy ją często na antycznych grobowcach i urnach z prochami, jak również w sztuce chrzęść. Również przedstawienia Apollina jako zabijającego jaszczurkę (Sauroktonos) mają początek w tym znaczeniu: jaszczurka symbolizuje tęsknotę za tym, by zginąć z ręki boga światła i przez tę śmierć osiągnąć światło drugiego świata. Średniowiecze ustanawiało związek z tęsknotą za Chrystusem, nawiązując do następującej rzekomej (relacjono
  • 58. wanej np. w -" Fizjologusie) właściwości jaszczurki: straciwszy wzrok na starość, odzyskuje go przez to, że wymyka się przez zwróconą na wschód rysę w murze i spogląda prosto we wschodzące słońce; tak samo człowiek, którego wewnętrznemu oku grozi ślepota, powinien zwrócić się ku Chrystusowi jako Słońcu Sprawiedliwości. Coroczne zrzucanie skóry przez jaszczurkę czyni ją poza tym symbolem odnowy i zmartwychwstania. Jaszczurka ma niekiedy negatywne znaczenie symboliczne, zwłaszcza w ciepłych krajach, gdzie jej masowe pojawianie się łączone jest z okresami gorąca i suszy. Jeden — symbol jeszcze niezróżnicowanego pra- początku i jednocześnie pełni, do której wszystkie rzeczy i istoty znów powrócą, a więc jako jedność i zarazem symbol Boga; poza tym wszakże jest to również symbol indywidualności. Jako znak plas- tyczny 1 niejednokrotnie odnoszono symbolicznie do wyprostowanego człowieka. We wcześniejszych spekulacjach 1 często nie rozumiano jako liczby w węższym znaczeniu (^Dwa) Jedenaście — w chrzęść, myśleniu symbolicznym niekiedy liczba grzechów, ponieważ przekracza liczbę ^dziesięć, liczbę Dekalogu. Jednonozność — w mitologicznych wyobrażeniach wielu ludów pozostaje w związku z istotami (bóst- wami, czarownicami, czarownikami, zwierzętami), które odpowiedzialne są za ^"deszcz i ^pioruny. Np. w Chinach pojawienie się jednonogiego ptaka uchodziło za zapowiedź deszczu; tańce wykonywa- ne na jednej nodze miały sprowadzać deszcz. Jednooczność—podobnie jak ^ślepota, ^utykanie czy garb jest najczęściej oznaką pewnego ograniczenia, ale także wyrazem zdolności szcze- Jednooczność: gólnego rodzaju, często niezwykłej prymitywnej siły oślepienie jednookiego (Polifem, cyklopi), również jednak boskiej wiedzy Polifema; starogr. malarstwo (Odyn). wazowe, VI w. p.n.e. Jednorożec — znane u wielu ludów, na chrzęść. Zachodzie spopularyzowane przede wszystkim przez ^ Fizjologusa, najczęściej jako białe baśniowe zwierzę w postaci kozy, osła, nosorożca, byka lub (później przede wszystkim) konia z jednym rogiem. Ten jeden róg można wprawdzie zinterpretować jako symbol falliczny (por. yOna-ger), ponieważ jednak wyrasta on z czoła, ,,siedziby" umysłu, przeto zarazem jest symbolem sub-limacji sił seksualnych i dlatego mógł stać się także symbolem dziewiczej czystości. Prosty i szpiczasty (niekiedy też spiralny) róg jest poza tym symbolem promienia słońca (y słońce). W zoroastryzmie jed- Jednorożec: dziewica z norożec uchodził za symbol czystej mocy, która jednorożcem, z: pokona Arymana. W Chinach widziano w nim sym- Defensorium Yirginitatis
  • 59. boi cnót władcy. Chrześcijaństwo zna jednorożca jako symbol siły i czystości. Zgodnie z podaniem może go schwytać i oswoić tylko dziewica, na której łonie szuka ucieczki, kiedy polują nań myśliwi. Dlatego niejednokrotnie spotykamy w sztuce chrzęść, przedstawienia Marii z jednorożcem na łonie, które stanowią aluzję do Niepokalanego Poczęcia Syna Bożego przez Marię. Proszek z rogu jednorożca miał rzekomo leczyć rany, również jego sercu przypisywano zdolność leczenia; z tego względu jednorożca spotykamy także jako godło aptek. Jeleń—już w jaskiniach ze starszej epoki kamiennej znajdują się malowidła przedstawiające jelenie i przebranych za jelenie ludzi, które zapewne służyły celom kultowym. Jeleń był zwierzęciem czczonym na całym świecie; ze względu na jego odnawiające się corocznie wysokie poroże często porównywano go z drzewem życia (y drzewo), dlatego też był w wielu kulturach i epokach symbolem płodności, (duchowego) wzrostu i zasady śmierci i ponownych nardzin. Rogi jelenia, ze względu na ich kształt i ze względu na krwistoczerwoną barwę ścieranego na wiosnę scyputu, jawiły się wielu ludom jako promienie światła i ognia, a jeleń uważany był z tej racji za zwierzę solarne lub też pośrednika między /"niebem a uziemią. W buddyzmie (złoty) jeleń uchodził, obok gazeli, za symbol mądrości i ascezy. Solarny aspekt jelenia w Chinach interpretowano niekiedy także w sensie negatywnym: jeleń byt również symbolem Jeleń: św. Eustachy ze suszy. Obok y tani w starożytności również jeleń sztandarem, na którym przedstawiono jelenia z uchodził za święte zwierzę Artemidy; walka jelenia z Ukrzyżowanym innymi zwierzętami symbolizowała walkę między Chrystusem; fragm. z światłem a ciemnością. Jako przewodnik dusz jeleń ołtarza pojawia się m.in. w starożytności i u Celtów. Paumgartnera A. Durera Starożytność widziała w jeleniu także wroga i zabójcę y węży, a wyobrażenie to (przekazane przez ^ Fizjologusa) spotykamy jeszcze w chrzęść, sztuce śrdw.; m.in. także na tym opiera się utożsamienie jelenia z Chrystusem (który depcze głowę węża, tj. diabła); legendy o św. Eustachym i św. Hubercie opowiadają o pojawieniu się jelenia, który niósł Ukrzyżowanego między rogami. W sztuce chrzęść, często przedstawiano jelenia również w związku z wodą życia (w odniesieniu do Psalmu 42). Niekiedy jeleń staje się symbolem melancholii, ponieważ kocha samotność. Ze względu na jego rzucające się w oczy zachowanie w czasie rui (rykowisko) uchodził także za symbol męskiej namiętności seksualnej. Jemioła — uchodziła za środek chroniący przed chorobą, piorunami i czarami, za przynoszącą Jemioła
  • 60. szczęście i, ponieważ jest wiecznie zielona, również za symbol nieśmiertelności; odgrywa poważną rolę przede wszystkim w zwyczajach celtyckich, np. związanych ze zmianą roku. Jerozolima niebiańska — w Objawieniu św. Jana opisana jako miasto o dwunastu bramach na planie kwadratu, symbol oczekiwanego czasu ostatecznego, kiedy Bóg zamieszka ze swym ludem. Miasto zbudowane jest na dwunastu kamieniach węgielnych (yjaspis, /"szafir, chalcedon, /• szmaragd, sardoniks, sardis, chryzolit, beryl, topaz, chryzop-raz, hiacynt, y Jeruzalem, ametyst), na których znajdują się imiona dwunastu niebiańska: wg apostołów; bramami jest dwanaście /"pereł. miniatury w Apokalipsie Jesion — odgrywa poważną rolę w mit. nord., np. z Bamberga, ok. 1020 zawsze zielone, niezmienne drzewo kosmiczne Yggdrasil jest jesionem (/•OŚ świata). Dla Greków jesion, a przede wszystkim jego drewno, było symbolem siły i trwałości; niekiedy przypisywano mu także zdolność odpędzania /•węży. Jezioro, staw — często obrazowo interpretowane jako otwarte yoko ziemi. Niejednokrotnie rozumiane jako miejsce pobytu istot podziemnych, wróżek, nimf, wodników itd., które kuszą człowieka, by go wciągnąć do swego królestwa. W symbolice snów często obraz pierwiastka żeńskiego lub nieświadomości. Jeździec — symbol okiełznania dzikiej siły (także europ, pomniki jeźdźców i władców partycypują Jesion jeszcze w tej symbolice). W Apokalipsie po otwarciu pierwszych czterech pieczęci pojawiają się czterej jeźdźcy na rumakach: białym, ognisto czerwonym, czarnym i butanym. Jeździec na białym koniu symbolizuje przypuszczalnie Chrystusa jako zwycięzcę, inni zaś — karzących aniołów wojny, głodu i śmierci. Jeż — w Japonii i Chinach czczony jako symbol bogactwa; w Mezopotamii, Azji Srodk., niekiedy także w Afryce (być może ze względu na jego kolce) uchodził za zwierzę solarne, które pozostawało w związku z ogniem, a tym samym z cywilizacją. W średniowieczu z jednej strony pojmowano go (wg /•Fizjologusa) jako symbol diabła, obok tego spotykamy go także jako symbol chciwości i żar-Jeździec: statuetka przedstawiająca Karola łoczności oraz, ze względu na jego szybko najeżaneWielkiego, IX w., koń z kolce, jako symbol gniewu. Z drugiej strony jednakXVI w. pojawia się on także w znaczeniu pozytywnym jako łowca węży (^wąż), a tym samym jako zwalczający zło. Jeżowiec — zwierzę, które żyje przede wszystkim na wybrzeżach wielkich mórz. Skamieniałe jeżówce odgrywały pewną rolę u Celtów jako symbole jaja kosmicznego (/"jajo). Jeżowiec
  • 61. Język — niejednokrotnie ze względu na swój kształt, szybkość i ruchliwość symbolicznie przyrównywany do /•' płomienia. U ludów Czarnej Afryki niekiedy jako organ, który wytwarza słowo, interpretowany powszechnie z punktu widzenia płodności i dlatego łączony z deszczem, krwią i spermą. Język (mowa) — pominąwszy liczne symboliczne szczególne znaczenia, które związane są z głoskami i znakami (/"alfa, /"Alfa i Omega, ^litery, y omega, /"ław), jako całość jest symbolem twórczej mocy Boga; zgodnie z poglądami wielu religii, s/owo lub mowa Boga stały u początku świata; obecnie jest wyrazem porządkującego rozumu, który immanentnie tkwi we wszystkich rzeczach. Joni — żeński odpowiednik /" lingi; symbol macie- Justitia: Justitia na kuli rzyńskiego łona i siły rozrodczej. Najczęściej ziemskiej (fragm.); przedstawiana razem z lingą, jako jego cokół. drzeworyt, niem. mistrz z XVI w. Graficznym znakiem joni jest /"trójkąt postawiony na swym wierzchołku. Jowisz (planeta) /"Cyna. Justitia — personifikacja sprawiedliwości, jednej z czterech cnót kardynalnych, często przedstawiana z atrybutami: /"wagą, ^mieczem, y przepaską na oczach, kodeksem; w odniesieniu do wykonania prawa także z obciętą głową na łonie. /• Q Jutrzenka — powszechny symbol nadziei, młodości, pełni możliwości, nowego początku. U Greków ukazywana jako bogini Eos, siostra Heliosa (/' słońce) i Selene (^księżyc); jako „różanopalca" wyprzedza rydwan słońca; w Rzymie utożsamiana z Aurorą. W symbolicznym języku chrzęść. Maria, która przyniosła nam Stonce Chrystusa nazywana była niekiedy Jutrzenką. Kaczka : fragm. malowidła ściennego w grobowcu egip. pisarza Harmhaba Kaczka — w Egipcie kaczki były ulubionymi zwie- rzętami ofiarnymi. Na Dalekim Wschodzie pary kaczek, które najczęściej pływają razem, uchodzą za symbol szczęścia małżeńskiego. /"Zimorodek. Kaduceusz /"Kerykeion. Kadzidło — jest używane w obrzędach licznych ludów. Symboliczne wyobrażenia związane z ka- dzidłem opierają się na zapachu, /"dymie i ze- stawieniu niepsujących się różnych rodzajów żywi- cy: wznoszący się dym symbolizuje modlitwy skie- rowane ku niebu, zapach ma odpędzać złe duchy i wpływy, /"żywica symbolizuje nieprzemijalność. W chrześcijaństwie kadzidło zrazu stosowano przy pogrzebach, później powszechnie przy obrzędach liturgicznych. Kameleon — z racji swej zdolności do zmieniania
  • 62. barwy uchodzi za symbol zmienności, niestałości i fałszu. W Afryce solarne, boskie zwierzę. Kamień — pod względem symbolicznym odgrywa znaczącą rolę w większości kultur. W całym świecie rozpowszechniony jest przede wszystkim kult meteorytów jako ,,kamieni, które spadły z nieba"; Kadzidło: scena ofiary, pojmowano je jako symboliczny wyraz związku ofiarowanie kadzidła: między /"niebem a /"ziemią. Ze względu na jego relief w świątyni Ozyrysa z twardość i niezmienność kamień często łączono z Abydos, Egipt wiecznymi, niezmiennymi boskimi mocami i poj- mowano jako wyraz skoncentrowanej siły. Jednak- że mimo jego twardości w kamieniu widziano często nie coś sztywnego i martwego, lecz coś dającego życie; w mit. gr. np. ludzie powstają po potopie z kamieni, które posiał Deukalion. Wiele kamieni, przede wszystkim meteoryty, uchodziło za przynoszące płodność i sprowadzające deszcz; dotykały je np. bezpłodne kobiety, które pragnęły mieć dzieci; na wiosnę lub w czasie suszy składano im ofiary, aby sprowadzić deszcz lub uzyskać obfite żniwo. Kamień nieociosany uchodził np. we wczes- nej starożytności za symbol Hermesa lub Apollina Kameleon (byt stawiany przed ludzkimi wizerunkami tych bogów). Stojące pionowo kamienie jako nagrobki oznaczały obronę zmarłych przed wrogimi mocami, niejednokrotnie pojmowano je także jako miejsce dalszego pobytu siły lub duszy zmarłych. Do kultu Bogini Matki Kybele należał święty czarny kamień. Przedmiotem kultu islamu jest czarny meteoryt, Hadżar al-aswad w Kaabie w Mekce. Biblia zna y skały i kamienie jako symbole siły o-piekuńczego Boga. y Klejnoty, ^ krzemień, /" men- hir, /"pępek, /"kamień mędrców. Kamień magnetyczny — w staroż. nazywany /ap/s amoris, ponieważ przyciągał on, podobnie jak miłość. W średniowieczu interpretowany jako sym- bol przyciągającej siły Boga, jaką wywiera on na swych wiernych, dlatego też nazywany /ap/s gratiae (kamień łaski). Pewna baśń wywodząca się z tradycji ant., szeroko rozpowszechniona w śred- niowieczu, opowiada o magnetycznej górze, która znajduje się w morzu i przyciąga przepływające w pobliżu statki (ze względu na ich żelazne części składowe), tak że te rozbijają się o nią; górę tę pojmowano jako symbol grzechu, o który rozbić się musi statek życia (/"statek), jeśli nie orientuje się na Kamień magnetyczny: Marię, /"Gwiazdę Morza. wyciąga gwoździe ze Kamień mędrców, /ap/s philosophorum — w al- statku: drzeworyt, 1509 chemii substancja rzekomo wytwarzana z materia prima w toku żmudnego procesu, która miała przemieniać metale nieszlachetne w szlachetne oraz odmładzać i leczyć. W procesie tym ważną rolę odgrywało rozdzielanie i ponowne łączenie
  • 63. przeciwstawnych zasad, przede wszystkim pier- wiastka męskiego i żeńskiego, wskutek czego ka- mień mędrców często przedstawiano też jako y Hermafrodytę. Pierwotnie zapewne wszystkie próby znalezienia kamienia mędrców należało in- terpretować również jako czynności symboliczne, które w gruncie rzeczy towarzyszą jako ilustracja dążeniom motywowanym psych. i relig.: pierwotnie bezkształtna materia prima przez pewnego rodzaju śmierć rozpada się na swe podstawowe elementy i w kamieniu mędrców przeżywa zmartwychwstanie na wyższym poziomie. C.G. Jung interpretuje te procesy jako proces indywiduacji. Kamienie szlachetne— jako twarde, trwałe, błysz- czące, dające się polerować względnie szlifować rzadkie minerały są często symbolami ,,ziemskich gwiazd", niebiańskiego światła na ziemi lub prawdy (przy tym mają liczne specyficzne znacze- nia: /"ametyst, /"diament, /"jaspis, y kryształ, ^ nefryt, /"szafir, /"szmaragd, y turkus). W związku z tą treścią symboliczną np. korony królewskie, napierśnik wielkiego kapłana w Starym Testamen- cie, przede wszystkim jednak także wyobrażenia Kaptur: pustelnik, fragm. rysunku Ursa Grafa, 1512 utopijnych budowli i miast, jak i bajkowe zamki lub niebiańska Jerozolima (/"Jerozolima, niebiańska) ozdobione są licznymi kamieniami szlachetnymi. Kania — (przede wszystkim złota kania) uchodziła w Japonii za ptaka boskiego. W Grecji była świętym ptakiem Apollina, a ze względu na jej wysokie loty i bystry wzrok symbolem wizjonerstwa. Kapelusz — niekiedy symbolizuje głowę albo my- śli; zmienić kapelusz może znaczyć tyle, co zmienić poglądy. Kaptur — część stroju różnych bogów, demonów i czarowników; należy do stroju mnichów; obok praktycznego znaczenia jest symbolicznym wyra- zem koncentracji siły duchowej lub ukrywania się. Przykrywanie głowy /"welonem lub kapturem w obrzędach inicjacyjnych symbolizuje niejedno- krotnie śmierć. Karp—w Japonii i w Chinach przede wszystkim ze względu na jego długowieczność symbol szczęści, poza tym uchodzi tam za zwierzę, którego dosiada- ją nieśmiertelni. Ponieważ rzekomo pływa pod prąd, rozumiano go także jako symbol odwagi i wytrwałości. Karzełki (krasnoludki) — małe, stare, często o no- gach kaczek, gęsi lub innych ptaków, pomocne lub dokuczliwe i złośliwe przypominające ludzi istoty z wierzeń ludowych, które m.in. można zinterp- retować jako symboliczne ucieleśnienia pożytecz- nych, ale ostatecznie nie dających się kontrolować sił natury, jak również jedynie niejasno lub w ogóle
  • 64. nie dających się zrozumieć przeżyć i działań pod- świadomości. Kasztan — kasztan jadalny łączono w Chinach ze wschodem i z jesienią. Ponieważ jego owoce zbierano na jesieni i spożywano zimą, był sym- bolem mądrej przezorności. Kciuk — palec, który przez swe umiejscowienie daje ręce zdolność chwytania, często interpretowa- ny jako męski i twórczy i dlatego też pojmowany jako symbol falliczny. / Palec. Kerykeion — rzymski kaćuceusz, laska herolda, pierwotnie różdżka czarodziejska, laska; jej górną część oplatają dwa /' węże z głowami zwróconymi ku sobie; jest to przede wszystkim atrybut Hermesa (Merkurego); interpretowano go różnie, niekiedy jako symbol płodności: dwa węże łączą się ze sobą na fallusie w erekcji; zapewne jednak trzeba go rozumieć przede wszystkim jako symbol równo- wagi. W alchemii jest to symbol połączenia prze- ciwstawnych sił. /" Laska Eskulapa. Kichanie — u niektórych ludów pierwotnych uwa- żane za oddziaływanie demonów, które w ten sposób chciałyby wygnać duszę z ciała. Lapoń- czycy wierzyli, że gwałtowne kichanie może do- prowadzić do śmierci. Z wyobrażeń tego rodzaju wywodzi się, być może, podświadczony od czasów Kerykelon: Hermes z kerykeionem staroż. zwyczaj życzenia kichającemu zdrowia i szczęścia. Kielich—jako naczynie, które przy piciu podawano z rąk do rąk, jest symbolem przyjaźni i przywiąza- nia. W Biblii symbol ambiwalentny: jako kielich gniewu — symbol sądu Bożego, jako kielich błogo- sławieństwa i radości — symbol bliskości Boga. Klepsydra y Zegar piaskowy. Klękanie, uklęknięcie — rytualny symbol, często prawnie obowiązujący. Oznaka czci, pokory i pod- porządkowania się. Klucz — symboliczna treść klucza wiąże się z tym, że zarówno otwiera on coś, jak i zamyka. Janusa, rzymskiego boga drzwi (później powszechnie boga początku), najczęściej przedstawiano z laską od- dźwiernego z kluczem. W Japonii klucz uchodził za symbol szczęścia, ponieważ otwiera zbiorniki ryżu (również ukryte skarby w przenośnym, duchowym sensie). W sztuce chrzęść, symbolizuje on — rów- nież jako klucz podwójny — dane apostołowi Piot- rowi pełnomocnictwo rozwiązywania i wiązania (por. też oba klucze w herbie papieskim). W śred- niowieczu przekazanie klucza uchodziło za sym- boliczny akt prawny, który dawał pełnomocnictwo Klucz: Piotr św. z kluczem (np. przekazanie kluczy miasta). W ezoterycznym ze skrzydła ołtarza w języku symbolicznym posiadanie klucza często kościele Św. Jana oznacza wtajemniczenie. Również w baśniach i po- Chrzciciela, Wormacja, Ok. 1250
  • 65. daniach ludowych pojawia się klucz, często jako symbol utrudnionego dostępu do tajemnic lub (jak w zwyczajach i pieśniach ludowych) jako symbol erotyczny. Kłos /"Pszenica. Kocioł — znaleźć siew kotle — szczególnie wśród ludów indoeurop. — w baśniach, praktykach al- chemicznych, rytualnych itd., to tyle, co ulegać przemianie magicznej i mistycznej. Dlatego kocioł jest symbolem przemiany, odnowy, wtajemniczenia, zmartwychwstania. Jako naczynie z kipiącą, gotującą się zawartością może być także symbolem pełni i obfitości. W Chinach, zapewne z tej racji, jest on często symbolem szczęścia i dobrobytu. Kocioł: dwie czarownice Kogut—jako poranny herold /"słońca, ze względu na przy przemianach jego mieniące się upierzenie i ognistoczerwony magicznych w kotle grzebień, u wielu ludów (np. u Syryjczyków, Egipcjan czarownic; drzeworyt z: i Greków) był symbolem słońca i ognia. W Japonii Tractatus von den bosen wierzono, że dopiero pianie koguta wywołuje Weibern, die mań nennetdie Hexen, każdego ranka boginię słońca z jej jaskini. Ze Ulm,ok.1490 względu na jego bliski związek z budzącym się dniem jest on symbolem pokonania ciemności przez /"światło, jak również symbolem czujności. Wierzenia ludowe pianiu koguta często przypisują apotropaiczne działanie przeciw demonom nocy. Sam pozostający bliski ogniowi, zarazem jednak czujny kogut miał poza tym ostrzegać przed ogniem, który jako czerwony kur jest jednocześnie jego przeciwnikiem. Jego silny popęd do rozmnażania się czynił z koguta symbol płodności, tak że ofiara z koguta np. jest niejednokrotnie częścią składową rytów żniwnych. Ze względu na swą wojowniczość kogut — przede wszystkim na Dalekim Wschodzie, Kogut: kurek z wieży katedry we Fryburgu ale także np. w sztuce antyku, jest symbolem walki, śmiałości i odwagi, U Germanów i Greków odgrywał on poza tym pewną rolę jako przewodnik dusz. W chrześcijaństwie kogut jako herold dnia jest symbolem zmartwychwstania i symbolem powrotu Chrystusa w dniu Sądu Ostatecznego. Kurek, często umieszczany na szczycie kościelnych wież, ze względu na swe położenie jako pierwszy oświetlany promieniami słonecznymi, symbolizuje zwycięstwo światła Chrystusowego nad mocami ciemności i jest poza tym symbolem przypominającym o modlitwie porannej.W dzisiejszej Europie kogut uchodzi najczęściej za symbol dumy lub zachowania się napuszonego, przesadnie męskiego. Kojot—żyjący w Ameryce Ptn. wilk z prerii, w kilku kulturach indiańskich uchodzi za przyczynę wszel- kiego zła, zwłaszcza zimy i śmierci. Kolec /"Cierń.
  • 66. Kolos, olbrzymi posąg — nadnaturalnej wielkości posąg (przede wszystkim bogów lub władców), który symbolizuje siły nadnaturalne (np. siedzące posągi w Abu Simbel lub Kolos z Rodos, jeden z siedmiu cudów świata). Olbrzymie posagi posągi z Abu Simbel Kolumna — symbol powiązania y nieba i /" ziemi; jako podpora budynku powszechny symbol stałości i oparcia, może też jako pars pro toto być symbolem ,,gmachu" silnej społeczności czy instytucji. W jej pełnej postaci, z podstawą i kapitelem, bliska jest symbolicznej treści drzewa życia ( y drzewo), gdzie podstawa jest korzeniem, trzon — pniem, kapitel — listowiem; por. np. kolumny egipskie, korynckie, romańskie i gotyckie. Niekiedy może ona też być odbierana jako ucieleśnienie postaci ludzkiej, na co już wskazuje określenie „kapitel" (od capiteltum = główka), jak również używanie zamiast kolumn posągów Atlasów i Kariatyd. Biblia mówi o kolumnach, na których opiera się świat i które Bóg zburzy w dniu Sądu Ostatecznego. Przy wejściu do przedsionka świątyni Salomonowej stały dwie kolumny o symbolicznym znaczeniu, zwane „Jachin" (Pozwala trwać) i „Booz" (W nim jest siła); kopie tych kolumn odgrywały później ważną rolę w świątyniach wolnomularzy. Obok architektonicznych ciągów kolumn i niezależnie od nich spotykamy w wielu kulturach także poszczególne wolnostojące kolu- mny, czyli słupy, np. saski Irminsul jako zapewne symbol podpierającej niebo kolumny kosmicznej ( / Kolumny:: krużganek Erechtejonu, Akropol, oś świata) lub też liczne antyczne, symbolizujące Ateny, zwycięstwo kolumny triumfalne (np. kolumna ok. 420-405 r. p.n.e. Trajana w Rzymie, ozdobiona spiralnym fryzem
  • 67. ptaskorzeźbionym. Kolumna, w szczególności w kultach płodności, może niejednokrotnie mieć także znaczenie falliczne. Stup ognia lub dymu, w której Bóg prowadził lud Izraela przez pustynię, pojawia się również w literaturze relig. jako symbol mistyczny. Koło — łączy symboliczną treść kręgu (y krąg) z modyfikującym ją aspektem ruchu, stawania się i przemijania; obok aspektu ruchu ważną rolę odgrywa także promieniste uporządkowanie szprych koła. W większości kultur koło pojawia się jako symbol solarny (np. jeszcze dziś w wielu miejscowościach w zwyczajach związanych z przesileniem zimowym); w wielu przedhist. kulturach Europy, po raz pierwszy w młodszej epoce kamiennej w Niemczech Środk. spotykamy znak koła z czterema szprychami, który zapewne również należy rozumieć jako solarny. Również na Środkowym Wschodzie rozety spotykane w licznych ornamentach pozostają być może w związku z kotem jako symbolem solarnym. Koło jest Kolo szczęścia: przedstawienie wg głównym symbolem buddyzmu i symbolizuje różne Petrarki, Von der Artznay formy bytu, które potrzebują zbawienia, jak również beyder Gluck, 1532 naukę Buddy („koło życia" i „koło nauki"). Koło może być również symbolem całego kosmosu w od- niesieniu do jego nieustannych cykli odnowy (np. rota mundi różokrzyżowców). Na wczesnochrześc. nagrobkach koło pojawia się jako symbol Boga i wieczności. Księga Daniela opisuje wizję płonących kół wokół głowy Boga, Ezechiel zaś wizję kół obsadzonych oczami, które biegną i zarazem pozo- Kolo: rozeta stają w miejscu, wyrażając w ten sposób wszechmoc Boga. /" Zodiak często porównywano z kołem. C.G. Jung widzi w „kole" (środkowa rozeta okienna fasady) śrdw. katedr symbol jedności w wielości, szczególną postać /"mandali. /• Koło Fortuny. Koło Fortuny — szczególna forma symbolu kota ( /• koło), w której podkreśla się aspekt przemijalno-ści, ciągłej zmiany. Starożytność znała przedstawienie nagiego młodzieńca na dwóch uskrzydlonych kołach, który symbolizuje nie tylko przelotne szczęście, lecz także korzystną chwilę, kairos. Również bogini Kolo: przedstawienie ze szczęścia i losu Tyche względnie /• Fortuna stoi na świątyni słońca w kole. W sztuce śrdw. często spotykamy koło Karnaku szczęścia w węższym znaczeniu: koło, często toczone przez Fortunę, z uczepionymi do niego ludźmi lub figurami alegorycznymi; symbo lizuje ono zmienne szczęście, ciągłą przemianę wszystkiego, co istnieje, niekiedy także Sąd Ostate- czny. Koło sterowe (ster) — symbol odpowiedzialności, Kolo: kota Ezechiela; autorytetu, wyższej mądrości. Kołyska — symbol fragm. z miniatury w ewangeliarzu łona matki i poczucia bezpieczeństwa w okresie biblioteki wczesnego dzieciństwa. w Aschaffenburgu, XIII w.
  • 68. Kometa — w wielu kulturach (w starożytności, w średniowieczu, także u Indian i w Afryce) interp- retowana jako zły omen (głodu, wojny, zarazy, upadku świata). Jednakże w sztukach piast, rów- nież gwiazdę Betlejemską często przedstawiano jako kometę. Kominek /"Komin. Komin, kominek — do kontaktu z duchami i demo- nami dochodzi w baśniach, przesądnych wyob- rażeniach itd. często poprzez komin, przede wszys- tkim czarownice udają się przezeń na swe wyprawy i z nich wracają; również duchy zmarłych opusz- czają dom przez komin. Przyczyną tego powiązania komina z królestwem duchów jest zapewne przede wszystkim jego kształt, przypominający jaskinię (/"jaskinia), otwarty w dole i w górze, / ogień, czarna sadza (/'czerń) oraz dobywający się zeń /'dym. W innym kontekście komin także jest włączony w symboliczne znaczenie /• ogniska. Komnata /"Pokój. Koncentracja na pępku /" Pępek. Kondor—w mitologicznych wyobrażeniach ludów andyjskich jest ucieleśnieniem sit solarnych i sym- bolem /"słońca. Koniczyna — szeroko rozpowszechniony kwiat motylkowy; ze względu na szybki jej wzrost symbol siły życia. U Celtów święta roślina magiczna. W Koniczyna średniowieczu ze względu na trójlistność symbol Trójcy Sw. Jako roślina lecznicza niekiedy odnoszona także do Marii. Koniczyna czterolistna (/"cztery) uchodzi do dzisiaj za przynoszącą szczęście, natomiast koniczyna wielolistna — za przynoszącą nieszczęście, a jedynie koniczynę pięciolistną uważa się niekiedy za zapowiedź szczęśliwego małżeństwa (/• małżeństwo). Konwalia — roślina lecznicza stosowana przeciw- ko licznym cierpieniom, częsty atrybut Chrystusa i Marii (na obrazach przedstawiających Zwias- towanie niekiedy zastępuje /• lilię); symbolizuje „zbawienie świata". Konwalia Koń—już w jaskiniach ze starszej epoki kamiennej (/•obrazy naskalne) spotykamy często przedsta- wienia koni, aż do epoki przemysłowej w większo- ści kultur odgrywały one wielką rolę, stąd bogata symbolika, która łączy się z tym zwierzęciem. Pierwotnie konia pojmowano najczęściej jako istotę chtoniczną, pozostawał on w związku z ^ogniem i y wodą jako mocami dającymi życie, a zarazem niebezpiecznymi, toteż w wielu rejonach Europy, jak również na Dalekim Wschodzie, twierdzono, że Koń: uskrzydlony koń, swymi kopytami potrafi powodować wytryskiwa-nie epoka Sassanidów w źródeł z ziemi. Często też pojawia się on w związku Persji, X w. ze sferą lunarną. Pozostawał blisko
  • 69. królestwa śmierci (np. w Azji Srodk. i u wielu ludów indoeurop.). toteż pojawiał się również jako prze- wodnik dusz; dlatego też niekiedy chowano go wraz ze zmarłymi lub też składano w ofierze w związku z czyjąś śmiercią. Negatywne znaczenie konia pojawia się np. w zaratusztrianizmie, gdzie wroga — Arymana — często ukazywano pod postacią konia. Z ciemną stroną symboliki konia łączą się także spotykane w mit. gr. hybrydy konia i człowieka ( /"centaurowie, syleni, satyrzy), których element zwierzęcy najczęściej reprezentuje niekontrolowany popęd. Inaczej trzeba oceniać /" Pegaza, uskrzydlonego konia z mit. gr., który wiąże się z komplementarną do świata istot chtonicznych, rozwijającą się później świetlaną symboliką konia (np. w Chinach, w Indiach i w staroż.). W tym jasnym aspekcie koń, przede wszystkim jako b»'a/y koń, stał się zwierzęciem solarnym i uranicznym, zwierzęciem dosiadanym przez bogów, symbolem siły okiełznanej rozumem (por. też znaną przypowieść o dwóch koniach w „Fajdrosie" Platona) lub radości i zwycięstwa (przedstawienia na grobach mę- czenników). Jako symbol młodości, siły, seksu i męskości koń reprezentuje zarówno ciemną, jak i jasną stronę wspomnianej wyżej symboliki. Koń jest? znakiem chin. /"Zodiaku i odpowiada ^"Wa- dze. /"Jeździec. Koper włoski — ze względu na swe właściwości Korale: drzewo koralowe w rzekomo wzmacniające oczy niekiedy uważany za morzu; wg przedstawienia symbol jasności rozumienia. Ponieważ u węży, które w: go spożywają, ma jakoby wywoływać zrzucanie Dioscundes, De materia skóry, uchodził także za symbol periodycznej medica, V w. odnowy i odmłodzenia. Średniowiecze widziało w nim poza tym roślinę apotropaiczną. Ze względu na jego zapach i cenny olej niekiedy też mówi się o nim jako o roślinie maryjnej. Kopuła, sklepienie — m.in. w architekturze budd., muzutm., bizant. i chrzęść, często interpretowana jako symbol sklepienia niebieskiego, na co wskazuje już pokrywanie jej przedstawieniami gwiazd, ptaków, aniołów, rydwanów słonecznych itd. Koralowce—jako zwierzęta żyjące w morzu i często występujące w formie gałęzi lub drzewek korale mają udział niekiedy w symbolice wody (/"woda) i drzewa (/"drzewo). Ich symboliczne znaczenie łączy się z taktem, iż te zwierzęta przypominające rośliny i żyjące w twardych, często wapnistych szkieletach pozornie mają udział w trzech królestwach: zwierząt, roślin i minerałów. Ze względu na ich czerwoną barwę niekiedy mogą się też stać oznaką /"krwi. Korona: Maria w koronie z Kolumny Korona —jako kosztowność zdobiąca najszlachet- Marii św. Gerharda, niejszą część ciała korona ma symboliczne znacze Monachium, Marienplatz
  • 70. nie wywyższające osobę człowieka; ze względu na często stosowane promieniste zęby jest ona bliska kilku symbolicznym aspektom rogu (/'róg); ze względu na jej pierścieniowaty kształt partycypuje poza tym w symbolice kręgu ( y krąg). Korona jest zawsze wyrazem godności, mocy, władzy, wyświę- cenia lub uroczystości. W większości kultur jest noszona przez władców. W judaizmie złota korona przypominająca diadem jest także oznaką godności arcykapłańskiej. Korony bogów i królów były przez Egipcjan czczone jako potężne, magiczne przedmioty, którym poświęcony był osobny kult i osobne pieśni kultowe. W hinduizmie i buddyzmie, podobnie jak w islamie korona (niekiedy łączona z kwiatem lotosu) uchodziła za oznakę wyższości ducha nad ciałem. Biblia mówi niejednokrotnie o koronie, np. o koronie życia i koronie nieśmiertel- ności, które symbolizują stan wiecznego zbawienia. Na Wschodzie, podobnie jak na Zachodzie znajdujemy weselny zwyczaj noszenia przez ob- lubienicę korony, która uchodziła za oznakę dziewi- czości i podniesienia do szczególnego nowego Korzeń Jełsego: wg stanu. Zmarli, w szczególności nieżonaci i nieza- przedstawienia na mężne, niekiedy otrzymywali do /"grobu korony drzwiach z brązu w zmarłych jako symboliczną wskazówkę oczekują- kościele Sw. Zenona, Werona; ok. 1000 r. cego ich zjednoczenia z Bogiem. Korona Cierniowa /"Cierń. Korzeń Jessego — określenie genealogicznego drzewa Jezusa, który pochodził z rodu Izaj (gr. Jesse), ojca Dawida: w sztukach piast, najczęściej przedstawiany jako /•'drzewo, które wyrasta ze spoczywającego Jessego i w swych gałęziach ukazuje wizerunki przodków Jezusa. Kosa — podobnie jak /• sierp, jest symbolem nisz- czącego wszystko czasu i śmierci: od Renesansu zwłaszcza atrybut przedstawianych jako szkielet (kostucha, /"szkielet) personifikacji czasu i śmierci. Kostka /"Sześcian. Koca: śmierć jako Kosz — symbol macierzyńskiego łona; pełen owo-kościotrup z kosą i klepsydrą; wg sztychu ców, niekiedy bywa atrybutem bogiń płodności, np.Andersa Trosta (fragm.) Artemidy z Efezu. Kości — jako względnie twarda i niezmienna część wyższych istot żywych uchodziły, przede wszystkim u ludów myśliwskich, za siedzibę ich ducha lub siły życiowej. Rozpowszechniony był zwyczaj składania w ofierze siłom natury, tj. ziemi, wodzie lub ogniu kości zabitego zwierzęcia, po spożyciu jego mięsa, aby zapewnić kontynuację gatunku. Kość słoniowa — ze względu na swą białą barwę i niezmienną gładkość symbol czystości i trwałości. /"Wieża z kości słoniowej.
  • 71. Kościół — jako personifikacja (Ecciesia) często przedstawiany w przeciwieństwie do zaślepionej Synagogi ( y przepaska na oczach) — z otwartymi oczami, koroną i triumfalnym sztandarem. Kościół ze swej strony zapowiada symbolicznie niebiańską Jerozolimę, królestwo wybranych (/"Jerozolima, niebiańska). prawej) z katedry w Strassburgu Kościół: Ecciesia (po lewej) i Synagoga (po Kot — ambiwalentne zwierzę symboliczne. W Japonii widok kota uchodzi za zły omen. W kabale i w buddyzmie kot jest bliski symbolicznie / wężo- wi. W Egipcie domowego, zręcznego i pożytecz- nego kota czczono jako święte zwierzę bogini Bastet, opiekunki domu, matek i dzieci. W średnio- wieczu koty (przede wszystkim czarne) uchodziły za zwierzęta czarownic, w szczególności czarny kocur był symbolem diabła, toteż przesąd widzi w czarnym kocie zapowiedź nieszczęścia. Kot jest 4 znakiem chin. /"Zodiaku, odpowiada /"Rakowi. Kotwica — atrybut różnych bóstw morskich. Ponieważ kotwica podczas burzy oznacza jedyną nadzieję dla statku, przeto jest ona jej symbolem, przede wszystkim w chrzęść, języku symbolicznym (często na grobowcach i sarkofagach) oraz symbolem trwałości i wierności. Jako ukryty symbol krzyża kotwicę stosowano we wczesnym chrześcijaństwie przez wprowadzenie poprzecznego ramienia. Kot: egip. bogini Bastet. brązowa statuetka z późnej epoki
  • 72. Kotwica: różne kształty Kowadło — często interpretowane jako żeński odpowiednik /"młota pojmowanego symbolicznie jako aktywny i męski. Niekiedy kowadło pojawia się także jako atrybut kardynalnej cnoty — odwagi. Kowal — jako ten, który poskramia /"metale (w szczególności /"żelazo) i je twórczo przekształca, jest postacią symboliczno-kosmogoniczną; w reli- gijnych wyobrażeniach wielu ludów jest przyporzą- dkowany jako pomocnik głównemu bogu (np. Hefaj- stos — Zeusowi); często posługuje się /" błyskawi- cą i /" piorunem. Jako człowiek kowal często poja- wia się jako pogromca ognia, jako lekarz chorób i sprowadzający deszcz: jego negatywny aspekt ukazuje również szeroko rozpowszechnione wyob- Kowal: przedstawienie z: rażenie kowala jako pozostającego w związku z Hortus sanjtatis, 1509 siłami ognia podziemnego, z czarną magią i piek- łem. W wyobrażeniach ludów afryk. kowal — m.in. jako twórca wizerunków przodków i innych wize- runków kultowych—odgrywa ważną, niejednokrot- nie też budzącą postrach rolę i dlatego często zajmuje wysokie miejsce w życiu społecznym; w wielu plemionach jest także pogardzany. Koza — jako pożyteczne zwierzę domowe od dawnych czasów pozostawała niejednokrotnie w związku z kultami płodności, łączono ją jednak także z sitami demonicznymi. W mit. gr. koza Amaltea karmiła małego Zeusa (/"róg, /"Aigis). W Indiach, m.in. zapewne także ze względu na harmonię ze słowem „nienarodzony", określenie „koza" jest symbolem pramaterii, wcielenia pra-matki. Kozioł—często jest rozumiany jako pozytywne lub negatywne wcielenie męskich sił seksualnych. W Indiach zwierzę solarne, poświęcone bogu ognia. W staroż. Grecji poświęcone Dionizosowi jako zwierzę ofiarne oraz zwierzę dosiadane przez Afrodytę, Dionizosa i Pana. W Biblii zwierzę ofiarne, Kozioł: kozioł jako które bierze na siebie grzechy ludu, w tym zwierzę dosiadane przez kontekście też jako kozioł ofiarny wypędzany za- czarownicę; fragm. drzeworytu z: stępczo na pustynię; ale także zwierzę cuchnące, Praetorius, Blockes- nieczyste, demoniczne, symbol potępionych na Berges Yerrichtung, Leipzig 1669
  • 73. Sądzie Ostatecznym. Średniowiecze wyobrażało sobie diabla z rogami i kopytami kozia jako at- rybutami. Kozioł uchodził również za obsceniczne zwierzę dosiadane przez czarownice i za uosobienie pożądliwości. Koziorożec — 10 znak /»Zodiaku; jego żywiołem jest uziemia. Krab /"Rak. Krąg — jeden z najczęstszych znaków symbolicz- Koziorożec: Znak nych, często widziany w odniesieniu i w przeciwień- Zodiaku stwie do /" kwadratu. Krąg zamyka się sam w sobie i dlatego jest symbolem jedności, absolutu i dosko- nałości, w związku z tym także symbolem nieba w przeciwieństwie do ziemi lub też ducha w przeci- wieństwie do materii; pozostaje on w bliskim związku z symbolicznym znaczeniem koła (/• koło). Jako linia nieskończona jest symbolem czasu i nieskoń- czoności, często ukazany pod postacią /"węża, który gryzie własny ogon. W praktykach magicznych krąg uchodzi za skuteczny symbol ochrony przed złymi Krąg: magiczny krąg z: duchami, demonami itd.; stąd zapewne wywodzi się Francis Barrett, The ochronna funkcja, którą przypisuje Magus.London,1901 się /"pasowi, /"pierścieniowi, oponie, okrągłemu amuletowi itd. Skoncentrowane kręgi w buddyzmie dzen symbolizują najwyższy stopień oświecenia, harmonię wszystkich sił duchowych; w innym kon- tekście, np. w chrześcijaństwie, symbolizują różne duchowe hierarchie lub różne stopnie stworzenia. Trzy splecione kręgi symbolizują w chrześcijaństwie Trójcę Św. Krąg wpisany w kwadrat jest znanym kabalistycznym symbolem iskry ognia Bożego ukrytej w materii. C.G. Jung widzi w kręgu symbol duszy i jaźni. Krąg: magiczny krąg z Krew — od dawien dawna uchodzi za siedzibę duszy heksagramem i krzyżem i życiowej siły; symbolicznie jest bliska /"ogniowi i /"słońcu. Grecy pozwalali krwi spływać do grobów zmarłych, aby ich cieniom dać siłę życiową. U różnych ludów wróżbici pili krew, aby wprowadzić siew stan ekstazy. W kulcie Kybele i Mitry zanurzano ich rytualnie we krwi ofiarnych /" byków (/" ofiara), którą uważano za oczyszczającą i przynoszącą siłę. Z drugiej strony jednak rozpowszechnione jest również wyobrażenie, że krew kala człowieka; toteż przede wszystkim u ludów pierwotnych miesiączkujące kobiety lub kobiety, które urodziły dziecko, poddawane są określonym rytom odosobnienia i oczyszczenia. Chrześcijaństwo widzi we krwi Chrystusa siłę pojednania i zbawienia. Kręgosłup y Oś świata. Krogulec — w Egipcie ptak Morusa, w tym też znaczeniu symbol solarny; również u Greków i Rzymian łączony ze /"słońcem. Fakt, że jego samica
  • 74. jest większa i silniejsza, czynił zeń niekiedy symbol dominacji kobiety w małżeństwie. Krokodyl — często pozostaje w związku z sym- boliką /• wody; ponieważ jednak żyje w wodzie i na lądzie, przeto jego symboliczne znaczenie jest jeszcze bardziej złożone. Szczególną czcią cieszył się on w Egipcie, gdzie, podobnie jak słońce, uchodził za zrodzonego z wody; czczono go jako potężne bóstwo (Sobek) zarazem chtoniczne i sola- rne. Również bóg ziemi mógł wcielać się w postać krokodyla. Kilka kultur indiańskich widziało w kro- kodylu żyjącym w pramorzu stwórcę świata, w in- nych uchodził za zwierzę, które cały świat nosi na swym grzbiecie. W Egipcie imię /"Lewiatan stoso- wano także do krokodyla, który gdzie indziej sym- bolizuje także Egipt. W sztuce chrzęść, ma on symboliczne znaczenie, które jest bliskie znacze- Krokodyl: egipski bóg niu /"smoka. ziemi Gęb w postaci krokodyla adorowany przez zmarłego na brzegu rzeki kosmicznej (fragm.); wg przedstawienia w Księdze Zmartch Heri- ubena, XXI dynastia Krokus, crosus — gatunek roślin o 60 rodzajach; w starożytności przede wszystkim ceniono szafran; wieńce z krokusów miały rzekomo chronić przed pijaństwem. Z kwiatów szafranu przygotowywano żółtą substancję będącą symbolem światła i pano- wania: dlatego szaty bogów i królów często bywały szafranowożółte. Ze względu na jego złotobarwne słupki krokus jest w literaturze chrzęść, niekiedy symbolem /"złota i tym samym zarazem najwyższej cnoty, miłości. Krowa — jako płodne, ważne dla życia zwierzę Kroku* domowe dające /"mleko jest powszechnym sym- bolem macierzyńskiej ziemi, pełni i opiekuńczej ochrony. W Egipcie przede wszystkim czczona jako bogini nieba Hathor, która uchodziła za matkę i małżonkę /"słońca, matkę Morusa i piastunkę egip. króla, boginię radości, tańca i muzyki (w postaci młodej kobiety), za symbol nadziei i odnowy życia, żywą duszę drzew, ale także za panią gór zmarłych; mogła ona m.in. pojawiać się jako świecąca niby złota lub niekiedy też przybierać postać lwicy (/" lew). W Indiach krowę czci się jako świętą żywicielkę; biała krowa pozostaje poza tym w zwią- zku ze świętym ogniem. Buddyzm widzi ścisły związek między krową a stopniowym rozwojem prowadzącym do wewnętrznego oświecenia czło- wieka; biała krowa symbolizuje najwyższy stopień Krowa: egip. bogini Hathor jako krowa, indywidualnej egzystencji przed jej rozpłynięciem wapień, XVIII dynastia
  • 75. się w absolucie. Tradycja wedyjska zna krowę poza tym jako przewodniczkę dusz. Dla niektórych ludów, np. Sumerów, istniał symboliczny związek między płodną krową a ^"księżycem, jak również między mlekiem krowy a światłem księżyca. W mit. germ. prażywicielka i opiekunka, krowa Audhumla. odgrywała ważną rolę, również pozostawała ona w ścisłym związku z /" wodą i / deszczem. Król, cesarz — często rozumiany jako ucieleśnienie Boga, słońca, nieba, jako centrum kosmosu lub pośrednik między niebem, ludźmi a ziemią. C.G. Jung widzi w postaci pojawiającego się we śnie starego króla figurę archetypową, która reprezentuje mądrość nieświadomości zbiorowej. Postać króla z baśni (przede wszystkim „zostanie królem") trzeba z drugiej strony rozumieć często jako symbol celu, do którego dąży rozwój „ja". W alchemii król niejednokrotnie Król: król jako prima odpowiada primae materiae. materia, obejmujący syna; Królewska córka, księżniczka — w baśniowej tra- wg przedstawienia w: dycji wielu ludów symbol celu i najwyższego dobra, Lambsprinck, Figurae et które heros może osiągnąć jedynie po pokonaniu emblemata, 1678 różnych przeszkód i niebezpieczeństw. Psycho- analitycznie również interpretowana jako ucieleś- nienie nieświadomości indywidualnej w przeci- wieństwie do „starego króla" jako reprezentanta nieświadomości zbiorowej. -/"Królewski syn. Królewska droga — w przeciwieństwie do dróg krzywych, wiodących na manowce, droga słuszna i prosta, która symbolizuje dążenie nie dającej się zbić z tropu duszy do jej wewnętrznego celu; w średniowieczu np. określenie drogi do Boga poprzez życie zakonne i medytację. Królewski syn, książę — spotykany w licznych baśniach jako promienisty heros, ucieleśnienie młodzieńczego, aktywnego moralnego działania i przemiany, ale także wytrwałego znoszenia prze- ciwieństw. Psychoanalitycznie można go rozumieć jako przedstawiciela zwycięskich sił ego. /• Królewska córka. Królik ^ Zając. Kruk—ze względu na swą barwę, krakanie i natar- czywość uważany jest u wielu ludów (Wschodu i Zachodu) jako zły omen, zapowiadający chorobę, wojnę i śmierć. Biblia zalicza go do zwierząt nieczystych. W symbolicznym myśleniu średnio- wiecza oznacza niekiedy śmiertelny grzech obżar- stwa. Z drugiej strony uchodził on jednak w licznych kulturach za istotę boską i solarną (być może m.in. ze względu na swą inteligencję). W Japonii był posłańcem bogów i, przede wszystkim jako czerwony kruk, symbolem solarnym. Wg wyobrażeń chin. na słońcu żyje kruk o trzech łapach. W Persji
  • 76. kruki były poświęcone bogu światła i słońca, toteż odgrywały pewną rolę w kulcie Mitry (rysunki na licznych kamieniach Mitry). Grecy i Rzymianie widzieli białe kruki w związku z bogiem słońca Heliosem i z Apollinem. W mit. nord. bogu Odynowi, najwyższemu z Asów, przyporządkowane są dwa kruki — Hugin (myśl) i Munin (pamięć). Inteligentny kruk odgrywa pewną rolę także w różnych legendach o potopie: Noe każe mu wzlecieć, aby odnalazł ląd; o podobnej misji mówią także legendy babil. Kruki niejednokrotnie uchodziły za okrutnych rodziców, którzy porzucają swe młode, stąd jeszcze dziś — niemieckie — określenie ,,kruczy (niegodziwy) ojciec" i „krucza matka". Ponieważ kruk chętnie żyje sam, jest on także symbolem samotności z wyboru; może dlatego symbolizuje w chrześcijań- stwie odstępców i niewiernych. Krakanie uchodziło u Rzymian za symbol nadziei: cras, cras (jutro, jutro). Kryształ — symbol czystości i jasności, stąd też często symbol ducha. Znaczenie symboliczne kry- ształu bliskie jest znaczenia diamentu (^"diament). Jako ciało materialne, które jednak, w przeciwieńs- twie do pozostałej materii, jest przezroczyste, bywa on także symbolem zjednoczenia przeciwieństw, przede wszystkim ducha i materii. Ponieważ sam kryształ nie pali się, ale może zapalić światło za pomocą promienia słonecznego, który nań pada, uchodzi on w chrześcijaństwie za symbol Niepoka- lanego Poczęcia i dlatego też jest symbolem maryj- nym. Krzak ciernisty, płonący — Bóg pojawił się Moj- żeszowi w krzaku ciernistym, który płonął, jednak- że się nie spalał. Jest to symbol niezniszczalnej potęgi duchowego / ognia, w sztuce i literaturze chrzęść, jest to także symbol Marii, która została Matką, ale pozostała Dziewicą, tzn. ,,płonęła", ale pozostała nietknięta. Winorośl: krzyż z winogronami i kłosami, symbol Eucharystii Krzemień — u wielu ludów pierwotnych symbol błyskawicy (^błyskawica). Krzew winny, winna macica — symbol pełni i życia. W Grecji poświęcony Dionizosowi; w odniesieniu do misteriów dionizyjskich, które boga ekstazy czciły zarazem jako pana śmierci i odnowy wszelkiego życia, krzew winny byt także symbolem odrodzenia. W symbolicznym myśleniu żyd. i chrzęść, krzew winny jest świętym krzewem o wielorakim znaczeniu symbolicznym; uchodził za symbol ludu Izraela (o który Bóg troszczy się tak samo, jak człowiek o swój winny krzew) i za drzewo Mesjasza; także samego Mesjasza już w Starym Testamencie porównywano do krzewu winnego. Chrystus porównywał się z krzewem winnym, który
  • 77. jak pełen życia krzew niesie wiernych jako gałęzie, co znaczy, że tylko ten, kto ma w sobie jego siłę, może przynosić prawdziwe owoce. Również otoczona murem i strzeżona winnica jest symbolem ludu wybranego; później symbol ten odniesiono alegorycznie do Kościoła. Winne grona, które wy- słannicy przynieśli z Ziemi Obiecanej, są symbolem obietnicy; na wczesnochrześc. sarkofagach są one symbolem obiecanego królestwa duchowego, w którym znajdują się zmarli. ^"Wino. Winorośl: Henryk Suzo ma wizję Chrystusa w winorośli; drzeworyt A. Sorga, Augsburg, 1482 r. Winorośl: powrót wysłanników z Ziemi Obiecanej: Biblia dla dzieci, przypuszczalnie XIX w. Krzyż—jeden z symboli najbardziej rozpowszech- nionych i najstarszych. Podobnie jak /"kwadrat, ma on udział w symbolice liczby /"cztery (jeśli wychodzi się z jego czterech zewnętrznych punktów); tak stał się np. symbolem czterech stron świata. Natomiast w Chinach wiązano go — uwzględniając jego punkt środkowy — z liczbą /"pięć (i /"dziesięć). Jeśli bierzemy pod uwagę tylko oba ramiona krzyża, może on być także symbolem przenikania się dwóch przeciwstawnych dziedzin, głównie /"nieba i /"ziemi lub czasu i przestrzeni. W architekturze przede wszystkim budowli sakralnych i całych założeń miast układ krzyżowy odgrywa często rolę nie tylko 101 l 11 T12 praktyczną, krzyż grecki określa np. plan wielu kościołów bizant. i syryjskich, łaciński zaś kościołów romańskich i gotyckich. Krzyż można również rozumieć jako znak /"rozdroża (miejsca, w którym krzyżują się drogi zmarłych i żywych); np. w kilku plemionach afrykańskich często rozumiany jest on w tym znaczeniu (obok znaczenia obejmującego cały kosmos, tj. ludzi, duchy i bogów). W Azji pionową oś krzyża często rozumiano jako symbol sił aktywnych, przyporządkowanych niebu, a więc zasadzie męskiej, podczas gdy oś pozioma odpowiada biernym siłom wody, a więc zasadzie żeńskiej. Poza tym obie osie Krzyż Formy krzyża: symbolizują 7,'ownanie dnia z nocą 1 krzyż grecki, 2 krzyż łaciński,
  • 78. i przesilenia dnia z nocą. Krzyż wpisany w /"krąg 3 krzyż tau, krzyż jest formą pośrednią między kwadratem a kręgiem i Antoniego, czyli krzyż dlatego symbolicznie podkreśla w szczególności egipski, 4 krzyż Piotra, związek nieba i ziemi. Jest to symbol punktu 5 krzyż Andrzeja, środkowego, wyrównania aktywności i bierności, 6 krzyż widlasty albo krzyż człowieka doskonałego. Jeśli cztery ramiona krzyża łotrów (rozbójników), 7 krzyż kotwiczny, wpisanego w krąg uznamy za szprychy, to 8 krzyż podwójny, otrzymamy obraz koła (^koło), a tym samym symbol 9 krzyż z uchem, słoneczny, który spotykamy zarówno u ludów azjat., 10 krzyż kardynałów lub patriarchów, jak i u Germanów (krzyż może być symbolem 11 krzyż lotaryński, słonecznym także nie wpisany w krąg, np. w Asyrii). 12 krzyż papieski, Dalszym symbolem ognia i słońca spotykanym 13 swastyka, 14 krzyż rosyjski, przede wszystkim w Azji, ale także u Germanów, 15 krzyż zdwojony jest krzyż łamany (/• swastyka). W chrześcijaństwie (nazwany tak, ponieważ na krzyż wskutek krzyżowej śmierci Chrystusa zakończeniach jego ramion również znajdują się otrzymał szczególne znaczenie jako symbol krzyże), cierpienia, ale także triumfu Chrystusa, a tym 16 krzyż laskowany, samym ogólnie stał się symbolem chrześcijaństwa 17 krzyż jerozolimski, 18 krzyż trójlistny, (początkowo zresztą był stosowany z oporami, 19 krzyż jaonnitów, czyli ponieważ w wyobrażeniach starożytności śmierć na maltański, krzyżu uchodziła za niegodną. W chrzęść, plastyce 20 krzyż koptyjski krzyż pojawia się w różnorakich formach (najczęściej jako krzyż grecki i krzyż łaciński); ukrytym symbolem krzyża jest niekiedy także /"kotwica. Przy tym forma krzyża odgrywa rolę także jako gest błogosławieństwa oraz przeżegnania. Na symbolikę drzewa życia (/"drzewo) wskazuje przede wszystkim bardzo stara forma krzyża rozwidlonego, w sztuce chrzęść, spotykamy także krzyż Chrystusa wypuszczający kwiaty i liście jako symbol pokonania śmierci (/"drzewo-krzyż). Egip. krzyż lemniskaty- czny /"ankh. Krzyż anastasis — w dekoracji sarkofagów sym- boliczne przedstawienie śmierci (krzyż bez Ciała z /"monogramem Chrystusa) i Zmartwychwstania Krzyż anattadsw. z sarkofagu, IV Chrystusa (śpiący strażnicy, krzyż zwycięstwa). Krzyżmo — używany w Kościele kat. olej święty, który jako mieszanka oliwy z oliwek i różnych korzeni symbolizuje jedność bosko-ludzkiej po- dwójnej natury Chrystusa. Krzyż z uchwytem /"Ankh. Książę /"Królewski syn. Księga, książka—symbol mądrości, wiedzy, także pełni wszechświata (jako jedności złożonej z wielu poszczególnych kart i znaków pisarskich). Niejed- nokrotnie spotyka się także wyobrażenie Liber Mundi (Księgi Świata), która zawiera całość wszys- tkich spisanych praw, jakimi Boska Inteligencja posługiwała się przy stwarzaniu świata. Islam niekiedy jeszcze rozróżnia między makrokosmicz- nym a mikrokosmicznym aspektem tej symboliki księgi: Liber Mundi przeciwstawia się księga każ- Księga: lew z zapisaną tablicą, Salzburg, 1 pot. XIII w.
  • 79. dej poszczególnej jednostki. Wyobrażenie księgi, w której zapisane są losy ludzi, wywodzi się już z orientalnych wierzeń w boskie tablice losu. W Biblii spotykamy zwrot ,,księga życia" na określenie całości wszystkich wybranych. Księga o siedmiu pieczęciach z Objawienia św. Jana jest symbolem wiedzy tajemnej. Spożywanie księgi lub zwoju ksiąg oznacza wzięcie do serca Słowa Bożego. Księga zamknięta oznacza w sztukach plastycznych jeszcze nie urzeczywistnione możliwości lub tajemnice, w sztuce chrzęść, także dziewiczość Marii, podczas gdy księga otwarta wskazuje w kontekście maryjnym na spełnienie starotestamento-wej obietnicy. Jako atrybut księga ukazuje się także m.in. u Ewangelistów, apostołów i nauczycieli Kościoła. Potęga wiedzy lub pisemnie sformułowanych praw Księga: św. Jan niejednokrotnie jest symbolizowana przez /• lwy Ewangelista z księgą: trzymające księgi lub zapisane tablice. Księżniczka y katedra w Miśni Królewska córka. Księżyc — w magicznym i obrazowo-religijnym myśleniu symbolicznym większości ludów odgrywa znaczącą rolę. Decydujące jest przy tym przede wszystkim to, że ze względu na swą ciągle zmieniającą się postać zdaje się on „żyć", że pozostaje w oczywistym związku z różnymi rytmami życia na ziemi i że stał się ważnym punktem zaczepienia w pomiarze czasu. Na staroż. Wschodzie odgrywał zatem często poważniejszą rolę niż y słonce. U wielu ludów czczono go jako boga lub (najczęściej) boginię (np. u Greków jako Selene, u Rzymian jako Lunę). Ze względu na swe ,,przemijanie" i ,,przyrost" oraz wpływ, jaki wywiera na ziemię, zwłaszcza na organizm kobiecy, od dawien dawna pozostaje w ścisłym związku z kobiecą płodnością, z deszczem, z wilgotnością, jak również ogólnie z każdym powstawaniem i przemijaniem. U niektórych ludów istniały szczególne obrzędy, mające Księżyc: księżyc jako zasada żeńska (Luna); wzmacniać lub ratować księżyc w okresie nowiu lub Watykan, XV w. w czasie jego zaćmień, które rozumiano jako słabość i zagrożenie tej nocnej gwiazdy. W przeciwieństwie do najczęściej interpretowanego jako męskie, świecącego własnym światłem słońca, które bliskie jest zasadzie jang ( y in i jang), księżyc jawi się najczęściej jako symbol łagodności, potrzeby oparcia się na kimś, kobiecości i łączy się z zasadą in. Natomiast rzadziej — jak np. w niem. obszarze językowym — spotykamy wyobrażenie księżyca jako (starego) mężczyzny. W wielu mitach księżyc pojawia się jako siostra, żona lub ukochana słońca. W Księżyc: Luna astrologii i w psychologii głębi księżyc rozumie się z gałązkami i rogiem, kroczącą m.in. jako symbol psychiki nieświadomej, płodnej w chmurach,z dwoma bierności, wrażliwości. /• Półksiężyc, czając, /"mleko. kotami i znakiem Zodiaku — Rakiem; drzeworyt z XV w.
  • 80. Kukllk goździkowy — szeroko rozpowszechniona roślina różowała z żółtymi kwiatami i korzeniami pachnącymi goździkami. Roślina lecznicza i dlate- go też atrybut maryjny; w odniesieniu do Chrystusa wskazuje na niego jako na ,,zbawienie świata". Kukułka — wg tradycji wedyjskiej uchodzi za sym- bol duszy przed i po wcieleniu; ciało porównuje się przy tym z obcym gniazdem, w którym kukułka składa swe jaja. W ludowych wierzeniach Zachodu liczba wołań kukułki często oznaczać ma zapo- wiedź ilości lat oczekującego nas życia, małżeńst- wa lub spodziewanych pieniędzy. Ponieważ kukuł- Kukurydza: aztecka ce przypisywano lubieżność, przeto w średnio- bogini kukurydzy wieczu prostytutki nazywano niekiedy ,,kukułkami". Chicomecoatl Także diabła eufemistycznie nazywano ,,kukułką" (niem. „Hol dich der Kuckuck!"). Jaja kukułki uchodziły za symbol czegoś podsuniętego. Kukurydza — w kilku kulturach indiańskich wysoce ceniona roślina jadalna, którą wiązano z kosmosem, /"słońcem i powstaniem człowieka. Uchodziła za symbol dobrobytu i szczęścia. Kula — w dużym stopniu odpowiada symbolicz- nie /"kręgowi; jest symbolem wszechświata, kuli ziemskiej, gwiaździstego nieba, całości wszystkich znoszących się nawzajem przeciwieństw, a tym samym też niekiedy np. /" hermafrodyty. W archite- kturze (przede wszystkim muzułm. i chrzęść.) for- ma kuli lub półkuli, podobnie jak krąg i tuk najczęś- ciej reprezentuje /"niebo, /"sześcian lub /"kwad- rat /"ziemię. Kulenie — wyraz uszkodzenia ciała; podobnie jak /" ślepota również kulenie może być symbolem ułomności, zarazem jednak, tak jak ona lub /"jed- nooczność czy garb, wskazywać na niezwykłe właściwości w określonych dziedzinach (np. u cza- rownic, czarowników, bogów ognia, jak np. u Hefaj- stosa). W mit. gr. kulenie jest często zarazem karą zesłaną przez bogów z racji czyjegoś nieposłu- szeństwa (Hefajstos kuleje, ponieważ stanął po stronie swej matki Hery przeciwko ojcu Zeusowi). W wierzeniach ludowych diabeł kuleje na jedną stopę, ponieważ z własnej winy został strącony z nieba. Kura — w Afryce, także niekiedy w Ameryce Płd. (makumba), jak również na wyspach Morza Karaib- skiego (kult wodu) jest przewodniczką dusz w ob- rzędach inicjacyjnych oraz zwierzęciem kultowym w ekstatycznych świętach magiczno-relig. Z wiarą w związek między — często czarną — kurą i zmar- łymi łączą się także ofiary z kur, które składa się, aby móc wejść w kontakt ze zmarłymi. Kura jest 10 znakiem chin. /"Zodiaku, odpowiada /"Kozioroż- cowi. /"Kogut, /"kwoka.
  • 81. Kurek na wieży kościelnej y Kogut. Kurhan /-Grób. Kwadrat — jeden z najpopularniejszych znaków symbolicznych; symbol statyczny, adynamiczny, często widziany w relacji i w przeciwieństwie do y koła, symbol /•ziemi w przeciwieństwie do y nieba lub też ograniczoności w przeciwieństwie do nieograniczoności. Ponadto symbol czterech stron świata. Często stosowany jako plan świątyń, ołtarzy, miast lub jako architektoniczna jednostka np. w romańskim systemie wiązanym. W Chinach zarówno kosmos, jak i ziemia uchodziły za kwadratowe. Pitagorejczycy widzieli w kwadracie symbol zjednoczonego działania czterech /"żywiołów, a tym samym sił Afrodyty, Deme-ter, Hestii i Hery, których syntezę pojmowano jako matkę bogów Reę. Wg Platona kwadrat, obok koła, ucieleśnia absolutne Kwadrat piękno. W islamie kwadrat odgrywa różnoraką rolę; połączenie ludzkiej np. serca zwykłych ludzi uchodziły za kwadratowe, postaci l kwadratu; ponieważ są otwarte dla czterech możliwych źródeł z czary w inspiracji: boskiej, anielskiej, ludzkiej i diabelskiej zachodniej (natomiast serca proroków są trójkątne, ponieważ nie Norwegii, IX w. są już wydane na ataki diabła). W sztuce chrzęść, kwadrat jest niejednokrotnie symbolem ziemi w przeciwieństwie do nieba. Natomiast kwadratowe /"aureole jeszcze żywych osób pokazują, że ich postać jeszcze należy do tej ziemi. C.G. Jung widzi w kwadracie symbol materii, ciała, rzeczywistości ziemskiej. /"Sześcian, /"kwadraty magiczne, /"cztery. Kwadraty magiczne — powierzchnie na wzór sza- chownicy podzielone na pola. Najczęściej kwadraty te oznaczone są określonymi liczbami w taki sposób, że suma każdego poziomego, pionowego i przekątnego ich szeregu daje tę samą liczbę. Kiedyś posiadały znaczenie magiczne (jako symbol harmonii). Poza tym istnieją także magiczne kwadraty literowe, np. /"formuły sator-arepo. Kwadratura kota — niewykonalne zadanie, polega- jące na przekształceniu danego /"koła za pomocą linijki i cyrkla w /"kwadrat w równym wymiarze koła. Wyraz dążenia do przeniknięcia symbolicznej treści koła i kwadratu. Kwadratura kota: Alle Ding stehn nur in den dreyen, in yieren thun się sich efgrewen; wg przedstawienia w: Jamsthales, Viatorium spagyricum, 1625
  • 82. Kwiat, kwiecie — jest symbolem ukoronowania, zakończenia czegoś, a więc czegoś istotnego. Jest to symbol piękna przede wszystkim kobiecego. Otwieranie się kwiatu na /"słońce i na /"deszcz czyni z niego także znak biernego oddania się i pokory; z drugiej jednak strony ze względu na promieniste uporządkowanie jego płatków spoty- kamy go także jako oznakę słońca. Ponieważ szybko przekwita, jest niejednokrotnie symbolem Kwiat czereini nietrwałości i przemijania. Niekiedy kwiaty, podob- nie jak odwiedzające je /" motyle, są symbolicznie łączone z duszami zmarłych. Różniące się barwami żółte kwiaty pozostają w symbolicznym związku ze słońcem, białe — ze śmiercią lub niewinnością, czerwone z /" krwią, a niebieskie z marzeniem sennym i tajemnicą (/" błękitny kwiat). Złociste kwiaty spotykamy niejednokrotnie, np. w taoizmie, jako symbole najwyższego życia duchowego. W Japonii sztuka układania kwiatów {ikebana} rozwinęła się w sztukę symbolicznego wyrazu, która przybrała różne formy w różnych szkołach; jako pozycje podstawowe spotykamy tu często: niebo (góra), człowieka (punkt centralny), ziemię (dół). Kwiat wiśni — w Japonii oznacza czystość, piękno, szczęście: kwiat wiśni niesiony przez wiatr jest symbolem idealnej śmierci. W Europie Środkowej gałązki wiśni, obcinane i kwitnące w noce przed Bożym Narodzeniem, w szczególności przed dniem św. Barbary (4 grudnia) i św. Łucji (13 grudnia) lub też w Boże Narodzenie, uchodzą za symbol szczęścia i zapowiedź bliskiego wesele. Kwiecie /• Kwiat. Kwintesencja /"Pięć. Kwoka — symbol troskliwej, opiekuńczej macie- rzyńskości, niekiedy też w sensie przesadnej kary- katury. /" Kogut. Labirynt wzór na posadzce w kościele S. Yitale w Rawennie, VI w. Labirynt — pierwotnie określenie pałacu króla Minosa na Krecie, wyposażonego w liczne przejś- cia, później zbudowanego przez Dedala pomiesz- czenia dla yMinotaura. Stąd w końcu określenie wszelkich labiryntów w architekturze i sztuce plastycznej. Przejście przez labirynt było niejednokrotnie częścią składową rytuałów inicjacyjnych (/" inicjacja), symbolizowało ono zarówno znajdowanie ukrytego duchowego centrum, jak i wychodzenie z ciemności na światło. Przedstawiane na posadzce wielu starych kościołów labirynty są symbolami ludzkiego życia ze wszystkimi jego próbami, trudami i manowcami; centrum symbolizuje często oczekiwanie zbawienia w postaci niebiańskiej Jeruzalem (/• Jeruzalem, niebiańska).
  • 83. Lampa — reprezentuje często obrazowo nie dające się przedstawić /"światło, niejednokrotnie z punktu widzenia indywidualnego światła duchowego, poszczególnego jestestwa duchowego; i tak zapa- lenie lub zgaszanie światła może oznaczać naro- dziny lub śmierć człowieka. Lampa oliwna z gliny jest pod wieloma względami symbolem człowieka: podobnie jak on, zrobiona jest z ,,gliny", w postaci oliwy (boleje) zawiera w sobie pewnego rodzaju „siłę życia"; zapalona, pojawia się jako niosąca ducha, którego symbolizuje /"płomień. Wypełniona pieczołowicie oliwą lampa jest w biblijnej przy- powieści o mądrych i głupich pannach symbolem duchowej czujności i gotowości. Stawianie zapalo- nych lampek na grobach jest — nie tylko w chrześ- cijaństwie — zwyczajem, który wskazuje na każ- dorazowe religijne wyobrażenia odnoszące się do światła boskiego. /"Latarnia. Lampa: mądra (po lewej i głupia (po prawej) panna z płonącą wzgl. pustą lampą oliwną; dwa drzeworyty N.M. Deutscha, 1518 Lampa oliwna /' Lampa. Lapis lazuli — ze względu na jego niebieską barwę i liczne zamknięte złote punkciki uchodził w staro- żytności za symbol rozgwieżdżonego nieba. Na Wschodzie ceniony jest jako środek przeciwko złemu spojrzeniu. Lapis philosophorum /" Kamień mędrców. Larwa /" Maska. Las — odgrywa ważną rolę w religijnych wyob- rażeniach i przesądach licznych ludów jako święte i tajemnicze miejsce, które zamieszkują dobrzy i źli bogowie, duchy i demony, dzicy ludzie, boginki bagna i lasu, wróżki itp. Święte gaje, dające schronienie, pojawiają się w wielu kulturach z tego względu przedstawienia lasu lub las jako scena
  • 84. dramatycznych wydarzeń często wskazują sym- bolicznie na sferę zjawisk irracjonalnych, ale także na miejsce schronienia i bezpieczeństwa. Jako miejsce spokoju z dala od wiru życia las, podobnie jak y pustynia, jest ulubionym miejscem pobytu ascetów i pustelników, a o tyle też symbolem duchowego skupienia i pracy wewnętrznej. Szcze- gólnie w niemieckim obszarze językowym tajem- niczy, ciemny las spotykamy często w baśniach, legendach, w poezji i w pieśni. Psychoanaliza widzi w lesie często symbol psychiki nieświadomej, rela- cję symboliczną, która może się przejawiać zarów- no w marzeniach sennych, jak i w realnym lęku przed ciemnym lasem: niejednokrotnie las interp- retowany jest także jako symbol kobiety (w szcze- gólności pokryte lasem wzgórze). Laska — symbol władzy, (magicznej) wiedzy, np. laska czarodzejska; często przedstawiana jako działająca przez dotknięcie, jak np. laska Mojżesza w cudzie wody wyzyskującej ze skały. W Grecji za czarodziejską i przynoszącą błogosławieństwo uchodziła laska Hermesa. Bóstwa ind., zwłaszcza bóg śmierci, noszą laskę na znak swej władzy sądzenia i karania. Często lasce przypisywano Lacka: Aaron przed działanie apotropaiczne; np. w dawnych Chinach zieleniejącą laską: laską — najczęściej z drzewa brzoskwini lub morwy brązowe drzwi — przeganiano złe moce. Niekiedy w Biblii lub w kościele Św. Zenona, tradycji apokryficznej wspomina się o lasce, która Werona. ok.1100 zmienia się w coś żywego (w /"węża, zielenieją- cą /"gałąź), wyrażając w ten sposób wolę Bożą (laska Aarona, laska Józefa przed zaręczynami z Marią). W sztuce piast., zwłaszcza bizant., anioło- wie na znak swej funkcji często noszą długą laskę wysłańców. Z laski pasterskiej, którą w sztuce chrzęść, nosi także Chrystus, prorocy i święci, rozwinął się pastorał biskupów i opatów. Laski władzy takie, jak buława marszałkowska i /" berło, są symbolami mocy prawa i często zarazem władzy sędziwskiej. Z punktu widzenia psychoanalitycz- nego laska może mieć także znaczenie falliczne. Niekiedy również oś świata porównywano z laską. Złamanie laski było prastarym frankijskim zwycza- jem oznaczającym zerwanie wspólnoty prawnej; niejednokrotnie dokonywano go także przy egzeku- cjach. /• Laska Eskulapa, /»kerykeion. Laska Eskulapa — laska opleciona przez /• węża, atrybut staroż. boga sztuki leczenia Asklepiosa; symbol zawodu lekarza i, wraz z czarą, znak aptek. Wąż, który co roku zmienia skórę, pojawia się w tym związku jako symbol odnowy życia, zarazem zaś symbolizuje lecznicze zastosowanie jego jadu. /" Kaduceusz. Laika Eskulapa: Latarnia — symbolicznie w dużym stopniu od- Eskulap z laską i wężem
  • 85. powiada /• lampie. Latarnie spotykamy przede wszystkim w japońskich ogrodach świątynnych i parkach jako symbole światła i duchowej jasności. Lawenda — roślina wargowa z obszaru śródziem- nomorskiego, o nader korzennej woni i niepozornych kwiatach; od dawien dawnd stosowana do kąpieli, mycia i jako środek leczniczy. W średniowieczu niekiedy symbolicznie odnoszona do cnót Marii. Leopard — częsty symbol dzikości, agresywności, walki lub dumy. W Chinach leopard — w przeci- wieństwie do solarnego /• lwa — uchodził za zwierzę lunarne. Natomiast w mit. afryk. łączono go ze światłem porannego słońca. Antyk uznawał leopar-da za atrybut Artemidy i Dionizosa, zwierzę uchodziło za symbol siły i płodności i w tym sensie odgrywał również rolę w kulcie Dionizosa względnie Bachusa; ze względu na swe dzikie skoki porównywano go z Menadami. /"Pantera. Latarnia:latarnia ze świątyni w Nikko, Japonia Leszczyna — w wierzeniach ludowych i w czarach odgrywała niejednokrotnie pewną rolę, być może m.in. ze względu na jej giętkość, ze względu na to, że nie trafia jej piorun, oraz ze względu na jej wczesne kwitnienie. Uważano, że leszczyna chroni przed złymi duchami i wężami. Różdżka leszczynowa była ulubionym narzędziem poszukiwaczy złota lub wody, ponieważ rzekomo odchyla się nad żyłami złota lub wody. W czasach późniejszych używano jej także przy czarowaniu. Lew — uchodzi za ,,króla" zwierząt ziemi (o- Leopard: menada z bok /"orła jako ,,króla" ptaków); szeroko rozpow- leopardem, z czary malarza szechnione zwierzę-symbol, najczęściej o znaczeniu Brygosa; solarnym lub w ścisłym związku ze światłem, m.in. ok. 490 r. p.n.e. zapewne ze względu na jego siłę, jego ztotożółtą barwę i przypominającą promienie słońca grzywę, która otacza jego głowę; związek ze światłem wyraża się również w przypisywanej mu właściwości nie zamykania nigdy oczu. Dalszymi cechami kształtującymi jego symboliczne znaczenie są odwaga, dzikość i rzekoma mądrość. Jako symbol władzy i sprawiedliwości spotykamy jego przedstawienie często u tronów władców i przed ich pałacami. W Chinach i Japonii lew, podobnie jak /•smok, uchodził za istotę broniącą przed demonami, wskutek czego np. często przedstawiano go jako strażnika świątyni. Również świątynie egip., babil. i Lew: młodzieńcze bóstwo assyr. często były strzeżone przez rzeźby we przedstawiające lwy. W Egipcie spotykamy wschodzącym słońcu niesione przez dwa lwy, przedstawienia dwóch odwróconych do siebie które symbolizują wschodni grzbietami lwów, które symbolizują wschód i zachód i zachodni horyzont; wg słońca, wschód i zachód, dzień wczorajszy i przedstawienia na jutrzejszy. W kulcie Mitry lew symbolizuje słońce. Ind. papirusie zmarłych Heri- ubena, XXI dynastia bóg Kryszna, jak również Budda są porów
  • 86. nywani z lwem. Ze względu na jego niezmierną siłę był on, przede wszystkim w starożytności, bliski bogom płodności i miłości, takim jak Kybele, Dioni- zos (Bachus) i Afrodyta (Wenus). Biblia wspomina lwa często, spotykamy go tam zarówno w pozytyw- nym, jak i negatywnym znaczeniu symbolicznym: Bóg przypomina lwa w swej mocy i sprawiedliwości, plemię Judy porównywane jest z lwem, sam Chrystus nazywany jest „Lwem Judy"; z drugiej jednak strony również diabeł łączony jest z drapież- nym lwem. Średniowiecze widziało w lwie także symbol Zmartwychwstania Chrystusa, m.in. ze względu na wyrażany przez wielu autorów pogląd, Lew: brązowa statua lwa że lwy rodzą się martwe i po trzech dniach budzone w Brunszwiku są do życia tchnieniem swego ojca. Przedstawienia ryczących lwów mogą również wskazywać na zmartwychwstanie zmarłych w dniu Sądu Ostatecz- nego. Do negatywnego, groźnego aspektu silnych lwów odnoszą się śrdw. przedstawienia ukazujące lwy pożerające ludzi lub inne zwierzęta: najczęściej symbole zgubnych, groźnych albo karzących mocy. W równie negatywnej formie spotykamy siłę lwa także w przedstawieniach lub mitologicznych Lew: znak Zodiaku opowieściach o walkach z lwami i polowaniach na lwy, w których lew zostaje pokonany jako reprezen- tant nieokiełznanej dzikości przez jakiegoś herosa (Herakles, Samson). Lew uskrzydlony jest atrybu- tem i symbolem Ewangelisty Marka (/"symbole Ewangelistów). W heraldyce spotykamy lwa naj- częściej w odniesieniu do jego siły, często jako zwierzę heraldyczne (herbowe) i dźwigające tarczę herbową. Lew jest 5 znakiem /"Zodiaku; jego ży- wiołem jest /"ogień. Lewa (strona) /• Prawa i lewa (strona). Lewiatan — pierwotnie potwór z fenickiej mitologii symbolizujący chaos, żyje najczęściej w morzu; istnieje ciągłe niebezpieczeństwo, że wyłoni się stamtąd znowu i zagrozi istniejącemu ładowi. W Bi- Lewiatan: łowienie Lewiatana blii i sztuce chrzęść., gdzie bliski jest /"smoko- siedmioczęściową wi, /'wężowi, /"krokodylowi lub /"wielorybowi, wędką z rodowodem Jessego pojawia się jako pokonane przez Boga wcielenie i Ukrzyżowanym jako chaosu, diabła lub Antychrysta. Liber Mundl /• przynętą; z; Herrad von Landsberg, Hortus Księga. deliciarum, 1180 Liczby — w większości kultur i religii mają bogate, często skomplikowane i dziś bynajmniej nie zawsze przejrzyste znaczenie. Liczby często uchodziły za wyraz kosmicznych i ludzkich form ładu lub harmonii sfer (pitagorejczycy). Liczby parzyste często rozumiano jako męskie, jasne lub dobre, nieparzyste—jako żeńskie, ciemne lub złe. Niejed- nokrotnie pewną rolę odgrywała zamienialność liczb i /"liter, np. w kabale. Określone stosunki liczbowe były wielokrotnie uwzględniane w archite-
  • 87. kturze, rzeźbie, malarstwie, muzyce, literaturze oraz w zwyczajach sakralnych i laickich, np. złoty podział. W przyporządkowaniu symbolicznych znaczeń i określonych liczb często odgrywały rolę także spekulacje teoretyczne, które z kolei wiązały się za każdym razem z tym systemem liczb, którym się posługiwano. Lilia — S/a/a lilia jest starym i szeroko rozpow- szechnionym symbolem światła; poza tym, przede wszystkim w sztuce chrzęść., uchodzi ona za symbol czystości, niewinności i dziewiczości (szczególnie często w przedstawieniach maryjnych, np. bardzo często w związku ze Zwiastowanie); być może chodzi przy tym o sublimację pierwotnie fallicznego znaczenia, które przypisywano lilii ze względu na Ulla: cesarz Fryderyk l Barbarossa z berłem w rzucający się w oczy kształt jej słupka. Lilia, która w kształcie lilii; wg miniatury przedstawieniach Chrystusa jako sędziego świata z Kroniki świata z Altdorf wychodzi z jego ust, jest symbolem łaski. Biblia mówi (dziś Weingarten), 4 ćw. o ,,liliach na polu" jako symbolu pełnego ufności XII w. oddania się Bogu. Lilia jest poza tym prastarym symbolem królewskim i również w heraldyce odgrywa ważną rolę o zmiennym znaczeniu: i tak może np. wskazywać na patronat Matki Boskiej lub, gdy wyraźnie zaznaczona jest troistość jej płatków, na Trójcę Św. Lilia wodna /• Lotos. LInga, Lingam — w Indiach jako obraz kultowy rozpowszechnione plastyczne przedstawienie fal- lusa, symbol boga Siwy; spotykany zarówno jako naturalistyczny wizerunek, jak i jako głowica kolumny, często na kwadratowej podstawie z ośmiokątną środkową i cylindryczną górną częścią (niekiedy zjedna lub wieloma głowicami): symbolizuje boską i męską siłę stwórczą, prawdopodobnie także y" oś świata. Żeńskim odpowiednikiem lingi jest /'joni. Linga opleciony przez węża kundalini (^wąż) Unga: falliczny symbol symbolizuje silę poznania, w połączeniu z joni jest hind. boga Siwy m.in. symbolem otwierającego poznania i związku formy z materią. Lipa — u Germanów i Słowian była czczona jako święte drzewo. Uważano, że chroni przed piorunami, a jej dotknięcie rzekomo wyciąga choroby. Często ucieleśniała centrum społeczności lub budowli, jak np. lipa sądowa, cmentarna, studzienna, wioskowa. W przeciwieństwie do /" dębu lipę często uważano za odpowiednik żeński. Lipa Lira, harfa — symbol boskiej harmonii i harmonijnego związku między ^niebem a uziemią. Lira jest atrybutem gr. boga Apollina, jak również ogólnie rozpowszechnionym symbolem muzyki i poezji. Dźwięki liry uchodziły niejednokrotnie (np. w micie o Orfeuszu) za czarodziejskie, w szczególności za uspokajające dzikie zwierzęta. W Biblii gra na
  • 88. harfie często pojawia się jako wyraz wdzięczności Bogu i jego pochwały. Lis—odgrywał w mit. jap. i chin. poważną rolę jako zwierzę znające czary, mądre, demoniczne, po części dobre, po części złe, zwierzę, które potrafi przybierać liczne postaci, przede wszystkim zaś ludzką. W kilku kulturach indiańskich lis jest sym- bolem lubieżności. W Europie uchodzi często za symbol chytrości i podstępności. W sztuce śrdw. pojawia się jako symbol diabła, kłamstwa, nie- sprawiedliwości, nieumiarkowania, chciwości i po- żądliwości. Liść — ogólnie symbol królestwa roślin, rozpow- szechniony w ornamentyce kultur chłopskich. W Azji Wsch. symbol szczęścia i dobrobytu, gałąź z Ura: Orfeusz z lirą: liśćmi symbolizuje współdziałanie jednostki w ra- z krateru z Geli, ok. 450 r. mach całości. W chrześcijaństwie trójlistek (/" koni- p.n.e. czyna) symbolizuje Trójcę Św., czworoliść zaś /• krzyż, cztery Ewangelie lub cnoty kardynalne. Liść figowca (/"figowiec) symbolizuje wstyd-liwość pierwsze odzienie Adama i Ewy po Upadku. Litery — w większości kultur obdarzone szczególnymi znaczeniami symbolicznymi; i tak islam rozróżnia np. między literami ognistymi, powietrznymi, wodnymi i ziemskimi, które poza tym jako materializacje Słowa Bożego są nosicielami szcze- gólnych znaczeń, m.in. w odniesieniu do przeszło- LI*: Ezop słucha słów lisa: ści, teraźniejszości i przyszłości. Kabała zna cały czara z Watykanu, ok. 450 system mistycznych spekulacji,] które łączą się r.p.n.e. przede wszystkim z formą poszczególnych liter, jak i z określonymi wartościami liczb. Siedem gr. samogłosek (dla e i o po dwie litery) uchodziło w starożytności za symbole siedmiu sfer niebiańskich i siedmiu poruszających się w nich planet lub też za symbole ducha; spółgłoski natomiast sym- bolizowały materię. Alfabet jako połączenie samo- głosek i spółgłosek, a zatem ,,ducha" i „materii", oraz jako całość wszystkich znaków języka od- czuwano jako symbol pełni i doskonałości także całego kosmosu; stosowano go więc także apo- tropaicznie. W tym znaczeniu też należy chyba rozumieć jego okazyjne zastosowanie we wczes- nym chrześcijaństwie aż po średniowiecze, i tak np. niekiedy rysowano go na grobach, y Alfa, -^Alfa i Omega, ^ omega, <"taw. Lorelel /"Syreny. Lotos — egip. i azjat. rodzaj lilii wodnej (grzybie- nia), jako symbol odgrywa poważną rolę w Egipcie, Indiach i Azji Wsch. Ponieważ wieczorem zamyka on swój kwiat i kryje się pod wodą, aby o wschodzie Lotos: życiodajne słońca znowu wynurzyć się i rozwinąć, jest starym wąchanie kwiatu lotosu; fragm. malowidła symbolem światła; ponieważ białe, czerwone lub ściennego z grobowca niebieskie kwiaty lotosu wyrastają z zamulonej Nachta pod Tebami, XVIII dynastia, ok. 1400 r. p.n.e.
  • 89. wody, przeto są symbolem czystości pokonującej nieczystość. W Egipcie uważano, że lotos, który nosi w sobie słońce, powstał z prawód i byt tym samym zarazem symbolem powstania świata z wilgoci; dlatego też w szczególności byt związany ze świętym, dającym życie Nilem. Był on atrybutem różnych bóstw, wykorzystano go w rytuałach po- grzebowych i ofiarnych, odgrywał ważną rolę w ar- chitekturze i ornamentyce świątyń. Zapach niebies- kiego, pięknie pachnącego lotosu uchodził za od- nawiający życie. Również hinduizm i buddyzm znają bogatą symbolikę związaną z lotosem. Pływający na prawodach pąk kwiatów lotosu uchodził, podobnie jak jajo kosmiczne (y" jajo), za symbol całoście wszystkich jeszcze nie rozwiniętych możliwości przed stworzeniem świata (w szczególności jako symbol ludzkiego serca), otwarty kwiat lotosu jest symbolem stworzenia. Ośmiopłatkowy kwiat lotosu jest symbolem wszystkich stron świata i tym samym harmonii kosmicznej; w tym kontekście spotykamy go często jako znak medytacyjny. Brah-mę najczęściej przedstawia się na liściu lotosu, Buddę na kwiecie lotosu (może się zeń także wyłaniać). ,,Klejnotem w kwiecie lotosu" (mani padrne) jest nirwana, która istnieje już ukryta w świecie. Tysiącpłatkowy kwiat lotosu uchodzi za symbol całości całego objawienia duchowego. W Indiach często rozróżnia się między czerwonym kwiatem lotosu jako solarnym i niebieskim jako lunarnym. Powiązanie lotosu względnie lilii wodnej (grzybienia) z wyobrażeniami czystości sięga w formie nieco spłyconej aż do europejskiego średniowiecza: ponieważ ich nasiona i korzenie uchodziły za środek uspokajający popędy zmysłowe, zalecano je jako lek zakonnikom i zakonnicom. Luxuria (rozkosz) — kobieca personifikacja jednego z siedmiu grzechów głównych; dosiada świni lub Łabędź: łabędź jako symbol ducha: fragm. z: kozła; symbole m.in.: lustro i syrena. Mylius, Philosophia reformata, 1622 Łabędź — w Małej Azji, podobnie jak w Europie biały łabędź jest symbolem światła, czystości i wdzięku (natomiast czarny łabędź, podobnie jak czarne /"słońce, występuje niekiedy w symbolicz- nych kontekstach okultystycznych); symbolika ta ze swej strony rozszczepia się częściowo na żeński i męski kompleks znaczeniowy. Przede wszystkim u ludów słów. i skand, oraz w Małej Azji dominuje aspekt żeński: łabędź jako symbol piękna, niebiańskiej dziewicy (zapłodnionej przez wodę lub ziemię). W Indiach, Chinach, Japonii, Skandynawii, u Arabów i Persów spotykamy typ łabędzicy, baje
  • 90. cznej postaci z innego świata. Natomiast w staro- żytności dominował aspekt męski: białe łabędzie ciągnęły rydwan Apollina, Zeus zbliża się do Ledy pod postacią łabędzia (zresztą także Afrodycie i Artemidzie niekiedy towarzyszą łabędzie). Wg wierzeń greckich łabędź posiadał poza tym zdol- ność prorokowania i zapowiadania śmierci. Na Dalekim Wschodzie łabędź jest zarówno symbolem wdzięku, jak dostojeństwa i odwagi. U Celtów łabędź uchodził za wcielenie nadziemskich istot; nie zawsze odróżniali oni, jak np. działo się to w hinduizmie, symboliczne znaczenie łabędzi a /" gęsi, podczas gdy w wielu innych kulturach gęś pojmowano jako raczej negatywny odpowiednik łabędzia. W alchemii łabędzia często przyporząd- kowywano Merkuremu ( y Mercurius), uchodził on za symbol ducha i pośrednictwa między /"wodą a /" ogniem. Jajo łabędzie spotykamy niekiedy także jako jajo świata (/"jajo). Łabędź śpiewający, który rzekomo przed swą śmiercią (przede wszystkim wtedy, kiedy zamarza w lodzie) wydaje z siebie żałosny śpiew, stał się symbolem ostatniego dzieła lub słowa jakiegoś człowieka: w tym sensie niekiedy jest on także symbolem Chrystusa w odniesieniu do jego ostatnich słów na krzyżu. Lania — symbol zwierzęcego albo macierzyńskiego aspektu kobiecości: w baśniach kobiety lub dziewczęta często zmieniane są w łanię. W mit. gr. łania była świętym zwierzęciem Hery i Artemidy; rydwan Artemidy ciągnęły cztery łanie lub jelenie (/"jelenie) o złotych rogach. W mit. Turków i Mon- L*nla: Artemida z gołów łania ucieleśnia żeńską, tj. ziemską stronę dwiema łaniami mitycznego zjednoczenia nieba i ziemi. Łańcuch — ogólnie symbol związku, powiązania; często symbol stosunków między niebem a ziemią. U neoplatoników łańcuch symbolizuje nieprzerwane emanacje Jednego w poszczególnych istotach i rzeczach; odpowiednie wyobrażenia, które każdego człowieka widzą jako powiązanego złotym łańcuchem z Bogiem, znajdujemy również w chrze- ścijaństwie; także modlitwę niekiedy porównywano ze złotym łańcuchem. W sztuce chrzęść, diabeł pokonany w dniu Sądu Ostatecznego pojawia się w Łańcuch: szatan związany postaci /"małpy związanej łańcuchem. ^ Sznur. kajdanami: Łasica y Gronostaj. wg alzackiej miniatury z Łaźnia, pozytywnie: miejsce oczyszczenia, odnowy XVII w. i odrodzenia, jak również — w alchemii — miejsce mistycznych zjednoczeń; negatywnie: przede wszystkim jako ciepła kąpiel oznaka zniewieście- nia, luksusu i miejsce nieczystej rozkoszy zmys- łowej. W wielu kulturach kąpiel pozostaje w ścisłym związku z kultem, zwłaszcza z punktu widzenia zmycia wszystkich grzechów (/"chrzest). W staro-
  • 91. żytn. kąpano ceremonialnie nawet posągi bogów na znak odnowy stosunku między bogami a ludźmi. Psychoanaliza rozumie kąpiel także jako wyraz nieświadomej potrzeby powrotu do łona mat- ki. /'Obmycie rąk i obmycie stóp. Łaźnia: połączenie Soi i Luny w Łaźni: z: Mylius, Philosophia reformata, 1622 Łono /" Macica, /" Abraham. Łono Abrahama y Abraham. Łódź /"Czółno. Łucznik ^ Strzała i tuk. Łuk /-Strzała i łuk. Macica, /ono — symbol płodności, ale także ochro- ny i opieki, jak również w końcu powszechnie tajemniczych ukrytych sił. Piec alchemiczny, w któ- rym dokonują się istotne przemiany fizyczne, mis- tyczne i moralne, często porównywano z maci- cą. /"Inicjacja, yjoni. Maciora /• Świnia. Malestas Domini — w sztuce chrzęść, symboliczne przedstawienie wieczystej wspaniałości wywyższonego Chrystusa: frontalne przedstawienie często obramowanego y mandorlą Chrystusa na tronie z podniesioną prawą ręką i z /• księgą życia w ręce lewej, często otoczonego /• symbolami Ewangelistów lub 24 starcami z Objawienia św. Jana. Maja /• Zasłona. Mak—w elezyjskich misteriach składany Demeter w ofierze jako symbol ziemi, ale także snu i zapom- nienia. Malowidła jaskiniowe y Malowidła naskalne. Malowidła naskalne, malowidła jaskiniowe — ob- razowe przedstawienia umieszczone na skałach, zwłaszcza w jaskiniach, przedstawiające ludzi, zwierzęta, przedmioty i znaki kultowe. Wszystkie Mak
  • 92. europ, malowidła naskalne pochodzą z czasów prehist. i sięgają wczesnej epoki kamiennej, malo- widła naskalne ludów pierwotnych spotykamy jesz- cze w naszych czasach. Długo rozumiano je jako wyraz, praktyk magicznych, przede wszystkim ma- gii myśliwskiej, dziś widzimy w nich często sym- boliczne przedstawienia przeżyć relig. lub niekiedy też symboliczne uproszczone kombinacje obrazów, które być może wskazują na zapowiedź pisma Malowktto naskalne obrazowego. malarstwo jaskiniowe ze Malwa, prawoślaz ogrodowy — roślina z płn. scenami umiarkowanej strefy, stosowana jako środek lecz- myśliwskimi z jaskini w Los Caballos (Castellon, niczy. Liście malwy już w starożytności uchodziły za Hiszpania) znaki prośby o przebaczenie; w sztuce chrzęść. spotykamy malwę niekiedy w tym samym znacze- niu. Małpa — rozpowszechnione zwierzę symboliczne, przede wszystkim ze względu na jego ruchliwość, inteligencję, ale także podstępność i jurność, jak również zmysł naśladowczy i wojowniczą chciwość. Na Dalekim Wschodzie często symbol mądrości; słynne stały się trzy małpy ze „Świętej Stajni" w Nikko, z których jedna zasłania sobie oczy, druga uszy, a trzecia usta; dzisiaj popularne, interpretowane jako symbol mądrego (i dlatego też szczęśliwego) życia, w szczególności zaś obcowa- Malwa nia z ludźmi: nic nie widzieć, nic nie słyszeć, nic nie mówić; pierwotnie odgrywały rolę wysłanniczek bogów, których miały informować o ludziach, i dla- tego przedstawiano je jako pewnego rodzaju zwie- rzę chroniące — nieme, głuche i ślepe. Pawiana czczono w Egipcie jako istotę boską, byt on — przede wszystkim przedstawiany jako zwierzę duże, białe, siedzące w kucki, z fallusem w erekcji i często z tarczą księżyca na głowie — ucieleś- nieniem boga księżyca Thota, patrona uczonych i pisarzy, który często występuje również jako Małpa: pawian ze sceny w wysłannik bogów i przewodnik dusz. Jednakże w świecie podziemnym; grób świecie pozagrobowym duszę przyjmują nie tylko Tutanchamona. XVIII dobre, lecz także demoniczne małpy, które grożą dynastia jej np. złapaniem w sieć. W Indiach małpy są do dzisiaj często święte i nietyklane. W sztuce i literaturze chrzęść, małpa widziana jest najczęściej negatywnie, symbolizuje ona — często przed- stawiana ze /"zwierciadłem — człowieka, który wskutek swych grzechów stoczył się do poziomu zwierzęcia (zewnętrzne podobieństwo między człowiekiem a małpą), w szczególności symbolizuje grzechy śmiertelne chciwości, pożądliwości i próżności. Skrępowana łańcuchami najczęściej przedstawia pokonanego Szatana. Psychoanality- Małpa: kapitel w czna interpretacja marzeń sennych widzi często w kościele w Saint-Jouin- małpie symbol bezwstydu i wewnętrznego niepo- de Marnes
  • 93. koju lub też, ze względu na jej podobieństwo do człowieka, zwierzęcą karykaturę osobowości. Małpa jest 9 znakiem chin. /"Zodiaku, odpowiada /"Strzelcowi. Małżeństwo ^Wesele. Mandala—staroind. określenie /"„kręgu"; słowo to później opisywało przede wszystkim abstrakcyjne lub posiadające elementy obrazowe znaki medytacyjne religii ind. w formie kręgu lub wielokąta; symbolicznie przedstawia doświadczenia religijne i poprzez medytację chce być środkiem pomocniczym do zjednoczenia z Bogiem. C.G. Jung interpretował mandale jako symbole indywiduacji i znalazł Mandoria: Chrystus w mandale odpowiadające azjatyckim także w mandorll, wg mianiatury w symbolice marzeń sennych nowoczesnego czło- pontyfikale zChartres, pocz. XIII w. wieka. /"Jantra. Mandala: dwie formy podstawowe, schemat Mandorla — /" aureola w kształcie migdała, która partycypuje także w symbolicznym znaczeniu /" migdału; od czasów wczesnochrześc. stosowana głównie do przedstawiania Chrystusa i Marii w ma- jestacie. Mandragola ^AIrauna. Mandragora ^AIrauna. Manna — cudowny pokarm, który spadał z nieba dzieciom Izraela w ich pochodzie przez pustynię; zgodnie z tradycją talmudyczną powstała wieczo- rem 6 dnia Stworzenia. Symboliczne określenie każdego pokarmu nadnaturalnego. Przez autorów żyd. i chrzęść, interpretowana także jako symbol Logosu. Manna:deszcz z przepiórek i manny; bizantyjski oktogon w Smyrnie, 1 pół. XIII w.
  • 94. Marabut /"Bocian. Margarytfca, złocień polny — roślina koszyczkowa o białych promienistych kwiatach; zgodnie ze zna- czeniem jej nazwy (tac. margarita = perła) porów- nywano ją z /• perłą i tym samym ze łzami, ale też z przelanymi kroplami krwi. Z tego względu w śrdw. malarstwie tablicowym o tematyce relig. wskazuje ona często cierpienia oraz śmierć Chrystusa i mę- czenników. Marionetka — figura trzymana z góry i poruszana przy pomocy nitek, drutów i kijków; symbol zależności człowieka od przemożnych sił; w węższym znaczeniu także symbol osobowości pozbawionej woli i sterowanej z zewnątrz. Mars (planeta) /"Żelazo. Maska, larwa — bardzo dawna forma często nader wyrazistej zasłony twarzy; służyła do przerażenia wrogów, do praktyk magicznych i do przedstawiania duchów i personifikowanych sit zwierząt i ludzi, najczęściej bardzo silnie podkreślając stereotypowe cechy Maska: dwie gr. maski charakteru. Na sarkofagach późnoant. maski teatralne teatralne wskazują na ,,widowisko życia". Dzisiaj często maska rozumiana jest jako symbol skrywania własnego ja za sztucznym obliczem. Masło — przede wszystkim w Indiach uchodzi za nosiciela kosmicznych energii, dlatego też jest rytualnie składane w ofierze (np. wlewane do ognia). /" Mleko, /"bicz. Maszkarony — potworne głowy, których przeraża- jący wyraz od dawien dawna służył obronie przed Mado: Kryszna jako wrogimi wpływami, np. /"Gorgoneion; swym od- dziecko bawiące się kulką pychającym wyglądem symbolizują gesty odmowy i masła: mała forma piast., zażegnywania. Podobną funkcję spełniał też np. brąz egip. /" Bes przedstawiany z grymasem na twarzy. Materia Prima /" Hermafrodyta. /" Merkuriusz, /" kamień mądrości, /"woda. Melon — podobnie jak większość owoców z wielo- ma pestkami symbol płodności. Menhir — ustawiony na sztorc kamień o przypusz- czalnie częstym znaczeniu kultowym, najczęściej pochodzący z późnego okresu młodszej epoki kamiennej; być może często symbol falliczny w naj- szerszym znaczeniu, a więc także symbol mocy i opieki; może być też związany z symboliką /"osi świata. Merkuriusz, Merkury — starorz. bóg handlu (póź- niej utożsamiany z Hermesem). Nazwa planety najbliższej Słońca; w alchemii określenie rtęci (ziemskiego odpowiednika tej planety) i ponadto określenie materia prima (pramateria) lub y,.ka- mienia mądrości". Rtęć w alchemii — obok ^soli Menhir menhir z i /"siarki — uchodziła za jeden z ,,filozoficznych" Gollenstein pod Blieskastel, neolit, ok. 2000 p.n.e.
  • 95. żywiołów i zasad świata; reprezentuje ona ulotność (spiritus). W przeciwieństwie do „męskich" planet — Słońca, Marsa Jowisza i Uranu oraz „żeńskich" planet — Wenus, Saturna i Neptuna, Merkurego interpretowano jako ^Hermafrodytę; dlatego odgrywał on ważną rolę jako symbol wszelkich praktyk alchemii oscylujących między przeciwieństwami. Merkury /"Merkuriusz. Męsko-żeński y In i jang, /"światło. Met — sfermentowany (/"fermentacja) napój z /"miodu i /"wody; w mit. germ. napój bogów i bohaterów. Jego upajające działanie interpretowano Mercurius: jako solarno- niejednokrotnie jako znak przeniesienia boskich sił na lunarny Hermafrodyta człowieka. stojący na chaosie jako Metale — z punktu widzenia ich znaczenia sym- kuli: z: Mylius, Phllosophia bolicznego mają charakter ambiwalentny; obróbkę reformata, 1622 metali {/• kowal) często widziano w związku z ogniem piekielnym. Z drugiej strony pozyskiwanie metali z rud i ich czyszczenie uchodziło za symbol oczyszczenia i uduchowienia. Alchemicy widzieli w określonych metalach ziemskie odpowiedniki określonych planet, przez które wcześniej rozumiano 7 planet antyku. C.G. Jung uważał metale — ze względu na ich „podziemny" charakter — za symbol płciowości, która potrzebuje oczyszczenia. Do ich negatywnego znaczenia symbolicznego odnosi się niekiedy towarzyszący inicjacjom (także w masonerii) zwyczaj pozbycia się wszelkich metali, noszonych na ciele, na znak oczyszczenia względnie wyrzeczenia się wszelkich dóbr ziemskich. Metale: 7 wędrownych gwiazd antyku (Merkury jako siódmy w centrum), którym alchemicy przyporządkowali określone metale
  • 96. Metale Schemat alchemicznych zależności między metalami a planetami Słońce ; = złoto Księżyc ; = srebro Merkury T = rtęć (w starożytności stal i cyna) Wenus » = miedź Mars / = żelazo Jowisz • = cyna (w starożytności mosiądz lub bursztyn) Saturn = ołów Meteoryt ^Kamień. Mgła — symbol czegoś nieokreślonego, przejścia z jednego stanu do innego lub też czegoś niejas- nego, fantastycznego. W mitologicznych wyobraże- niach wielu ludów prasubstancja świata. Przed- stawienia mgły spotykamy często w malarstwie jap. /"Chmury. Miasto — jako umocniona i uporządkowana siedzi- ba ludzka jest zarazem symbolem boskiego ładu. Ponieważ miasto chroni swych mieszkańców i za- pewnia im bezpieczeństwo jak matka swym dzie- ciom, często jest personifikowane jako macierzyńs- ka bogini miasta z koroną z murów na głowie. W śrdw. sztuce chrzęść, spotykamy miasto np. jako niebiańską Jerozolimę (/'Jerozolima, niebiańska) lub np. w przeciwstawieniu dwóch miast, z których jedno, Jerozolima, reprezentuje Kościół żyd., dru- gie, Betlejem, Kościół chrzęść., który wyłonił się z Miasto: personifikacja Kościoła pogan. W późnym średniowieczu miasto Romy jako bogini miasta: jako obszar ogrodzony może też być symbolem wg miniatury w Księgi Perykop Henryka II Marii Dziewicy. Miech — pozostaje w ścisłym związku symbolicz- nym z /" oddechem; odgrywa rolę w taoizmie jako symbol stosunków między /"niebem a /"ziemią, przy czym górna jego płyta reprezentuje niebo, dolna zaś ziemię. Mlecz — początkowo symbol wojennych cnót, w szczególności męskiej siły i odwagi; tym samym też symbol władzy i zarazem /"słońca (z punktu widzenia aktywnej, męskiej zasady, jak również ze względu na przypominające miecz, błyskające pro- mienie słońca); w sensie negatywnym wskazuje on na okropności wojny; wielu bogów wojny i burzy ma miecz jako atrybut. Niejednokrotnie też symbol falliczny. Jako narzędzie tnące miecz jest sym- bolem decyzji, podziału na dobro i zło, a tym samym też symbolem sprawiedliwości; na wielu przedstawieniach Sądu Ostatecznego z /"ust Chrystusa wyłania się, często dwusieczny, miecz. Wg śrdw. teorii dwóch mieczy, która formułowała Mlecz: wygnanie z Raju zasadę władzy kurialnej (prymat Kościoła nad mieczem ognistym; z: państwem) i władzy cesarskiej (równouprawnienie Speculum Humanae Salvationis, niderl. księga obu instancji), każdy z mieczy symbolizuje władzę
  • 97. świecką i władzę duchowną. Podobnie symbolem władzy i sprawiedliwości jest mlecz ognisty, którym ^ Adama i Ewę wygnano z Raju. Miecz może też uchodzić za symbol /" błyskawicy, jak np. w Japonii i w Indiach, gdzie np. nazywano go błyskawicą Indry jako miecz wedyjskiego kapłana ofiarnego. Miecz tkwiący mocno w pochwie symbolizuje kardynalną cnotę umiarkowania względnie roztropności. Miecz ognisty ^ Miecz. Miedź—u niektórych plemion afryk. bogaty symbol Mlecz: Chrystus jako światła i życia oraz aktywnego działania, jak słowo sędzia świata z mieczem w ustach; czy sperma. W alchemii miedź odpowiada planecie wg miniatury z okresu ok. Wenus, której naturę opisuje się jako ciepłą i wil- 1260 gotną, kobiecą, potęgującą piękno, próżność i roz- kosz. /»Metale. Mięta /"Mięta pieprzowa. Mięta pieprzowa, mięta — roślina z rodziny war- gowych z silnie aromatycznym olejkiem eterycznym; już w staroż. znana jako środek leczniczy; w sztuce chrzęść, ze względu na jej lecznicze działanie roślina maryjna. Migdal — jako słodki owoc w twardej łupinie jest symbolem tego, co istotne, duchowe, ukryte poza zewnętrznością. Symbol Chrystusa, ponieważ jego ludzka natura skrywa jego naturę boską, również symbol jego wcielenia. W staroż. migdał, podobnie jak orzech, ze względu na jego chroniony ukryty owoc uchodził za symbol ciąży i płodności, i dlatego sypano migdałami podczas wesel. Ponieważ jego jadalny owoc trzeba było najpierw wyłuskać z łupiny, był także symbolem cierpliwości. Olej wyciskany z migdałów miał u Greków znaczenie fallicz-ne, uchodził za nasienie Zeusa. Migdałowiec — w krajach śródziemnomorskich kwitnie już w styczniu; tym samym stał się symbolem czujności (ponieważ ,,budzi" się wcześnie) i odrodzenia. Mikrokosmos /'Człowiek. Mimoza — ziele, krzew lub drzewo z podwójnie pierzastymi liśćmi. Liście rodzaju niecierpka (nolimetangere) zwijają się przy najlżejszym do- tknięciu; dlatego mimoza jest symbolem wrażliwości i wstydliwości. Żółto kwitnąca mimoza (często utożsamiana z prawdziwą /"akacją) jest symbolem światła i pewności zbawienia. MInotaur— legendarne zwierzę z mit. gr. o ludzkim ciele i głowie byka, które, więzione przez Minosa w /"labiryncie, corocznie lub co dziewięć lat karmione było ateńskimi młodzieńcami i dziewicami, zostało pokonane przez Tezeusza z pomocą nici (/"nić) Ariadny. Symbol ciemnych, działających w ukryciu, MInotaur: Tezeusz zabija niszczycielskich sił. Niejednokrotnie też Mjnotaura: wg przedstawienia na gr. talerzu
  • 98. identyfikowany pod względem znaczenia symboli- cznego z centaurem (^centaur). Miotła — przedmiot nie tylko świecki, lecz także kultowy, niejednokrotnie stosowany do symbolicz- nego oczyszczania świątyni. W sensie negatyw- nym: przedmiot, na którym, jak sobie wyobrażano, latały czarownice (symbol falliczny ?, symbol sił, których miotła nie mogła przepędzić i które nią teraz zawładnęły?). Miód — często w powiązaniu z ^ mlekiem symbol słodyczy, łagodności albo najwyższych ziemskich i niebiańskich dóbr, a tym samym stanu doskonałej Miotła: lot czarownic na szczęśliwości, np. nirwany; jako treściwy pokarm miotłach, z: The History of jest także symbolem siły życia i nieśmiertelności. W Mother Shipton, drzeworyt, XVIII w. Chinach miód pozostawał w ścisłym symbolicznym związku z ziemią i punktem środkowym, toteż należał do potraw, które podawano cesarzowi. W starożytności miód uchodził za „mistyczny" pokarm, m.in. dlatego, że byt pozyskiwany przez niewinne zwierzę (/" pszczoła) z niewinnych kwiatów, i to tak, że były one tylko dotykane, a nie niszczone. Rozumiano go jako symbol duchowego poznania i wtajemniczenia, jak również spokoju i pokoju. W obrzędach inicjacyjnych czasami spotyka się zwyczaj obmywania rąk nie ^wodą, lecz zrazu symbolicznie miodem, co wynika z jego znaczenia jako leku i substancji oczyszczającej wewnętrznie. Ze względu na jego powstanie, które zawdzięcza się światłu i ciepłu, oraz ze względu na jego złoto- żółtą barwę przez pewien czas kojarzono miód również ze ^słońcem. C.G. Jung widzi w miodzie symbol jaźni (cel dojrzewania w procesie indywiduacji). /"Pszczoła, /"met. Mleko — jako pierwszy i najbardziej treściwy pokarm w wielu kulturach jest zarazem symbolem płodności i duchowej strawy oraz nieśmiertelności. Ze względu na jego barwę i łagodny smak często łączone jest z y księżycem, który w przeciwieństwie do słońca promieniuje łagodnym białym światłem. W niektórych okolicach Azji i Europy panował pogląd, że /• piorun lub wywołane przezeń pożary można ugasić tylko mlekiem. Zgodnie z kosmo- gonicznymi wyobrażeniami indyjskimi świat na prapoczątku był morzem mleka, które ogromną mątwią lub uderzeniami bicza (/•bicz) zmieniono w / masło, pierwszy pokarm istot żywych. Sztuka chrzęść., która również chętnie przedstawia Matkę Boską karmiącą (Maria lactans), rozróżnia między dobrą matką, która daje mleko prawdy, a złą, która karmi swą piersią ywęże. Mleko w związku z / Mleko: egip. król ssie pierś Izydy pojawiającej miodem spotykamy zarówno w starożytności, jak i się w formie świętego w Starym Testamencie jako kwintesencję drzewa; grobowiec najwyższych boskich dóbr i szczęśliwego życia Tutmosisa III
  • 99. (por. np. Ziemię Obiecaną, płynącą mlekiem i mio- dem). Dlatego mleko i miód odgrywały ważną rolę w różnych misteriach antycznych; również w zwy- czajach Kościoła wczesnochrześc mleko i miód jawią się jako symbol liturgiczny: dawano je ochrzczonemu przy pierwszym przyjęciu Eucharystii na znak obietnicy zbawienia. Miot— narzędzie i (pierwotnie) broń, stąd symbol mocy i siły. Często łączony z piorunem, dlatego w mit. germ. atrybut boga piorunu Thora. W staro- żytności był narzędziem Hefajstosa, boga ognia i kowalstwa. W kilku kulturach znane są rytualnie wykute młoty, którym przypisywano zdolność chro- nienia przed złem. W Europie Płn. znajdujemy liczne prezentacje młota, np. na nagrobkach; być może Miot: miot Thora, Mjóllnir chodzi tu o znaki, które mają zapewnić spokój jako amulet: srebro, X w. zmarłym i zabezpieczyć ich przed złymi wpływami. Niekiedy młoty spotykamy również jako ukryte symbole krzyża. W wolnomularstwie młot jest zna- kiem siły woli kierującej się rozumem. W życiu prawnym młot posiada symbolicznie obowiązujące znaczenie na aukcjach i przy załatwianiu innych spraw. Po śmierci papieża uderza się trzykrotnie złotym młotkiem w ściany pokoju, w którym umarł, aby dać prawomocny wyraz faktowi jego zgonu. Młyn, mistyczny — śrdw. alegoria, która przedstawia zależności między Starym Testamentem a Nowym: pszenicę Starego Testamentu miele mistyczny młyn na mąkę, z której wypieka się Chleb Życia wiernych. Młyn, mistyczny: kapitel kolumny w Modrzew — roślina sosnowa płn. strefy umiar- Vezelay, pot. XII w. kowanej. Na Syberii drzewo kosmiczne ( y drzewo) wyobrażano sobie jako modrzew, na który wschodzą i z którego zstępują słońce i księżyc w postaci złotego i srebrnego ptaka. Mojry —gr. boginie losu, które przez swe działanie symbolizują zrządzenia losu; wg Hezjoda córki Zeusa: Klotho, która przędzie nić życia (/'nic), Lachesis, która rozdziela losy, i Atropos, która przecina nić życia ( /• nożyce). Przez Rzymian Mojry identyfikowane były z Parkami. Moloch — pierwotnie kananejski bóg, któremu składano ofiary z ludzi. Później powszechnie symbol Moloch: przedstawienie wg: instancji deprawujących i niszczących ludzi, Athanasius Kircher. zwłaszcza nieludzkich systemów państwowych. Oedipus Aegyptiacus, Moneta y Pieniądze. Rzym 1652 Monogram Chrystusa — w różnych formach znak utworzony z gr. początkowych liter imienia Chrystus: (chi) i P (rho) lub — dawniej — z początkowych liter imienia Jezus Chrystus (J i X), który stosowany był symbolicznie na określenie Chrystusa lub też chrześcijaństwa w ogóle (już od Kon-stantyna Wielkiego). Często obie litery obwiedzio
  • 100. ne były okręgiem, tak że powstawało wrażenie ^koła, stały się one symbolem kosmicznym i solarnym. Często również dodawano jeszcze litery - x i 0( y alfa i omega) lub też słońce i księżyc, które wskazują na Ukrzyżowanie (podczas którego nastąpiło zaćmienie słońca i ukazał się księżyc). ^ Krzyż anastasis. Monstrum y Potwór. Morwa — w Chinach pozostawała w związku ze wschodzącym /• słońcem. Strzały, które wystrzeli- wano z łuku sporządzonego z drewna morwowego (lub z drewna ^brzoskwini) w cztery strony świata, miały oddalać złe wpływy. Morze — symbol niewyczerpalnej siły życia, ale także pochłaniające wszystko otchłani, w tym też znaczeniu w psychoanalizie pokrewne podwójnemu obliczu dającej i biorącej, chroniącej i karzącej Wielkiej Matki; jako zbiornik niezliczonych nieod- krytych skarbów i kryjących się w ciemności postaci Monogram Chrystusa: również symbol psychiki nieświadomej. Jako dwie różne formy, wg mozaik z katakumb niezmierzona wielka powierzchnia symbol niesko- ńczoności np. u mistyków symbol pogrążenia się w Bogu. ^Woda. Most — połączenie między dwoma miejscami, rzeczami, ludźmi oddzielonymi przestrzenią; w tym sensie szeroko rozpowszechniony symbol połącze- nia i pośredniczenia. U wielu ludów znajdujemy wyobrażenie mostu łączącego / niebo i uziemię, nierzadko w postaci ^ tęczy; często bywa on drogą, którą muszą pójść po śmierci dusze zmarłych. W islamie np. jest on cieńszy od włosa i ostrzejszy od klingi miecza, tak że potępieni spadają do piekła, Morwa podczas gdy wybrani szybciej lub wolniej — zależnie od ich zasług — osiągają Raj. Wyob- rażenie to ukazuje poglądowo zasadniczo podwójne symboliczne znaczenie mostu: nie tylko połączenie czegoś, lecz także pokonanie czegoś w sensie przezwyciężenia. Motyl — ze względu na swą lekkość i piękne barwy jest w Japonii symbolem kobiety; dwa motyle symbolizują szczęście małżeńskie. Istotne sym- boliczne znaczenie motyla polega jednak na jego matamorfozie z ^ jaja poprzez ^gąsienicę i jakby Morze: istota morska o martwą poczwarkę w bajecznie kolorowego, zwró- mieszanej postaci: conego ku słonecznemu światłu latającego owada. opona z Zillis, kanton Dlatego już w starożytności byt on symbolem Graubiinden, 1 poi. XII w. duszy, której fizyczna śmierć nie może zniszczyć (jego grecką nazwą jest,,psyche"); w późniejszym czasie zresztą akcentowano silniej wdzięk, nie- stałość motyla i jego związek z bogiem miłości Erosem. W symbolice chrzęść, motyl jest z jednej strony symbolem zmartwychwstania i nieśmiertel- ności, z drugiej zaś, ze względu na krótkotrwałość
  • 101. jego życia i przemijające piękno, również symbolem próżności i znikomości. W psychoanalitycznej interpretacji marzeń sennych spotykamy motyla niejednokrotnie jako symbol wyzwolenia i nowego początku. /'Ćma. Moździerz — wraz z tłuczkiem popularny symbol Motyl: Eros z pługiem seksualny. Mrowisko / Mrówka. ciągniętym przez motyle; Mrówka — podobnie jak y pszczoła, symbol pra- gemma z XVIII w. cowitości i zorganizowanego życia społecznego, ze względu na jej obfite zapasy zimowe również symbol mądrej zapobiegliwości. W Indiach ze względu na jej nieustanną krzątaninę symbol marności wszelkich działań w życiu ziemskim. U ludów afryk. mrowisko pozostaje niejednokrotnie w związku z wyobrażeniami kosmogonicznymi; niekiedy łączone jest także z kobiecą płodnością, jakiej rzekomo użycza kobietom, które na nim siadają. Mucha — na Dalekim Wschodzie uchodziła za symbol niematerialnej, bezustannie wędrującej duszy. Najczęściej jednak łączono ją z chorobą, śmiercią i diabłem; rozpowszechnione było wyobrażenie, że demony choroby zagrażają człowiekowi przybrawszy postać muchy. Wspomniany w Biblii najwyższy diabeł Belzebub (z hebr. Ba'al-Zebub = pan much), którego często przedstawiano jako muchę, jest zniekształceniem pierwotnego kana-nejskiego bóstwa Baalzebula; muchą odgrywa rolę w wierzeniach Mucha: Belzebub, wg: ludowych, przede wszystkim w czarodziejskich Couin de Flancy. zaklęciach. W mit. pers. wrogi Aryman wkrada się w Dictlonnaire internat 1845 świat jako mucha. Muszla — jest często atrybutem bóstw morskich, ponieważ skrywa w swoim wnętrzu małża, zwierzę żyjące w morzu. Biała muszla niekiedy, np. w Chi- nach, pozostawała symbolicznie w związku z ^księżycem (i tym samym z zasadą in). Jako ,,wyłaniająca się z morza" (Anadiomene) Afrodyta jest niejednokrotnie przedstawiana jako stojąca na muszli. Również fakt, że muszla w swym kształcie przypomina kobiecy organ płciowy, i że partycypuje ona w symbolice płodnej /-wody. umorzą oraz ze powstaje w niej piękna /• perlą, wiązał ja z Afrodytą Muszla: narodziny (jak w Indiach z boginią szczęścia i piękności Wenus z muszli, wg Lakszmi). Jako przedmiot wkładany do grobu, muszla Botticellego symbolizuje w chrzęść, grób, z którego człowiek powstanie na Sąd Ostateczny. Muszlą stała się symbolem maryjnym, ponieważ Maria nosiła w swym łonie Jezusa, ,,cenną perłę" oraz dlatego, że w średniowieczu wierzono, że Marię ..dziewiczo" zapłodniły krople rosy. Myrra — żywica luźnego rodzaju drzew i krzewów balsamowych. Ze względu na swój zapach oraz kojące i lecznicze działanif inyrra odgrywała waż
  • 102. ną rolę w ind., orient., żyd. i chrzęść, obrzędach kultowych, m.in. była częścią składową świętego oleju Izraelitów; w Biblii wspomina się ją jako jeden z darów trzch króli. Z uwagi na jej gorycz, moc leczniczą i zastosowanie jej do mumifikowania zwłok często łączono ją symbolicznie z cierpieniami i śmiercią Chrystusa, ale także z pokutą i ascezą wiernych chrześcijan. Myrt—wiecznie zielone, biało kwitnące drzewo lub krzew występujące w ciepłych krajach; był dla Żydów symbolem łaski Bożej, jak również pokoju i radości. W starożytności myrt był poświęcony Afrodycie, dlatego też symbolizował miłość, a jako roślina wiecznie zielona byt zarazem wiązany z nieśmiertelnością. W przeciwieństwie do / waw- rzynu, który zdobił zwycięzcę po krwawej walce, wieniec z myrtu był symbolem zwycięstwa uzys- kanego bez rozlewu krwi. Wieniec myrtowy dla nowożeńców jako oznaka radości znany był już Żydom, w starożytności nowożeńcy zdobili się wieńcami z róż i myrtu na cześć bogini miłości i małżeństwa — Afrodyty. Dzisiaj wianek ślubny z myrtu uchodzi często za symbol dziewictwa. Mysz — w przeciwieństwie do pozostałych myszy ryjówkę (kretomysz) Egipcjanie czcili jako święte zwierzę. Białe myszy uchodziły u Rzymian za szczęśliwy znak. Śrdw. wierzenia ludowe widziały w myszach albo wcielenia czarownic, albo dusze zmarłych: natomiast białe myszy niejednokrotnie interpretowano jako wcielenia dusz nienarodzonych dzieci. Natomiast p/agę myszy rozumiano często Naczynie: dziewica jako naczynie zawierające jako karę Bożą. Boskie Dzieciątko: weneckie Rosario delia gloriosa yergine Maria, 1524 Naczynie — symbol przyjmowania i otrzymywania. a tym samym często symbol kobiecego łona: chrześcijaństwo chętnie porównuje Marię, która przyjęła w siebie Ducha Sw., z naczyniem. Naczynie, w szczególności z gliny, jest poza tym symbolem ciała, które interpretuje się jako naczynie duszy. Nowy Testament porównuje człowieka wierzącego z naczyniem łaski. U wielu ludów przelewanie płynu z jednego naczynia do drugiego uchodziło za symbol reinkarnacji duszy. / • Kielich, cezara. Nagietek — roślina koszyczkowa o ztocistozółtych aż po pomarańczowe, przypominających aureolę kwiatach, w tradycji ludowej zwana też oblubienicą słońca; stara roślina lecznicza; w śrdw. malarstwie tablicowym o tematyce relig. występuje jako at- rybut maryjny i symbol zbawienia. Nagość — od dawien dawna jest pod względem symbolicznym wieloznaczna; z racji wyraźnie uwy- Nagietek
  • 103. datnionych cech cielesnych nagość (rozumiana negatywnie przede wszystkim w tradycji biblijnej w przeciwieństwie do greckiej) jest symbolem uwodzenia, żądzy; często jest włączana do praktyk związanych z czarami miłosnymi. Jako brak osłony i otwartość nagość jest symbolem czystości i prawdy (por. zwrot „naga prawda"). Nagość Adama i Ewy w Raju jest symbolem ich niewinności przed Upadkiem. Przez rezygnację z / ubrania, symbolu powiązania ze światem, nagość oznacza także ascezę; jako przypomnienie, że wszyscy rodzimy się nadzy, jest symbolem bezwarunkowego pod- dania się woli Boga. Natomiast skazany przestępca byt niejednokrotnie obnażany na znak utraty prze- zeń jego społecznej pozycji. ^Zasłona. Nagrobek /• Kamień. Namaszczenie /• Oleje, /•Krzyżmo. Napój, eliksir — jako napój nieśmiertelności jest symbolem wzmożenia świadomości, która związana jest z wiedzą o wiecznym trwaniu. Negatywnym odpowiednikiem jest tu napój zapomnienia. Narcyz — szeroko rozpowszechniony rodzaj ama- rylki; w Grecji symbolicznie łączono go ze snem (przypuszczalnie dlatego, że jako roślina cebul- kowa, przekwitnąwszy, kryje się w ziemi i ponownie pojawia w początkach roku jako jedna z roślin najbardziej rzucających się w oczy). Sadzono je na grobach na znak pokrewieństwa śmierci i snu. W pewnych okresach pojmowano go także jako oznakę wiosny i płodności. W Azji jest symbolem szczęścia. U Arabów niejednokrotnie ze względu na jego prostą łodygę jest porównywany do człowieka prawego, działającego zgodnie z przyka-zami Boga. Narcyzy W sztuce śrdw. (ze względu na podobieństwa do lilii) niekiedy był symbolem maryjnym. Nasiono — symbol życia, pełni jeszcze nie roz- wniniętych możliwości. Nasiono, które obumiera w ziemi, aby mogła powstać roślina, symbolizuje ciągłą przemianę śmierci i nowego początku w na- turze, ale także ofiarę, duchowe narodziny człowie- ka. Nefryt—w Chinach uchodził, podobnie jak /• złoto. za ściśle związany z zasadą jang ( /• in i jang). toteż byt symbolem siły życia i sił kosmicznych. Widziano w nim symbol doskonałości i symbol zjednoczenia 5 niebiańskich cnót: czystości, niezmienności, jas- ności, harmonii i dobroci, jak również połączenie jakości moralnych z pięknem. Nefryt stosowano jako uniwersalny środek leczniczy, uchodził on za pokarm istot niematerialnych i za środek, który użyczał nieśmiertelności lub długowieczności, a ciała zmarłych chronił od rozkładu. W Ameryce
  • 104. Środk. nefryt był symbolem duszy, ducha, serca; ze względu na jego zieloną, przejrzystą barwę łączono go także z wegetacją, wodą, deszczem, a ze względu na występującą niekiedy wymienność symbolicznego znaczenia ^czerwieni i dzieleni, także z /• krwią. Nerki — u kilku ludów pierwotnych, ale także w judaizmie rozumiane jako siedziba uczuć, jak również szczególnej siły i namiętności; zwrot,,serce i nerki" na określenie wewętrznych sił człowieka znajdujemy już w Starym Testamencie. W średnio- wieczu nerki uchodziły za siedzibę uczuć, w szcze- gólności zaś popędu płciowego. Nić—powszechnie symbol łączenia! wiązania; np. Upaniszady mówią o nici, która łączy świat doczes- ny ze światem transcedentnym i wszystkie istoty między sobą. Również czas i życie wielokrotnie porównywano z nicią (/•Mojry). Nić Ariadny to w mit. gr. kłębek przędzy, który córka króla Minosa, Ariadna, data Tezeuszowi; dzięki niemu Tezeusz znalazł wyjście z /' labiryntu: przysłowiowe nawią- zanie do zasady stopniowego poznania. Nić Ariadny ^Nić. Nić życia ^ Mojry. Niebo — wcześniej często widziane jako sklepiona półkula nad kręgiem ziemi, w mit. i relig. wyob- rażeniach niemal wszystkich ludów odgrywa wielką rolę jako miejsce, z którego — jak się sądzi — rządzą bogowie i boskie istoty i do którego dusza wznosi się po śmierci. Decydujący dla tego rozu- mienia — pierwotnie interpretowanego jedynie realnie, a nie symbolicznie — był zapewne fakt, że niebo jest w ,,górze" (^wyżyna), jak również zgodnie z prawami uporządkowane ruchy gwiazd; zapładniający, konieczny do życia, spadający z nie- ba deszcz, zjawiska natury budzące lęk i cześć, takie jak burza, ^błyskawice. komety, meteoryty, /• tęcza itd. Często spotykamy wyobrażenie, że niebo i Niebo: egipska bogini ziemia pozostawały pierwotnie w jedności. W tym nieba Nut, na której ciele aspekcie niebo reprezentuje tylko połowę całego stonce wschodzi i świata: z wyobrażeniem tym łączy się równie zachodzi, pochyla się nad ziemią przedstawioną jako szeroko rozpowszechnione porównanie: tarcza: relief z sarkofagu, niebo = pierwiastek męski, aktywny, ziemia = XXX dynastia pierwiastek żeński, bierny; wskutek zapłodnienia ziemi przez niebo powstają wszystkie istoty ziems- kie (w Egipcie panowało przekonanie odwrotne: macierzyńska bogini nieba Nut była małżonką boga ziemi Gębą). Rozpowszechnione są również wyobrażenia wielu nieb lub sfer niebiańskich, poło- żonych jedna nad drugą, odpowiednio do różnych hierarchii istot duchowych lub też różnych stopni oczyszczenia duszy.
  • 105. Niebo: niebo zaptadma ziemię i płodzi człowieka; wg: Thenaud, Traite de la cabale, XVI w. Niedźwiedź — jak dowodzą tego rysunki naskalne i odnalezione kości, odgrywał ważną rolę kultową już w czasach prehist. Czczony przede wszystkim przez ludy Północy jako przypominająca ludzi. potężna istota; niejednokrotnie uchodził za pośrednika między /'niebem ą /"ziemią, ą u wielu ludów za przodka ludzi. W tradycji ludów płn.-europ. nie y lew, Niedźwiedź: celtycka bogini Artio z jej lecz niedźwiedź byt królem zwierząt. U Celtów zwierzęcie-symbolem niedźwiedź był ściśle związany z rzemiosłem wojennym. Na Syberii i na Alasce łączono go z y księżycem, ponieważ również on, podobnie jak zapadające w sen zimowy zwierzę, regularnie ,,przychodzi i odchodzi". Ze względu na swój zimowy sen niedźwiedź jest niekiedy także w sztuce śrdw. symbolem starości i śmierci człowieka. W Chinach niedźwiedź uchodził za zwierzę męskie. bliskie zasadzie jang {/'m i jang). Alchemicy widzieli w nim symbol ciemności i tajemnicy pra-materii. W mit. gr. Niedźwiedź: czarny niedźwiedź jest towarzyszem lub wcieleniem niedźwiedź z dosiadającą Artemidy. W symbolice chrzęść, pojawia się go rogatą demoniczną najczęściej jako niebezpieczne zwierzę, które stotą; wg ryciny z: czasami reprezentuje diabła; niekiedy jest on także Johannes Wier, Pseudomonarchia symbolem śmiertelnego grzechu obżarstwa. daemonum Czasami jednak spotykamy niedźwiedzicę jako symbol dziewiczych narodzin, ponieważ rzekomo nadaje formę swym młodym liżąc je. C.G. Jung widzi w niedźwiedziach symbol niebezpiecznych aspektów psychiki nieświadomej. Niepogoda, sztorm, burza — w relig. wyobrażeniach wielu ludów rozumiana jako symbol lub realny wyraz działania boskich mocy: również przemiany czasu (nadchodzenie nowej ery) często wyobrażano sobie jako czas zawieruchy. Nietoperz — symboliczne zwierzę o bardzo różnych znaczeniach. Na Dalekim Wschodzie uchodzi za symbol szczęścia ze względu na homofonię między słowami na jego określenie ą słowem określającym Nietoperz: św. Antoni szczęście (fu). Ponieważ nietoperze żyją w nawiedzony i porwany jaskiniach (^jaskinia). gdzie rzekomo znajdują się przez diabła ze skrzydłami przejścia do drugiego świata, uchodziły za nietoperza
  • 106. nieśmiertelne i stały się symbolem nieśmiertelności. Budzący się dopiero w nocy nietoperz pozostaje ponadto, podobnie jak wampir, w związku z symboliką seksualną; demony i duchy, które nocami rzekomo obcowały z kobietami, w Europie wyobrażano sobie niekiedy jako nietoperze. Jego pewna orientacja w ciemności uczyniła z nietope- rza, np. u pewnych ludów Czarnej Afryki, symbol inteligencji; jednakże jako zwierzę nocne nietoperz uchodzi w innym kontekście za wroga światłą ( y światło). Jako zwierzę, które śpi zwisając głową w dół, może on jednak jawić się także jako wróg naturalnego porządku. Biblia zalicza nietoperza do zwierząt nieczystych. W średniowieczu nietoperz uchodził za zwierzę złośliwe, które np. wysysa krew śpiącym dzieciom; diabła często przedstawiano ze skrzydłami nietoperza. Jako zwierzę nocne nietoperz jest także oznaką melancholii. Skrzydła nietoperza wskazują niejednokrotnie na śmierć. Ponieważ nietoperz lata pod osłoną zmierzchu, jest także, przede wszystkim w niem. sztuce piast., symbolem zawiści, która się nie ujawnia. W al- chemii nietoperz jako istota pośrednia między ptakiem a ssakiem odgrywał rolę jako symbol zjawisk ambiwalentnych, np. hermafrodyty (^Her- mafrodyta). Nimb — w sztuce ant. i orient.. w szczególności zaś w malarstwie, kolistą płaszczyzna lub promienista aureola wokół głowy bóstwa, herosa, świętego itd.; być może reprezentuje osłonce lub y koronę; symbol boskości. panowania, światłości lub wła- dzy. .^Gloria. Noc — w przeciwieństwie do / dnia symbol tajem- niczej ciemności, tego, co irracjonalne, nieświado- me. symbol śmierci, ale także chroniącego i płod- nego tona macierzyńskiego. /• Południe. Nos— Nimb: różne typy: krąg promieni, czyli tarcza z spotykany niejednokrotnie w literaturze jako ukryty krzyżem dla Chrystusa, symbol penisa. czworokąt dla żywych osób, Nożyce — jako narzędzie tnące są symbolem trójkąt dla Boga Ojca zasady aktywnej, męskiej. W mit. gr. są atrybutem Mojry (.^Mojry) Atropos, którą przecina nimi nić życia ( /• nić). Jest to symbol zależności człowieka od sil kierujących losem i symbol nagłej śmierci. Nóż —jako ostre i tnące narzędzie pracy, podobnie jak ^nożyce. symbol męskiej, aktywnej zasady. która obrabia żeńską, bierną materią. W hinduizmie nóż jest atrybutem przerażających bóstw. W wielu kulturach uchodzi on także za chroniący przed nieszczęściem, co być może łączy się z sym- bolicznym znaczeniem żelaza ( / żelazo). Nóż w rę- Noc: fragm. z: Dzień i Noc ku postaci starotestamentowych to nóż obrzezania, jako uskrzydlony geniusz; mozaika przedstawiająca który wskazuje na przynależność do Starego Przy- sceny z Genesis, San Marco mierza. Wenecja, pocz. XIII w.
  • 107. Obcy — symbol bezdomnego, przejściowego stanu człowieka na ziemi, który znajdujemy we wszystkich religiach, upatrujących ojczyzny człowieka w świecie transcendentalnym, y Pielgrzym. Obelisk — wysoki kamienny słup zwężający się ku górze o czworokątnej podstawie i piramidalnym zakończeniu. W Egipcie kultowy symbol boga-słoń- ca: rankiem pierwsze promienie / słońca padały na jego wierzchołek. Jego forma silnie akcentująca kierunek symbolizuje poza tym związek uziemi z ^niebem względnie słońcem. Obmycie rąk i nóg. W niemal wszystkich religiach wierni obmywają się na znak rytualnego oczysz- czenia przed spełnieniem czynności sakralnych; w szczególności dotyczy to rąk. Piłat obmył ręce, by przez to wyrazić rezygnację z odpowiedzialności. Obmycie nóg uchodziło na Wschodzie za przysługę oddawaną obcym i gościom; umycie przez Chrystusa stóp swym uczniom było dowodem i symbolem jego służebnej miłości; od VII w. jest powtarzane w kat. Obmycie rąk i stóp: obmycie stóp przez liturgii Wielkiego Czwartku. ^Łaźnia, /•Chrzest. Jezusa; wg przedstawienia Obmycie rytualne y Chrzest. Obmycie w ewangeliarzu z katedry nóg y Obmycie rąk i stóp. Obojniak /• w Spirze Hermafrodyta. Obrzezanie — zwyczaj praktykowany u wielu ludów, część rytuałów inicjacyjnych, które towarzyszą przejściu do dojrzałości płciowej; być może symboliczna ofiara bogom płodności. L) kilku ludów afryk., które częściowo znają także obrzezanie dziewcząt, obrzezanie napletka, który reprezentuje kobiecy element u mężczyzny, lub łechtaczki, którą uważa się za odpowiednik męskiego elementu u kobiety, oznacza jednoznaczne utożsamienie się z własną płcią i tym samy dojrzałość płciową. U Żydów obrzezanie jest oznaką przymierza z Bogiem. Oczyszczenie y Kąpiel, ^Obmycie rąk i nóg, /•Chrzest. Oddech — symbol kosmicznych sit ożywczych, niejednokrotnie też ducha, w szczególności zaś stwórczego aktu na początku świata, l tak np. w taoizmie znajdujemy wyobrażenie dziewięciu pierwotnych tchnień (oddechów), które łącząc się Obelisk: obelisk pokryty stopniowo stworzyły najpierw przestrzeń fizyczną jako hieroglifami przed pylonem założenie wszelkiego istnienia. W Indiach pojęcie świątyni w Luksorze, XIX przenikającego wszystko, łączącego różne poziomy dynastia bytu oddechu odgrywa wielką rolę. Atman, indywidualna, duchowa wieczna jaźń, która u kresu duchowego rozwoju łączy się z Brahmą, boską jaźnią, uważana była pierwotnie za oddech. Ponadto psychofizyczny rozwój całej ludzkości odbywa się w pięciu strumieniach oddechu, które pozostają
  • 108. w ścisłym związku z wężem kundalini (^wąż). W Genesis Bóg budzi stworzonego przezeń człowieka do życia poprzez swój oddech, który symbolizuje tu Ducha- Stwórcę. Odsłonięcie ^Zasłona. Ofiara — jako czynność kultowa m.in. symbol rezygnacji z dóbr ziemskich na rzecz związku z Bogiem, bogami lub przodkami (często zresztą celowe działanie magiczne). Rozpowszechnione są też sakramentalne posiłki ofiarne, w których spalano tylko część darów (najczęściej ofiary ze zwierząt), pozostałą zaś część — na znak sakramentalnej wspólnoty i zarazem związku z Bogiem, bogami itd. — wspólnie spożywano. Określone ofiary ze zwierząt, np. ofiarę z byka w kulcie Mitry. C.G. Jung interpretował jako symbol zwycięstwa duchowości człowieka nad jego zwierzęcoś-cią. Ofiary ze zwierząt ^Ofiara. Ogień — u wielu ludów uchodzi za święty, oczyszczający, odnawiający; jego silę niszczycielską często pojmowano jako drogę do nowych narodzin na wyższym stopniu ( / spalenie. ^ Feniks). Niejednokrotnie czczono odrębne bóstwa ognia, jak np. Agni w Indiach lub Hestię w Grecji: w Chinach znano liczne bóstwa ognia. W Biblii spotykamy różne wyobrażenia, w których ogień symbolizuje Boga lub coś boskiego: Apokalipsa wspomina m.in. ogniste kota (^kolo), zwierzęta, które zieją ogniem, itd.; w Starym Testamencie Bóg pojawia się np. jako s/up ognia ( / siup) lub ^ krzak gorejący. Często ogień pozostaje w związku ze ^słońcem, ^światłem, /"błyskawicą, ^czerwienią, / krwią, sercem (/'serce). W przeciwieństwie do ^wody, Ogień: zaślubiny wody z ogniem, z których każde ma cztery ręce na znak siły ich działania: przedstawienie ind.
  • 109. której genezę niejednokrotnie przypisywano ziemi ogień często uchodził za pochodzący z /• nieba. Mity wielu ludów mówią o wykradzeniu ognia, które często interpretuje się jako zbrodnię. Grecka filozofia natury widziała w ogniu albo źródło wszelkiego bytu, albo jeden z y żywiołów. Jednakże ogień często pozostaje również w ścisłym związku z symbolicznym kompleksem znaczeniowym destrukcji, wojny, zła, diabła, piekła lub gniewu Bożego. Spalenie Sodomy i Gomory rozumiano często w średniowieczu jako prefiguracyjny obraz ogn/ a piekielnego. Rozpalanie ognia przez pocieranie wiązano w wielu kulturach z seksualnością; wielokrotnie już powstanie ognia odnoszono do aktu płciowego mitologicznych istot lub zwierząt. Apotropaiczne działanie ognia odgrywa pewną rolę u wielu ludów, i tak np. u Germanów og/eń ogniska przepędzający złe duchy nie mógł nigdy wygasnąć. W alchemii ogień byt często symbolizowany przez znak A. Astrologia łączy ogień ze znakami Zodiaku (^Zodiak) Baranem, Lwem i Strzelcem. Ogień piekielny ^ Ogień. Ogniste koło yOgień, / Ogórecznik Koło. Ognisty słup /•Ogień, ^Słup. Ogon — Ogród:studnia w ogrodzie otoczonym murem, symbol wytrwałości i prawdy także w trudnych okolicznościach; z Boschiusa, Symbolographia, 1702 niekiedy spotykany jako symbol seksualny; w sztuce romańskiej ogon lwa często związany z formami ornamentalnymi. Ogórecznik — długo uważano, że odpędza ponure myśli. Ponieważ jest szorstki i owłosiony, a zarazem smaczny, przeto jest symbolem wysokich jakości, które skrywają się za niepozorną powierzchownością, w szczególności zaś wewnętrznej prostoty Marii Dziewicy. Ogród — symbol raju ziemskiego i niebiańskiego, symbol ładu kosmicznego. W Biblii ogród jest obrazem bezgrzesznego pierwotnego stanu człowieka w przeciwieństwie do świętego miasta (y Jerozolima, niebiańska), która symbolizuje kres czasów; Pieśń nad Pieśniami porównuje ogród z ukochaną. W ogrodzie Hesperyd mit. gr. rosło drzewo ze złotymi jabłkami, które najczęściej interpretowa- no jako symbol drzewa życia. W swym odosob- nieniu, jako refugium przed światem, ogród jest symbolicznie bliski oazie i y wyspie. Ogród oto- czony murem, do którego prowadzi tylko wąska
  • 110. brama, sugeruje także trudności i przeszkody, które trzeba pokonań przed osiągnięciem wyższego stopnia rozwoju psychicznego. W podobnym sensie ogród otoczony żywopłotem symbolizje także — z punktu widzenia mężczyzny — intymne sfery ciała kobiecego. Okno — czasami symbolizuje wrażliwość i otwartość na wpływy zewnętrzne. Kolorowe witraże
  • 111. gotyckich kościołów symbolizują często barwną pełnię niebiańskiej Jerozolimy. W śrdw. plastyce okno, które samo nie świeci, lecz przepuszcza światło słoneczne, oznacza czasami Matkę Boską, która, czysta i pokorna, nosi Syna Bożego. Oko — jako główny organ spostrzegania zmysłowego pozostaje w symbolicznym związku ze ^"światłem, /"słońcem, duchem. Jest to symbol duchowego oglądu, ale także—jako ,,zwierciadło" duszy — narzędzie psychicznego i duchowego wyrazu. Prawe oko łączono niejednokrotnie z aktywności, przyszłością i słońcem, lewe — z biernością, przeszłością i księżycem. Buddyzm zna trzecie oko jako symbol oglądu wewnętrznego. W starożytności oko spotykamy często jako znak bóstwa solarnego. y Amuletem szeroko Oko: głowa i dłoń tybetańskiej bogini Tara; posąg w klasztorze Trashilihumpo rozpowszechnionym w Egipcie było tzw. oko udjat, sokole oko boga nieba Morusa, które spoczywa na berle przypominającym pastorał; oko to symbolizuje przewidywanie i wszechwiedzę, berto zaś władzę; cały amulet miał użyczać nietykalności i wiecznej płodności. W Biblii oko jawi się jako symbol Oko: egipskie oko udjat, fajans z późnej epoki Oko: oko jako obrona wszechwiedzy, czujności i chroniącej przeciwko złemu spojrzeniu, wszechobec-ności mozaika u wejścia do Boga. W sztuce chrzęść, oko rzymskiej willi otoczone promieniami słonecznymi oznacza Boga, oko w ręku Boga — tworzącą mądrość Bożą, oko w trójkącie — Boga Ojca w Trójcy Św. Oczy na skrzydłach serafinów i cherubinów oznaczają ich przenikającą zdolność poznawczą. Przedstawieniom oka od dawien dawna przypisywano często również działanie apotropaiczne. Okrążanie — okrążanie świętych miejsc, np. /•ołtarza w judaizmie, Kaaby w islamie, stupy w bud-dyzmie, kościoła w chrzęść, (procesje) itd., jest bardzo rozpowszechnionym zwyczajem relig. Być może jako naśladowanie ruchów słońca i gwiazd łączy się ono z symboliką kosmiczną, jak również z symbolicznym znaczeniem okręgu. O liczbie okrążeń decydują najczęściej symboliczne święte liczby. Okrzyk — dawniej jako okrzyk wojenny w większości kultur był wyrazem i symbolem agresywności (żądzy walki). Okrzyk ucieleśnia też siłę życia
  • 112. i radość życia, np. przy określonych (i najczęściej związanych z rytami płodności) świętach w staro- żytności. Okrzyk bojowy ^Okrzyk. Olbrzymi — spotykane w mit. wyobrażeniach i baśniach większości ludów ogromne, przypominające ludzi istoty (tytani, cyklopi itd.): pierwotnie prawdopodobnie często widziani jako wcielenia przemożnych sil natury; w większości mitologii przeciwnicy bogów; w baśniach najczęściej ludożercy: w ludowych dowcipach często niezgrabne bałwany. Olbrzym: fragm. z celt Niekiedy jednak spotykamy także pozytywne wyob- Kotła znalezionego w 1 w. p.n.e. rażenia praolbrzymów, którzy brali udział w stwo- rzeniu świata lub też przy nim pomagali. Walka z olbrzymami często symbolizuje autoafirmację człowieka w stosunku do natury. Olbrzymi posąg /• Kolos. Oleje — w wielu kulturach traktowane jako źródła szczególnych sil; przede wszystkim olej z oliwek jako produkt ^drzewa oliwkowego, które owocuje nawet na jałowej glebie, jest symbolem siły duchowej, ale także, ponieważ płonął w lampach oliwnych, symbolem światła. W mitologicznych wyob- rażeniach sintoizmu oleje uchodzą za symbole niezróżnicowanego prastanu świata: „prawody" składały się z oleju. W misteriach eleuzyjskich olej oliwny grał rolę symbolu czystości. W krajach Oliwka: gołębica Noego śródziemnomorskich znano — np. wylewany na z gałązką oliwki: kamiennych ołtarzach — olej ofiarny jako znak drzeworyt G. Marcksa modlitwy o płodność. Namaszczenie olejem odgrywa w różnych religiach ważną rolę sakralną; np. w judaizmie rzeczy (np. kamień z Bethel) i ludzie (kapłani, prorocy i królowie) byli namaszczani olejem na znak błogosławieństwa Bożego i danego im przez Boga autorytetu. Słowo ,,Chrystus" (hebr. „Mesias") to tyle, co ,,Namaszczony", określa więc królewską, proroczą i kapłańską władzę Jezusa. Olej — także zmieszany z balsamem i korzeniami ( / krzyżmo) — w liturgii chrzęść, jest niejednokrotnie stosowany do konsekracji (np. przy chrzcie. wyświęceniu kapłana, ostatnim namaszczeniu). Olejek nardowy ^Waleriana Otowianka /"Pion. Ołów — ze względu na swój wielki ciężar właściwy symbol ciężkości lub też przytłaczającego ciężaru (brzemienia). W alchemii ołów jest łączony z Saturnem, którego często przedstawiano jako zgarbionego starca z y kosą, a niekiedy także jako szarego karta; uchodził on za zimny, wilgotny. chory i sprowadzający melancholię, jednkaże pozytywnie także bliski filozofii, systematycznemu myśleniu i ascezie. W symbolice chrzęść, ołów oznaczą niekiedy człowieka obciążonego grzechami. / Metale.
  • 113. Ołtarz — podwyższone miejsce (altus) wewnątrz ośrodka kultu, które niemal we wszystkich religiach służy składaniu ofiar i innym czynnościom sakral- nym. Podwyższenie symbolizuje wzniesienie darów ofiarnych do bogów lub Boga; niekiedy ołtarz pojmowano także jako duchowy ośrodek świata. W chrześcijaństwie symbolizuje on święty stół uczty z Chrystusem lub samo ciało Chrystusa (białe nakrycie ołtarza symbolizuje wtedy całun). Od IV w. ołtarz pojmowano także jako miejsce opieki lub schronienia: nawet największych przestępców nie wolno było ująć w kościele, ą przede wszystkim Ołtarz: zabijanie cielca na przy ołtarzu. ołtarzu ofiarnym; Om — święta sylaba medytacyjna hinduizmu, bud- wg miniatury z ewangeliarza z Auersbach, XII w. dyzmu i dżinizmu obarczona pełnią znaczeń ezote- rycznych (w brzmieniu Aum); uchodzi za nieprze- mijalną i niewyczerpalną, i jest interpretowana m.in. jako symboliczny wyraz ducha stwórczego, słowa lub (ze względu na jej trzy głoski) trzech stanów człowieka: jawy, marzenia sennego i głębokiego snu; trzech pór dnia: poranka, południa i wieczoru: trzech władz: działania, poznawania, woli itd. Oman — roślina koszyczkowa. Helena miała trzy- mać go w rękach w czasie uprowadzenia jej przez Om: święta sylaba jako Parysa (stąd jej łacińska nazwa lnula Helenium}. znak pisarski Ziele moły, które Hermes przyniósł Odyseuszowi, aby uwolnił on swych towarzyszy od czaru Kirke, niekiedy interpretowano jako oman (przeważnie jednak jako czarny ciemiernik). W chrześcijaństwie oman spotykamy rzadko jako roślinę symboliczną; oznacza ona ,,zbawienie". Omega — ostatnia litera greckiego alfabetu; przede wszystkim w chrześcijaństwie symbol końca i spełnienia świata. Teilhard de Chardin nazywa ,,punktem omega" cel, do którego zmierza rozwój ludzkości. ^Alfa i Omega. ^Taw. Omphalos /" Pępek. Onager — dziki osioł, trudno dający się poskromić podrodzaj półosta; w Biblii symbol człowieka, któ- remu nie podobna przemówić do rozsądku. w szczególności chodzi tu o opierający się Izrael, Onager: wg sztychu M. który nie chce się poddać nakazom Boga. Niekiedy Merlana także symbol eremity żyjącego na odludziu. Ponie- waż często przedstawiano go z rogiem na czole, przeto można go rozumieć jako odmianę ^jedno- rożca z podkreślonym charakterem fallicznym. Orchidee — rośliny storczykowate najczęściej ros- nące w okolicach wilgotnych i ciepłych; wiele gatunków orchidei, np. występujące w Europie i obszrach z nią graniczących storczyki, mą korze- nie-bulwy w kształcie jąder (gr. orchis = jądra): dlatego w starożytności uchodziły za afrodyzjak i za Orchidee: storczyk
  • 114. symbol płodności; widziano w nich ulubioną potrawę satyrów; niejednokrotnie stosowano je w czarach miłosnych; miały rzekomo chronić od choroby i złego spojrzenia, przynosić szczęście w grze, jak również czynić bogatym. Chińczycy wykorzystywali orchidee do wypędzania złych duchów. Centkowa-ny storczyk był pierwotnie poświęcony germ. Bogi-ni-Matce Friji, później stał się rośliną maryjną. Orka — zgodnie z szeroko rozpowszechnionym wyobrażeniem kojarzono ją z zapłodnieniem ziemi lub—co się z tym wiązało—z dokonywany m przez człowieka łączeniem /• nieba i y ziemi. ^Plug. Orlik— gatunek rośliny z płn. strefy umiarkowanej. Pierwotnie poświęcony germ. Bogini-Matce Friji, w sztuce chrzęść, atrybut Marii. Orzech,orzech włoski — symbolicznie w dużym stopniu odpowiada ^migdałowi. W literaturze chrzęść, niejednokrotnie wspominany jako symbol człowieka: zielona powłoka jest symbolem ciała, twarda skorupa Orlik — kości, a słodkie jądro — duszy. Jako symbol Chrystusa gorzka powłoka to Ciało Chrystusa, które przeszło gorzką Mękę, skorupa to drzewo Krzyża, a jądro, które żywi i dzięki swemu olejowi umożliwia zapalenie światła, to boska natura Chrystusa. Orzech wioski /• Orzech. Orzeł — bardzo rozpowszechniony jako zwierzę symboliczne, łączony najczęściej ze ^słońcem i ^niebem, czasami też z ^błyskawicą! y piorunem. Na jego rolę symboliczną Orzeł: Jednoglowy orzeł Rzeszy w średniowieczu wywarta wpływ przede wszystkim jego sita i wytrwałość oraz lot zwrócony ku niebu. W wielu kulturach indiańskich orzeł jako istota słoneczna i zwrócona ku niebu jest przeciwstawiany chtonicznemu ^jaguarowi. Jego pióra jako symbole promieni słonecznych wykorzystywano do ozdób kultowych. Orzeł uchodzi za „króla" ptaków i już w starożytności byt symbolem władców i bogów. W antyku gr.-rz. byt on towarzyszem i zwierzęciem symbolicznym Zeusa (Jowisza). W sztuce rz. Dwugłowy orzeł Rzeszy wznoszący się orzeł obrazuje unoszenie duszy od 1401 r władcy, która po spaleniu jego zwłok wzlatuje ku bogom. Legiony rz. miały orła za odznakę polową. yFizjologus przypisuje orłu te same legendarne właściwości, co /' Feniksowi, toteż w średniowieczu jest on również symbolem ponownych narodzin i chrztu, jak też niekiedy symbolem Chrystusa i (także ze względu na jego lot) symbolem Wniebowstąpienia. Mistycy porównywali wzlatującego orła często z modlitwą. Ponieważ orzeł rzekomo (wg Arystotelesa) wzlatując patrzy bezpośrednio w słońce, przeto uchodził też za symbol kontemplacji i duchowego Orzeł jako symbol ducha; z: poznania. Ze względu na to, jak również ze względu Hermaphroditisches Sonn- na jego und Mondskind, 1752
  • 115. wysokie loty. orzeł symbolizuje pychę, a wśród czterech cnót kardynalnych — sprawiedliwość. C.G. Jung widzi w orle symbol ojcowski. Kontynuując tradycję rz. orla uczyniono herbem Cesarstwa Narodu Niemieckiego, dziś zaś jest on herbem Niemiec; jako znak suwerenności występuje rów- nież w herbach wielu innych państw. Orzeszek koła — u czarnych ludów Afryki ze względu na jego gorzki smak symbol trudności życiowych i ich Orzeł: symbol św. Jana Ewangelisty; kapitel w przezwyciężenia, tym samym też symbol cnót. które klasztorze Saint Trophime, pomagają w tym przezwyciężeniu; przyjaźni i Aries. XII w wierności. Oset — jak wiele roślin kolczastych jest symbolem trudu i cierpień: w sztuce chrzęść, jest symbolem cierpień męczenników i Chrystusa, tym samym też symbolem zbawienia (jak ^janowiec). Kolce od- straszające wrogów mogą być również symbolem ochrony. W Chinach oset uchodził za symbol długi ego życia. być może dlatego, że nawet obcięty czy wysuszony zachowuje swą formę. Osiem — liczba głównych kierunków róży wiatrów w jej najprostszej formie; m.in. w tym odniesieniu liczba kosmicznego Orzeszek koił ładu i kosmicznej równowagi. 8 odgrywa ważną rolę w hinduizmie i buddyzmie, często jest to liczba szprych buddyjskiego symbolu koła (^koło), 8 płatków miewa często symbol kwiatu lotosu (,' lotos), 8 ścieżek prowadzi do duchowej doskonałości: hinduistyczny bóg Wisznu ma 8 ramion, które trzeba widzieć w związku z 8 strażnikami przestrzeni, itd. W Japonii 8 uchodzi poza tym za liczbę wielkości w gruncie rzeczy nie dającej się zmierzyć ani policzyć. W chrzęść. myśleniu symbolicznym 8 wskazuje na ..ósmy dzień Oset: 1 Oset ośli, 20set stworzenia", tzn. na nowe stworzenie człowieka: kędzierzawy dlatego jest ona zarazem symbolem Zmartwychwstania Chrystusa i nadziei na zmart- wychwstanie ludzkości. Osika ^'Topola. Osioł — zwierzę o skrajnie sprzecznych znacze- niach: w Egipcie czerwony osioł uchodził za niebez- pieczną istotę, którą dusza spotyka po śmierci. W Indiach osioł jest zwierzęciem, którego dosiadają bóstwa przynoszące nieszczęście. Starożytność uważała go z jednej strony za zwierzę głupie i uparte, z drugiej zaś w Delfach składano go w ofierze: Dionizos i jego orszak jadą na osłach. Rzymianie łączyli osła z bóstwem płodności Pria- pem. W Biblii z jednej strony osioł pojawia się niekiedy jako symbol nieczystości, z drugiej jednak Oslo): wspomina się o nim w różnych pozytywnych kon- zwierzęco-ludzka hybryda z tekstach: i tak np. mówiąca oślica Bileama re- głową osła, symbol prezentuje stworzenie, które czasami może pojąć brutalności i ograniczoności, z: U. wolę Boga lepiej niż człowiek. Osioł i wól przy Aldrovandi, Monstrorum historiae, 1642
  • 116. żłóbku odnoszą się być może do spełnienia przepo- wiedni proroka Izajasza: ,,Wół zna swego Pana, a osioł — żłobek swego Pana"; niejednokrotnie znajdujemy także interpretację osła jako symbolu pogan, a wołu jako symbolu ludu żyd. Zwierzęciem, na którym Chrystus wjeżdża do Jerozolimy, jest źrebię oślicy, co najczęściej interpretuje się jako symbol łagodności i pokory (jednakże z drugiej strony źrebaki oślicy, przede wszystkim białe, mogły być wówczas interpretowane jako oznaka do- stojeństwa). W sztuce romańskiej osły często poja- wiają się jako symbole rozpusty, lenistwa i głupoty. Ostoi: wjazd do Osły czytające mszę często odnoszą się do słynnego Jerozolimy na ośle; wg mistrza Bertrama święta osłów w średniowieczu. yOnager. Ostróżka (modrzeniec) — roślina z rodziny jask- rowatych; w średniowieczu ze względu na jej kwiaty przypominające ostrogi łączona z rycerstwem i dlatego odczuwana jako symbol rycerskich cnót; na obrazach maryjnych także symbol godność Marii jako Matki Bożej. Oś /• Oś świata. Ośmiornica — znajdujemy ją zarówno w ornamen- talnej sztuce Celtów, jak i Kreteńczyków; ze względu na swe zwijające się macki, pozostaje w sym- bolicznym związku z /"pająkiem i /"spiralą; jako mieszkankę mórz, która przed wrogami kryje się w chmurze ciemnego płynu, być może należy ją rozumieć także jako symbol sił podziemnych. Oś świata — u wielu ludów spotykane wyobrażenie Ostróżka (modrzeniec) osi łączącej y niebo i uziemię lub świat podziemny, ziemię i niebo. Symbol tego, że wszystkie znane człowiekowi warstwy lub sfery kosmosu pozostają we wzajmenym związku i są uporządkowane wokół pewnego centrum. Oś świata wyobrażano sobie pod różnymi postaciami, do najczęściej spotykanych należą: y kolumny, filar, wznoszący się słup dymu, ^drzewo, wysoka ^góra, mlaska, /'włócznia; również indyjski /" linga często łączony jest z osią świata. Oś świata niejednokrotnie wiązano także z symboliką ^światła, i tak np. wg Platona zbudowana jest ona z samoświecącego diamentu. Literatura chrzęść, niekiedy porównuje krzyż Chrystusa z osią świata. Ośmiornica: ornament na Tantryzm widzi symbol osi świata w kręgosłupie. porfirowym odważniku z Knossos, Kreta Oświecenie /• Światło. Otchłań — jako coś bezdennego symbolizuje stany, które (jeszcze) nie mają określonej postaci, lub też — z punktu widzenia przeciętnej świadomości — są niewyobrażalne: a więc zarówno pogrążone w ciemności początki świata, jak i jego kres. Nieokreślony charakter wczesnego dzieciństwa i rozpad osoby w śmierci. Również zjednoczenie się z Absolutem w unio mystica. U C.G. Junga
  • 117. symbol otchłani pojawia się w związku z archetypem ( / archetypy) miłującej i zarazem przerażającej matki, jak również w związku z sitami psychiki nieświadomej. Ouroboros, Uroboros — /"wąż gryzący własny ogon (niekiedy też jeden lub dwa smoki lub — rzad- ko — ptak lub dwa ptaki o długiej szyi); symbol nieskończoności, wieczystego powrotu, zstąpienia ducha w świat fizyczny i jego powrotu. W alchemii często symbol przemieniającej się materii. Ouroboros: przedstawienie z: Horapollo, salectwa hierogłyphica. 1597 Owca /" Baranek. Owoc—symbol dojrzałości, skończonego rozwoju. Liczne i różne owoce symbolizują często pełnię, płodność i dobrobyt. Zakazany owoc w Raju — w Biblii dokładnie nie opisany — jest w zależności od obszaru kulturowego i przedstawień artystycznych / jabłkiem, winogronem, wiśnią itd.; symbolizuje on pokusę do grzechu. Owoc strączkowy — symbol cielesności jako po- włoki duszy i ducha. Ozdoba — symbol wyróżnienia, władzy, wiedzy ezoterycznej; ale także poprostu symbol material- nego bogactwa; wreszcie, w sensie negatywnym, symbol znikomości, jedynie zewnętrznego pozoru wszelkich rzeczy ziemskich. U wielu ludów noszeniu ozdób przypisuje się działanie apotropaiczne. Pająk — zwierzę-symbol o sprzecznych znacze- niach. Ze względu na jego artystycznie utkaną promienistą sieć i centralną pozycję, którą w niej zajmuje, uchodzi w Indiach za symbol kosmicznego ładu i za ,,prządkę" świata zmysłowego. Ponieważ nitki swej sieci wysnuwa z własnego ciała, jak słońce wydaje z siebie swe promienie, jest także symbolem solarnym, sieć zaś może z tego punktu widzenia symbolizować również emanację boskiego ducha. Ponieważ wspina się po utkanych
  • 118. przez siebie nitkach, przeto w Upaniszadach pojawia się także jako symbol duchowego samowy-zwolenia. W islamie białe pająki uchodzą za dobre, czarne za złe. W Biblii pająk, ze względu na jego łatwo dającą się porwać sieć, pojawia się jako symbol kruchości i próżnej nadziei. Wyobrażenia ludowe niekiedy przeciwstawiały przynoszącego śmierć pająka ^pszczole; przesąd każe ich pojawieniu się w różnych Pająk: Maja, wieczna prządka złudnego świata porach dnia przypisywać znaczenie szczęśliwe lub zmysłów, jako pająk nieszczęśliwe. otoczony przez Pakowanie — w Chinach od dawien dawna podlega Ouroborosa; winieta z często określonym regułom, które nie zależą od tytułowej strony zbioru bramińskich przypowieści kształtu pakowanego przedmiotu, a raczej pozostają w związku z symboliką świętej w Chinach liczby ^pięć; przedmiot ten, otoczony z czterech rogów i boków papierem, płótnem itd., sam reprezentuje liczbę pięć, a tym samym przez chwilę stanowi analogię do środka świata. Palce — w różnych plemionach afryk. odgrywają bardzo złożoną rolę symboliczną, która łączy się z różnorakimi odniesieniami życiowymi i doznaniami cielesnymi. W tradycji astrologicznej ^kciuka przyporządkowywano Wenus, palec wskazujący — Jowiszowi, palec środkowy — Saturnowi, palec serdeczny — Słońcu, a mały palec — Merkuremu. Palec serdeczny otrzymał swą nazwę stąd. że wierzono, iż jest on bezpośrednio związany z sercem za pośrednictwem szczególnej żyły lub nerwu; z nim łączy się także symbolika miłości i wierności, zwłaszcza gdy chodzi o palec serdeczny lewej dłoni (strona serca). Gesty palców i dłoni byty zawsze Palec: figa jako amulet wyrazami ekspresji duszy i ducha. Szczególnie bogate formy przybrały one w sztuce i tańcu ind. W starożytności wyciągnięcie palca środkowego uchodziło za gest zniewagi, skrzyżowanie palców — za gest obronny. Figa (wsunięcie kciuka między palec środkowy a wskazujący przy zamkniętej dłoni) uchodziła w krajach śródziemnomorskich za środek obronny przed złym spojrzeniem, za gru-biańską zniewagę, jak również za symbol seksualny. W sztuce zachodniej palec położony na ustach oznacza milczenie. Natomiast Dzieciątko Jezus z palcem na ustach lub na języku wskazuje na Logos jako słowo wypowiedziane. ^Ręka (dłoń). Palma — przede wszystkim palma daktylowa — sięgające ponad 20 metrów drzewo o sprężystym pniu, którego wiatr nie złamać; palma może osiągać 300 lat życia. U Babilończyków uchodziła za drzewo boskie. W Egipcie łącząc się zapewne z symbolicznym znaczeniem drzewa życia (^drzewo), Palma: palma jako drzewo życia; często była wzorem dla kształtowania kolumn z sarkofagu (^kolumna). Starożytność znała liście palmy jako w mauzoleum Galii symbol zwycięstwa w publicznych grach. U Greków Placidii. Rawenna. V w.
  • 119. była jako drzewo światła poświęcona Heliosowi j Apollinowi. Je) grecka nazwa, /• feniks, wskazuje na ścisły symboliczny związek z tym legendarnym ptakiem. Liście palmy są szeroko rozpowszech- nionym symbolem zwycięstwa, radości i pokoju. Wiecznie zielone liście palmy są poza tym sym- bolem wiecznego życia i zmartwychwstania. Dlate- go w sztuce chrzęść, często spotykamy je jako atrybuty męczenników. C.G. Jung w dążącej wzwyż postaci palmy widzi symbol duszy. Pałka — broń sieczna i miotana z metaiu lub najczęściej z drzewa. Symbol brutalnej przemocy. W starożytności atrybut Heraklesa. W przedstawie- niach cnoty i grzchu w średniowieczu i Renesansie, zarówno atrybut dzielności, jak i, w rękach na pół Pałka: nocna podróż nagiego błazna, atrybut głupoty. morska Heraklesa z Panna, dziewiczość— symbol niewinności oraz maczugą w słonecznym pucharze, dnoattyckiei symb oi pełni jeszcze nieurzeczywistnionych moż- wazy z V w. p.n.e. liwości. Mistycy chrzęść, porównywali do dziewicy także duszę gotową na przyjęcie Boga. Dziewica (Panna) jest poza tym 6 znakiem y Zodiaku; jej żywiołem jest ziemia. Pantera — popularne określenie czarnego .-' leo- parda; w przeciwieństwie do leoparda centkowane- go jest mniej dzikim symbolem zwierzęcym. Fizjo- logus donosi, że pantera po każdym posiłku śpi Panna: znak Zodiaku przez trzy dni, a potem wydziela cudowną woń, która nieodparcie przyciąga ludzi. Dlatego uchodzi- ła z jedenj strony za symbol żądzy i zmysłowości, z drugiej zaś (ze względu na owo budzenie się po trzech dniach) także za symbol śmierci i Zmart- wychwstania Chrystusa. Parasol — najczęściel symbolicznie jako ^parasol przeciwsłoneczny. Parasol przeciwsłoneczny — niekiedy symbol na- miotu nieba; w starożytności trzymany przez służą- cych nad panującym; symbol władzy i godności. W Chinach i Indiach często bywał wielopiętrowy jako symbol niebiańskich hierarchii. Parki .-"Mojry. Pas — wskutek swego kolistego kształtu i funkcji umacniania jest symbolem siły, mocy, wyświęcenia, wierności (przywiązania do jakiejś, osoby. grupy lub żądania), ochrony i czystości. Natomiast zrabować komuś jego pas. znaczy pozbawić go jego Parasol związków i i jego siły, niekiedy też jego godności. W przeciwsłoneczny: królewski parasol Indiach nałożenie komuś pasa przez jego guru przeciwsłoneczny; stanowi istotną część duchowego wtajemniczenia. relief sassanidzki; V w. W Biblii pas wspom.niany jest także jako symbol gotowości (opasane lędźwie i obute stopy). U Hindusów, Greków i Rzymian istniał weselny zwyczaj rozwiązania pasa oblubieńca. Pas Wenus uchodził za źródło pokus, którym nie można się
  • 120. oprzeć. Jednakże zarazem pas w sferze nież / wąż), jednakże po trzech dniach budzi je do erotycznej ma także funkcję dzielącą i skrywającą: życia własną krwią utoczoną z ran, które sam pierwszy pas, o którym jest mowa w Biblii, to pas z sobie zadaje. Symbol ofiarnej miłości ojcowskiej i liści figowca, którym Adam i Ewa przykryli swą macierzyńskiej. W sztuce i literaturze śrdw. nagość. Uważano, że aniołowie noszą pasy na zabijanie młodych ustąpiło miejsca legendzie, znak ich siły i opanowania siły płci; to samo zgodnie z którą pelikan karmi swe potomstwo znaczenie mają pasy pustelników, mnichów i własną krwią tak długo, aż sam umiera; dlatego kapłanów w czasie mszy. W średniowieczu stat się szeroko rozpowszechninym symbolem prostytutki nie miały prawa nosić ani pasa, ani ofiarnej śmierci Chrystusa. W tajemnym języku welonu. Pasom różnych świętych przypisywano alchemików pelikan był obrazem kamienia siłę ułatwiającą rodzenie. mędrców, który się rozpuszcza, tj. niejako umiera, Pasterz — w wielu kulturach pasterz ma relig. aby z ^ołowiu mogło powstać /• złoto. znaczenie symboliczne w sensie rozważnej i Pentagondodekaeder /• Dodekaeder. troskliwej postaci ojcowskiej. Boga i władcę Pentagram — pięcioramienna gwiazda niejednokrotnie rozumiano jako pasterza. Insygnia nakreślona jednym ruchem ręki; prastary znak Pasterz: Chrystus jako Dobry Pasterz: władców egip. wywodziły się ze świata pasterzy. magiczny. U pi-tagorejczyków symbol zdrowia i przedstawienie Bóg jest Pasterzem ludu Izraela; Jezus Chrystus poznania. U gnos-tyków często pojawia się na wczesnochrześc,, III w. jest Dobrym Pasterzem: jest to najczęściej gemmach ukazujących Abraxas ( /• Abraxas). W przedstawiany wizerunek Chrystusa we wczesnym średniowieczu często stosowany znak obronny chrzęść., który wywodzi się z przeciwko siłom demonicznym, m.in. przeciw tzw. rozpowszechnionego w Mezopotamii i Grecji zmorom, kobiecym duchom nocnym. Jako forma przedstawienia pasterza, który niesie na splątania niekiedy też symbol Chrystusa jako y ramionach /• jagnię lub cielę. Pastorał / Laska. Alfy i Omegi, jak również — jako forma Paw — uchodził w Indiach — m.in. zapewne ze pięciorożna — pięciu świętych ran Chrystusa. względu na swój rozłożysty ogon ( / koło) za ptaka Peonia ^Piwonia. solarnego; jest zwierzęciem, którego dosiadają Perlą — jako często lunarny, kobiecy symbol, np. różne bóstwa, np. w buddyzmie dosiada go w Chinach, bliski ^księżyca, /'wody i kobiety, a tym Budda; samym zasadzie in ( /• in i jang). Ze względu na z / wężem w dzibie jest symbolem ^" światła poko- swój okrągły kształt i niepowtarzalny blask perła nującego ciemność; piękno jego piór niejednokrot- uchodzi też niejednokrotnie za symbol doskonało- Paw: rozpostarty ogon nie interpretowano jako skutek przemiany jadu, ści. Ze względu na jej twardość i niezmienność pawia jako symbol pełni; z: który wchłonął w walce z wężem. W staroż. paw, m.in. w Chinach i Indiach również symbol Boschius, zapewne ze względu na swe piękno, był nieśmiertelności. ,,Perła płomienista" uchodziła w Symbolographia, 1702 Chinach za symbol solarny i symbol najwyższej przynależny Herze względnie Junonie. Islam widzi w rozkładającym swój ogon pawiu symbol wartości. U Greków, zapewne przede wszystkim wszechświata, niekiedy też pełni księżyca lub ze względu na jej piękność, była symbolem słońca w południe. We wczesnym miłości. Perła nietknięta uchodziła w Persji za chrześcijaństwie spotykamy przedstawienia pawia symbol dziewicy. Poza tym mit perski widział perłę również jako symbol solar-ny, jak też jako symbol w związku z ukształtowaniem na prapoczątku nieśmiertelności i radości w życiu pośmiertnym. materii przez ducha. Swe najgłębsze, a zarazem Rozpostarty ogon pawia, który łączy w sobie najbardziej rozpowszechnione symboliczne wszystkie barwy, uchodził w tradycji ezoterycznej znaczenie jednak zawdzięcza perła temu, że. za symbol całości. W symbolicznym myśleniu ukryta w ^muszli (tj. w ciemności), wzrasta na dnie średniowiecza paw ucieleśnia poza tym śmiertelny morza. Tym samym jest symbolem dziecka grzech pychy (superbia). Ze względu na swe rozwijającego się w łonie matki, przede wszystkim napuszone, rzucające się w oczy zachowanie w jednak symbolem światła świecącego w okresie godów paw był w czasach nowożytnych ciemności; u wielu ludów znajdujemy często rozumiany jako symbol aroganckiej wyobrażenie, że miała powstać z zarodków próżności. światła lub kropli rosy, które biorą się z nieba lub Pelikan: pelikan Pegaz — w mit. gr. uskrzydlony koń. który wy- księżyca. Przede wszystkim gnostycy i chrześcija- rozrywający własną pierś; relief skoczył z łona Meduzy ( y Gorgony): swymi nie akcentują ten kompleks znaczeń i odnoszą go w przedsionku katedry kopytami miał spowodować wytryśnięcie często do Chrystusa jako Logosu, który narodził w Munster, Westfalia, 1235 poświęconego Muzom źródła Heppokrene; stąd się z ciała (Marii). Wyobrażenia ludowe często później symbol duchowej, zwłaszcza poetyckiej utożsamiają perłę także ze łzami. Sznur pereł jest twórczości. Pelikan — wg /" Fizjologusa ptak, który zabija swe niesforne młode (wg innych relacji zabija je rów
  • 121. symbolem jedności, na którą złożyła się wielość. Pęcherz, pęcherzyk powietrza — symbol niepowa- żnych, nierealistycznych planów i pragnień. W kon- tekście relig. i moralnym, przede wszystkim w bud- dyzmie i taoizmie, symbol znikomości i nietrwato-ści świata. Pęcherzyk powietrza ^Pęcherz. Pępek — w mitach różnych ludów symbol środka świata, z którego miało wziąć swój początek stworzenie. Słynny jest Omphalos w Deltach, cylindryczny, zamknięty półokrągło od góry kamień, który zarazem był symbolem związku między bogami, ludźmi i zwierzętami. Za pępek nieba niekiedy uważano Gwiazdę Polarną, wokół której zdaje się obracać sklepienie niebieskie. Koncentracja na pępku jako medytacja podstawowych zasad kosmicznych i ludzkich spotykana jest zarówno w jodze, jak i niekiedy w Kościele wsch. Pępowina — niekiedy symbol zachowywanego przywiązania do matki i wczesnego dzieciństwa. Phallus — w całym świecie uchodzi za oznakę płodności, a w szczególności także sił kosmicznych, oraz jako źródło życia; dlatego często stosowano jego formę jako ^amulet i czczono jako obraz kultowy (np. jako istotną część staroż. herm). /"Linga. Pi /• Dziura, / Tarcza. Piasek — ze względu na niezmienną wielość jego ziaren jest symbolem nieskończoności. Piec — symbolicznie pozostaje w związku z ^ogniem; miał znaczenie przede wszystkim w /• alchemii dla procesów przemiany metali, y wody, /"powietrza, uziemi itd. oraz związanych z nimi procesów mistycznych i moralnych. W szczególności piec piekarski jest symbolem kobiecego tona: dlatego też wsunięcie do pieca może być interp- retowane jako symbol powrotu do stanu embrional- Phallus: Herma z nego, a spalenie w piecu jako symbol śmierci i Siphos odrodzenia. Piec piekarski / Piec. Pieczęć — przede wszystkim na Starożytnym Wschodzie używana często jako oznaka prawa własności, władzy itd. jakiejś osobistości. W Biblii i w literaturze chrzęść, pieczęć, podobnie jak monety ( ^ pieniądze), wspomina się niejednokrotnie jako symbol przynależności do Boga. Zapieczętowane są także boskie tajemnice, np. w Apokalipsie, w której ^Baranek otwiera księgę o siedmiu pieczęciach. Pieczęć Salomona ^Heksagram. Pielgrzym — w symbolice wielu religii oznacza życie człowieka na tej ziemi, które nie jest czymś ostatecznym, lecz raczej przejściem do innego. Pieczęć: otwarcie księgi o siedmiu pieczęciach; wg miniaturyzZpot. Xlllw.
  • 122. Pieniądz — symbol dóbr materialnych w najszer- szym sensie. Jako jakby abstrakcyjna forma wszel- kich dóbr ziemskich pieniądz, podobnie jak ^"złoto, interpretowany jest z moralnego punktu widzenia, również jako symbol przywiązania do świata lub też skąpstwa. Jako wybijana moneta (podobnie jak / pieczęć) w chrześcijaństwie niekiedy symbol wierzącej duszy, która nosi w sobie obraz Boga (jak moneta np. obraz cesarza). W aspekcie psycho- analitycznym pieniądz pozostaje w ścisłym związku z y ekskrementami. Pierścień — ze względu na swą formę nie mającą początku i końca jest symbolem wieczności; także symbolem związku, wierności, przynależności do jakiejś wspólnoty (społeczności), dlatego często też oznaka wyróżnienia, urzędu i godności (u-rzędowy Pieniądze: defekujący pierścień senatorów rz., pierścień urzędników, pieniędzmi, rzeźba z rycerzy, doktorów). Do symboliki pierścienia należy Goslaru też wyobrażenie magicznej siły okręgu; dlatego pierścieniowi często przypisywano działanie apotropaiczne (np. przeciw złemu spojrzeniu), toteż noszono go także jako /• amulet; utrata lub pęknięcie pierścienia oznaczają w wierzeniach ludowych nieszczęście. Pierwiosnek, prymu/a — wiosenny kwiat przede wszystkim płn. strefy umiarkowanej, najczęściej i żółtymi baldaszkami na silnych łodygach, co upodabnia tę roślinę w pewnym stopniu do klucza. U Germanów poświęcony Bogini-MatceFriji. W śre- dniowieczu był rośliną leczniczą i czarodziejską, w szczególności uchodził za roślinę umożliwiającą Pierwiosnek ,,odkrywanie" ukrytych skarbów. Jest symbolem wiosny, ponieważ ,,otwiera" wiosnę, a jego widok przepędza ponure zimowe myśli. Jest symbolem maryjnym, ponieważ Maria poprzez swojego syna Jezusa Chrystusa otwiera ludziom bramę niebios. Pies— prawdopodobnie najstarsze zwierzę domo- we człowieka, od pradawnych czasów dawał powód do złożonych, często sprzecznych interpretacji symbolicznych. W wielu kulturach pozostaje w związku ze śmiercią; strzeże królestwa zmarłych, jest przewodnikiem dusz, czyli pośrednikiem między światem zmarłych a światem żywych (Anu- bis, /"Cerber); również bogowie wieloznacznych, nocnych i ciemnych sfer pojawiają się niekiedy w postaci psa, np. Hekate, grecka bogini /• rozstajów. Przypisywana psu mądrość w wielu kulturach (np. w Afryce) czyni zeń przodka cywilizacji i dawcę ognia, z drugiej strony wielka siła seksualna obserwowana u psów powiązała je z symboliką przodków i Pies: biały pies u stóp rodziców ludzi. Jeszcze dziś przysłowiowa wierność Rafaela w ludzkiej postaci; psa czyni zeń szeroko rozpowszechniony symbol fragm. obrazu z: Tobiasz i wierności i (np. w Japonii) Rafael A, Pollaiuolo
  • 123. mitycznego pomocnika i obrońcę przede wypadło na 50 dzień po Zmartwychwstaniu Chrys- wszystkim kobiet i dzieci. W negatywnym tusa. znaczeniu pies pojawia się jako symbol nieczystości, grzchu i podłości ( np. w Starym Testamencie i w islamie, który jednak przyznaje mu także dobre cechy); niemal we wszystkich kulturach rozpowszechnione jest określenie „pies" jako poniżająca obelga. Średniowiecze znało utratę czci przez przymus noszenia psów; za zaostrzenie skazania na szubienicę uchodziło niejednokrotnie powieszenie skazańca razem z psami. W sztuce śrdw. pies ma charakter am- biwalentny; może być symbolem zawiści, gniewu, pokusy zła, jednakże może też symbolizować wiarę i wierność. Biały pies oznacza często dobroć i pobożność osoby, u której stóp jest przedstawiony; może też być symbolem dobrego małżeństwa; PInIa: antyczna szyszka natomiast brzydki, najczęściej o ciemnej barwie pinii ze studni w pies symbolizuje niekiedy niewiarę lub pogaństwo. Watykanie Pies jest 11 znakiem chin. /"Zodiaku, odpowiada Pigwa—w starożytności symbol szczęścia, miłości i /•Wodnikowi. płodności, owoc poświęcony Afrodycie (Wenus). W Pięć—jako addytywne połączenie pierwszej liczby Grecji kobieta wnosiła w czasie wesela pigwę do parzystej i pierwszej nieparzystej (/"dwa i /'trzy, domu męża jako symbol spodziewanego szczęś- jeśli / jednego nie uznamy za właściwą liczbę), jak liwego małżeństwa. Pijaństwo y Upojenie. też jako dający się łatwo przedstawić graficznie Pinia — w starożytności określenie wszelkich no- środkowy punkt czwórki ( ^cztery) pomyślanej jako szących szyszki drzew iglastych {pinus). Pinia w /" kwadrat, często rozumiane jako liczba szcze- węższym znaczeniu była symbolem płodności gólnie doskonała. Dla pitagorejczyków była ona (przede wszystkim zapewne ze względu na nie- symbolem wesela i syntezy jako połączenie przerwaną produkcję nowych szyszek). Szyszka dwóch i trzech. Jest to liczba 5 palców u ręki (i pinii (niekiedy też szyszka sosny alepskiej, której może je oznaczać), liczba 5 zmysłów, 5 ran żywica przyczyniła się do trwałości wina) wieńczyła Chrystusa, 5 słupów pobożności w islamie itd. /" tyrs Dionizosa i jego orszaku. W symbolice Szczególną rolę odgrywała 5 w Chinach jako chrzęść, pozostawała w ścisłym związku symboli- symbol punktu środkowego (/"środek); Chińczycy cznym z drzewem życia ( /• drzewo), którego zwień- znali poza tym 5 barw, 5 zapachów, 5 dźwięków, czenie tworzy na licznych przedstawieniach. 5 planet, 5 metali itd.; 5 jest ponadto liczbą Piołun — gatunek bylicy, roślina koszyczkowa harmonijnego połączenia /"in i jang. W hinduizmie sięgająca 1 m., roślina aromatyczna i lecznicza z 5 jest m.in. liczbą zasady życia; boga Siwe cieplejszych rejonów Eurazji; jej gorzki smak wyobrażano sobie przez pewien czas jako uczynił ją symbolem bólu i goryczy. posiadającego 5 twarzy (piątą, zwróconą ku Pion (murarski), olowianka — symbol pionowości, górze, utożsamiano z /"osią świata i z reguły jej czasami też ^ osi świata. Przede wszystkim w wol- nie przedstawiano); poza tym niekiedy czczono go nomularstwie symbol duchowej równowagi, otwar- także w postaci 5 przedstawień lingi (/"linga). tego umysłu. W sztukach piast, niekiedy symbol Alchemicy wraz z kwintesencją (piątą istotą, tj. architektury, geometrii, ale także miary i sprawied- piątym żywiołem dodanym do czterech liwości. pozostałych) szukali przynoszącego i zachowują- Piorun — podobnie jak /"błyskawica, w wielu kul- cego życie ducha; liczba 5 niejednokrotnie turach pojmowany jako wyraz i symbol boskiej spotykana w ornamentyce śrdw. kościołów wiąże mocy, a tym samym atrybut najwyższych bóstw. się z takimi rozważaniami. /'Pentagram. Dla Germanów piorun był wynikiem rzutu młotem Pięćdziesiąt— w Biblii liczba radości i święta. 50 przez boga Donara. W Biblii piorun jest głosem, a dzień po Wielkiejnocy (pierwotnie po rozpoczęciu przede wszystkim głosem gniewu Boga. Celtowie żniw) był u Hebrajczyków radosnym świętem żniw interpretowali piorun jako wyraz zakłócenia (dożynki). Co 50 lat wyzwalano niewolników, umo- kosmicznego, które wywołało gniew żywiołów; poza rzano długi, intensywnie odpoczywano od pracy tym widziano w nim także karę zsyłaną przez itd. Pierwsze Zielone Świątki, Zesłanie Ducha bogów. Na Syberii i w Ameryce Płn. znajdujemy Św., wyobrażenie mitycznego ptaka, który wywołuje pioruny uderzeniami swych skrzydeł; jest to m.in. dzika gęś lub kaczka, żelazny ptak, żorżet. Dla Chińczyków piorun powstawał wskutek ruchów niebiańskiego /" smoka. Niejednokrotnie, np. w kilku kulturach indiańskich, spotyka się jednonogiego boga pioruna (/'jednonożność). Często bogowie pioruna mają pomocników /"kowali, którzy wykuwają im /"błyskawice, /"młoty, maczugi itd. Pióra — u wielu ludów pierwotnych m.in. zapewne ze względu na ich przypominający liście wygląd symbol wegetacji, ze względu na ich promienisty kształt i bliski związek z ptakiem (/"ptaki) jako symbol pozostają bliskie zarazem sferze niebiańs-
  • 124. kiej i słońcu. Ozdoba głowy z piór (najczęściej z piór orła) w kilku plemionach indiańskich jest symbolem władzy ze ścisłym symbolicznym odniesieniem do' słońca. U wielu ludów pióra były wyrazem pozycji społecznej (np. pióropusz jako ozdoba hełmu śrdw. rycerzy). Piwnica — w symbolicznym języku mistyki obraz ukrytych skarbów jaźni i samopoznania; w innym kontekście także symbol ciemnych popędów. Piwonia, peonia — w Chinach symbol bogactwa i godności. W starożytności uchodziła za środek przeciwko psotom satyrów i faunów. W średnio- wieczu niejednokrotnie stosowana jako roślina le- cznicza i czarodziejska; jej nasiona służyły za amulet. Jako „róża bez kolców" piwonia jest ulubionym maryjnym symbolem w śrdw. malarstwie tablicowym. Plecionka — w ornamentalnej sztuce wczesnego śrdw. zapewne często symbol ruchów związanych ze Plecionka: wzrastaniem. z romańskiego kapitelu Płaszcz — symbol ochrony, opieki (np. chroniący płaszcz Madonny w chrzęść, sztuce śrdw.) lub też godności (np. płaszcz królewski). Niekiedy również symbol osoby, która go nosi. Płomień — symbolicznie w dużym stopniu iden- tyczny z y ogniem, często pojawia się jako jego uproszczona forma, np. jako ogień Ducha Św. w przedstawieniach cudu Zielonoświątkowego lub chrztu Chrystusa. „Ognistość" mowy lub spojrzenia, zarówno w sensie niezwykłej siły, jak i niszczącej przemocy, jest niekiedy ukazywana plastycznie za Płaszcz: chroniący płaszcz pomocą płomieni, które pojawiają się na miejscu Madonny z: języka lub dobywają się z oka. Także grzechy takie, Spculum humanae sałyationis, ok. 1350 r. jak chciwość, zawiść lub lubieżność, niejednokrotnie symbolizowane są, przede wszystkim w literaturze pięknej, przez płomienie. Pług — pracę pługa w ziemi porównuje się w wielu kulturach z zapładnianiem kobiety przez mężczyznę, toteż pług jest symbolem fallicznym i symbolem płodności. Pocałunek — pierwotnie rozumiany zapewne jako tchnienie duszy żyjącej w ^oddechu; stąd też wyobrażano sobie, że może przenosić siłę i dawać życie. Najczęściej wyraz, oddania uczuciowego i oznaka czci. Obok realnego znaczenia erotycznego (które w zwyczajach weselnych może przyjąć także charakter symboliczny) pocałunek ma także znaczenie sakralne. Np. w Egipcie całowano stopy boga-władcy, co było formą oddania czci rozpow- szechnioną w wielu kulturach wobec władców, kapłanów i sędz.ów. W starożytności całowano próg Pocałunek: pocałunek świątyni, ołtarz i posąg bóstwa. W islamie jeszcze Judasza; wg miniatury z dzisiaj całuje się czarny kamień Kaaby, co Psałterza Henryka z Blois
  • 125. jest celem i punktem kulminacyjnym pielgrzymki do Mekki. W Kościele wczesnochrześc. jako pocałunek pokoju (lub braterski) był symbolem przynależności (por. wielkanocny pocałunek w Kościele bizant.); pocałunek braterski jako symbol przynależności do jakiejś społeczności jest zwyczajem także w kontekstach laickich (np. wśród komunistów), z osłabionym znaczeniem symbolicznym jako forma pozdrowienia także między krewnymi i przyjaciółmi. Ucałowanie ołtarza i krzyża, Biblii, relikwii świętych itd. rozumiany jest w chrześcijaństwie jako symbol, ale także jako duchowe zjednoczenie. W średniowieczu pocałunek był także symbolem zgody (pocałunek pojednania). Pocałunek może być zastąpiony przez ucałowanie ręki, które zapewne jako przesłanie pocałunku wywodzi się z wyobrażeń magicznych. Wspomnienie i nieszczerym pocałunku Judasza żyje jeszcze w naszym określeniu pocałunek Judasza. Pochodnia — jako jakby skoncentrowana, zreduko- wana do jednego zjawiska forma żywiołu /"ognia symbolicznie w dużym stopniu z nim utożsamiana. Jako symbol oczyszczenia i oświecenia używana w rytach inicjacyjnych. W starożytności pochodnia trzymana w ręku przez młodzieńca lub geniusza i zwrócona w dół jest plastycznym symbolem śmierci jako wygaszenia życia. W śrdw. symbolicznych przedstawieniach grzechów śmiertelnych pochodnia oznacza niekiedy gniew. W zwyczajach ludowych odgrywała pewną rolę przede wszystkim w zimie i Pochodnia: oko Morusa trzymające pochodnię; na wiosnę jako symbol płodności. malowidło ścienne z egip. Poczwarka, poczwarka owadów — przede wszyst- grobowca kim poczwarka motyla, jest w różnych kulturach symbolem przemiany, potrzebującego ochrony i często osamotnionego człowieka na progu nowego stopnia dojrzałości. Poczwarka motyla / Poczwarka. Podbiał (kopytnik) — roślina koszyczkowa rosnąca w strefach środk. i ptn. Ze względu na jego moc leczniczą i układające się niby krąg świetlny, jasnożółte kwiaty jest rośliną maryjną. Podkowa — w wyobrażeniach wielu ludów uchodzi za chroniącą przed nieszczęściem i przynoszącą szczęście, być może w związku z pozytywnymi aspektami symboliki konia. yKoń. Podróż — jako zmierzające do jakiegoś celu prze- mierzanie drogi, na której poza tym często trzeba przezwyciężać różne trudności, jest symbolem drogi Podbiał życia lub w szczególności symbolem poszukiwania duchowych i psychicznych celów, które często jawią się jako ziemia obiecana, Wyspy Błogosławionych, zamki i świątynie (często umieszczone na górach). Obrzędy inicjacyjne niejednokrotnie
  • 126. przybierają formę szeregu prób, przez które adept ze względu na liczne ziarna jest u ludów Czarnej musi przejść (jest to więc swego rodzaju podróż) Afryki niekiedy symbolicznie łączony z krwią i płod- —tak jest np. w chin. stowarzyszeniach nością. W Europie dawniej niejednokrotnie był, tajemnych, w gr. misteriach, u wolnomularzy. podobnie jak czerwone /"jabłko, symbolem miłości. Wiele ludów zna wyobrażenie podróży, którą Popiół — symboliczne znaczenie popiołu łączy się podejmować muszą zmarli po swej śmierci; z jego podobieństwem do pyłu i z faktem, że jest on szczegółowo informują o tym np. egip. i tybet. zimną i niejako oczyszczoną pozostałością procesu Księgi Zmarłych. Wyraźnie chodzi przy tym o spalania po wygaśnięciu ognia; toteż popiół uchodzi symbol oczyszczenia i dalszego rozwoju duszy. w wielu kulturach za symbol śmierci, przemijalności, Buddyzm porównuje do podróży krąg narodzin, skruchy i pokuty, ale także oczyszczenia i następstwo wcieleń duchowej indywidualności aż zmartwychwstania. Posypanie głowy popiołem lub do jej zbawienia w nirwanie. Z punktu widzenia tarzanie się w nim uchodziło u Greków, Egipcjan, psychoanalitycznego podróż można rozumieć jako Żydów, Arabów i — niekiedy jeszcze dzisiaj — u symbol marzeń sennych i m.in. jako pragnienie ludów pierwotnych za wyraz żałoby. Ind. jogini na przemiany. Podwójny topór /" Siekiera. Pokój, znak rezygnacji ze świata pokrywają popiołem swe komora — wiele obrzędów inicjacyjnych znało ciała. Święty popiół spalonych zwierząt ofiarnych zamknięcie incjowanego w tajemnym pokoju, uchodził m.in. u Żydów za oczyszczający. komnacie, podziemnym pomieszczeniu (/"jaskinia) Chrześcijaństwo zna zastosowanie popiołu w itd. — są to symbole macierzyńskiego tona lub odniesieniu do symboliki pokuty i oczyszczenia w grobu — gdzie często spędzał noc i gdzie jego różnych czynnościach kultowych, m.in. w Środę udziałem stawały się duchowe doświadczenia i Popielcową i przy poświęceniu kościoła. poznanie. Tajemny pokój, który skrywa zakazaną Porcelanka /"Ślimak. wiedzę i do którego nie wolno wchodzić pod Pory roku — w sztuce często uosabiane przede groźbą kary, to także znany motyw baśniowy; wszystkim przez kobiece postaci lub geniuszów z spotykamy np. go jako pokój trzynasty atrybutami takimi, jak kwiaty, baranki, koźlątka (/"trzynaście), który w przeciwieństwie do (wiosna), kłosy zbóż, sierp lub plujący ogniem dwunastu pozostałych, jest tabu. smok (lato), kiście winogron, zając, róg obfitości, Polowanie — jako świadome ściganie zwierzyny owoce (jesień), dziczyzna, salamandra, dzika jest symbolem namiętnego poszukiwania celów kaczka, kominek (zima). W starożytności wiosna duchowych, np. w mistyce chrzęść, jest symbolem była poświęcona wysłannikowi bogów Hermesowi, szukania Chrystusa przez duszę. Jako pokonywa- lato — bogu słońca Apollinowi, jesień — bogu nie i niszczenie dzikich zwierząt jest również sym- winob- ] ranią Dionizosowi, zima — bogu ognia bolem zwycięstwa nad dzikością, nieładem i nie- Hefajstosowi. W sztuce chrzęść, spotykamy pory wiedzą (np. w Azji Zach. i w Egipcie). roku niejednokrotnie jako symbol wieku życia (np. Południe, północ — podobnie jak przesilenie dzieciństwa, młodości, dojrzałości, śmierci), ale letnie i zimowe, czasowe punkty zwrotne, którym także, ponieważ powracają one co roku, jako Pory roku: alegoria od dawien dawna przypisywano szczególne symbole nadziei na zmartwychwstanie. jesieni wg Francesco znaczenie; w Chinach uchodziły za szczytowe Cossi punkty wpływu jang względnie in ( y in i jang). W Pot — w wierzeniach ludowych uchodził niejedno- rozumieniu ezoterycznym północ jest często porą krotnie za źródło sit wydzielającej go osoby, toteż najwyższego stanu y słońca duchowego (w stosowano go zarówno do czarów mających przy- przeciwieństwie do fizycznego), toteż pozostaje w nieść zdrowie, jak i szkodę. W kilku kulturach związku z kontemplacją, duchowym poznaniem i indiańskich wydzielanie potu przez ciało interp- wtajemniczeniem. W wierzeniach ludowych retowano jako ofiarę dla boga słońca, a tym samym północ uchodzi często za,,godzinę duchów", w zarazem jako pokutę i oczyszczenie. której najłatwiej wejść w kontakt z duchami, Potwór, monstrum — często zapewne personifika- duszami zmarłych itd. Godzina północy, podobnie cja lękowych wyobrażeń (np. /"Cerbera), które jak południa, kiedy nie pada żaden cień, w mogą się odnosić zarówno do świata zewnętrz- bajkach jest często godziną tajemniczej decyzji. nego, jak i do groźnych aspektów własnej duszy. W Letni upał południa uchodził w starożytności za Biblii (/"Lewiatan) potwór jest ucieleśnieniem ładu godzinę Pana. przeciwstawiającego się Bogu. W legendach i Pomarańcza — podobnie jak większość owoców baśniach często spotyka się go jako strażnika o wielu pestkach jest symbolem płodności. skarbu lub porywacza dziewicy, z którym trzeba Pomidor—ze względu na swój słodki sok, ale także
  • 127. walczyć i którego trzeba pokonać, co z psycho- analitycznego punktu widzenia interpretować można jako symbol trudności i prób na drodze rozwoju osobowości. Powietrze—obok /• ziemi, y wody i y ognia w ko- smologicznych wyobrażeniach wielu ludów jeden z czterech /• żywiołów; podobnie jak ogień uchodzi za ruchliwe, aktywne i męskie, w przeciwieństwie do żeńskich i biernych żywiołów wody i ziemi. Powietrze pozostaje symbolicznie w ścisłym związku z ^oddechem i y wiatrem; często uchodziło za subtelnie materialne królestwo pośrednie między dziedziną ziemską a duchową, niejednokrotnie widziano w nim także symbol niewidzialnego, ale odczuwalnego w swych skutkach ducha. W astrologii powietrze powiązano ze znakami Zodiaku (/•Zodiak) — Bliźniętami, Wagą i Wodnikiem. W alchemii często oznaczano powietrze znakiem Powódź — symbolizuje gwałtowny, często wszystko pochłaniający lub obojętnie wszystko zatapiający aspekt y wody, o tyle też symbol niebezpiecznych namiętności. Rzucenie się w fale powodzi symbolizuje często także odważny wymarsz w nie- •znane; w Biblii symbol upadku i śmierci. ^Fale. Półksiężyc, sierp księżyca — często spotykana forma, w której przedstawiany jest ^księżyc jako znak symboliczny. Atrybut bóstw żeńskich, przede wszystkim dziewiczych (np. Artemidy). Być może ze względu na jego fazę przybywania jest on bliski także takim znaczeniom, jak ,,ciąża" i ,,rodzenie". Związek, jaki sztuka chrzęść, ustanowiła między księżycem a Najświętszą Marią Panną, często przedstawianą jako Półksiężyc: Maria na Immaculata na sierpie księżyca, łączy się zapewne sierpie księżyca; wg także z tymi dwoma kompleksami znaczeń, jeśli Durera nawet pierwszoplanowym odniesieniem jest obleczona w y słońce apokaliptyczna niewiasta, która symbolizuje zarazem otwarcie i koncentrację oraz wskazuje na pokonanie śmierci przez (wieczne) życie. Półksiężyc otaczający gwiazdę od czasu wypraw krzyżowych stał się powszechnym emblematem świata muzułm. (w krajach Bliskiego Wschodu Czerwony Półksiężyc odpowiada Półksiężyc: flaga Czerwonemu Krzyżowi na Zachodzie). Prawy i lewy Algerii — w wierzeniach ludowych i w wielu religiach strona prawa uchodzi za lepszą i szczęśliwszą. Często, np. w starożytności, prawe ramię (które nosi broń) i tym samym w ogóle prawa strona były symbolem siły i sukcesu. Miejsce po prawicy Boga, władcy czy gospodarza uchodzi za uprzywilejowane miejsce honorowe. Na Sądzie Ostatecznym wybrani stoją po prawicy, potępieni zaś po lewicy Boga. Czarna magia świadomie odwraca te oceny i zakłada wyższość strony lewej nad prawą:
  • 128. czynności rytualne spełniano lewą ręką, po lewej stronie itd. W Chinach lewą stronę — odbieraną w tradycji chrzęść. Zachodu jako bierna—łączono z niebem, zasadą aktywną, męską, a więc z jang (/'in i jang), prawą natomiast z ziemią, płodnością, żniwami, zasadą żeńską, a więc z in. l tak w Chi- nach np. daje się coś lewą ręką, przyjmuje zaś pra- wą. Zgodnie z tradycją kabalistyczną prawica Boga symbolizuje miłosierdzie, lewica zaś sprawiedli- wość; dlatego prawica jest ręką błogosławieństwa, ręką kapłaństwa, lewica zaś ręką królestwa. Proca — w kilku kulturach indiańskich atrybut boga burzy, zapewne ze względu na dźwięk, jaki po- wstaje przy strzelaniu z niej. Proso — pierwotnie szeroko rozpowszechniona potrawa ludu; w Chinach uchodziło za symbol żyznej ziemi i ładu naturalnego. Prostytucja y Prostytucja sakralna. Prostytucja sakralna — najczęściej uprawiana na obszarze światy ni; m.in. w Starożytnym Przebiśnieg Wschodzie, Grecji i Indiach; uchodziła za symbol zjednoczenia z bogami i jako rytuał płodności. Próg, próg drzwi — podobnie jak same odrzwi, symbol przejścia z jednego miejsca, stanu itd. do innego lub też rozdziału między nimi.,,Nie pozwolić komuś przekroczyć progu własnego domu" znaczy nie chcieć mieć z nim nic wspólnego, podczas gdy ,,zamieszkać na czyimś progu" znaczy oddać się pod czyjąś opiekę. Próg świątyni uchodzi w wielu kulturach za święty, toteż często trzeba poddać się pewnemu oczyszczeniu, zanim się go przekroczy (np. zdjęcie obuwia na progu meczetów); u nie- których ludów nie wolno wchodzić nawet do niej samej. Prudentia — personifikacja roztropności, jednej z czterech cnót kardynalnych; często przedstawiana z atrybutami y węża, --"zwierciadła, /"sita, /•pochodni. Prymula y Pierwiosnek. Przaśne chleby /• Ciasto zakwaszone. Przebiśnieg — jeden z pierwszych kwiatów wiosennych, stąd symbol nadziei; w śrdw. malarstwie tablicowym był atrybutem maryjnym, Pszenica: Madonna w ponieważ Marii zawdzięczamy ,,narodziny nadziei". stroju z kłosów; Pszenica — wysiew, wzrost i zbiór zbóż, zwłaszcza drzeworyt, XV w. pszenicy, uchodzą za symbol narodzin i śmierci lub też śmierci i odrodzenia. W staroż. Grecji kłos jako owoc macierzyńskiego łona ziemi symbolizuje także owoc ludzkiego ciała; był on symbolem Demeter i odgrywał centralną rolę w misteriach eleuzyjs-kich. W Egipcie rosnąca pszenica uchodziła za symbol zmartwychwstającego Ozyrysa. W średniowieczu w ziarnie pszenicy widziano symbol Chrys- Pszenica: staroż. moneta ze snopkiem, który symbolizuje tu płodność i dobrobyt
  • 129. tusa, który zstąpił do świata podziemnego i zmart- wychwstał. Na naczyniach kościelnych aż do dzisiaj Eucharystię przedstawia się symbolicznie jako k/os i winogrono. Poza tym k/os pszenicy jest symbolem Marii, albowiem zawiera ziarna, z których uzyskuje się mąkę na hostie. Marię porównuje się także z glebą, z której mógł wyrosnąć Chrystus jako pszenica (przedstawiana jako Madonna w stroju z kłosów zboża). Przepaska ^Przepaska na oczach, -•" Wstęgi. Przepaska na oczach — symbol ,, niewidzenia". Pozytywnie: przepaska na oczach /'Justitii, która sądzi nie bacząc na osobę. Negatywnie: przepaska na oczach y Fortuny, która rozdziela swe dary bez wyboru (niekiedy też zastąpiona przez wy-drapane oczy); przepaska na oczach Synagogi, która, w przeciwieństwie do Kościoła, pozostaje duchowo ślepa. Przepiórka — w Chinach symbol wiosny, ponieważ jest ptakiem wędrownym, który przylatuje na wiosnę. Bliska jest ogniowi, światłu i tym samym zasadzie Przepaska na oczy: jang. Jej coroczne przyloty i odloty czyniły z Synagoga; rzeźba na przepiórki także symbol zmiennego wpływu prze- katedrze ciwstawnych mocy /'in i jang. /"Żaba. w Strassburgu, ok. 1230 r. Przesilenie dnia z nocą — w chrzęść, myśleniu symbolicznym niekiedy łączone z Janem Chrzcicie- lem i Chrystusem: letnie przesilenie dnia z nocą (malejąca długość .Jasnego" dnia) było symbolem Jana Chrzciciela („Ów musi rosnąć, ale ja muszę maleć"), zimowe zaś (rosnąca długość .Jasnego" dnia) symbolem Chrystusa lub Narodzin Chrystusa. Przełącznik, veronica — w większości rodzajów niebiesko kwitnący; tac. nazwa wywodzi się być może z gr. słowa „Berenike" (przynosząca zwycię- stwo); później stworzono stąd grę słów ,,vera unica medicina" i symbolicznie odniesiono tę roślinę do Chrystusa jako ,,prawdziwego, jedynego leku". Ponieważ przełącznik rzekomo przyciągał pioruny, unikano przynoszenia go do domu. ^ Przylaszczka —jako roślina lecznicza w symbolice Przylaszczka chrzęść, średniowiecza jest symbolem maryjnym; ze względu na jej trójlistność jest także symbolem Trójcy $w. Przywrotnik, s/nau — w języku ludowym często nazywany ,,nocnym płaszczem Najświętszej Marii Panny" ze względu na formę jego liści; roślina maryjna. Pszczoła — symboliczne zwierzę ze względu na różne właściwości, a przede wszystkim: pracowitość, organizację, czystość, gdyż unika nieczystości i Pszczoła: dwie pszczoły z żyje,,zapachem" kwiatów. WChaldei i Cesarstwie plastrem miodu; ozdobny Francuskim symbol władców (królowę pszczół przez wisiorek minojski długi czas uważano za króla); przypuszczal
  • 130. nie lilia Burbonów rozwinęła się z symbolu pszczo- ły. W Egipcie pszczołę łączono ze słońcem i widzia- no w niej symbol duszy. W Grecji pszczoła uchodzi- ła za zwierzę kapłańskie (kapłanki z Eleusis i z Efe- zu nazywano pszczołami zapewne ze względu na ,,dziewiczość" pszczół-robotnic). Pszczołę, która Pszczoła: hieroglify zdaje się umierać zimą i odradzać z początkiem z tytulatury królewskiej; roku, niejednokrotnie spotykamy także jako symbol sitowie i pszczoła. Król Górnego i Dolnego śmierci i zmartwychwstania (Demeter — Persefo- Egiptu. na, Chrystus). Jej niestrudzona praca uczyniła z niej w chrześcijaństwie symbol nadziei. Dla Bernarda z Clairvaux była ona symbolem Ducha Św. Związek /' miodu i żądła był dalszym punktem zaczepienia, który pozwolił jej stać się symbolem Chrystusa: miód reprezentuje przy tym łagodność i miłosierdzie Chrystusa, żądło zaś Chrystusa jako sędziego świata. Ponieważ pszczoły zgodnie z tra- dycją ant. same nie wydają potomstwa, lecz zbiera- ją je z kwiatów, przeto w średniowieczu uchodziły także za symbol Niepokalanego Poczęcia. Wresz- cie niejednokrotnie widziano w pszczole także symbol słodkiej jak miód wymowy, inteligencji i poezji. Ptaki — ze względu na ich lot uchodziły od dawien dawna za pokrewne /" niebu, za pośredników mię- dzy niebem a ziemią, za wcielenia tego, co niema- terialne, a zwłaszcza duszy. Np. w taoizmie nie- śmiertelnych wyobrażano sobie w postaci ptaków. Rozpowszechniony był pogląd, że po śmierci dusza opuszcza ciało fizyczne jako ptak. Bardzo wiele religii zna niebiańskie istoty ze skrzydłami lub w Ptaki: dusza zmarłego opuszcza ciało w postaci postaci ptaka, np. anioła ( y Cherubin, y Serafin) lub ptaka z ludzką głową; wg erosów. Koran mówi o ptakach w symbolicznym egip. papirusu zmarłych związku zarówno z losem, jak i nieśmiertelnością. Ptaki spotykamy w różnych mitologiach Zachodu, ale także Indii, jako duchowo-psychiczne hybrydy lub jako dusze zmarłych znajdujące się na drzewie kosmicznym {/" drzewo); np. Upaniszady mówią w tym kontekście o dwóch ptakach: jednym, który spożywa owoce tego drzewa — symbol aktywnej duszy indywidualnej, i drugim, który tylko patrzy — symbol ducha absolutnego i czystego poznania. Wyobrażenie ścisłego związku ptaków z boskimi mocami stanowi także podstawę znaczenia, które przypisywano wróżeniu z lotu ptaków, np. w Rzy- mie. W Afryce ptaki spotykamy często jako symbole siły życia, niejednokrotnie w walce z ^wężami, które wtedy symbolizują śmierć lub moce przynoszące nieszczęście. W sztuce wczesnego chrześcijaństwa ptaki pojawiają się jako symbole uratowanych dusz. Psychoanalityczna interpretacja marzń sennych widzi w ptaku często symbol osoby śniącej, y Orzeł, Ptaki: uskrzydlony Eros; ^zimorodek, y sroka, tkaczka, Myrina, epoka hellenistyczna
  • 131. /"bażant, /"kogut, /"kura, skurczę, tkania,/•sło- Rak, krab — jako zwierzę żyjące w zwodzie, wik, /'paw, /"pelikan, ^feniks, /"wilga, /•kruk, y pozostaje często w związku z symboliką wody lub jaskółka, y łabędź, /'dzęciot, ^krogulec, /'bocian, y pramorza (/' morze). Ze względu na jego skorupę, gołąb, y przepiórka. która chroni go przed światem zewnętrznym, rak Punkt — przede wszystkim w medytacji może być pozostaje bliski znaczącego związku ,,emb-rion- symbolem centrum ( /• środek), zbiegiem macica"; odniesienie do kompleksów,, matka" wszelkich rzeczywistości, wszelkich możliwości i,,morze" symbolicznie łączy go także z nieświado- lub jednych i drugich. Najczęściej przedstawiany mością. W chrześcijaństwie rak i krab uchodzą za jako środkowy punkt koła (y koło). Purpura — w dużym stopniu partycypuje sym- bolicznie w barwach /"czerwieni lub /" fioletu. Prawdziwa purpura, otrzymywana z barwnika ślimaka szkarłatnego ze względu na swą kosztow- ność była dawniej zastrzeżona dla strojów Rak: znak Zodiaku władców i kapłanów, toteż stała się symbolem symbole zmartwychwstania, ponieważ w swym władzy i godności, później zaś, przede wszystkim rozwoju zmieniają skorupę; dlatego w węższym u Rzymian, powszechnie uchodziła za oznakę sensie niekiedy są także symbolem Chrystusa. luksusu i zamożności. Pustynia — ambiwalentny symbol o negatywnych i pozytywnych aspektach. W islamie pojawia się najczęściej w aspekcie negatywnym jako miejsce błądzenia. W Upaniszadach spotykamy pustynię niekiedy jako symbol niezróżnicowanej prajedno- ści poza pozornym światem wszelkich bytów. Biblia wspomina pustynię z jednej strony w związku z opuszczeniem i oddaleniem od Boga, jak również jako miejsce, w którym mieszkają demony, jednakże z drugiej strony jest ona także miejscem, w którym Bóg może się objawić ze Rebli: rebis jako Poza tym krab od starożytności uchodzi za symbol pogromca smoka szczególną intensywnością (np. ognisty słup, który poprzedza lud Izraela na pustyni). Również w związku z legendami o pustelnikach pustynia często występuje w podwójnym znaczeniu: raz jako miejsce kuszenia przez demony (np. św. Antoni), a z drugiej strony jako miejsce medytacji i bliskości Boga. Puszka, skrzyneczka — niejednokrotnie symbol opieki (ochrony), kobiecego łona lub symbol ukrytej tajemnicy. Zamknięte puszki lub skrzyneczki (często trzy), które zawierają rzeczy dobre i złe, pojawiają się niekiedy w bajkach w sytuacjach, w których trzeba podjąć decyzję, jako symbole prawd, które nie są oczywiste. Pył (proch) — niejednokrotnie, np. w Biblii i w literaturze chrzęść, jest symbolem przemijalności człowieka; w Genesis jest także symbolem niezliczonego potomstwa Adama. Ręka: ręka Boga z lun-arny (być może ze względu na wpływ księżyca Barankiem (Chrystus) i na morze, jak również ze względu na jego kształt). Gołębicą (Duch św.); W Afryce pojawia się on niekiedy również jako symbol Trójcy Sw., wg grafiki R, Seewalda symbol zła. Rak jest 4 znakiem / Zodiaku, jego żywiołem jest y woda. Ramię—symbol siły, mocy; wyciągnięte ramię jest często symbolem władzy sędziowskiej. Różne bós- twa ind. posiadają więcej niż dwa ramiona, co ma wyrażać ich wszechmoc. W liturgii chrzęść, np. podniesione ramiona oznaczają otwarcie się duszy i prośbę o łaskę. Ramię (lub ^ręka), które sięga z nieba ku ziemi, jest w chrzęść, malarstwie śrdw. symbolem Boga. Podniesione ramiona jako gest słabszych oznaczają wyrzeczenie się wszelkiej obrony. Raut /• Romb. Rąbek y Rąbek szaty. Rąbek szaty, rąbek — w szczególności na Bliskim Wschodzie ma znaczenie symboliczne; całowanie lub dotykanie rąbka szaty uchodziło za gest szacunku lub poddaństwa. Natomiast u niektórych ludów obcięcie rąbka szaty było hańbiącą karą lub przynajmniej symbolicznym wyrazem władzy rozporządzania czyjąś osobą (niekiedy w połączeniu z pokrewnym pod względem symbolicznym obcięciem y włosów). Rebis (od res bina = rzecz podwójna) — w alche-
  • 132. mii określenie /"Hermafrodyty. Renifer — spotykany już w /" malarstwie naskal- nym z okresu prehistorii, gdzie przypuszczalnie służył celom kultowym. Renifer odgrywa ważną rolę w płn. rejonach Eurazji jako symboliczne zwierzę lunarne, które jako przewodnik dusz bliski jest królestwa nocy i śmierci. Ręka—symbol aktywności i władzy. Znajdować się w ręku Boga lub władcy, znaczy być wydanym na jego łaskę, ale także pozostawać pod jego opieką. Uchwycenie względnie podanie ręki (lub obu rąk) jest oznaką przyjacielskiej otwartości, oddania się lub wybaczenia; dlatego od dawien dawna jest to istotny symbol zawarcia związku małżeńskiego
  • 133. ma znaczenie prawno-symboliczne. W buddyzmie zamknięta dłoń oznacza utrzymanie w milczeniu ezoterycznych tajemnic, toteż otwarta dłoń Buddy wskazuje na to, że nie przemilczał żadnych tajemnic. Buddyzm i hinduizm znają ponadto wiele gestów dłoni o ustalonym znaczeniu symbolicznym, które odgrywają ważną rolę w sztukach piast. i w tańcu; mogą one np. wyrażać groźbę, oddanie, medytację, podziw i modlitwę, argumentację, brak bojaźni itd. Mowa dłoni i palców (opałce) w większości kultur Ręka: Tańczący Siwa z odgrywają rolę jako środki porozumienia się i czterema ramionami; ekspresji, i tak po części w Afryce za oznakę brąz ok. 1400 r. poddania się i szacunku uchodzi położenie lewej dłoni z zamkniętymi palcami w dłoń prawą; podobne znaczenie miał w staroż. Rzymie gest ukrycia dłoni w rękawach. W starożytności dłonie przykrywano lub przysłaniano, gdy zbliżano się do wysokich dostojników lub otrzymywano od nich dary. Gesty te później spotykamy niekiedy również w sztuce chrzęść, jako wyraz czci religijnej; w Kościele chrzęść, pojawiają się one w czynnościach liturgicznych, kiedy święte przedmioty niesione są przez niekaptanów . Bardzo szeroko rozpowszech- nione jest rozróżnienie między symbolicznymi zna- czeniami prawej i lewej ręki [y strona prawa i lewa). Odgrywa ono rolę np. w geście błogosławieństwa przez nałożenie rąk, co z reguły wykonywane jest prawą ręką i często rozumiane jako rzeczywiste przeniesienie sił. W sztuce chrzęść. ingerencja Boga symbolizowana jest często przez rękę wychylającą się z chmur; ogólnie rękę Boga interpretowano niejednokrotnie jako symbol wcielonego Logosu. Gestem modlitewnym jest od czasów średniowiecza złożenie dłoni. Za prawnie obowiązujące uchodzi jeszcze dziś podniesienie prawej ręki przy składaniu przysięgi. ^Rękawica. Rękawica — miała znaczenie przede wszystkim w rycerstwie śrdw. jako symbol prawa i władzy. Rzucenie rękawicy uchodziło za znak wyzwania na pojedynek (podjąć wyzwanie}; był to Dłoń: przykłady gestów symbol uderzenia ręką, które jako nierycerskie było dłoni z Indii: zakazane. Rycerze, a potem kawalerowie, nosili przy a) cinmddra lub hełmie względnie kapeluszu rękawiczkę uwielbianej wakhyanamudra, oznacza przez siebie damy. Noszenie rękawicy z palcami było medytację lub naukę, b) abhaya, oznacza przez długi czas przywilejem szlachty i tym samym gwarancję opieki, symbolem stanowym. W wolnomularstwie rękawiczki c) sucT lub tardżant, stanowią część stroju rytualnego; najczęściej są białe oznacza groźbę. (/'biel) i są zarówno symbolem pracy, której należy dokonać, jak i czystości. Również w Kościele kat. użycie rękawiczek symbolizuje czystość i godność. Robak — jako zwierzę żyjące w brudzie i często pod ziemią jest u wielu ludów symbolem życia
  • 134. budzącego się z ciemności i śmierci. W średnio- wieczu niekiedy także utożsamiany z /'wężem, a zatem z diabłem. Robinia /"Akacja. Rola, jako zaorana rola ( /" pług) — symbol kobiecego tona, jako rola niezaorana — niekiedy symbol dziewiczości Marii. Romb, raut — ze względu na jego formę przypominające genitalia kobiece jest żeńskim symbolem seksualnym; dlatego niekiedy ogólnie symbol mocy ziemskich i chtonicznych. Ropucha —jako zwierzę lubiące ciemność i wilgoć w Chinach pozostaje w związku z zasadą in ( /• in i jang), /"księżycem, płodnością i bogactwem. W wielu kulturach podobnie jak /"żaba łączona z ^deszczem i magią z nim związaną. Na zachodzie być może już wcześnie wiązała się z symboliką solarną; później często interpretowana am- biwalentnie: z jednej strony jako strażniczka skar- bów i dobry duch domu, przede wszystkim jako pomocniczka przy porodach (od starożytności czę- sto wyobrażano sobie macicę w postaci ropuchy), z drugiej zaś jako jadowite zwierzę czarownic, często w przeciwieństwie do raczej pozytywnego symbolicznego znaczenia żaby. W Egipcie ropucha (być może ze względu na jej predylekcję dp przebywania w ziemi) uchodziła za zwierzę zmarłych i zarazem — podobnie jak żaba — za symbol zmartwychwstania (zapewne ze względu na wyraźną zmianę postaci w rozwoju od kijanki do gotowego zwierzęcia). W sztuce śrdw. ropucha pojawia się zarówno w przedstawieniach śmierci, jak i w związku z grzechami pożądliwości i chciwości. Rosa, kropla rosy — bliska jest symbolicznego znaczenia deszczu ( / deszcz) jako wyraz oddziaływania y nieba na /"ziemię; ponieważ jednak rosa pojawia się nocą i niesłyszalnie. a poza tym błyszczy w porannym słońcu lub wygląda jak perły (^ perła), przeto jej symboliczne znaczenie jest bardziej tajemnicze i uduchowione. Rośliny: maska w kształcie liścia Niekiedy, np. w kabale, pojawia się ona (rodzona przez y drzewo życia) jako symbol zbawienia i odnowy życia. W Chinach rosa uchodziła za pochodzącą z ^ księżyca i użyczającą nieśmiertelności. Buddyzm widział w rosie symbol przemijalności i marności naszego świata. Grecy interpretowali rosę jako symbol zapładniania i płodności. Rośliny — jako najniższy i tym samym zarazem podstawowy stopień świata organicznego są sym- bolem jedności wszelkiego życia; w mitologicznych opowieściach ludów znajdujemy wiele przykładów całkowitej lub częściowej przemiany roślin w ludzi i zwierzęta lub odwrotnie. Ciągłe przemiany roślin
  • 135. między wzrostem, kwitnieniem, dojrzewaniem i śmiercią, między siewem i zbiorami czynią z całego królestwa roślin symbol cyklicznej odnowy. Rośliny w płodnej pełni są często kwintesencją pojęcia ,,matki ziemi". Rozdroże ^ Rozstaje. Rozeta okienna / Róża. Rozmaryn — aromatyczny mały krzew z krajów śródziemnomorskich, ze względu na jego zapach często spalany przez Rzymian w czasie składania ofiar. W zwyczajach ludowych rozmaryn uchodził za środek przeciwko chorobom i złym duchom i w tym znaczeniu stosowano go przede wszystkim przy porodzie, ślubie i śmierci. Jako silna, wiecznie zielona roślina rozmaryn jest poza tym starym symbolem miłości, wierności i płodności, jak również — jako roślina zmarłych — symbolem nie- śmiertelności; wcześniej, zanim używano na wieniec ślubny myrtu, splatano go z rozmarynu. Rozstaje, skrzyżowanie dróg — w większości kultur znaczące miejsce spotkania z mocami transcen- dentnymi (bogami, duchami, zmarłymi), często bliskie treści symbolicznej y drzwi, ponieważ również rozstaje mogą symbolizować konieczne przejście do nowego (od jednej fazy życia do drugiej, z życia do śmierci). Aby bogów lub duchy rozstajów nastroić życzliwie, na rozstajach często stawiano obeliski, ołtarze czy kamienie lub też umieszczano tam napisy. W Europie rozstaje niemal wszędzie uchodzą także za miejsce spotkań czarownic i złych demonów. Być może również dlatego w chrześ- cijaństwie na rozstajach stawiano chętnie krzyże, posągi Madonny i świętych oraz kaplice. W wielu plemionach afryk. symbolika rozstajów odgrywa Rozstaje: Hekate o trzech postaciach, Grecja, IV w. ważną rolę w czynnościach rytualnych. W mit. gr. Edyp zabija swego ojca na rozstajach. Grecy składali ofiary bogini potrójnego rozdroża mającej trzy postaci lub trzy głowy: Hekate, pani zjaw i czarów, która poza tym stała blisko królestwa zmarłych. Również statua przewodnika dusz Hermesa czuwała na rozstajach i rozwidleniach dróg. Znana, wymyślona przez Prodikosa historia mówi o Herak-lesie, który na rozstaju dróg opowiada się za cnotą i przeciwko zniewieściałości. Rzymianie znali kult lar rozstajów, które chcieli życzliwie nastroić względem siebie. Zgodnie z prawem póżnogerm. na rozstajach dokonywano również czynności prawnych. Róg — w związku z jego znaczeniem w świecie zwierzęcym symbol siły i mocy, również w sensie duchowym. Dlatego też Dionizosa, jak również Aleksandra Wielkiego często przedstawiano z ro- Róg: rogaty Mojżesz; studnia Mojżesza C. gami; w tym kontekście trzeba też wspomnieć Slutera, klasztor kartuzów w Champmol, Dijon
  • 136. obdarzonego rogami Mojżesza (jakkolwiek jego wizerunki opierają się zapewne na błędzie w prze- kładzie: pomyleniu facies coronata z cornuta). Rogate zwierzęta często uchodziły za symbole płodności. U wielu ludów rogów używano jako ^amuletów przeciwko wrogim mocom. Izraeli-cki ołtarz ofiarny miał cztery rogi na czterech stronach świata jako znak wszechmocy Boga. Róg, którego kształt przypomina sierp księżyca, pozostaje również w związku z symboliką lunarną. Ze względu na jego kształt (a także ze względu na wspomnianą symbolikę płodności) róg jest również symbolem fallicznym. W sensie negatywnym symboliczne znaczenie rogu ujawnia się w wizerunkach diabła często przedstawianego z rogami. C.G. Jung wskazuje na ambiwalentne symboliczne znaczenie rogów: ze względu na ich kształt i siłę ucieleśniają one męską, aktywną zasadę, ze względu jednak na Róg: diabeł z rogami; fragm. przedstawienia, w: otwartą formę ich układu, przypominającą lirę, Le grant kalendrier et mogą zarazem symbolizować zasadę żeńską, compost des Bergiers, przyjmującą, i dlatego też w sumie uchodzą za Troyes, 1496 symbol psychicznej równowagi i dojrzałości. flóg obfitości, atrybut Fortuny lub personifikacji jesieni jest symbolem obfitości, szczęścia i bogatych zbiorów, pierwotnie uchodził za róg ^kozy Amaltei lub róg boga strumienia Acheloosa, który Herakles ułamał w walce. Róg obfitości ^ Róg. Róża — ze względu na jej zapach, piękno i wdzięk (mimio jej y kolców) jeden z najczęściej spotyka- nych symboli roślinnych. Na Zachodzie odgrywa ona podobnie znaczącą rolę, jak 7 lotos w Azji. W starożytności róża była poświęcona Afrodycie (Wenus). Czerwona róża miała zrodzić się z krwi Adonisa — była ona symbolem miłości i sympatii, płodności, a także czci dla zmarłych. Róże służyły jako uwieńczenie Dionizosa (Bachusa), jak również uczestników świąt przy libacjach, m.in. dlatego, że podobnie jak /• fiołkom, przypisywano im chłodzące oddziaływanie na mózg. Poza tym miały przypo- minać pijącym, żeby w upojeniu nie zdradzali swych tajemnic. Również we wczesnym chrzęść. róża, często w połączeniu z krzyżem, była jeszcze Róża: róża jako różokrzyż, symbolem dyskrecji. Obok tego w symbolice z: Robert Fludd, Summum Bonum chrzęść, miała jeszcze liczne inne znaczenia: czer- wona róża wskazuje na przelaną krew i rany Chrystusa, symbolizuje poza tym czarę, która przy- jęła świętą krew; ze względu na symboliczny zwią- zek z krwią Chrystusa jest ona także symbolem mistycznego odrodzenia. Ponieważ w średniowie- czu róża była atrybutem dziewic, przeto jest także symbolem maryjnym; czerwona róża jest poza tym ogólnie symbolem Bożej miłości. Rozety kościołów
  • 137. śrdw. pozostają w ścisłym symbolicznym związku z okręgiem i y kołem, dlatego też zapewne ze /"słońcem jako symbolem Chrystusa. W alchemii najczęściej siedmiopłatkowa róża odgrywała pewną rolę jako symbol złożonych powiązań albo jako np. 7 planet z odpowiednimi metalami, albo jako różne fazy w alchemicznych operacjach, itd. Dziś czerwona róża jest niemal wyłącznie symbolem miłości. Różaniec — występujący w wielu religiach, ozdo- biony perłami lub zaopatrzony w węzełki sznur lub łańcuch, którego poszczególne elementy symboli- zują różne duchowe fakty, atrybuty, formy modlitwy lub imiona świętych, oświeconych i bogów. Różaniec używany w buddyzmie ma 108 pereł i odpowiada różnym stopniom rozwoju świata. Islam zna różaniec z 99 perłami, które symbolizują 99 imion Allana. W Kościele kat. różaniec jest symboliczną prezentacją uszeregowania modlitw; odmawia się na nim pięć razy po dziesięć ,,Zdrowaś Mario" (przeplatane jednym „Ojcze Nasz" i jednym ,,Chwała Ojcu") przy jednoczesnym odliczaniu pereł, któremu towarzyszy rozważanie określonych wydarzeń z życia Jezusa. Rtęć ^Mercurius. Rubin — z racji swej intensywnej barwy symbolicznie często odpowiada y czerwieni; od średniowiecza przypisywano mu działanie lecznicze. Rumianek — roślina z gatunku koszyczkowych o korzennej woni; od dawien dawna stosowano ją jako skuteczną roślinę leczniczą (w średniowieczu w szczególności przy cierpieniach kobiecych, stąd jego łacińska nazwa „matricaria") i z tej racji jest także symbolem maryjnym. Ta niepozorna, pożyteczna roślina uchodzi też za symbol skromności połączonej z siłą, tak że, zgodnie z Rumianek przysłowiem, nie może jej minąć żadna dziewica, nie dygając przed nią. Ryba — symbolicznie jest bliska ywody, swemu żywiołowi życia; u wielu ludów jest zarazem sym- bolem płodności i symbolem śmierci. Jako symbol życia i płodności ryba jest szeroko rozpowszech- Ryba: dwie ryby z kotwicą, stela nionym / talizmanem. W Egipcie większość gatun- nagrobna Licinji ków ryb uchodziła w określonych okolicach lub w określonych epokach za święte, często jednak zarazem za groźne i niesamowite. Ryba jest jed- nym z najstarszych tajemnych symboli Chrystusa, zrazu zapewne przede wszystkim ze względu na chrzest z wody, później także grecką nazwę ryby (ichthys) interpretowano jako akrostych stów Je- sous Christos Theou (H)Yios Soter (Jezus Chrys- tus, Syn Boży, Zbawiciel). Także nowo ochrzczeni uważali się za ryby, które urodziły się na nowo
  • 138. w wodzie chrztu. Jako ucieleśnienie Chrystusa ryba może być poza tym symbolem duchowego pokarmu i, przede wszystkim w przedstawieniach z ^chlebem, symbolem Eucharystii. Ryby są 12 i ostatnim znakiem /"Zodiaku; ich żywiołem jest /"woda. Rybak /•Sieć. Ryś—w średniowieczu najczęściej symbol diabła. Ryby: znak Zodiaku Ponieważ przypisywano mu zdolność przenikania wzrokiem murów i ścian, przeto w przedstawieniach pięciu zmysłów spotykamy go jako personifikację zmysłu wzroku. Ryż — jako najważniejszy w krajach azjat. pokarm odpowiada /• pszenicy w Europie, toteż dzieli z nią istotne znaczenia symboliczne. W Japonii poza tym ryż — a przede wszystkim wypełniony ryżem spichrz—jest symbolem obfitości i także duchowe- go bogactwa. W Chinach w szczególności czerwony ryż uchodził za symbol nieśmiertelności. Żmudna praca związana z uprawą ryżu była niejednokrotnie rozumiana jako skutek rozłamu między /"niebem a /"ziemią. Rzeka — ze względu na jej znaczenie dla płodności często czczona jako bóstwo, np. u Greków i Rzymian jako określony lokalny bóg. Powszechnie w ścisłym związku symbolicznym z /"wodą. Ze względu na jej potoczystość jest symbolem czasu i przemijalności, ale także ciągłej Strumień: cztery odnowy. Spływanie wszystkich rzek do morza strumienie rajskie; wg uchodzi za symbol zjednoczenia indywidualności i starej alzackiej miniatury, absolutu, np. w buddyzmie i hinduizmie za symbol XII w przejścia do nirwany. Rzekę spływającą z gór interpretowano np. w judaizmie jako symbol niebiańskiej łaski. Wyobrażenie czterech rzek rajskich spotykamy w judaizmie i chrześcijaństwie, ale także w Indiach; w sztuce chrzęść, wytryskują one często ze wzgó- rza, na którym stoi Chrystus lub Baranek Boży, i symbolizują cztery Ewangelie. Rzeki Raju /• Rzeka. Rzepik — roślina różowała z żółtymi prostymi gronami kwiatów; znana od dawna jako roślina lecznicza i magiczna. Wykopywana w Wielki Piątek nieżelaznym ( y żelazo) narzędziem, miała pozys- kiwać powolność i miłość kobiet. Niejednokrotnie spotyka się ją w śrdw. malarstwie tablicowym jako symbol zbawienia. Rzepik
  • 139. Sal /•Sól. Salamandra — w wierzeniach ludowych średnio- wiecza żywiolak (duch elementarny), który może bezpiecznie żyć w ogniu; dlatego uchodził m.in. za symbol sprawiedliwego, który zachowuje spokój duszy mimo pokus. Sator-Arepo — pochodząca z czasów wczesno- chrześc., ale zapewne starsza formuła magiczna w formie ^kwadratu magicznego złożonego z 25 liter; pojawia się już w magicznych papirusach i przez dłuższy czas była szeroko rozpowszechniona, często jako y amulet (przede wszystkim przeciwko wściekliźnie i pożarom). Istnieją różne próby przekładu i interpretacji tej formuły (np. dosłownie Salamandra: salamandra w ogniu; znaczy ona: ,,Siewca Arepo z trudem trzyma koła", wg przedstawienia lub też — wychodząc tylko od liter uporządkowanych Charlesa Pasnota, wokół jedynego N — stanowi podwójne Lyon,1555 PATERNOSTER, do tego A lub O lub podobnie); pewne jednak, jak się zdaje, jest to, że Sator-Arepo jako symbol pełni stosowano zmieniając jego zawartość znaczeniową. Saturn /• Ołów. Schody — w symbolicznym znaczeniu zasadniczo równoznaczne /• drabinie: symbol rozwoju psychi- cznego i duchowego, stopniowego przyrostu mąd- rości i wiedzy. W przeciwieństwie do drabiny, której szczeble z reguły wiodą z dołu na górę, a więc w kierunku nieba, spotykamy schody niekiedy także Formuła Salor-Arepo jako zstępujące w dół, pod ziemię, i prowadzące w ciemne sfery; o tyle też symbolizują one albo Schody: stopnie prowadzące do niebiańskiego miasta; drzeworyt z: Raymundus Lullus, Liber de Ascensu, Yalencia, 1512 r.
  • 140. zstąpienie do królestwa zmarłych, albo dochodze- nie do wiedzy tajemnej lub podświadomości. Białe schody mogą symbolicznie wskazywać na jasność i mądrość, czarne zaś na czarną magię. Solarna religia Egipcjan rozumiała piramidę schodkową jako schody, po których dusza wstępuje do nieba; znajdujemy także przedstawienia barek, w których środku zbudowane są schody, po których dusze wstępują ku światłu. Również babiloński zigurrat musiał być zapewne rozumiany w podobny sposób. Kręte schody partycypują także w symbolice /' spi- rali. Serafin—wspomniana w Biblii istota o czterech lub sześciu skrzydłach, należąca do wyższej hierarchii, Serafin: serafin z katedry której imię znaczy ,,płonący"; spotykamy ją także w Reims: jako ,,ognistego węża"; bliskie symbolicznego 1 pół. XIII w. znaczenia ^światła, / ognia i ptaka (^ptaki) ucieleśnienie duchowej siły. Serce — jako ważny dla życia centralny organ człowieka łączy się z symbolicznym znaczeniem ośrodka. W Indiach uchodziło za miejsce kontaktu z Brahmanem, personifikacją Absolutu. W staroż. Grecji reprezentowało zrazu myślenie, uczucie i wolę człowieka, później jego znaczenie przesunęło się w kierunku duchowości. W judaizmie i Serce: popularny chrześcijaństwie serce uchodzi przede wszystkim symbol miłości za siedzibę sit uczuciowych, w szczególności miłości, ale także intuicji i mądrości. Islam widzi w sercu miejsce kontemplacji i duchowości, uważa się, że ma ono różne warstwy, których barwy stają się widzialne w stanie pobudzenia. Serce odgrywa- ło istotną rolę w religii egip. jako centrum siły życia, woli i umysłu, w zabalsamowanej mumii pozos- tawiano je razem ze ^"skarabeuszem, ponieważ zważenie go na sądzie zmarłych określało po- śmiertny los człowieka. Sztuka chrzęść., przede wszystkim od czasów mistyki późnego średnio- wiecza, za szeroko rozpowszechnioną — nawiązu- Serce: serce Jezusa; jącą do symboliki miłosnej — symbolikę serca Mistrz E.S.; miedzioryt, (płonące, przebite itd. serca Chrystusa, Marii, świę- 1467 tych). Dzisiaj serce powszechnie uchodzi za symbol miłości i przyjaźni. Sezam — rozpowszechniona od dawna roślina uprawna z przypominającymi naparstek kwiatami i torebkowatymi owocami, które zawierają oleiste nasiona. W Chinach i na Starożytnym Wschodzie nasiona te uchodziły za pokarm przedłużający życie i wzmacniający umysł. Zaklęcie z baśni 1001 nocy ,,Sezamie, otwórz się", które miało spowodo- wać otwarcie się jaskini ze skarbami, być może łączy się także z tą rośliną; analogię stanowi tu fakt, że dopiero po otwarciu torebki nasieniowej można dotrzeć do cennych nasion. Sezam
  • 141. Sęp — w wielu kulturach indiańskich symboliczne zwierzę, które łączy się z potęgą / ognia i ^słońca użyczającą siły oczyszczenia i życia; u Majów również symbol śmierci. Ponieważ sęp żywi się padliną i tym samym przemienia ją w siłę życia, w Afryce uchodzi często za istotę, która zna tajemnicę prawdziwej przemiany bezwartościowej materii w y złoto. W Egipcie sęp był obrońcą faraona; królowe egipskie często noszą chroniący sępi cze- pek, przybranie głowy w formie sępa, którego skrzydła obejmują po bokach głowę, podczas gdy jego głowa wystaje ponad czołem. Antyk widział w sępie ptaka swym lotem przepowiadającego los; byt on poświęcony Apollinowi. Ponieważ zgodnie z dawnym pojmowaniem natury jaja składane przez samicę sępa są zaptadniane przez wiatr wschodni, przeto w symbolice chrzęść, sęp jest symbolem dziewiczości Marii. Sęp: sęp jako strażnik egip. królów Sfinks — zwierzęco-ludzka hybryda z ciałem lwa i głową króla lub (rzadko) królowej; prastary symbol władcy. U Egipcjan najczęściej przedstawienie faraona lub niekiedy boga słońca jako niewzruszo- nej, potężnej siły opiekuńczej. U Fenicjan, Hetytów i Assyryjczyków przedstawiany jako uskrzydlony lew lub byk z głową człowieka. U Greków sfinks jest najczęściej istotą rodzaju żeńskiego, uskrzydloną, pierwotnie zagadkową, często okrutną, o której jeszcze dziś mówi znany zwrot. W nowszych czasach, np. w symbolizmie przełomu XIX i XX w., w sfinksie widziano często symbol zagadkowości kobiety lub symbol femme latało. Siano — jako wysuszona, tj. jakby ,,martwa" Sfinks: sfinks z gr. trawa w Biblii symbol przemijalności świata i życia amfory ludzkiego. Siarka — w alchemii (najczęściej łac. sulphur lub sulfur) obok /"soli i rtęci (^Mercurius) jeden z filo- zoficznych elementów i zasad kosmicznych; re- prezentuje „to, co płonie", czyli energię i duszę natury (anima); niejednokrotnie jest porównywana też ze y słońcem. Ludowe wierzenia średniowie
  • 142. cza przeniosły symboliczne znaczenie siarki w sferę infernalną i widziały w niej, jej płomieniu i zapachu atrybut diabła. Sieć — symbol daleko posuniętego powiązania; przede wszystkim jednak symbol chwytania i zbie- rania. Orientalne bóstwa niejednokrotnie przed- stawiano z sieciami, które zarzucają na ludzi lub w których przyciągają ich do siebie. W Iranie natomiast człowiek, a przede wszystkim mistyk, pojawia się wyposażony w sieć, którą szuka Boga. W Nowym Testamencie spotykamy sieć jako sym- bol działań Boga; obok tego, w formie aluzji do zawodu rybaka, łączy się ją z apostołami jako ,,rybakami ludzi". W tym sensie sieć pełna ryb (/•ryba) może być również symbolem Kościoła. W psychologii głębi łowienie ryb za pomocą sieci może być interpretowane także jako wyraz aktywnej rozprawy z psychiką nieświadomą. Siedem — od dawien dawna uchodzi za liczbę świętą, co m.in. można zapewne tłumaczyć wy- stępowaniem czterech różnych faz księżyca, z któ- rych każda trwa siedem dni. 7 jest liczbą spełnienia, pełni i kompletności. Adytywnie łączy ona w sobie siarka: fragm. z przedstawienia w: niebiańską symbolikę /'trzech z terranicznym Musaeum symbolicznym znaczeniem /• czterech. Buddyzm Hermeticum, Frankfurt, zna 7 różnych niebios. Chińczycy widzieli 7 gwiazd 1677 Wielkiej Niedźwiedzicy w związku z siedmioma otworami ciała i siedmioma otworami serca czło- wieka. W starożytności znano 7 planet (wraz ze /•słońcem i /• księżycem), które pojmowano jako boskie i jako naoczny wyraz kosmicznego ładu. U Babilończyków spotykamy też „złą siódemkę", grupę 7 najczęściej razem występujących demo- nów. W Grecji 7, poświęcona m.in. Apollinowi, Sieć: apostołowie jako odgrywała ważną rolę; znanych jest 7 (lub 3) rybacy; fragm. z kasetonu Hesperyd, 7 bram Teb, 7 synów Heliosa, 7 synów i w Zillis 7 córek Niobe, Siedmiu Mędrców, siedmiu prze- ciwko Tebom itd. Słynnych jest „siedem cudów", grupa najwspanialszych dzieł architektury i sztuki starożytności. W judaizmie 7 jest szczególnie wyró- żnioną liczbą, na co wskazuje np. siedmioramien-ny y świecznik. W Biblii spotykamy 7 wielokrotnie, zarówno w znaczeniu pozytywnym, jak i negatyw- nym, jednakże zawsze jako wyraz pełni: 7 gmin, księgę o 7 pieczęciach, 7 niebios zamieszkanych przez anielskie hierarchie, 7 lat, w których Salomon Siedem: siedmiolistny zbudował świątynię, itd., ale także 7 głów apokalip- kwiat; z: Boschius, tycznej bestii, 7 czar boskiego gniewu itd.; zło Symbolographia, 1702 zresztą pojawia się w Apokalipsie także symbolicz- nie jako połowa 7, a więc jako trzy i pół (na znak złamanej mocy Szatana). Ważną rolę 7 odgrywa jako liczba pełni także w baśniach i zwyczajach ludowych: spotykamy tam 7 braci, 7 kruków, 7 ko
  • 143. zek, 7 różnych potraw w różne dni tygodnia itd. Siekiera y Topór. Sierp — ze względu na swój kształt często łączony z sierpem księżyca ( /" półksiężyc). Symbol dorocznych żniw, o tyle zarazem symbol czasu i śmierci (jako żniwiarza), jak również nadziei na odnowę i odrodzenie. /" Kosa. Sito—symbol przesiewania, krytycznego rozdzielania i rozróżniania, w szczególności symbol oddzielenia dobrego od złego; w tym sensie wspominany często w symbolicznym związku z boską sprawiedliwością lub sądem ostatecznym, przede wszystkim w połączeniu z metaforami, które odnoszą się do przesiewania zbóż. W związku z czterema cnotami kardynalnymi sito symbolizuje roztropność. Sitowie — trawiasta, zimotrwała roślina; w chrześ- cijaństwie symbol niestrudzonej miłości Boga. Skalnica — niska bylina, najczęściej rosnąca na kamieniach; przenika także szczeliny i szpary w ka- Sierp: Chrystus z mieniach, dlatego dawniej przypisywano jej zdolność sierpem; wg miniatury rozsadzania skat. Ze względu na to pojawia się jako w Apokalipsie symbol Zmartwychwstałego Chrystusa, przed którym Bamberskiej „pękają skały". Skata — symbol trwałości i niezmienności. W Biblii symbol siły i wierności chroniącego Boga. Dająca wodę skata na pustyni uchodzi za prefiguracyjny obraz Chrystusa jako dawcy wody życia. Również Piotra (przydomek Szymona, z greckiego petros = skata) jako kamień węgielny Kościoła porównuje się ze skałą. W chin. malarstwie krajobrazowym skata pojawia się jako coś trwałego, odpowiadającego zasadzie jang (yin i jang), często jako przeciwstawienie nietrwałego, pozostającego w ciągłym ruchu wodospadu, który ucieleśnia zasadę in. Skata, którą zgodnie z mit. gr.SyzyYw świecie podziemnym musiał nieustannie wtaczać na górę, z Skały: Syzyf ze skalą: gr. malowidło wazowe której w ostatniej chwili znowu osuwała się na dół, jest symbolem daremnego trudu, ale także po- wszechnie nie dających się ostatecznie zaspokoić pragnień człowieka. Skarabeusz, gnojnik, święty żuk — formuje z gnoju ,,pigułki", które zagrzebuje w ziemi i w których jego samiczka składa jajka. Pozorne powstawanie skarabeuszy z tych kuleczek uczyniło go w Egipcie świętym, solarnym zwierzęciem (zbieżność jego imienia ze słowem określającym ,,wschodzące słońce") oraz symbolem zmartwychwstania, roz- powszechnionym w postaci pieczątek lub amuletów. Większe egzemplarze kładziono mumiom na sercu; nosiły one tekst Księgi Zmarłych, w którym serce wzywano, ,by nie przemawiało przeciwko zmarłemu na sądzie zmarłych.
  • 144. Skarabeusz: skarabeusz ze stsatytu (przedstawiony z trzech stron), Egipt, ok. 1000 r. p.n.e. Skarb — spotykany w mitycznych wyobrażeniach wielu ludów, przede wszystkim jako ukryty, często strzeżony przez /"potwory. Niejednokrotnie rozu- miany jako symbol wiedzy ezoterycznej, z punktu widzenia psychoanalitycznego także jako symbol celów, do których dążymy w rozwoju indywidual- nym. Sklepienie /"Kopuła. Skorpion — w Egipcie był zwierzęciem niebez- piecznym i budzącym lęk, ale zarazem świętym, któremu oddawano cześć boską: egipską boginię płodności i opiekunkę zmarłych przedstawiano ze skorpionem na głowie; również niejednokrotnie spotykamy przedstawienia skorpionów z głową Izydy. W Afryce często bano się tak bardzo skor- Skorpion: skorpion z głową bogini Izydy: piona, że nie ważono się wypowiadać jego imienia. ozdoba z brązu na lasce, W Biblii skorpiony pojawiają się jako kary Boże, Egipt: późna epoka jako symbol odszczepieńczych Izraelitów lub jako symbol diabła. W sztuce śrdw. skorpion symbolizuje Szatana, heretyka, śmierć lub zawiść. Skorpion jest 8 znakiem /"Zodiaku, jego żywiołem jest y woda. Skowronek — ptak, który pionowo wzbija się w nie- bo i buduje swe gniazda na ziemi; jest więc symbolem związku /"nieba i /"ziemi. Skrzydła ^ Ptaki. Skrzyżowanie dróg /• Rozstaje. Słonecznik — ze Skorpion: znak względu na promieniście ułożone płatki swych Zodiaku kwiatów oraz ztotożółtą barwę, jak również ze względu na swą właściwość zwracania się zawsze ku słońcu jest w różnych kulturach symbolem słońca i panowania. W chrześcijaństwie słonecznik jest symbolem miłości do Boga, symbolem duszy, która swe myśli i uczucia nieustannie zwraca ku Bogu, i w tym rozumieniu też jest symbolem modlitwy.
  • 145. Słoń — w Azji zwierzę władców, symbol władzy, mądrości, pokoju i szczęścia. Zwierzę, na którym jeździ indyjski bóg Indra; Ganesia, popularny syn boga Siwy, usuwający wszelkie przeszkody, jest przedstawiany z głową słonia. W Indiach i w Tybecie spotykamy słonia dźwigającego cały wszechświat, dlatego w architekturze często pojawia się jako kariatyda. W białym słoniu symboliczne znaczenie słonia łączy się z symbolicznym znaczeniem barwy /• bieli. Wg wyobrażeń budd. bodhisat-twa przed swoim Słoń: ind. bóg Genesis, narodzeniem jako Budda wszedł jako biały słoń w rzeźba z XII w. łono swej matki, księżniczki Maji, dlatego biały słoń stal się popularnym symbolem buddyzmu. Również w Afryce czci się słonia jako symbol siły, szczęścia i długiego życia; niejednokrotnie spotykamy np. kult słonia, który sprowadza się do przeprosin myśliwego złożonych zabitemu słoniowi. W śrdw. słoń uchodził szczególnie za zwierzę czyste i niewinne, ponieważ wg Arystotelesa słoń-samiec w czasie dwuletniej ciąży swej samicy rzekomo zachowuje Słońce: symbol słońca i wstrzemięźliwość seksualną; dlatego też łączono go Boga. kościół Sw. Jakuba, z cnotą roztropności i umiarkowania (temperantia). Tybinga Słońce — u wszystkich ludów jeden z najważniej- szych symboli, wiele ludów pierwotnych i we wcze- snych wielkich kulturach czczono je jako boga; często przedstawia się je jako wizualną personifi- kację światła (^światło) i zarazem najwyższej kosmicznej inteligencji, ciepła, /• ognia, życiodajnej zasady; jego codzienny powtarzany od nowa wschód i zachód pozwala mu także stać się symboliczną prefiguracją zmartwychwstania, jak również ogólnie każdego nowego początku. Ponieważ słońce wszystkie rzeczy oświetla tym samym światłem i przez to dopiero czyni poznawalnymi, jest także symbolem sprawiedliwości. Szczególną czcią Słońce: Helios wizerunek cieszyło się słońce w Egipcie, widziano w nim na monecie, III w. ucieleśnienie boga słońca Re (niekiedy w związku lub w ramach identyfikacji z innymi bogami, np. Amunem, Chnumem itd.); Re miał dwie słoneczne barki, w których przemierzał niebo. Bardzo częstymi przedstawieniami słońca są /"skarabeusz z kulą słońca lub (często uskrzydlona) tarcza słoneczna (starcza) z wężem ureuszem (/•wąż). Dalszymi bogami słońca są np. babil. Szamasz, gr. Helios (z /"końmi i słonecznym rydwanem), rz. Soi względnie późnorz. Soi invictus (,,słońce niezwy- ciężone"). Często, jak np. u Inków, w Egipcie i Japonii, kult słońca był ściśle związany z kultem władcy. Również inni bogowie, nie będący właś- ciwymi bogami solarnymi, często pozostają bardzo Słońce: król składa ofiarę bliscy słońca, tak jak np. Ozyrys czy Apollo. Ind. słońcu; Wedy porównują Brahmę, absolut, z duchowym przedstawienie egip.; XVIII dynastia
  • 146. słońcem. W Chinach słońce (w przeciwieństwie do /"księżyca) uchodziło za wyraz zasady jang (/' in i jang). Platon widział w słońcu widzialną reprezentację dobra. W chrześcijaństwie Chrystusa porównywano ze słońcem (np. jako słońce sprawiedliwości, w czasach wczesnochrześc. także wiązano go z późnorz. Soi invictus). Przeciwieństwo słońca — księżyc odpowiada u większości ludów przeciwieństwu męski — żeński, istnieją jednak liczne przykłady (np. w Azji Środk. lub w niem. obszarze językowym) przeciwnego podziału znaczeń (słońce jako zasada ciepła, karmiąca, macierzyńska). W alchemii słońce odpowia- da /"złotu, które także nazywane jest ,,słońcem ziemi". Jednakże słońce może, w szczególności w gorącym krajach, pojawiać się także negatywnie Słońce: słońce jako symbol jako zasada suszy i tym samym jako antyteza siły i płodności: przynoszącego płodność deszczu (/" deszcz). Kilka Val Camonica kultur indiańskich zna także wyobrażenie czarnego słońca, tj. słońca, które w nocy opuszcza ten świat, aby świecić w innym; jest ono symbolem śmierci i nieszczęścia, i w przedstawieniach pojawia się np. na plecach boga śmierci lub w postaci /"jaguara. W alchemii czarne słońce jest symbolem materia prima. Również w nowoż. sztukach piast. i literaturze spotykamy niekiedy czarne słońce, najczęściej jako symbol lęku lub melancholii. Słowik — ze względu na jego słodki i zarazem żałosny śpiew jest symbolem miłości (przede wszy- stkim w Persji), ale także tęsknoty i bólu. W staro- żytności jego śpiew uchodził za szczęśliwy znak. Wierzenia ludowe widzą w nim często potępioną duszę, ale również zwiastuna łagodnej śmierci. W symbolice chrzęść, symbol tęsknoty za niebem. Słowo /"Język (mowa). Smok — w mit. wyobrażeniach wjelu ludów żywe Słońce: Re-Harachte z istoty mieszane, złożone z części ciał y węża, głowa sokoła i jaszczurki, ptaka, /"lwa itd., często o kilku głowach. wschodzącym słońcem, z W wielu religiach smok ucieleśnia (często bliski grobowca Sennudjema; XX wężowi) wrogie Bogu pramoce, które trzeba dynastia pokonać. W tym kontekście powstało wiele mitów o smokach (Indra, Zeus, Apollo, Zygfryd, św. Jerzy). W Starym Testamencie smok (bliski /"Lewiatano-wi) ucieleśnia dalsze działanie poprzedzającego świat chaosu, który zagraża Stworzeniu i który trzeba pokonać. W Apokalipsie smok jako zasada szatańska prześladuje niewiastę w słońce odzianą, która rodzi dziecko (Chrystusa); zostaje on strącony przez archaniła Michała. W legendach i baśniach smok pojawia się często jako strażnik /" skarbu lub porwanej /" królewskiej córki i tym samym ucieleśnia trudności, które trzeba pokonać przed Smok: smok ze ,,smoczej kamizelki", osiągnięciem jakiegoś wielkiego celu. C.G. Jung Chiny, XVII w.
  • 147. widzi w mitach o walczących ze smokami wyraz walki między ego a regresywnymi siłami psychiki nieświadomej. W hinduizmie i taoizmie smok uchodzi za potężne jestestwo duchowe, które może ofiarować napój nieśmiertelności. W Chinach i w Japonii czczono go jako przynoszącego szczęście i jako broniącego przed demonami. Użycza on płodności, ponieważ pozostaje w ścisłym związku z sitami wody i tym samym z zasadą in (/• in i jang); zarazem jednak reprezentuje przede wszystkim męskie aktywne siły nieba i tym samym zasadę jang; jako demiurg wydaje z siebie wody prapocząt-ku lub Smok: apokaliptyczna jajo świata; jego przeciwnikiem jest ^tygrys. niewiasta z siedmiogłowym Ulubionym motywem dekoracyjnym jest smok grający smokiem: wg o upragnioną perłę (^ perła) lub para smoków. Jako malowidła książkowego Konrada potężna istota łącząca przeciwstawne zasady smok von Scheyern stał się także symbolem cesarskim. Smok jest 5 znakiem chin. /'Zodiaku; odpowiada /"Lwu. Snop, snopek—symbol żniw i pełni. W czasie rytów żniwnych pierwszemu i ostatniemu związanemu snopowi często przypisywano szczególne siły, które mogły przynieść złe skutki, jeśli nie zachowało się pewnych reguł, np. jeśli snopu nie ofiarowało się komuś lub nie rzuciło na ziemię sąsiada. Jako złożenie wielu poszczególnych elementów snop odpowiada symbolicznie ^bukietowi. Sodoma i Gomora — miasta biblijne, które Jahwe zniszczył ze względu na ich bezbożność i upadek moralny; już w Starym Testamencie i aż do dzisiaj przysłowiowy symbol grzeszności i upadku. /"O-gień. Sokół—ogólnie symbol solarny, męski, niebiański; w Egipcie ze względu na jego siłę, piękno i wysokie loty — boskie zwierzę symboliczne; m.in. święte zwierzę boga Ra; bóg Horus z reguły przyjmuje postać sokoła lub człowieka z głową sokoła, ale również inne bóstwa pojawiają się w postaci sokoła. Sokół w kapturze symbolizuje, przede wszystkim w Renesansie, nadzieję na światło rozjaśniające ciemność, np. w związku z dewizą: Post tenebras Smok: Michał w alce ze smokiem; wg spero lucern. Soi inwictus ^Słońce. malowidła Soma — upajający sok rośliny o tej samej nazwie, z książkowego (Apokalipsa którego w Indiach przygotowywano rytualny napój z Bambergu, ok. ofiarny; często symbolicznie identyfikowany z / 1000 r.) księżycem. Sosna — gatunek drzew iglastych ze strefy północ- nej i umiarkowanej. Jako drzewo wiecznie zielone i ze względu na jego niepsującą się żywicę jest w Chinach i w Jap-.,N symbolem nieśmiertelności. Poza tym w Japonii, jako drzewo, które opiera się wiatrom i złym pogodom, jest symbolem siły życia
  • 148. i osobowości, która przezwycięża życiowe trudności nie ponosząc szkody. Dwie sosny są symbolem miłości i wierności małżeńskiej, opinia. Sowa, puszczyk —jako ptak nocny, który nie może znieść światła słonecznego, często przeciwstawia- na yortu. W Egipcie i Indiach sowa była ptakiem zmarłych; od starożytności po dzień dzisiejszy uchodzi sama (i jej wołanie) za niesamowitą i za omen nieszczęścia i śmierci. W Chinach odgrywała ważną rolę jako zwierzę wzbudzające lęk, które wiąże się z błyskawicą (rozjaśniającą noc), z bęb- nem (przenikającym noc) i ogólnie z wzrastającą aż Sokół: Horus w postaci do zniszczenia dominancją zasady jang (yin i jang). sokoła; malowidło ścienne Ponieważ sowa widzi w ciemności oraz uchodzi za egip. grobowca ptaka poważnego i refleksyjnego, jest także symbolem mądrości przenikającej ciemności niewiedzy i wskutek tego stała się atrybutem grec- kiej bogini nauk Ateny. Biblia zalicza sowę do zwierząt nieczystych. W chrzęść, języku symbolicz- nym sowa pojawia się negatywnie jako symbol duchowej ciemności, ale także pozytywnie jako symbol relig. poznania lub też Chrystusa jako Światłości, która rozjaśnia ciemność. Sól — ze względu na jej istotne znaczenie dla życia i ze względu na jej rzadkość w dawniejszych Sowa: sowa na starej monecie ateńskiej czasach miała wielką wartość. Często uchodziła za symbol siły życia i za środek chroniący przed nieszczęściem. Ponieważ często uzyskiwano ją z y wody przez wyparowanie, przeto widziano w niej niekiedy też symbol związku wody z ^ogniem. Z drugiej strony roztapiające się w oceanie ziarnko soli jest symbolem roztopienia się jednostki w absolucie. Ze względu na jej niezbędność dla życia, właściwości przyprawowe i siłę oczyszczania, jej niepsucie się i zdolność konserwowania, jak również ze względu na jej jasny przezroczysty wygląd jest też rozpowszechnionym symbolem sit moralnych i duchowych. W kazaniu na Górze Chry- stus porównuje uczniów do soli ziemi. W innym Sosna miejscu Biblii mowa jest o soli cierpienia, poprzez które apostołowie i chrześcijanie muszą osiągnąć wieczne życie. W Japonii często posługiwano się solą w celach rytualnych jako symbolem wewnętrz- nego oczyszczenia i bycia chronionym; w tym sensie posypywano nią np. progi drzwi, krawędzie studni, ziemię po ceremoniach pogrzebowych, itd. Jeszcze dziś wielu Japończyków posypuje cały dom solą po wyjściu jakiejś niemiłej osoby. Ze szczególnym uwzględnieniem właściwości przy- prawowych soli uchodzi ona także za symbol dow- cipnej rozmowy i żartu. U ludów semickich i u Gre- ków sól, często w powiązaniu z ^chlebem, jest symbolem przyjaźni i gościnności. Sól i chleb są też
  • 149. ogólnym określeniem prostego, niezbędnego po- karmu. W sensie negatywnym sól, np. w Biblii lub u mistyków, pojawia się jako symbol siły nisz- czycielskiej; przede wszystkim s/ona pustynia jest symbolem jafowości i potępienia. W alchemii (gdzie najczęściej nosi łac. nazwę są/) sól, obok /"siarki i rtęci (/"Mercurius) jest jednym z filozof, elementów i zasad świata; reprezentuje ona to, co trwałe, cielesność (corpus). Spalanie — symbol doskonałego oczyszczenia, przemiany materii w wyższą (/"wyżyna, /"dym) duchową substancję; odgrywa rolę np. w ceremo- niach pogrzebowych (np. jako spalanie zwłok) i w alchemii. /"Ogień. Spalanie: upersonifikowany duch w procesie spalania wyzwala się z prima materia; przedstawienie z: Tractatus qui dicitur Thomas Aqujnatis de alchimia, 1520 r. Spirala — już w czasach prehist. ulubiony motyw zdobniczy o spornej treści symbolicznej, który jednak przypuszczalnie łączy się z kompleksem ,,cyklicznego rozwoju", ,,fazami księżyca i ich wpływem na wodę, płodnością itd.", ogólnie (zwłaszcza podwójna spirala) z „ruchem inwolucji i ewolucji w całym kosmosie", z ,,powrotem i odnową", ewentualnie także z /"labiryntem. Srebrne drzewo /"Arbor philosophica. Srebrny Wiek /"Wiek. Srebro —jako świecący biało metal jest symbolem czystości; u Sumerów, w starożytności i aż do późnego średniowiecza alchemii łączony z /" księ- Spirala: spirala, życem, a tym samym też z zasadą żeńską (w przypuszczalnie jako przeciwieństwie do męskiego, solarnego /"złota). W symbol życia i płodności; mit. egip. kości bogów były ze srebra, jak ich ciało ze Bacha, Szwecja; młodsza złota. W chrzęść, języku symbolicznym srebro epoka kamienna zdobyte przez oczyszczenie symbolizuje oczyszczanie duszy. W Psalmach słowo Boże poró- wnuje się ze srebrem. Również Marię jako czystą Dziewicę łączy się ze srebrem. Sroka — w sztuce śrdw. często oznacza zło, prześladowanie lub wczesną śmierć. Statek — symbol podróży i przeprawy, tym samym też symbol życia jako podróży. W chrześcijaństwie statek, często z dodatkowym odniesieniem do y arki Noego, jest symbolem Kościoła pewnie sterującego poprzez fale niebezpieczeństw świata. Również architektoniczny kształt budowli kościelnych (na co wskazują już określenia nawy środkowej, bocznej i poprzecznej) porównywano ze statkiem,
  • 150. często ze szczegółami; niekiedy również ołtarze znajduje się w formie statku, /"Łódź. Staw y Jezioro. Sto — w myśleniu zależnym od systemu dziesiąt- kowego kwintesencja zamkniętej wielości w ob- rębie większej całości. W literaturze chrzęść, niejednokrotnie spotykamy 100 jako symbol niebiańskiej szczęśliwości; podobne znaczenie ma liczba tysiąc. Stokrotka, bellis — roślina koszyczkowa strefy umiarkowanej. Pierwotnie poświęcona germ. Bogi- ni-Matce Friji, w sztuce śrdw. częsty atrybut maryj- ny: symbolizuje życie wieczne i zbawienie, ale także, podobnie jak ^ margarytka (złocieć polny), Stokrotka łzy i krople krwi. Stopa — najbardziej związana z /"ziemią część ciała zwierzęcia i człowieka; jako organ poruszania się do przodu,,,kroczenia", pozostaje w symbolicznym związku z wolą: tak np. w zwyczajach ludowych i prawie postawienie na czymś stopy rozumiano jako znak wzięcia tego w posiadanie. W szczególności w starożytności było zwyczajem stawianie stopy na pokonanym wrogu na znak całkowitego poddania go sobie. Już u Rzymian wstawanie lub stąpanie prawą stopą uchodziło za przynoszące szczęście, lewą natomiast— za zapowiadające nieszczęście. Obnażone stopy są często oznaką pokory (np. przy wchodzeniu do meczetu lub innej świątyni); w zakonach są wyrazem świadomego ubóstwa. Istoty demoniczne często przedstawiano ze stopami zwierzęcymi, i tak diabła — z kopytami kozła lub konia, /" karły lub demony żeńskie — z łapami gęsi lub kaczek. Pocałunek stopy (kogoś wyżej postawionego) był — przede wszystkim ze względu na „niskość" stopy — sym- bolem najgłębszej uniżoności. Umywanie stóp — na Wschodzie akt gościnności — dokonane przez kogoś stojącego od nas wyżej — jest sym- bolem pokory i miłości; jako zwyczaj wielkoczwart- kowy jest w Kościele kat. naśladowaniem obmycia stóp uczniów przez Jezusa. W rozumieniu psycho- analitycznym stopie często przypisuje się znacze- nie falliczne. Storczyk /"Orchidee. Stołek—partycypuje w symbolice /"koła i /"trój- kąta. Jako symbol przypuszczalnie pozostawał w związku z boginiami płodności (Astarte względnie Isztar i Afrodyta). W innym kontekście forma stożka, kończąca się ostrym szpicem, pojawia się niekiedy jako praobraz (wzór) rozwoju duchowego: symbolizuje on przejście od rozproszonego od- dania się wielości zjawisk materialnych do koncen- tracji, tożsamości i znalezienia siebie.
  • 151. Stół — jako centrum, wokół którego można się zebrać, jest symbolem wspólnego posiłku, ale także wybranej społeczności (np. Okrągły Stół króla Artura). Islam zna wyobrażenie wielkiego stołu, na którym Bóg zapisuje losy ludzi. Stół: Chrystus po swym Zmartwychwstaniu ukazuje się apostołom po raz ostatni; miniatura w: Hortus deliciarum Herrada von Landsberg, koń. XII w. Struś — dla Egipcjan pióra strusia uchodziły za symbole sprawiedliwości i prawdy (wcielenie bogini Maat, ładu kosmicznego). Zgodnie ze śrdw. poglądem na naturę ( y Fizjologus) struś sam nie wysiaduje swych jaj, lecz jedynie bez przerwy patrzy na nie tak długo, aż wyklują się z nich młode. Dlatego jajo strusia uchodziło za symbol medytacji. Wg innych wyobrażeń struś pozwala swym małym Struś: wg wykluć się z jaj pod działanie y słońca; dlatego też przedstawienia egip., XX jest symbolem Chrystusa, którego powołał Bóg. Jajo dynastia strusia uchodzi też za symbol dziewiczego macierzyństwa Marii. Struś, który porzuca swe jaja, jest w negatywnym sensie symbolem człowieka zapomnianego przez Boga. Poza tym niekiedy Synagoga, która pozostaje duchowo ślepa, pojawia się w obrazie strusia, który rzekomo wkłada swą głowę w piasek (niekiedy też jest to symbol śmier- Struś: słońce ogrzewa telnego grzechu gnuśności). To symboliczne zna- jaja strusia: wg ołtarza maryjnego czenie zachowało się do dzisiaj w odniesieniu do z Ottobeuren (fragm.), ludzi, którzy przymykają oczy na przykre fakty. ok. 1450-1460 Strzała y Strzała i łuk. Strzała i luk — symbol wojny i władzy. Łuk wskazuje często na prężność i siłę życia; strzała jest symbolem szybkości, także szybko pojawiającej się śmierci (np. niekiedy symbolem zarazy!): często symbolizuję ruch. który wychodzi poza dane granice; niejednokrotnie symbolizuje także promień słońca (np. strzały Apollina); jako symbol świetlny jest zarazem symbolem poznania: poza tym może mieć także znaczenie falliczne; toteż tucznik w sztuce śrdw., przede wszystkim romańskiej, często łączy się ze zmysłowością i żądzą (rzadko z karzącym Bogiem); podobne znaczenie ma on najczęściej jako Strzała l łuk: śmierć na strzelający strzałami centaur (/• centaur). Amora koniu ze strzałą i łukiem (Kupidyna) często przedstawiano ze strzałami i jako myśliwy polujący na tukiem oraz kołczanem, miotającego strzały miłości. ludzi; fragm. drzeworytu w: W hinduizmie i buddyzmie sylaba /•Om oznacza Dar Akkerman aus Bólmen strzałę, która wychodzi od człowieka, rozumianego J. von Tępią, 1461 jako łuk, i poprzez niewiedzę osiąga
  • 152. prawdziwy i najwyższy byt; z drugiej strony Om może oznaczać także łuk, z którego wylatuje „ja" w kierunku Absolutu (Brahmy), by się z nim połączyć. Nieumyślne celowanie strzałą z łuku do tarczy jest znaną japońską techniką medytacyjną (kiudo), która ma na celu uwolnienie się od własnej, ego- centrycznej woli. Strzelec — 9 znak y Zodiaku; jego żywiołem jest /•ogień. ^Strzała i łuk. Studnia — pozostaje w symbolicznym związku z /• wodą, zarazem jednak z głębią tajemnicy i do-Strzała l luk: Eros ze stępem do ukrytych źródeł. Zstąpienie do studnistrzałą i łukiem, wg obrazu (np. w bajkach) często symbolizuje dostęp doFranceschiniego (fragm.) ezoterycznego poznania lub do dziedziny nieświa- domości. Zanurzenie się w wodzie studni często odpowiada symbolicznie wypiciu jakiegoś szcze- gólnego eliksiru ( y napój): udziela ono nieśmiertel- ności, młodości i zdrowia (źródło młodości) W Biblii spotykamy studnię w symbolicznym związku z oczyszczeniem, błogosławieństwem i wodą życia. Otoczone kwadratowym murem studnie w krajachStrzelec: znak Zodiaku arab. uchodzą niejednokrotnie za symbole Raju. Sulfur /• Siarka. Sulphur ^Siarka. Superbia (pycha) — żeńska personifikacja jednego z 7 grzechów głównych, dosiada lwa lub konia; symbole m.in.: orzeł, paw, centaur. Swastyka, krzyż łamany / krzyż o czterech równie długich ramionach, których zakończenia są przedłużone pod kątem prostym lub w formie łuku, tak żeSwastyka: relief w powstaje wrażenie ruchu okrężnego; nazywa się jąkamieniu z symbolami także crux gammata, ponieważ składa się z czte-obiecującymi szczęście rech (najczęściej odwróconych) greckich liter gam-(fragm.); płn. Indie, przełom ma (7). Swastykę spotykamy jako szeroko rozpow-l i II w. n.e. szechniony symbol w Azji i Europie, rzadziej w Af- ryce i Ameryce Srodk. Najczęściej interpretuje się ją jako koło słoneczne, jako krzyżujące się błyskawice lub (w krajach płn.) jako y młot Thora, często pojmowano ją jako symbol szczęścia i zbawienia: u buddystów symbolizuje ona ,,klucz do raju", w sztuce romańskiej średniowiecza ma zapewne często znaczenie apotropaiczne. Sykomora — określenie różnych drzew, w Egipcie szczególnie morwy lub oś/e/ ligi, które uważano za symbol spokoju w życiu pośmiertnym; dusze zmar- łych wyobrażano sobie niekiedy jako y ptaki, które żyją w gałęziach sykomory. Sykomora: egip. bogini Symbole Ewangelistów — w sztuce chrzęść, at-nieba Nut rybuty przyporządkowane przedstawieniom Ewan-w sykomorze; poi. II tyś. gelistów; atrybuty te mogą również zastępowaćp.n.e, samych Ewangelistów. Mateuszowi przypisano anioła lub / człowieka, Markowi — y Lwa, t-uka-
  • 153. szowi — ^byka, Janowi — ^orła. Przyporząd- kowanie to wywodzi się z jednej z wizji z Ob- jawienia św. Jana (/"tetramorf). Symbole Ewan- gelistów pierwotnie interpretowano najczęściej w związku z Chrystusem: Chrystus przez swe narodziny stał się człowiekiem, umarł jak ofiarny byk, powstał z grobu jak lew i wstępił do nieba jak orzeł. Później pojawiła się inna interpretacja, która (często uskrzydlonego) człowieka u Mateusza odnosiła do genealogii Jezusa i do jego narodzin (opowieścią o nich zaczyna się Ew. św. Mateusza); lwa Marka rozumiano jako aluzję do początku Ew. św. Marka, który opowiada o kazaniu Jana Chrzci- ciela na pustyni; byk Łukasza (jako zwierzę ofiarne) uchodził za oznakę początku Ew. św. Łukasza, która rozpoczyna się od opisu ofiary Zachariasza; a orła Jana rozumiano jako symbol duchowego wzlotu Ew. św. Jana. Symbolika budowli — symboliczne znaczenie ja- kiejś budowli lub jej części, wielokrotnie nadawane dopiero wtórnie (np. przez zwyczaje kultowe, ale również przez interpretację teoretyczną); odgrywała poważną rolę już w budownictwie staroorient. (świątynia schodkowa jako przedstawienie sfer planetarnych, kopuła grobowca jako pokrywa ziemi, itd.), jednakże istotnie określała również śrdw. budownictwo kościołów chrzęść, (np. kopułowe Symbol* Ewangeltotów: kościoły bizant. jako odbicie kosmosu, forma bazy- wg likalnajako -/"okręt, itd.). Synagoga ^ Przepaska na miniatury (fragm.); oczy. Syreny — w mit. gr. demony o ciele ptaka i pontyfikat z Chartres, pocz. XIII w. głowie kobiety, często także z piersiami; zamieszkują nadmorskie skały i są obdarzone nadnaturalną wiedzą oraz zdolnością śpiewu sprowadzającego pomieszanie, zmysłów; śpiewem tym zwabiają żeg- larzy, których następnie zabijają i pożerają. Często interpretowane jako symbol niebezpieczeństw po- dróży morskich lub ogólnie zwodniczych i przyno- szących śmierć niebezpieczeństw. Psychoanality- cznie można je rozumieć także jako symbol kom- pulsywnych tendencji samoniszczycielskich. Póź- niejsze interpretacje widziały syreny w korzystniej- szym świetle jako śpiewaczki Elizjum, związane z harmonią sfer. Ze względu na ten związek ze światem duchowym często też przedstawiano je na Syreny: Odyseusz i syreny; sarkofagach. Średniowiecze, które syreny przed- Malarz Syren, ok. 475 r. p.n.e. stawiało często także jako istoty o rybich ogonach, widziało w nich symbol pokus doczesnych i diabels- kich. Mieszkająca nad Renem Lorelei była zapewne niemiecką syreną rzeczną. Syzyf /• Skaty, /"Tantal. Szafir — w starożytności i w średniowieczu uchodził za leczniczy kamień (zresztą często porów
  • 154. nywano go z / lapis lazuli); ze względu na jego błękitną barwę jest symbolem nieba, opieki nie- biańskiej lub — u alchemików — powietrza. W Apo- kalipsie szafir należy do fundamentów Jerozolimy niebiańskiej. Podobnie jak wszystkie niebieskie kamienie, na Wschodzie szafir uchodzi za środek przeciwko złemu spojrzeniu. Szafran / Krokus. Szakal — często uchodził za zwierzę, które włóczy się wokół cmentarzy i żywi się trupami, toteż w jego pojawieniu się widziano zły znak. Niekiedy uważano go także za symbol chciwości i gniewu. Zwierzęcą głowę egip. boga zmarłych Anubisa często inter- pretowano jako głowę szakala; w tym przypadku Szakal: egip. bóg Anubis; fragm. z malowidła chodzi zresztą o przypominającego szakala charta. ściennego w grobowcu Szałwia—roślina z gatunku wargowych o aromaty- Ramzesa l, Dolina Królów, cznych liściach; wszechstronna roślina lecznicza i XIX dynastia dlatego też atrybut maryjny w chrzęść, sztuce śrdw. Szarańcza — przede wszystkim szarańcza wędrowna, która w wielkich rojach pustoszy całe połacie krajów, jest symbolem żarłoczności i znisz- czenia. W Starym Testamencie plaga szarańczy, która spada na Egipt, jest karą Bożą. Wizja szarań- czy w Apokalipsie jest interpretowana albo jako symbol heretyków, albo jako wizja mocy demonicz- nych. W Chinach występujące okresami nagłe roz- mnożenie się szarańczy uważano z jednej strony za wyraz zaburzenia w ładzie kosmicznym, jednakże we wcześniejszych czasach także za symbol ob- fitego potomstwa, a tym samym szczęścia i dob- robytu. Szarość — składa się w takim stopniu z oczerni. co obieli, jest więc barwą pośrednią, wyrównującą różnice sprawiedliwości; również barwa królestw Szałwia pośrednich, np. w wierzeniach ludowych barwa straszących zmarłych i duchów. W chrześcijaństwie barwa typowa dla wyobrażeń zmartwychwstania, kolor płaszcza, który nosi Chrystus jako Sędzia Świata. Szata / Strój. Szata mnisza, habit — wg tradycji zakonnej naj- częściej symbol ubóstwa, wyrzeczenia się świata i przynależności do jakiejś społeczności religijnej; w chrześcijaństwie interpretowana w symbolicznym związku z szatą do chrztu. Szczepienie (drzew Szarańcza: owocowych) — owoce zaszczepionych drzew apokaliptyczna wizja szarańczy (fragm.): wg uchodziły u Żydów za produkt działania przedstawienia sprzecznego z naturą j gwałcącego boski porządek w Apokalipsie i dlatego nie wolno było ich spożywać. W śrdw. z Saint-Sever. Satan et les sauterelles, XI w. sztuce chrzęść, zaszczepiony ryż oznacza niekiedy nawrócenie się, uczlachetnienie, odrodzenie duchowe spowodowane przez łaskę.
  • 155. Szczudła — w Chinach używanie szczudeł (np. w podobnie jak /" kryształ, jest symbolem /"światła. rytualnych tańcach) służyło identyfikacji z /" żu- Na obrazach śrdw. szkło, które pozwala prześwie rawiem, symbolem nieśmiertelności. Szczur — w Azji zwierzę-symbol przynoszący szczęście; w Japonii towarzysz boga bogactwa, w Chinach, podobnie jak na Syberii, brak szczurów w domu i w zagrodzie uchodził za znak niepokojący. W mit. ind. szczur jest zwierzęciem, którego dosiada bóg Ganesia o głowie słonia (/"słoń). Natomiast w Europie szczur w wierzeniach ludo- wych uchodzi za personifikację chorób, czarownic, demonów i chochlików. Kiedy szczury opuszczają wszakże dom lub statek, ocenia się to jako zapo- wiedź nieszczęścia (najczęściej zresztą całkiem racjonalnie jako wskazówkę wyczerpujących się zapasów lub zapowiedź nieporządku). Szczur jest 1 znakiem chin. /"Zodiaku i odpowiada /"Baranowi. Szczygle! — wierzono, że żywi się ścierniami; ponieważ jednak bardzo pięknie śpiewa, był w śre- dniowieczu symbolem Chrystusa (przede wszyst- kim Dzieciątka Jezus) i symbolem wierzącej duszy oczyszczonej przez cierpienia. Sześcian, kostka — jako ciało ograniczone 6 Szkielet „Śmierć i kramarz" z Tańca kwadratami sześcian partycypuje w symbolicznym śmierci H. Holbeina znaczeniu /"kwadratu, w większym jednak stopniu Młodszego jest symbolem solidności, stałości i niezmienności, jak również niekiedy wieczności. Wśród pięciu ciał Szkielet drzeworyt z: La danse macabre des platońskich reprezentuje ziemię. femmes, Paryż, 1406; Sześć — u pitagorejczyków — jako środek między fragm. /"dwoma a /"dziesięcioma (/"jedynki nie uznawano przy tym za właściwą liczbę) — uchodziła za liczbę doskonałą. W chrzęść, myśleniu symbolicznym 6 ma charakter ambiwalentny: jest święta jako liczba 6 dni stworzenia; ma również znaczenie jako liczba dzieł miłosierdzia; jednakże w Apokalipsie pojawia się jako liczba zła; 666 jest liczbą apokaliptycznej bestii. /"Heksagram. Szkielet — personifikacja śmierci, często przed- stawia w postawie zadumy lub z /" kosą i klepsydrą (/"klepsydra); spotykamy go już w późnej starożytności (Grecy przedstawiali śmierć jeszcze jako młodzieńczego brata snu lub jako geniusza ze zgaszoną i opuszczoną pochodnią). W późnym średniowieczu motyw tańca szkieletów pokazuje ludzi każdego wieku, płci i stanu w korowodzie ze szkieletem, który porwał ich do tańca; w później- szych przedstawieniach szkielet pojawia się także jako niespodziewane zagrożenie jeszcze za życia ludzi. Szkło — ze względu na jego przezroczystość,
  • 156. cać wszystkim rzeczom, samo zaś nie ponosi szkody, jest symbolem Niepokalanego Poczęcia. Szmaragd — partycypuje powszechnie w sym- bolicznym znaczeniu barwy /"zielonej. Indianie Ameryki Srodk. wiązali go z /" krwią (barwy zielona i /"czerwona często uchodziły u Indian w takim samym stopniu za wyraz siły życia), /"deszczem i /"księżycem. Również w Europie szmaragd, ze względu na swą zieloną barwę, pozostaje w związ- ku z płodnością, a stąd z wilgocią, księżycem i wiosną. W Rzymie szmaragd byt atrybutem We- nus. Wg Objawienia św. Jana szmaragd należy do kamieni Jerozolimy niebiańskiej. Symboliczna treść szmaragdu w średniowieczu miała wiele warstw: uchodził on w bardzo dużym stopniu za skuteczny talizman, ponieważ, choć pierwotnie rzekomo sam miał pochodzić z piekła, dawał się dobrze zastosować przeciwko sitom piekielnym. Zarazem jednak sądzono, że ze szmaragdem na języku można przywoływać złe duchy i z nimi rozmawiać. Poświęconemu, tj. pozbawionemu złych sił, szmaragdowi przypisywano zdolność uwalniania uwięzionych. W symbolicznym myśle- niu Kościoła chrzęść, szmaragd oznacza czystość, wiarę i nieśmiertelność. Szmaty—symbol ubóstwa materialnego; pod nimi, przede wszystkim w bajkach, może się ukrywać wewnętrzne bogactwo; symbol wyższości tego, co istotne nad zwykłym pozorem. Sznur — podobnie jak /"łańcuch jest symbolem powiązania, często w szczególności między niebem a ziemią, również rozumianym w sensie zapładniania ziemi przez niebo, dlatego niekiedy jest symbolem /"deszczu. W wyobrażeniach bud-dyzmu i hinduizmu, neoplatoników i innych światopoglądów duch człowieka jest połączony z duszą lub ciałem astralnym złotym sznurem. Dla wolno-mularzy sznur z węzłami symbolizuje społeczność wszystkich wolnomularzy. Sznur modlitewny /"Różaniec. Sztandar — symbol władzy, jak również przynależności narodowej lub grupowej; w czasie wojny symbol wojskowego honoru i wierności, której w potrzebie należało bronić składając w ofierze własne życie. Powiewający sztandar jest ponadto często odczuwany jako symboliczny wyraz przełomu, wskazującej przyszłość siły przemiany. W sym- bolice sztuki chrzęść. Chrystus lub Baranek nosi sztandar na znak zmartwychwstania i zwycięstwa nad potęgami ciemności. Sztorm /"Wiatr, /"Niepogoda. Szyszki pinii /"Pinia.
  • 157. Śledziona — w Europie i w świecie arab. uchodziła za siedlisko humoru i śmiechu, do czego robiły aluzję różne zwroty językowe. Ślepota — ślepi starcy symbolizują często mądrość, wewnętrzne światło, wizjonerską intuicję; dlatego wieszczowie (np. Tejrezjasz) są często ślepi. Ślepota może być zarazem (także u jasnowidzów) karą Bożą za niedozwolone poznanie jakichś rzeczy boskich; w Biblii również (obok szaleństwa) kara za nieposłuszeństwo wobec Boga. Uzdrowienie ślepych przez Chrystusa niekiedy rozumiano jako czynności, które symbolizują oświecenie w duchowej ciemności, tym samym zarazem uchodzą za symbol oświecenia przez chrzest. Synagogę najczęściej przedstawiano z zawiązanymi oczami jako symbol jej duchowej ślepo- ty lub zaślepienia, y Przepaska na oczy. Ślimak — w licznych kulturach symbol lunarny, ponieważ na przemian wystawia i chowa swe czółki, o tyle też jest obrazem ciągle rosnącego i malejącego księżyca; pod tym względem też powszechnie symbol ciągłej odnowy. Indiańskich bogów wiatru Ślepota: wyleczenie przedstawiano w postaci ślimaków, często aby dać niewidomego przez wyraz ich zdolności przenikania każdego kąta (jak Chrystusa; kolumna Bernwarda, Hildasheim, ślimak chowa się w swym domku). Podobnie ok. 1020 r. jak /"muszlę, niejednokrotnie także ślimaka porównywano do kobiecego organu płciowego; dlatego i ze względu na jego ochronną skorupę był on w kilku kulturach indiańskich znanym symbolem poczęcia, ciąży i narodzin. W chrzęść. — ponieważ z początkiem roku rozsadza przykrycie swego domku — uchodzi za symbol zmartwychwstania. Ze względu na formę swojej skorupy pozostaje także w symbolicznym związku ze y spiralą. Ślimaki kauri i ślimaki porce-lanki były u różnych ludów pierwotnych Ślimak: bóg wiatru Majów używane nie tylko jako ozdoba i pieniądze, lecz także podnoszący się ze ślimaka jako amulety i symbole płodności. Ślina — u ludów Czarnej Afryki często pozostaje w ścisłym związku symbolicznym ze słowem i ze spermą, a więc siłami twórczymi. Śliwa — na Dalekim Wschodzie ze względu na jej wczesne kwitnienie (jej okwiat pojawia się na drzewie jeszcze bezlistnym) jest symbolem wiosny, młodości, czystości. W psychoanalitycznej interpretacji snów śliwkę uważa się niekiedy za kobiecy symbol seksualny. Śnieg — ze względu na jego barwę ( /" biel), czys- tość i chłód jest symbolem czystości i dziewiczej niewinności; dlatego w symbolicznym myśleniu chrzęść, jest symbolem maryjnym. Środek — jako centrum, z którego wszystko wychodzi symbol Boga (niejednokrotnie także pozycja
  • 158. centralna w kompozycji obrazu). Środkowy punkt świata (y" oś świata) często wyobrażano jako świę- tą /"górę, /"drzewo lub y pępek. Światło — wszechobecne zjawisko, które znane jest nam w swych skutkach, w swej istocie nato- miast w dużym stopniu niepojęte. Stąd wyróżniony symbol niemalerialności, ducha, Boga, ale także życia lub szczęścia. Niejednokrotnie znajdujemy jeszcze węższe rozróżnienie między światłem /"słońca, które symbolizuje inspirację i ogląd duchowy, światłem /"księżyca, które jako światło odbite symbolizuje pośrednią formę poznania przez myślenie racjonalne, dyskursywne. Światło spotykamy często w odróżnieniu od /"ciemności, która wtedy najczęściej pojawia się jako symbol niewiedzy i duchowej tępoty, dziedzin i Światlo: stanów moralnie nierozwiniętych lub mniej personifikacja wartościowych, śmierci, nieszczęścia lub też światła, wg alzackiej „tajemnicy".. Przestrzenne wyobrażenie „góry" i miniatury z XII w. „dołu" (/"wyżyna i /"głębia) odpowiada w myśleniu (fragm.) symbolicznych stosunkowi między światłem a ciemnością. Niemal wszystkie podstawowe zasady opierające się na dwudzielności świata odnoszą się do rozróżnienia między światłem a ciemnością, jak np. Ormuzd i Aryman, /" in i jang, anioły i demony, duch i materia, męskość i żeńskość, itd. Wyobrażenie wznoszenia się z ciemności do światła u wielu ludów odgrywa ważną rolę zarówno w odniesieniu do rozwoju ludzkości, jak i rozwoju jednostki; dlatego także liczne ryty inicjacyjne zbudowane są na tej dualności. Rozdzielenie światła l ciemności na początku świata jako ustanowienie pierwszego ładu spotykamy w kosmogonicznych wyobrażeniach wielu ludów. Mistycy mówią niekiedy o ciemności, która leży „poza" (w przeciwieństwie do ,,poniżej") światła poznania i symbolizuje zasadniczą niepoznawalność Boga. W sztukach piast. duchowe oświecenie jakiejś osoby często jest przedstawiane obrazowo przez /"aureolę, /"nimb lub /"glorię. /"Ogień, /"Zaćmienie słońca. Świątynia /"Dom. Świeca — symbol światła, duszy, symbol stosunku między duchem a materią (/"płomień trawiący wosk); w baśniach upersonifikowana śmierć ma władzę nad płonącymi świecami, z których każda reprezentuje jedno życie ludzkie. Już Rzymianie stosowali świece w czasie czynności kultowych. W chrześcijaństwie przede wszystkim w liturgii kat., świece odgrywają wielką rolę podczas nabo- Świecznik siedmioramienny świecznik żeństwa, przy pogrzebach, szczególnych świętach i jako symbol Starego w procesjach jako symbole światła i wiary. /" Po- Testamentu; chodnia, /"Lampa. wg pewnej alzackiej Świecznik — symbol (duchowego) światła i miniatury. XII w. zbawie-
  • 159. nią. Sporządzony z czystego y złota siedmiora- mienny świecznik (/"siedem) w judaizmie odpowiada zapewne częściowo świetlistemu drzewu Babilończyków; pozostaje on również w związku z symboliką kosmiczną (siedem planet, siedem niebios). W chrzęść, sztuce śrdw. siedmioramienny świecznik symbolizuje często Żydów. Świerszcz—u Chińczyków symbol śmierci i zmart- wychwstania, ponieważ swe jajeczka składa w ziemi, a z nich po fazie larwalnej gotowe owady wychodzą na powierzchnię. W Chinach, podobnie jak np. w kulturach śródziemnomorskich, świerszcz, który chętnie żyje w domach i przy /"ogniskach, uchodził poza tym za zwierzątko przynoszące szczęście. Świetlik — ze względu na jego właściwość świece- nia własnym światłem w ciemności niekiedy pojmo- wany jest jako symbol dusz żyjących po śmierci. W Chinach tradycyjny atrybut biednych studentów, ponieważ jego blask służy im w nocy jako jedyne źródło światła przy czytaniu ksiąg. Świnia — zwierzę-symbol o różnych znaczeniach; ze względu na jej liczne potomstwo przede wszyst- kim symbol płodności jako maciora, np. u Egipcjan, Greków i Celtów; dlatego też jej wizerunki służyły jako y amulet przynoszący szczęście i płodność; W starożytności świnia należała do ulubionych zwierząt ofiarnych. Poza tym jednak u wielu ludów była zwierzęciem pogardzanym; u Żydów, maho- metan i innych uchodziła za zwierzę nieczyste. Ze względu na jej żarłoczność i nurzanie się w nie- Świnia: ofiarowanie świni czystościach jest również rozpowszechnionym bogini płodności Demeter: symbolem nikczemności i zdziczenia, w sztuce śrdw. wg przedstawienia na przede wszystkim braku umiaru — w szczególności naczyniu attyckim obżarstwa i nieczystości — lub też niewiedzy. Szczególną rolę odgrywa niekiedy dzika świnia; przede wszystkim dzika, np. u Greków i w Japonii, czczono jako symbol siły i odwagi. U Celtów dzika świnia była zwierzęciem-symbolem wojowników i kapłanów, i spożywano ją podczas świętych uczt. W sztuce śrdw. była symbolem demoniczności. Fałszywa interpretacja nazwy niemieckiej „Eber" (z hebr. Ebri, praojciec Hebrajczyków) była przyczyną zdumiewającego faktu, że w chrzęść, sztuce śrdw. dzik pojawia się niekiedy jako symbol Chrystusa. Świnia jest 12 i ostatnim znakiem chin. ^Zodiaku; odpowiada Rybom (/•Ryba).
  • 160. Talizman — potocznie w dużym stopniu identyczny z /• amuletem; niekiedy jako aktywnie przynoszący szczęście jest od niego odróżniany, amuletowi bowiem raczej przypisuje się cechy apotropaiczne. Astrologicznie talizman interpretuje się jako łącznik z siłami astralnego promieniowania, które ma w sobie gromadzić. Tamaryszek — drzewo lub krzew z łuskowatymi liśćmi i często przypominającymi kłosy kwiatos- tanami. W Chinach uchodził za symbol nieśmiertel- ności, jego żywica zatem za surowiec przedłużają- cy życie. Taniec—jako ruch rytmiczny i zarazem ekstatyczny taniec w wielu kulturach łączono z sitami twórczymi i porządkującymi. Dlatego w wielu mitach pojawiają się bogowie i herosi, którzy w tańcu dają światu początek i zarazem go porządkują (często z odniesieniem do cyklicznych przemian planet, pór roku i dnia itd.). Tańce rytualne uchodziły w wielu kulturach za środek ustanowienia związku między Tamaryszek niebem a ziemią, a więc wybłagania deszczu, płodności, łaski itd., lub (przede wszystkim w tańcach szamanów i czarowników) uzyskania możliwości poznania przyszłości. Rozpowszech- nione są również symboliczne gesty w czasie tańca, wykonywane przede wszystkim za pomocą rąk (^ ręka), których sens jest najczęściej zro- zumiały tylko wtajemniczonym. W Chinach sztuka taneczna jako wyraz kosmicznej harmonii pozos- tawała w ścisłym związku z symboliką i rytmiką liczb. U ludów Czarnej Afryki taniec był pierwotnie związany z niemal wszystkimi czynnościami co- dziennego życia i rytuału jako składnik transcen- dentny. Egipcjanie znali wiele różnych tańców Taniec: tańcząca kultowych, w których — podobnie jak to się działo w Bajadera, wg ind. wielu innych kulturach — często brały udział miniatury z XVIII w. personifikacje bóstw. Stary Testament opisuje sce- ny taneczne jako wyraz radości duchowej (uroczys- ty taniec kobiet po zwycięstwie Dawida nad Golia- tem, taniec Dawida przed Arką Przymierza), jak również uwodzicielski i śmiercionośny taniec Salo- me. Taniec umarłych ^Szkielet. Tantal — w mit. gr. król, który aby wypróbować wszechwiedzę bogów, podał im jako potrawę swego zabitego syna Taniec: tancerka Pelopsa. Za karę został strącony do świata akrobatyczna: rysunek na podziemnego i cierpi tam wieczny głód i pragnienie: glinianej skorupie z Nowego nad nim wiszą gałęzie, które cofają się, kiedy do Państwa, Egipt nich sięga, on sam zaś stoi w jeziorze, które znika, kiedy chce się zeń napić. Obok Syzyfa (/"skały) Tantal uchodzi m.in. za personifikację niemożliwości spełnienia wszystkich ludzkich pra- gnień.
  • 161. Tańce astralne — rozpowszechnione wielu kulturach tańce kultowe, które naśladują ruchy gwiazd; najczęściej wyrażają zaklinanie mocy kosmicznych. Tarcza — podobnie jak /" krąg częsty symbol słońca (np. w Indiach i w Egipcie); przedstawienie uskrzydlonej tarczy reprezentuje obieg /"słońca i w przenośnym sensie ogólnie wzlot w wyższe sfery. W Chinach symbol niebiańskiej doskonałości; tarcza z nefrytu z /"otworem w środku (pi) symbolizuje niebo. Tircza: uskrzydlona Tarok, taro! — istniejąca od średniowiecza, zrazu we tarcza słoneczna, Francji gra w karty (78 kart), która raz po raz dawała wg asumpt do spekulacji na temat ich symbolicznych przedstawienia znaczeń; przede wszystkim sekwencję 22 atutowych w grobowcu syna kart taroka często interpretowano jako symbol drogi króla inicjacyjnej. egip.. Ramzesa III Tatarak — roślina z rodziny obrazkowatych w Azji i Europie rosnąca nad brzegami wód: była składnikiem krzyżma i środków leczniczych; dlatego w średniowieczu spotykana niekiedy jako roślina maryjna. Taw — ostatnia litera w alafabecie hebr., podobnie jak gr. /"omega, uchodziła za symbol końca lub spełnienia. Tchnienie /"Wiatr. Tchnienie: TemperanHa — personifikacja umiarkowania Bóg-Stwórca obdarza Adama tchnieniem życia; względnie roztropności, jednej z czterech cnót mozaika z katedry w kardynalnych; często przedstawiana z /"lwem, /" Monreale, XII w. wielbłądem, /" gołębiem, /" czaszką, y klepsydrą, /"cyrklem lub mocno osadzonym w pochwie /" mieczem. Tetrakty — suma liczb 1, 2, 3, 4 = 10, u pitagorej- czyków liczba święta, pełnia doskonałości: per- sonifikowano ją jako boga harmonii. Tetramorf (czterokształt) — aż do późnego średnio- wiecza zbiorcze określenie cherubinów (/"cherubin) oraz symboli Ewangelistów w jednej postaci o 4 obliczach i 4 lub 6 skrzydłach; wyobrażenie to Tetrakty*: wywodzi się z opisanej w Objawieniu św. Jana i u geometryczne Ezechiela wizji czterech skrzydlatych istot, które przedstawienie jako przypominały /"człowieka, /"lwa, /"byka i /"orła (u figury liczbowej Ezechiela poszczególne istoty miały oblicze lwa, przez doskonały człowieka, byka i orła). Pierwotnie chodziło przy tym trójkąt zapewne o symbol duchowej wszechobecności Boga. Tęcza — często symbol łączenia /"nieba i /"ziemi. Wg tradycji talmudycznej została stworzona wieczorem szóstego dnia Stworzenia. W mit. gr.
  • 162. tęcza jest ucieleśnieniem wysłanniczki bogów Iris. Po potopie Bóg położył tęczę na niebie jako znak swego Przymierza z ludźmi; w śrdw. przedstawie- niach Sądu Ostatecznego Chrystus tronuje na tę- czy, którą należy pojmować w tym znaczeniu. Tęcza stała się również symbolem Marii, pośredni- czki w pojednaniu. Symboliczna interpretacja barw tęczy zależy od tego, ile rozróżnia się barw; np. w Chinach znanych jest pięć barw tęczy (/"pięć), których synteza symbolizuje zjednoczenie /"in i jang. W chrześcijaństwie na gruncie tradycji trójpodziału, zgodnie z Arystotelesem, często roz- różniano tylko trzy barwy podstawowe (symbol Trójcy Św.) lub też barwy: niebieską (woda potopu lub niebiańskie pochodzenie Chrystusa), czerwoną (przyszły pożar świata lub Męka Chrystusa) i zielo- ną (nowy świat lub działanie Chrystusa na zie- mi). /"Most. Tkanie — często symbol działania losu: w islamie Tłtramorf: tetramorf na np. strukturę i dynamikę całego wszechświata dwóch kołach (symbole porównuje się do tkaniny. W tym kontekście niejed- Starego i Nowego Testamentu); nokrotnie widzi się także /"pająka ,, tkającego" przedstawienie pajęczynę. Tkanina /"Tkanie. z klasztoru Watopadl Tłuszcze — w różnych kulturach uchodziły za na Athos; 1213 r. oznakę dobrobytu (dlatego też składane były bo- gom jako cenne ofiary) lub jako obdarzone szcze- gólnymi siłami określonych zwierząt, z których pochodziły. /"Oleje, /"Masło. Topola, topola—osika — ze względu na jej liście drżące przy najlżejszym podmuchu wiatru jest symbolem bólu i skargi, u Greków uchodziła za drzewo rosnące w świecie podziemnym i w związku z tym w szczególności za symbol skargi zmarłych. Topór, siekiera — symbol wojny, zniszczenia (przede wszystkim u Indian). Jako narzędzie uboju zwierząt ofiarnych również symbol kultowy, poza tym symbol władzy i oznaka godności (jako (opór Tocz*: Chrystus na tęczy, podwójny w szczególności na Bliskim Wschodzie, fragm. z obrazu w kulturze minojskiej i w Europie Płn.). Niejedno- przedstawiającego Sąd krotnie interpretowany w symbolicznym związku z Ostateczny, 1543 ^"piorunem. W Biblii topór, który jest już przyłożony do korzeni drzewa, spotykamy jako symbol Sądu Ostatecznego. Topór na szczycie piramidy lub postawionego na czubku sześcianu pojawia się w wolnomularstwie niejednokrotnie w starszych dokumentach; przypuszczalnie chodzi tu o symbol inicjacyjny, który wskazuje na odważny akt od- słonięcia ukrytej tajemnicy. Transmutacja /•V.I.T.R.I.O.L. Trawa /"Siano. Tron — symbol władzy i stawy w sferze świeckiej i Topór starokreteński sakralnej, często znajdujący się na podwyższeniu podwójny topór z pętlą kultową
  • 163. i zaopatrzony w y baldachim. Forma i materiał tronu często mają dodatkowe znaczenie symboliczne, i tak np. buddyzm zna wyobrażenie diamentowego {/' diament) tronu Buddy, który ma stać u stóp drzewa bodhi ( /• figowiec). Egip. bogini Izyda być może pierwotnie była pojmowana jako wcielenie tronu władcy, który wyobrażano sobie jako istotę boską; często nosi ona na głowie hieroglif określający tron. Tron Boga lub poszczególnych bóstw, jest w różnych religiach noszony przez anioły lub święte zwierzęta- symbole. Koran często mówi o Allanu nazywając go ,,Panem Tronu" lub „Mistrzem Tronu"; tron symbolizuje tu sumę boskiej mądrości, opisuje się go jako zrobiony z niepo-jęcie jasno świecącego Tron; tron władcy; zielonego materiału i jako wyposażony w 70000 z Biblii z Viviano, 840 r. języków, które chwalą Boga we wszystkich mowach świata; ma on zmieniać barwę 70000 razy dziennie i zawierać w sobie praobrazy wszelkich rzeczy istniejących; odległość między podpierającymi go filarami jest tak duża, że szybko lecący ptak mógłby ją pokonać w 80000 lat. W judaizmie tron króla lub też całe miasto Jerozolima reprezentowały symbolicznie tron i władzę Jahwe nad swym ludem. W Starym Testamencie tron pojawia się przede wszystkim jako symbol sędziowskiej władzy Boga. Kościół wczesno-chrześc. przejął od Rzymian katedrę, fotel ze sklepionym oparciem, na którym zasiadały wysoko postawione osobistości, podczas gdy inni stali. Kościół uczynił z niego symbol duchownego urzędu nauczycielskiego i nadał mu liturgiczne znaczenie miejsca zasiadania założyciela Kościoła lub biskupa. Sztuka wczesnochrześc. rozwinęła motyw symbolicznego przygotowania tronu na powrót Chrystusa w dniu Sądu Ostatecznego (/" Etimasia). Trójkąt — w dużym stopniu partycypuje w symbolicznym znaczeniu liczby /• trzy. W starożytności niejednokrotnie rozumiano go jako symbol światła. Z ostrzem zwróconym ku górze jest u wielu ludów symbolem ognia i męskiej siły płodności, w dół zaś — symbolem wody i płci żeńskiej. Trójkąt równoboczny często wykorzystywano jako oznaczenie Boga lub harmonii. W chrześciajństwie jest on symbolem Trójcy Św. (przede wszystkim od XVII w. w połączeniu z ręką, głową, okiem lub hebr. Trójkąt: oko w trójkącie jako symbol Boga: imieniem Boga, Jahwe). W zwyczajach ludowych, u zwieńczenie ołtarza magów i czarowników trójkąt jest starym znakiem apotropaicznym. U wolnomularzy trójkąt odgrywa ważną rolę, m.in. jako symbol siły, piękna i mądrości Boga, kamienia węgielnego wolnomularskiej świątyni, królestwa minerałów, roślin i zwierząt, trzech stopni duchowego rozwoju człowieka (sepa-ratio, fermentatio, putrefactio), słusznej mowy, my
  • 164. ślenia i działania, narodzin, dojrzałości i śmierci, itd. Trójlistek ^Liść. Trójząb — pręt z trzema ostrymi zakończeniami (zębami), w rybołówstwie używany jako narzędzie. Atrybut bóstw morskich, w szczególności Posej- dona; pojmowano go także jako symbol zębów potworów morskich, promieni słońca lub błyskawicy. W Indiach trójząb jest atrybutem boga Siwy i symbolizuje troisty czas (przeszłość, teraźniejszość i przyszłość) lub trzy podstawowe stopnie względnie jakości świata empirycznego (stawanie się, byt, przemijanie). Truskawka — w średniowieczu znana tylko w swej formie drobnoowocowej; ze względu na jej trój- dzielne listki jest symbolem Trójcy Sw., a ze względu na jej, przy wszystkich zaletach, niski wzrost jest symbolem szlachetnej pokory i skrom- ności. Jej krwistoczerwony, pochylony owoc był niekiedy także symbolem przelanej krwi Chrystusa Trójząb: trójząb jako lub męczenników, a pięciolistne kwiaty interpreto- atrybut Neptuna wano jako symbol pięciu ran Chrystusa. Dojrzały owoc mógł też wskazywać na dojrzałość młodej kobiety do małżeństwa lub macierzyństwa; poza tym truskawkę spotykamy niekiedy jako symbol rozkoszy ziemskiej. Trzcina — ponieważ tatwo chwieje się na wietrze, jest symbolem niestałości i słabości; jednakże ze względu na jej elastyczność jest także niekiedy symbolem giętkości. Zgodnie z mitologicznymi wy- obrażeniami sintoizmu stworzenie świata zaczęło się od tego, że trzcina wszędzie wyrosła z prawód. Ponieważ żołnierze rzymscy szydzili z Jezusa wkładając mu do ręki trzcinę jako berło, niejedno- krotnie pojawia się ona w przedstawieniach Ecce homo. Trzecie oko /"Oko. Trzy — jako synteza z ^jednego i y dwóch jest u wielu ludów rozumiane jako szczególnie wyborna liczba, jako symbol zasady obejmującej wszystko, jako symbol pośredniczenia; w przeciwieństwie do ,,ziemskiej" liczby / cztery jest interpretowana ja- ko liczby nieba. Powszechnie symboliczne znacze- nie 3 wywodzi się poza tym z elementarnie dającej się doświadczyć trójcy twórczego spełnienia się mężczyzny i kobiety w dziecku. Liczba 3 tworzy także podstawę licznych systemów i idei porządku- jących; i tak np. chrześcijaństwo zna 3 cnoty wiary, miłości, nadziei, alchemia — 3 podstawowe zasady y siarki,^ soli i rtęci (.-"Mercurius), itd. Boskie trójce znane są w wielu religiach, i tak np. w Egipcie (Izyda, Ozyrys, Horus), w hinduizmie (Brahma, Trzy: wg Wisznu, Siwa), itd.; często takie boskie przedstawienia Trójcy św.; z: Hrabanus Maurus. De origine rerum
  • 165. trójce pozostają także w związku z /"niebem, /"ziemią i z łączącym je /"powietrzem. Natomiast chrześcijaństwo zna Boga Trójjedynego, który pla- stycznie często przedstawiany jest jako jedność trzech Osób (Tró/ca Św.). Jako liczbę spełnienia zamkniętej w sobie całości spotykamy 3 często Trzy: przedstawienie Trójcy Św. jako jedności trzech osób: drzeworyt, Paryż 1524 Trzy: trójca jako jedność, czwórca spoczywająca na dwójcy: Yalentinus, Duodecim ciares, 1678 w bajkach jako liczbę prób, którym należy sprostać, zagadek, które trzeba rozwiązać, itd. W filozofii trójnia odgrywa ważną rolę, np. jako zasada pośrednia między myśleniem a bytem lub —jak u Heg-la — jako Tray: okno z trzema zasada dialektycznego postępu (teza, antyteza, połączonymi zającami; synteza). /" Trójkąt, /"Trójząb. katedra w Paderborn Trzydzieści •zeić — jako dzielnik zawiera często związaną z /"ziemią liczbę symboliczną /"cztery i /" dziewięć, która z kolei trzykrotnie zawiera świętą liczbę /"trzy, toteż ona sama i jej wielokrotności odgrywają niejednokrotnie pewną rolę jako symbol kosmicznych związków między niebem, ziemią i człowiekiem (np. 36 jako liczba nieba, 72 jako liczba ziemi, 108 jako liczba człowieka). Co więcej, 36 jest symbolem całości, ponieważ stanowi sumę pierwszych czterech parzystych i pierwszych czterech nieparzystych liczb (przy czym 1 uważa się za pierwszą liczbę nieparzystą): 20 plus 16. Pod tym względem miała ona szczególne znaczenie u pita- gorejczyków. Trzynadka — od czasów staroż. często uchodziła za liczbę wróżącą, przede wszystkim dlatego, że w systemie dwunastkowym następuje po przynoszącej szczęście /" dwunastce; dlatego u Babiloń-czyków była liczbą zniszczenia tego, co doskonałe i liczbą świata podziemnego. Kabała zna 13 złych duchów. 13 rozdział /"Apokalipsy dotyczy Antychrysta i Bestii. Jednakże w określonych kontekstach 13 była, np. w starożytności, symbolem siły i wzniosłości, i tak np. Zeusa opisywano niekiedy jako trzynastego w kręgu dwunastu głównych bogów. Również w Starym Testamencie spotykamy
  • 166. niejednokrotnie 13 jako liczbę zbawienia. W nie- których kulturach indiańskich 13 jest liczbą świętą. Turban — nakrycie głowy Hindusów i muzułmanów; spotykane w różnych, także nader wspaniałych formach, jest zarazem symbolem godności i władzy. Muzułmanie odróżniają się turbanem od niewiernych. Turkus — klejnot, w wielu kulturach indiańskich symbolicznie łączony ze /"słońcem i /"ogniem. Na Wschodzie stosowany jako /"amulet. Twierdza — jako umocnione, często położone na wyżynie lub otoczone lasem miejsce zamieszkania symbol ochrony, bezpieczeństwa. W Biblii i w chrzęść, myśleniu symbolicznym jest symbolem Turban: wizerunek ucieczki w Bogu lub wierze, która chroni przed sułtana Selima III demonami. Niekiedy również piekło przedstawiano jako ponurą, często podziemną twierdzę o licznych lochach i pomieszczeniach. Tyche — gr. bogini losu, odpowiada /"Fortunie. Tygrys — symbol siły i dzikości zarówno w znaczeniu negatywnym, jak i pozytywnym. W Chinach zrazu był opiekuńczym duchem polowania, później uprawy roli. Tygrysa żyjącego w ciemnych gęstwinach, ukształtowanego przede wszystkim przez zasadę in (/"in i jang) niejednokrotnie spotykamy jako dobrego i złego przeciwnika /"smoka. Biały tygrys jest symbolem cnót królewskich. W buddyz-mie tygrys, który znajduje swą drogę poprzez dżunglę, jest symbolem Tygrys: chin. duchowego wysiłku. Ponieważ potrafi także przedstawienie z epoki orientować się w ciemności i przy nowiu księżyca, Ming tygrys jest ponadto symbolem wewnętrznego światła lub też nowego światła i życia po ciemnych i trudnych czasach. Jako drapieżnik tygrys symbolizuje często niebezpieczną przemoc niekontrolowanych sił popędowych. Tygrys jest 3 znakiem chin. /"Zodiaku, odpowiada on ^•Bliźniętom. Tyrs — używana przede wszystkim w staroż. laska z gałązkami pinii (/»pinia), ukoronowana szyszkami pinii i opleciona /• bluszczem i liśćmi winorośli (/" wino, y krzew winny); symbol płodności i nie- śmiertelności; używano go podczas kultowych świąt bogiń-matek lub ku czci Hermesa (Merkurego) oraz w misteriach dionizyjskich w Eleusis. Również atrybut Dionizosa i menad. W sztuce chrzęść, spotykamy tyrs jako symbol wegetatywnej siły życia lub też pogaństwa. Tysiąc /"Sto.
  • 167. jako roślina lecznicza. Z ind. waleriany nardowej sporządzano słynny olejek nardowy, którym np. namaszczono Jezusa w Betanii. W tym kontekście Waga: znak Zodiaku roślina ta niejednokrotnie pojawia się w śrdw. malarstwie tablicowym. W średniowiczu, zgodnie z wierzeniami ludowymi, stosowano walerianę do „wykurzania" diabła lub przeganiania czarownic. Walka — u różnych ludów znano walki rytualne, które np. symbolizowały walkę między ładem a chaosem i w końcu zwycięstwo pierwszego nad drugim. Na wiosnę w wielu miejscach przeprowadzano wg określonych reguł walkę między przedstawicielami obu płci, które symbolizują zwycięstwo płodności i życia nad śmiercią i mrozem zimy, a zarazem miały je magicznie sprowadzić. Wawrzyn — jak wszystkie wiecznie zielone rośliny symbol nieśmiertelności. W starożytności uważano, że oczyszcza fizycznie i moralnie; przypisywano mu także zdolność dawania poetyckiego natchnienia i siły przepowiadania; poza tym sądzono, że chroni przed Wawrzyn: wieńce z piorunami. Był poświęcony przede wszystkim wawrzynu na monetach Apollinowi. W związku z triumfalnymi pochodami starożytnych zrazu pojawił się ze względu na przypisywaną mu zdolność oczyszczania: chciano się oczyścić z krwi przelanej w czasie wojny; później uchodził poprostu za symbol zwycięstwa i triumfu, i — w odniesieniu do jego związku z nieśmiertelnością — za symbol uzyskanej przez to nieśmiertelności; w tym znaczeniu znalazł zastosowanie także przy wyróżnieniach szczególnych osiągnięć w nauce i sztuce (przede wszystkim poezji), najczęściej jako wieniec wawrzynu. Wątroba: orzeł pożera Wątroba — u różnych ludów uchodziła za siedlisko wątrobę, a więc siłę siły życia, żądzy, gniewu, ale także miłości. Wierzono, życiową Prometeusza; że z wątroby zwierzęcej można przepowiedzieć czara z Caere przyszłość (hepatomancja), z czym przede wszystkim w Babilonii, ale także np. u Etrusków, wiązało się istnienie wypracowanego systemu interpretacyjnego. Spożywaniu wątroby przypisywano moc likwidacji zaczarowania. Wąż — u większości ludów odgrywa niezwykle ważną i bardzo różnorodną rolę jako zwie-rzę- symbol; jego symboliczne znaczenie zostało ukształtowane przede wszystkim przez szczególną pozycję, jaką zajmuje on w świecie zwierząt (porusza się po ziemi bez nóg, żyje w otworach ziemnych, ale wykluwa się z jaj podobnie jak ptaki), jego zimna, gładka i mieniąca się skóra, jego jad, który da się zastosować do celów leczniczych, jak również jego okresowe Inienie. Często spotykamy go jako istotę Wąż: wąż oplatający drzewo poznania; chtoniczną, jako przeciwnika człowieka (ale także fragm. przedstawienia w jako zwierzę apotropaiczne), jako strażnika świętych Codex Vigilanus seu rejonów lub świata podziemnego, Albeldensis
  • 168. jako zwierzę duszy, jako symbol seksualny (męski ze względu na falliczną formę, żeński ze względu na jego pochłaniający wszystko brzuch), jak rów- nież (ze względu na Inienie) jako symbol siły ciągłej odnowy. W Afryce węża niejednokrotnie czczono w formie kultowej jako ducha lub boga. W starych kulturach środkowo-ameryk. dużą rolę odgrywał w szczególności skrzydlaty wąż; był on pierwotnie symbolem deszczu i wegetacji, później stał się ,,wężem nocnego nieba pokrytym zielonymi piórami quetzal", wężem, który przeciwstawiał się ,,wężowi turkusowemu" lub,,wężowi nieba dziennego" i w połączeniu z nim był symbolem kosmosu. W Chinach wąż był, jak sądzono, związany z ziemią i wodą, i dlatego uchodził za symbol in (y in i jang). Mit. ind. zna nagas, węże, które działają jako dobroczynni lub przynoszący nieszczęście pośred- Wąż: spiżowy wąż nicy między bogami a ludźmi i niejednokrotnie Mojżesza na krzyżu, przez (podobnie jak inne węże w innych kulturach) wiąza- alchemików interpretowany ne były z /• tęczą. Wąż kundalini, który przed- jako „serpens mercurialis"; z: stawiany jest jako zwinięty u dolnego krańca kręgo- Eleazar, Uraltes słupa człowieka, uchodzi za źródło kosmicznej chymischesWerk, 1760 energii i jest symbolem życia i (w sformułowaniu psychoanalitycznym) symbolem libido. Z Mezopo- tamii pochodzi najstarszy (koń. III tyś. p.n.e.) wize- runek y laski Eskulapa. W symbolicznym myśleniu Egipcjan wąż odgrywał istotną i wieloraką rolę; i tak np. znano liczne boginie-węże, m.in. boginię-kob-rę, która czuwała nad wzrostem roślin. Również czczono (dobry lub zły) los — np. jako ,,ducha domu" — niejednokrotnie w postaci węża. Ponadto spotykamy tam liczne mitologiczne węże (uskrzyd- lone, z nogami, wieloma głowami itd.). Wąż ureusz Wąż: wąż kundalini z uchodził za reprezentanta bogini o wielu imionach; głównymi kanałami systemu nadi jako wężowa laska widziano w niej ucieleśnienie oka boga słońca; zgodnie z wyobrażeniami mitologicznymi wspina się ona na słońce lub czoło boga słońca i niszczy wrogów swym ognistym tchnieniem; jako symbol ochrony i władzy jej wizerunek pojawia się na czole królów egip. Ale również główny przeciwnik boga słońca i ładu świata, Apophis, ma postać węża. W Egipcie poza tym znajdujemy po raz pierwszy symbol /• ouroborosa, węża gryzącego się we wła- sny ogon. Dla Żydów wąż byt przede wszystkim istotą niebezpieczną, Stary Testament zalicza go do zwierząt nieczystych; pojawia się on jako praob-raz grzchu i Szatana, i jest kusicielem pierwszej pary ludzi w Raju; z drugiej strony jednak spotykamy go także jako symbol roztropności. Kiedy Bóg ukarał nieposłuszeństwo Izraelitów plagą jadowitych Wąż: wąż z Raju na drzewie uskrzydlonych węży, rozkazał Mojżeszowi, na jego poznania: wg drzeworytu prośbę, sporządzić spiżowego węża; kto został (fragm.) H. von Baldunga, ukąszony przez jadowitego węża i spojrzał na zw. Gnen.1505
  • 169. węża spiżowego, miał zostać przy życiu. Dlatego spiżowy wąż tego rodzaju był przez długi czas kultowym przedmiotem Żydów, w chrześcijaństwie — ze względu na jego zbawczy charakter — ucho- dził za symboliczną prefigurację Chrystusa; wize- runki węża, na biskupich pastorałach odnoszą się m.in. do owego spiżowego węże, jak również do węża jako symbolu roztopności. Również antyk znał liczne mitologiczne i symboliczne postaci węży, często w formie potwornych hybryd (^Chi- mera, /"Echidna, y Hydra). W kulcie boga zdrowia Asklepiosa (Eskulapa) wąż (ze względu na swe linienie) odgrywał ważną rolę jako symbol ciągłej samoodnowy życia (klaska Eskulapa). W domach rzymskich często trzymano węże jako symbole duchów domu i rodziny. Wąż Midgardu z mit. staronordyckiej byt ogromnym przynoszącym zni- Wał: wąż jako kusiciel na szczenie wężem, który otacza ziemię (Midgard) drzewie rajskim: pojmowaną jako tarcza: jest on symbolem ciągłego drzeworyt Steffena Arndesa, z: Hortus zagrożenia ładu świata; we wczesnym chrześcijań- sanitatis, Lubeka, 1492 stwie przyrównano go do /" Lewiatana. Chrzęść. sztuka śrdw. często podkreśla kusicielski aspekt węża z Raju wiążąc go ściśle z kobietą (np. przedstawienia węże z głową kobiety i piersiami), w czym zawiera się aluzja jego wewnętrznego pokrewieństwa z kuszoną Ewą. Wąż jest 6 znakiem chin. y Zodiaku i odpowiada /"Pannie. /"Aspis. Wąż lernejski /• Hydra. Wąż Midgardu y Wąż. Wąż ureusz /-Wąż. Welon ślubny /-Welon. Wenus (planeta) y Miedź. Weronika y Przełącznik. Wesele, małżeństwo — w wielu religiach symbol zjednoczenia boskich (najczęściej upersonifikowa nych) sił, ludzi z Bogiem czy bogami, duszy z cia- łem lub też, szczególnie w alchemii, zjednoczenia przeciwieństw. Np. starożytność znała m.in. boską parę Zeusa (Jowisza) i Herę (Junonę), ale także Wąż: wąż ureusz z liczne związki ojca bogów z kobietami śmiertelnymi. tarczą słoneczną, brąz Stary Testament mówi o zaślubinach między Jahwe a ludem Izraela; w Nowym Testamencie znajdują się różne aluzje do Kościoła chrzęść, jako Oblubienicy Chrystusa. Zakonnice w Kościele kat. przy przyjęciu do klasztoru otrzymują welon, wie- niec i pierścień jako symboliczny wyraz zaślubin z Chrystusem. /"Prostytucja sakralna. Węgiel — symbol ukrytej, tajemnej siły: zimny, czarny węgiel potrzebuje zapalającej iskry, by móc rozwinąć drzemiące w nim energie. Płonący węgiel Welon: „Zasłona spada symbolizuje alchemiczną przemianę /"czerni z oblicza w /"czerwień. Węgiel drzewny jako drewno oczy- Odwiecznego", wg szczone jest alegorią czystości. miniatury w Biblii z Tours
  • 170. Wesele: symboliczne przedstawienie unii przeciwieństw w alchemii, Rosarium philosophorum, 1550 Węgielnica — przedmiot, który stosuje się do rysowania kwadratów ( y kwadrat), często symbol ziemi (ze względu na liczbę /• cztery); ponieważ przy pomocy węgielnicy można rysować tylko kąty proste, jest ona także symbolem prostoty, szczero- ści, uczciwości, legalności. W symbolicznym myś- leniu wolnomularzy odgrywa szczególną rolę. Po- zostaje w symbolicznym związku z /• cyrklem. Węzeł — często symbol powiązania, połączenia, także związku z mocami chroniącymi, ale także symbol komplikacji i przeszkody. U Egipcjan węzeł był symbolem życia i nieśmiertelności; węzeł Izydy, rodzaj /• ankh z zamkniętymi w dół ramionami, byt popularnym /"amuletem. Jako symbol miłości i małżeństwa spotykamy węzeł niejednokrotnie w obrzędach weselnych. Świat islamski uważa węzeł za symbol ochrony; Arabowie niejednokrotnie zawiązywali brodę, co miało być środkiem przeciwko złemu spojrzeniu. Szeroko rozpowsze- chniona jest symboliczna interpretacja rozwiązy- wania węzła. Buddyzm porównuje odłączanie się mędrca od świata zwykłego pozoru z rozwiązywa- niem węzła. Również śmierć niekiedy porównywa- no z rozwiązaniem węzła. Rozwiązywanie węzła było symbolem otwierania się np. w Maroku, gdzie Węzeł: węzeł Izydy małżonek miał prawo obcować ze swą żoną dopie- ro wtedy, kiedy rozwiązał siedem węzłów w swym ubraniu. Dla psychoanalitycznej interpretacji ma- rzeń sennych węzeł może wskazywać na komplek- sy i bloki psychiczne, rozwiązanie węzła zaś na rozwiązanie problemu. Przecięcie węzła gordyjs- kiego przez Aleksandra Wielkiego jest potocznie używane w sensie pozytywnym jako symbol zdecy- dowania i energii, w negatywnym niekiedy także jako symbol brutalności i niecierpliwości. Węzeł gordyjski ^ Węzeł. Węzeł Izydy /• Węzeł.
  • 171. Wiatr — ze względu na jego nieuchwytność i często szybką zmianę kierunku jest symbolem szybkości, niestałości i marności; jako burza także symbol boskich mocy i ludzkich namiętności; jako tchnienie symbol oddziaływania lub wyrazu Ducha Bożego; dlatego wiatry, podobnie jak aniołowie, można rozumieć jako wysłanników Bożych. W Persji odgrywało rolę wyobrażenie wiatru jako podpory świata i jako gwaranta równowagi kosmicznej i moralnej. W islamie wiatr dźwiga prawody, które z kolei dźwigają y tron Boga. Wiek, epoka — obejmująca duże okresy czasu kategoria we wczesnej historii ludzkości, często pomyślana jako element kolejności pewnych sta- nów. Wyobrażenie najczęściej czterech lub pięciu następujących po sobie wieków, w szczególności pierwotnego złotego wieku, znajdujemy w wielu kulturach, np. w starożytności już od czasów Hez- joda: w złotym wieku ludzie żyli bardzo długo. beztrosko, nie znali nędzy, pracy i praw. Ludzie wieku srebrnego byli bezbożni i zostali zniszczeni przez Zeusa, w następnym wieku brązowym ludzie zabijali się nawzajem i nie znali życia po śmierci; wiek bohaterski, w którym doszło do wojen o Troję i Teby, przyniósł nowy rozkwit ludzkich cnót, jed- nakże pociągnął za sobą wiek żelazny, który miat trwać aż do ówczesnych czasów (antyk) i doprowadził do całkowitego upadku. Wiek heroiczny yWiek. Wielbłąd—w Afryce Płn.symboś trzeźwości, uporu i pychy. W Starym Testamencie niekiedy uznawany za zwierzę nieczyste. W sztuce i literaturze chrzęść, jako zwierzę juczne symbol pokory i posłuszeństwa, jednakże z drugiej strony także symbol gniewu, gnuśności i ograniczenia. Wieloryb — niekiedy symbol otchłani, wieloznacz- nej ciemności; spotykamy go np. w biblijnej historii proroka Jonasza, który uchyla się od boskiego polecenia, by wezwał mieszkańców Niniwy do pokuty, i wrzucony do morza, zostaje połknięty przez wielką rybę, najczęściej przedstawianą jako wieloryb, i zostaje wypluty przez nią na ląd (co jest symbolicznie interpretowane m.in. w odniesieniu do śmierci, złożenia do grobu i zmartwychwstania Chrystusa). Podobnie jak inne zwierzęta (^słoń, y krokodyl, ^ żółw), również wieloryb znalazł miejsce Wieloryb: Jonasz w mitycznych wyobrażeniach wielu ludów jako opuszcza gardziel dźwiagający kosmos. wieloryba; wg Wieniec — różniący się od /"korony przede wszys- przedstawienia w: Speculum humane tkim swym materiałem (najczęściej liście i kwiaty) salvationis, XV w. służył w starożytności jako ozdoba, wyróżnienie i oznaka poświęconych bogu przy zawodach, świę- tach i ofiarach (wieńczone były także zwierzęta
  • 172. ofiarne). Wierzono, że od upicia się można uchronić nosząc wieniec (początkowo z bluszczu, później często z warzyw do przypraw). Biblia mówi o wieńcach czci, radości i zwycięstwa (które w dużym stopniu były równoznaczne z pojęciem korony. antyczny wieniec zwycięstwa otrzymał w chrześcijaństwie znaczenie osiągniętego zbawienia; w tym sensie pojawia się on także na płytach nagrobkowych itd., niekiedy w związku z ^mono- gramem Chrystusa lub z /• gołębicą i /• barankiem. Władców i zwycięzców przedstawiano często w starożytności, średniowieczu i czasach nowożyt- nych z wieńcami wawrzynu (/•wawrzyn}. Od cza- sów humanizmu wieniec wawrzynu (w nawiązaniu do antyku) stał się też ulubionym wyróżnieniem w szczególności wybitnych artystów, poetów i uczo- nych. Wieniec adwentowy z gałęzi jodły z czterema świecami jako symbol przygotowania i nadziei, będący osobliwością niemieckiego obszaru języko- wego, pojawił się dopiero po pierwszej wojnie światowej. Wieniec adwentowy y Wieniec. Wierzba — drzewo lub krzew; w starożytności uchodziła za bezpłodną i z tej racji jeszcze w średniowieczu spotykamy ją niejednokrotnie jako symbol czystości. Ponieważ ciągle można jej obcinać ! coraz to nowe gałęzie, przeto w Biblii porów- i nywano ją do niewyczerpanego źródła mądrości. Wg wierzeń ludowych wierzba dzięki czarom może Wierzba: wierzba płacząca przejmować na siebie choroby; ma ona być ulubio- nym miejscem pobytu duchów i czarownic; po- święcone w niedzielę palmową gałązki wierzby uchodziły za środek chroniący przed błyskawicą, niepogodą i złymi wpływami. Wierzba plącząca, ze względu na jej pochyloną ku ziemi postać przypo- minającą płynące strumienie łez, jest często sym- bolem pogrzebowej skargi. Wierzba plącząca ^Wierzba. Wiewiórka — w mit. germ. poświęcona bogu ognia i pioruna, żyta w jesionie kosmicznym Yggdrasil (^drzewo). W średniowieczu ze względu na jej szybkość i zwinność i ze względu na ognistoczer-woną barwę była symbolem diabła. Wieża — symbol mocy lub wychodzenia poza przeciętny poziom. Ze względu na jej kształt także symbol fallusa, zarazem jednak — jako najczęściej pozbawione okien, zamknięte pomieszczenie — także symbol dziewiczości (i tak np. Marię porównuje się z wieżą z kości słoniowej). Jako pomieszczenie umocnione, odcięte od świata wieża może być symbolem także filozoficznego myślenia i medytacji (negatywnie świeża z kości słoniowej). W przedstawieniach sztuki śrdw. wieża
  • 173. jest często symbolem czujności; w czasach wczes- nochrześc. często symbolizowała również całe „święte miasto". Latarnia morska była, przede wszystkim w czasach wczesnego chrześciajństwa, symbolem wiecznego celu, ku któremu zmierza statek życia ( y statek) na falach doczesnego ist- nienia. Schodkowa wieża babilońska (zigurrat) była przypuszczalnie symbolem góry świata (y* góra); poszczególne jej piętra symbolizują stopniowe wstępowanie człowieka do nieba. Wieża y Babel była zigurratem. Wlezą z kości słoniowej — symbol dumnej, es- kapistycznej lub estetyzującej izolacji od świata. W chrześcijaństwie — w całkiem innym znaczeniu — niekiedy Marię porównuje się z wieżą z kości słoniowej; symbolizuje ona tutaj wieżę Dawida, tzn. Marię jako czyste /• naczynie, które nosiło w sobie potomka rodu Dawidowego. / Kość słoniowa, y Wieża: biblijne obrazy Wieża. Pieśni nad Pieśniami (inwokacje z litanii Wilga — w Chinach symbol wiosny, wesela i rado- loretańskiej), m.in. wieża ści. Dawidowa, otaczają jako Wilk — spotykamy go jako ambiwalentne zwierzę symbole maryjne symboliczne zarówno w aspekcie negatywnym, Najświętszą Dziewicę; dzikim i diabelskim, jak i pozytywnym, pokrewnym przedstawienie w: P. Canisius, De Maria Virgine, duchowi. Ponieważ dobrze widzi w ciemności, mógł, Ingolstadt, 1577 r. szczególnie w Europie Ptn. i w Grecji, pojawiać się jako symbol świetlany, i tak np. niekiedy jako towarzysz Apollina (Apollo Lykios). W Chinach i Mongolii znano także niebiańskiego wilka, który u Mongołów uchodził za przodka Dżyngis-chana, u Chińczyków za strażnika niebiańskiego pałacu. W aspekcie pozytywnym jawi się także legendarna wilczyca, która karmiła porzucone bliźnięta Romu- lusa i Remusa, i stała się godłem Rzymu: symbolem Wilk: wilczyca pomocnych sił zwierzęcych czy chtonicz-nych. kapitolińska Podobnie jak ^psa, także wilka spotykamy niekiedy jako przewodnika dusz. Drapieżny, wszystko pożerający wilk pojawia się w mit. germ. jako niebezpieczny demon, który m.in. swym wyciem zapowiada upadek świata. W hinduizmie wilk jest towarzyszem przerażających bóstw. U wielu ludów spotykamy go jako symbol wojny lub agresji. Staro- żytność połączyła wilka także ze światem podziem- nym, i tak np. Hades nosi płaszcz ze skóry wilka. Symbolika chrzęść, odnosi się przede wszystkim do relacji wilk — baranek, przy czym y baranek symbolizuje wiernych, wilk zaś siły zagrażające wierze. Wilk przegryzający gardło barankowi może też być symbolem śmierci Chrystusa. Wśród siedmiu grzechów głównych wilk symbolizuje obżarstwo, jak również chciwość. Śrdw. wierzenia ludowe widziały w wilku groźne, demoniczne zwierzę; czarownicy, czarownice lub diabeł pojawiali się
  • 174. w postaci wilka; również w wielu legendach i baś- niach spotykamy wilka w podobnie negatywnym aspekcie. Przysłowiowy wilk w owczej skórze jest symbolem udawanej niewinności. Winna macica /• Krzew winny. Winnica ^ Krzew winny. Wino — ze względu na jego barwę i fakt, że wytwarza się je z „soku życia" krzewu winnego, często jest symbolem krwi (dla Greków było ono krwią Dionizosa); często uchodziło za eliksir życia i napój nieśmiertelności (taka np. u ludów semic-kich, u Greków, w taoizmie). W Grecji zakazane było składanie ofiary z wina bogom podziemnym, ponieważ wino było napojem żywych. Ze względu na jego upajające działanie widziano w nim też niejednokrotnie środek do zdobycia wiedzy ezote- rycznej. W islamie wino jest m.in. napojem boskiej miłości, symbolem duchowego poznania i pełni bytu w wieczności; i tak w sufizmie duszę przed stworzeniem świata wyobrażano sobie jako otoczo- ną winem nieśmiertelności. Wg tradycji biblijnej wino jest symbolem radości i obfitości darów zsyła- nych przez Boga. W chrześcijaństwie w eucharys- tycznej przemianie wino otrzymuje swe najświętsze i najgłębsze znaczenie jako Krew Chrystusa. Winogrono /"Krzew winny. Wiśnie — w Japonii symbol samoodnalezienia i ofiary składanej z siebie, przede wszystkim ofiary z krwi i życia samuraja na wojnie (jak usuwa się czerwony miąższ wiśni, by dostać się do jej twardej pestki). Na przedstawieniach w sztuce śrdw. wiś- nia, podobnie jak /' jabłko, może niekiedy oznaczać zakazany owoc. Witraż ^Okno. Włosy — w wielu kulturach uważane są za rzeczy- Włosy: Morus jako dziecko z puklem włosów po jednej stronie głowy wisty nośnik lub symbol siły (np. włosy Samsona w Starym Testamencie). Ta wysoka ocena włosów tłumaczy również sens ofiary z włosów (np. u Gre- ków przy nadaniu obywatelstwa, w uroczystościach ślubnych i pogrzebowych; w chrześcijaństwie od średniowiecza u określonych świętych) jako oznaki oddania i przywiązania lub pokuty. Tonsurę mni- chów i kleryków trzeba zapewne widzieć m.in. także w tym kontekście. U Germanów i w średnio- wieczu obcięcie włosów posiadało prawną wartość symboliczną i uchodziło za pozbawienie przestęp- cy czci. W różnych kulturach, przede wszystkim obcięte włosy mogą oznaczać osobę, której je obcięto i odpowiednio też wykorzystywane są" w określonych praktykach. Symboliczną wartość może mieć również fryzura', włosy niesforne, roz- czochrane, niekiedy z wplecionymi /"wężami wskazują na bóstwa przerażające, Furie itd. (np.
  • 175. w hinduizmie i w mit. gr.). Różne fryzury uchodziły także za oznaki zawodów, kast i klas, wieku lub płci. Np. w staroż. Egipcie dzieci nosiły długie, utrefione pasmo włosów po prawej stronie głowy. Długie, rozplecione wtosy uchodziły niejednokrotnie, przede wszystkim u mężczyzn, za oznakę wolności lub szlachetnego pochodzenia, u kobiet w średnoiwie-czu za oznakę dziewic (ale także prostytutek). Długie, nieobcinane włosy mogą być również oznaką świadomej wrogości wobec cywilizacji, jak np. u joginów, pustelników lub także w nowoczesnych subkulturach. Niejednokrotnie obcięcia włosów za- niedbywano również w czasie wojny, w podróży lub dla wyrażenia żałoby (natomiast Grecy w epoce archaicznej dla wyrażenia żałoby obcinali sobie włosy). Również *o/or włosów posiada) niekiedy wartość symboliczną: i tak włosy blond łączono często ze /"światłem, podczas gdy /"czerwień od późnego średniowiecza uchodziła za znak złego. Włócznia, /anca — podobnie jak wszelka broń, Wntebowt^plente: symbol wojny i władzy; ponadto symbol promienia Wniebowstąpienie Chrystusa; H.L. słonecznego, symbol (alliczny, niekiedy też bliski Schaeufelein; symbolicznemu znaczeniu ^osi świata. W sztuce drzeworyt (fragm., chrzęść, zwierzęta przebite włócznią często wskazują widoczne ślady stóp) na grzechy, które trzeba pokonać; z tej racji personifikacje cnót często są przedstawiane z włó- czniami jako atrybutami. W węższym znaczeniu włócznia jest strybutem kardynalnej cnoty odwagi. Eucharystyczne zastosowanie małej włóczni w Ko- ściele prawosławnym wskazuje symbolicznie na włócznię Longina, który śmierć Chrystusa skon- statował przez przebicie jego boku włócznią (włócznia Longina odgrywała dużą rolę w średniowieczu, np. w legendzie o Graalu). Wnętrzności — w wierzeniach ludowych różnych kultur mają znaczenia odnoszące się w szczególności do przyszłości. Rozpowszechnione było przede wszystkim wróżenie z wnętrzności zwierząt ofiarnych. Wniebowtqplenle: /^Wątroba. Zmartwychwstanie Wniebowstąpienie — przedstawienie wznoszącej się Chrystusa przedstawione jako do nieba postaci; często z rozpostartymi lub Wniebowstąpienie; wg wzniesionymi rękami. Symbolizuje albo duszę po obrazu Matthiasa śmierci (/"orzeł), albo wtajemniczenie, duchowe Grunewalda w ołtarzu w powołanie, zjednoczenie z Bogiem. Isenheim Woda — symbol o nader złożonym horyzoncie znaczeniowym. Jako bezkształtna, niezróżnicowa-na masa woda symbolizuje pełnię wszelkich możliwości lub prapoczątek wszelkiej egzystencji, materia prima. W tym sensie pojawia się w licznych mitach kreacyjnych: np. w mit. ind. na wodzie unosi się jajo kosmiczne (/"jajo). Genesis mówi o Duchu Bożym, który na początku unosił się nad wodami. U wielu ludów z wyobrażeniem tym łączy się Wodnik: znak Zodiaku
  • 176. jeszcze symboliczny czyn jakiegoś zwierzęcia, które zstępuje w głębiny i nieskończonym wodom wyrywa kawałek lądu. Woda jest także symbolem cielesnej, psychicznej i duchowej siły oczyszczenia i odnowy zarówno w islamie, w hinduizmie i bud-dyzmie, jak i w chrześcijaństwie (/"kąpiel, /"obmycie rąk i nóg, ^chrzest). W tym kontekście mieszczą się także wyobrażenia wody jako źródła młodości (/" studnia). W Chinach woda jest przyporządkowana zasadzie in (/"in i jang), również w innych kulturach woda łączona jest najczęściej z pierwiastkiem żeńskim, ciemną głębią i z y księżycem. Szeroko rozpowszechniona jest związana z płodnością i życiem symbolika wody (/'mo-'rze, /" deszcz), która w tym aspekcie niekiedy przeciwstawiana jest pustyni. Również duchowa płodność i życie duchowe często symbolizowane są przez wodę Woda: woda jako żywioł (/"źródło), np. Biblia mówi o wodzie życia w zjednoczenia duchowym sensie: wodę nie dającą się niczym przeciwieństw; wg ogarnąć spotykamy w różnych kontekstach również przedstawienia w: jako symbol wieczności (woda wiecznego życia). T resor des tresors, XVII w. Jednakże woda może mieć również negatywny charakter symboliczny jako siła niszczycielska, np. jako potop. Psychoanalityka widzi wodę przede wszystkim jako symbol pierwiastka żeńskiego i sił podświadomości. W alchemii wodę symbolizuje znak V • Astrologia łączy wodę ze znakami Zodiaku ( /• Zodiak) Raka, Skorpiona i Ryb. Woda ognista /- Alkohol. Wodnik — 11 znak /• Zodiaku, jego żywiołem jest /" powietrze. Wodospad—ważny motyw chin. malarstwa krajob- razowego. Jego spadek widzi się jako przeciwieńs- two wznoszących się ^skał, jego dynamikę jako przeciwieństwo ich spokoju, i łączy się je z parą przeciwieństw /"in i jang. Jego pozornie trwała forma przy w rzeczywistości ciągle zmieniających się kroplach wody uchodzi w buddyzmie za symbol Woda: Wodnik z Zodiaku w przemijalności i pozornego charakteru rzeczy Dendera ziemskich. Wolnomularstwo — powstały w okresie Oświece- nia tajemny związek mężczyzn, który nie reprezen- tuje własnej religii, lecz w swej wnikliwej symbolice budowli, dzieł i światła rozwinął formy kultopodob- ne; jako ,,światowy związek światła" dąży do prak- tykowania ,,sztuki królewskiej", tj. rzeczowej,.pracy kamieniarskiej" nad własnym ,,ja" oraz budowa- nia ,,świątyni ludzkości". Nader bogata symbolika została rozwinięta w dużej mierze w nawiązaniu do dawnych rzemieślniczych zwyczajów kamieniarzy. Wolnomularelwo: oznaka loży św. Jana pod Woźnica — w starożytności symbol opanowania wytrwałością namiętności i popędów, a tym samym symbol rozumu. /"Wóz. Rys. na str. 180.
  • 177. Woźnica rydwanu: gr. wóz wyścigowy z woźnicą rydwanu i apobate: relief wotywny dla zwycięstwa olimpijskiego: koń V w. p.n.e. Wół, bawół — inaczej niż dziki y byk jest symbolem ustępliwości i dobrodusznej sity. Wół i bawół były w Azji Wsch. i Grecji zwierzętami świętymi i popularnymi zwierzętami ofiarnymi. W Azji Wsch. bawół uchodzi za zwierzę, którego dosiadają mędr- cy, np. Lao-Tse w swej drodze na Zachód. Podobnie jak /"osła niemal nigdy nie brakuje wołu w przedstawieniach stajenki Jezusowej. Wół jest 2 znakiem chin. ^Zodiaku, odpowiada Bykowi. Wd: wól i osioł Wól:pieczęć ze u Kołyski Jezusa: relief steatytu z chrzcielnicy Wól: z przedstawieniem Kolegiaty wniebowstąpienie Eliasza zebu: z Mohendżo w Freckenhorst, na wozie ognistym; Daro 1 polowa XII w. wczesnochrzeic. malowidto ścienne na cmentarzu Lucina w Rzymie Wóz — łączy się ściśle z symbolicznym znaczeniem koła (/• koło) i dlatego także ze /-słońcem; z tej samej racji pozostaje w związku z kultem bóstw solarnych i bóstw roślinności (Mitra, Kybele, Attis, Apollo). Wóz przelatujący z hukiem po niebie jest symbolem Zeusa, ,,miłującego błyskawice" i „grzmiącego na wyżynach". Dobre i złe bóstwa w wielu religiach przedstawia się jako przybywające na ziemię na wozach. Zwierzęta pociągowe wozów różnych bogów modyfikują symboliczną treść wozu, jak np. /"orzeł — wozu Zeusa, łabędzie (/• łabędź) lub gołębie (/• gołąb) — wozu Afrodyty itd. Ognisty wóz wznoszący się do nieba symbolizuje niekiedy duchowe wywyższenie jakiegoś człowieka (Eliasz, Franciszek z Asyżu). Wóz może również reprezentować różne formy osobowości ludzkiej, którymi włada y woźnica. Wrotycz Wrotycz — roślina koszyczkowa z eterycznym
  • 178. olejkiem o korzennym zapachu; znana od dawna roślina magiczna i lecznicza. W sztuce śrdw. spoty- kamy ją niekiedy jako atrybut maryjny. Wrotycz poświęcony w dniu Wniebowstąpienia Marii miał chronić przed czarownikami, czarownicami i diab- łem. Wrzeciono — ze względu na jego równomiernie obrotowy ruch jest symbolem niezmiennej prawid- łowości, bezlitosnego losu lub też wieczystego powrotu; niejednokrotnie także jest symbolem sek- sualnym. Wstęga /• Wstęgi. Wstęgi — często symbol władzy panujących lub władzy sędziowskiej; określają moc wiązania, łą- czenia, lub rozwiązywania, dzielenia. Jednakże w Wyka innych kontekstach mogą również być symbolem związków przyjętych dobrowolnie. Wydra — lunarne zwierzę symboliczne. W kilku kulturach indiańskich i w Afryce jej skóra odgrywa dużą rolę w zwyczajach inicjacyjnych. W Europie spotyka się ją niekiedy jako przewodniczkę dusz. Wyka — w staroż. Egipcie była symbolem delikat- ności młodej dziewczyny. W chrzęść, sztuce śred- niowiecza — symbol maryjny. Wyspa — jako obszar zamknięty i trudno dostępny jest często symbolem czegoś szczególnego lub doskonałego; niejednokrotnie pojawia się — np. w marzeniach sennych — jako osiągalne dopiero w przyszłości miejsce urzeczywistnienia utopijnych pragnień. Często także wyobrażana jest jako beztroskie miejsce pobytu po śmierci: i tak Wyspy Szczęśliwych w mit. gr.. na których ulubieńcy bogów żyli po śmierci. W sensie negatywnym także Wyżyna: zjednoczenie symbol ucieczki od świata, unikania trudów życia. wyżyny i głębi; fragm. Wyłyna — symboliczno-oglądowe wyobrażenie przedstawienia Marii sfery ducha, sfery boskości; cel rozwoju duchowego Prorokini, w: M. Maier, i moralnego. Symbola aureae mansae,1617 Zaćmienie księżyca ^Zaćmienie słońca. Zaćmienie słońca — w szczególności całkowite zaćmienie słońca — jako zjawisko rzadko wy- stępujące i paraliżujące całe życie zawsze przera- żało ludzi i dawało powód do złych przeczuć i proroctw zapowiadających nadejście katastrof. W islamie i buddyzmie, ale także w innych kręgach kulturowych, zaćmienie słońca (i zaćmienie księżyca) często łączy się ze śmiercią tej gwiazdy, którą wyobraża się jako pochłonięcie jej przez jakiegoś potwora; język chin. stosuje to samo słowo na określenie zaćmienia jakiejś gwiazdy i na określenie ,,jedzenia, pożerania". Zaćmienie słońca lub
  • 179. księżyca interpretowano w Chinach jako zakłócenie ładu makrokosmicznego, które wynika z zakłócenia ładu mikrokosmicznego zwałaszcza przez władcę lub jego małżonki. Ponowne pojawienie się gwiazdy po zaćmieniu często rozumiano jako początek nowego cyklu, nowej ery. Zając — często utożsamiany z królikiem, lunarne zwierzę symboliczne, ponieważ w dzień śpi, a w nocy czuwa, i ponieważ jest bardzo płodny (/"księżyc). Toteż w Jaaśniach i podaniach wielu ludów księżyc albo sam jest zającem, albo też znajdujące się na nim jasne i ciemne płaszczyzny są obrazowo interpretowane jako zające. Ze względu na jego płodność (ewentualnie także dlatego, że chętnie Zając: sierp księżyca jako chowa się w bruzdach ziemi) zając pozostaje także w czara z wodą życia, w której siedzi królik: bliskim związku z ziemią rozumianą jako matka i przedstawienie meksyk.; dlatego jest ponadto symbolem ciągłej odnowy życia. Godex Borgia 55 Żartobliwe wyobrażenie wielkanocnego zajączka, który składa jajka, wzmacnia tę symbolikę płodności przez powiązanie jej z innym symbolem płodności (/"jajo). Ponieważ liczne potomstwo zająca tłumaczono jego wielką zmysłowością, spotykamy go niekiedy jako zwierzę z odniesieniami do symboliki seksualnej. Ze względu na jego lękliwość uchodzi niejednokrotnie za symbol lęku i tchórzostwa; jego rzekoma zdolność spania z otwartymi oczami pozwala mu być symbolem czujności; ze względu na jego prędkość pojawia się również jako symbol szybko przemijającego życia. W Biblii zając wspomniany jest jako zwierzę nieczyste. Zajączek wielkanocny /• Zając. Zamek—popularny motyw baśniowy; zamki często stoją w środku zaczarowanych lasów lub na zaklętych górych; najczęściej zamek symbolizuje (przede wszystkim wtedy, kiedy ukazany jest jako jasny i oświetlony) sumę i spełnienie wszystkich pragnień zwróconych ku rzeczom pozytywnym. Czarny i pusty zamek może być też symbolem straty, beznadziejności. Zasłona — symbol zasłonięcia, tajemnicy; odsłonięcie natomiast jest symbolem objawienia, poznania, inicjacji. Dostępowi do tajemnic duchowych niejednokrotnie dawano wyraz przez odsłonięcie ciała ludzkiego. Rytualne odsłonięcie egip. bogini Izydy np. było symbolem pojawienia się boskiego światła. Nagość Chrystusa na krzyżu niekiedy interpretowano z tego punktu widzenia jako znak objawienia ezoterycznej tajemnicy. W filozofii ind. ma/ę, warunek możliwości istnienia wszelkich zjawisk przemijających, porównuje się z zasłoną; podobnie jak ona, ma/a także zasłania i odsłania: ukrywa ona prawdziwą podstawę wszel
  • 180. kiego bytu i dopiero przez to pełni świata zjawisk nadaje charakter pozornie obiektywny. W islamie uważa się, że oblicze Boga przysłonięte jest 70 tysiącami zasłon światła i cienia; tłumią one boski blask, aby człowiek mógł znieść widok oblicza Boga; właściwie jednak, jak wyjaśniają liczni inter- pretatorzy, zasłony te otaczają nie Boga, lecz jego stworzenia; tylko święci są w stanie częściowo podnieść te zasłony. Koran m.in. mówi także o za- słonie, która oddziela potępionych od wybranych. W kulcie i w zwyczajach ludowych zasłona często służy obronie przed wrogimi demonami. Składający ofiarę często zasłaniają twarz na znak czci lub lęku przed tym, co święte. Welon żałobny symbolizuje odsunięcie się od świata przez tego, kto go nosi, welon narzeczonej lub mahometanki jest symbolem wstydliwości, a welon ślubny zarazem znakiem zaślubin. Podobne znaczenie ma welon zakonnic, które uważają się za oblubienice Chrystusa. Zegar piaskowy, klepsydra — symbol przemijają- cego czasu i śmierci. Ponieważ po opadnięciu piasku trzeba go znowu odwrócić, jest on niekiedy też symbolem końca i nowego początku cykli czy epok lub też zmiennych wpływów nieba na ziemię i Zegar piaskowy: odwrotnie. Wśród czterech cnót kardynalnych zegar przedstawienie w dziele piaskowy symbolizuje umiarkowanie. Joosta Hartgera, Zero — symbol nicości i bezwartościowości; w od- Amsterdam. 1651 niesieniu do wychodzącego od zera i rozwijającego się szeregu liczb także symbol początku. Zęby—symbol siły i witalności, również agresyw- ności. Utratę zębów (np. we śnie) rozumie się przede wszystkim w związku z męskim organem seksualnym i interpretuje jako znak frustracji, sła- bości lub jako lęk przed kastracją. Wyobrażenie yagina dentata (waginy zaopatrzonej w zęby) opie- ra się na pomieszaniu sfery genitalnej ze sferą oralną i najczęściej jest rozumiane jako projekcja męskiego lęku przed kastracją. Ziarno yNasiono. Zieleń — barwa królestwa roślin, przede wszystkim roślin wschodzących na wiosnę, barwa wody, życia, świeżości, barwa pośrednia między ^"czerwienią piekielnego ognia i /• błękitem nieba. Zieleń jest często przeciwieństwem czerwieni, niekiedy jednak (jako barwa życia) także ją zastępuje. Jako barwa dorocznej odnowy natury zieleń jest poza tym barwą nadziei, długiego życia i nieśmiertelności. W Chinach zieleń pozostaje w symbolicznym związku z y błyskawicą i / piorunem, z /' drewnem i zasadą in ( / in i jang). W islamie zieleń jest barwą materialnego i duchowego zdrowia, barwą mądrości i proroków. Mitologiczne wyobrażenia
  • 181. wielu ludów znają ścisłe związki oraz przemiany czerwieni i zieleni. Np. w Afryce zieleń, która reprezentuje pierwiastek żeński, jak się często sądzi, ma wywodzić się z męskiej czerwieni. Alchemicy procesy przemiany widzieli często jako interakcje między dziedzinami, które byty symbolizowane przez męską czerwień i żeńską zieleń. U alchemików i okultystów odgrywa rolę zielone światło; spotyka się je w naturze zarówno przy spalaniu różnych substancji chemicznych, jak i np. niezwykle jako rzadko dające się zaobserwować zjawisko świetlne przy wschodzie lub zachodzie słońca (zielony promień), i jest symbolem zarówno oświecenia, jak i zarazem śmierci i życia. Alchemicy widzieli też tzw. tajemny ogień, żywego ducha, w obrazie zielonego, przezroczystego i dającego się topić /"kryształu. Zieleń w takich zestawieniach, jak Zielony Lew, Zielony Smok itd., w alchemii określa najczęściej rozpuszczalniki, które są w stanie rozpuścić nawet y złoto. Chrzęść. artyści średniowiecza malowali krzyż Chrystusa niejednokrotnie w kolorze zielonym na znak dokonanego przez Chrystusa odnowienia i jako wyraz nadziei na powrót ludzkości do Raju. Zieleń zresztą w sztuce śrdw. może mieć także znaczenie negatywne jako barwa trucizny i groźnego blasku (np. zielone oczy istot demonicznych). Ziemia — w przeciwieństwie do y nieba interp- retowana jest najczęściej jako żeńska, bierna i cie- mna; często pojawia siew mit. jako bóstwo kobiece. Mity o powstaniu świata niejednokrotnie widzą jego początek jako akt zapłodnienia, w którym niebo zaptadnia ziemię, stąd też symbolicznie porównuje się ją z y macicą. Jednakże ziemia jest nie tylko łonem, z którego wyłania się wszelkie życie, lecz także grobem, do którego ono powraca, toteż jej znaczenie symboliczne odpowiada często ambiwa- lentnej postaci ..Wielkiej Matki", której doświadcza się zarazem jako dającą życie i jako groźną. Do związku łączącego aspekt śmierci z aspektem macicy, które posiada ziemia, czynią niekiedy aluzję także ryty inicjacyjne ( y inicjacja) z ich rytualnymi pochówkami i następującym po nich ,,zmartwychwstaniem". W alchemii ziemię często symbolizuje znak ^ . W Ziemia; ziemia jako materia prima karmiąca syna astrologii łączy się ona ze znakami Zodiaku (/"Zodiak) filozofów, z: Mylius, Byka. Panny, a także Koziorożca. Philosophia reformata, Zigurrat /"Schody, /"Wieża. Zimorodek — często 1622 lata parami, dlatego przede wszystkim w Chinach symbol szczęścia małżeńskiego. W chrześcijaństwie symbol zmartwychwstania, ponieważ zgodnie z poglądem śrdw. zimorodek co roku odnawia swe całe upierzenie.
  • 182. Zioła — jako rośliny lecznicze, niepozorne, sym- bole ukrytej siły i skromności. Złoto — od dawien dawna uchodzi za najszlachet- niejszy z metali; jest rozciągliwe, da się polerować, jest błyszczące, w dużym stopniu wytrzymuje dzia- łanie temperatur i kwasu, i dlatego jest symbolem niezmienności, wieczności, doskonałości. M.in. ze względu na swoją barwę niemal wszędzie iden- tyfikowane jest ze /"słońcem lub z /"ogniem. Dla- tego często jest także symbolem — przede wszyst- kim ezoterycznego — poznania. W symbolice chrzęść, złoto jest symbolem najwyższej z cnót, miłości. Z/ofe tło na śrdw. obrazach tablicowych jest zawsze symbolem niebiańskiego światła. Roz- powszechnione jest wyobrażenie złota jako najbar- dziej intymnej i najświętszej tajemnicy ziemi. Wy- twarzanie złota przez alchemików, które wiązało się z szukaniem /" kamienia mądrości, trzeba pier- wotnie widzieć w ścisłym związku z dążeniem do oczyszczenia duszy symbolizowanej przez złoto. Oceniane negatywnie złoto niejednokrotnie odczu- wano z moralnego punktu widzenia jako kwintesen- cję wszelkich dóbr ziemskich (synonim ^pieniądza), a tym samym jako symbol przywiązania do świata lub skąpstwa. /"Ekskrementy. Zloty bażant ^ Bażant. Zloty cielec— zgodnie z podaniem sporządzony przez Aarona na Synaju bałwan przedstawiający cielę (lub byka), wokół którego Izraelici tańczyli, gdy Mojżesz otrzymywał tablice z Dziesięciorgiem Przykazań: symbol ciągłej pokusy popadnjęcia w kult Baala. która groziła ludowi Izraela. Taniec Zloty cielec: taniec wokół wokół złotego cielca jest dziś symbolem przesad- złotego cielca: relief z katedry w nego uganiania się za dobrami materialnymi. Regensburgu. XIV w Złote Runo — w mit. gr. strzeżona przez /"smoka i po pokonaniu wielu trudności zrabowana przez Jazona i innych Argonautów złota skóra barania. C.G. Jung widzi w Złotym Runie symbol celów, które — wbrew sądowi samego myślenia — osią- gane są w rozwoju jednostki. Złoty Wiek / Wiek. Zodiak — strefa po obu stronach ekliptyki (ca 18° szerokości, wewnątrz niej poruszają się także planety i księżyc), w której (pozornie) przebiega raz w roku słońce, podzielona na 12 gwiazdozbiorów względnie odpowiednich znaków Zodiaku, ze wszystkich miejsc na ziemi widziana jest tak samo, jednakże różne ludy albo widzą w niej różne obrazy (choć niemal zawsze — 12) lub różnie je nazywają, i tak np. znanemu nam Koziorożcowi w Babilonii odpowiadała Kozioryba. naszemu Rakowi u Chiń- czyków — Kot itd. Ze względu na zjawisko precesji (przesuwania się w przód zrównania dnia i nocy)
  • 183. Gwiazdozbiory przesuwa się też ciągle wyjściowy punkt liczenia Zodiaku znaków, tak że trzeba rozróżniać między znakiem i przyporządkowane im planety: Zodiaku a gwiazdozbiorem (np. 15 lutego 1978 r. Znaki wiosenne: słońce wchodzi w gwiazdozbiór Wodnika, a 19 lutego Baran (Mars) Byk (Wenus) 1978 r. w znak Ryb!) W astrologii poszczególne znaki Bliźnięta (Merkury) znaki letnie: Zodiaku odpowiadają różnym formom życia. Na temat Rak (Księżyc) Lew" motywów przyporządkowania poszczególnych (Słońce) Panna' (Merkury) znaków Zodiaku określonym charakterom i typom (jak Znaki jesienne: np. typ Panny czy typ Wodnika) istnieją liczne Waga • (Wenus) Skorpion" (Mars) Strzelec' (Jowisz) spekulacje, i tak np. przyjmuje się, że charakter Znaki zimowe: jakiejś pory roku uformowanej przez określony znak Koziorożec" (Saturn) Zodiaku w odniesieniu do przeżyć ludzkich łączy się Wodnik (Saturn względnie symbolicznie z charakterem zwierzęcia lub czegoś Uran) Ryby (Jowisz (kogoś) innego, wg czego (kogo) na- względnie Neptun) "„Dzienne domy" planet, pozostałe to „domy nocne" Zodiak: przedstawienie relacji między człowiekim a Zodiakiem: drzeworyt z niemieckiego kalendarza, Augsburg 1490 zwano daną konstelację. Powiązanie astrologii z alchemią dokonało się w wielu szczegółach za pośrednictwem znaków Zodiaku: w medycynie śrdw. aż po XVIII w. Zodiak jako system znaków makrokosmicznych znajdował odbicie w mikrokos- mosie, tak że kosmiczne znaki Zodiaku znalazły swoje odpowiedniki i przyporządkowania w or- ganizmie człowieka (obrazowo określanym mia- nem ,,puszczającego krew"). W wyobrażeniu kosmicznego /'kola Zodiak łączy się z symbolem / kręgu. W chrzęść, sztuce śrdw. przedstawienia Zodiaku (nierzadko związane z pracami miesię- cznymi) często spotykamy jako symbole upływają- cego czasu, zarazem jednak jako symbole boskiej niezmienności, a ponadto jako symbole sfer nie- biańskich. Pojedyncze znaki Zodiaku odnoszono niejednokrotnie do 12 apostołów lub też do różnych treści chrzęść., często zresztą zmieniając ich przy- porządkowanie znaczeniowe; np. interpretowano Barana jako symbol Chrystusa jako Baranka, Bliź- nięta jako Stary i Nowy Testament, Lwa jako symbol zmartwychwstania (Lew pokonuje Skorpiona jako
  • 184. symbol węża), Ryby jako Żydów i pogan, których ratuje woda chrztu wylana przez Chrystusa jako Wodnika, itd. Związywanie i rozwiązywanie — w praktykach magicznych bardzo częsta czynność symboliczna która ma na celu albo powstrzymywanie pewnych sil przez związywanie, albo ich uwalnianie przez rozwiązywanie. /• Wstęgi, ^ Węzeł. Zwierciadło — ze względu na odtwórczą i „reflek- syjną" funkcję myślenia jest ono symbolem po- znania, samopoznania, świadomości, jak również prawdy i jasności. Również symbol stworzenia, które ,,odbija" boską inteligencję; symbol czystego serca ludzkiego, które bierze w siebie np. Boga (w mistyce chrzęść.) lub istotę Buddy. W formie zwrotu spotykamy często porównanie: oko lub wzrok jako zwierciadło duszy. Ze względu na jego jasność zwierciadło jest symbolem słońca jako bezpośred- niego źródła światła, ale także symbolem księżyca; ze względu na swą bierność jest symbolem kobie- cości. w Chinach także symbolem kontemplujące- go, biernego mędrca. W Japonii, gdzie zwierciadło jest symbolem doskonałej czystości duszy, jak również bogini słońca, w licznych sintoistycznych świątyniach znajdują się święte zwierciadła. Ze względu na jego optyczne pokrewieństwo z powie- rzchnią wody, w kilku plemionach Czarnej Afryki stosuje się je jako symbol wody przy czarach ma- jących sprowadzić deszcz. W sztuce plastycznej Zwierciadło: średniowiecza i Renesansu spotykamy zwierciadło przedstawienie próżności w Statku Głupców zarówno jako symbol próżności i rozpusty, jak i Sebastiana Brania. roztropności i prawdy. W sztuce śrdw. spotykamy je Bazylea, 1494 poza tym jako symbol dziewiczości Marii, w której Bóg ..odzwierciedlił" swe podobieństwo w postaci swego Syna. W wierzeniach różnych ludów zwier- ciadłu przypisywano działanie apotropaiczne. Zwierzęta — często symbolicznie reprezentują przemożne siły boskie i kosmiczne, -jak również moce podświadomości i instynktu. Przedstawienia zwierząt na /' malowidłach naskalnych pozostają przypuszczalnie w ścisłym związku z mitologicznymi wyobrażeniami i ceremoniam i relig. U wielu ludów bogów przedstawiano w postaci zwierzęcej lub z głowami zwierząt (np. w Egipcie i w Indiach), nawet w chrześcijaństwie Duch Sw. reprezentowany jest przez zwierzę— ^gołębia. U ludów pierwotnych zwierzę często odgrywało pewną rolę jako „altęr ego" człowieka. W symbolicznym języku wielu kultur zwierzęta, również zwierzęta z bajek, noszą cechy ludzkie. Hybrydy zwierzęco-ludzkie często symbolizują duchowo-cielesną podwójną naturę człowieka. -^Symbole Ewangelistów, yMi-notaur, Zwierzęta: egip. bóg ^ofiara, ^Zodiak, ^centaur. Horus z głową sokoła
  • 185. Zwyczaje związane z życiem roślin — rytualne symboliczne czynności, które miały wywrzeć wpływ na wzrost roślin. Np. upragnioną wysokość zbóż symbolizowano przez odpowiednio wysokie skoki, żyzność względnie zapłodnienie ziemi przez rytualne oblanie jakiejś dziewicy wodą, itd. Źródło — ogólnie czczone jako początek życiodaj- nych sił, jako symbol czystości i płodnej obfitości; u wielu ludów, np. u Greków, personifikowane jako bósto kobiece. W Biblii niejednokrotnie symbol niewyczerpalnej energii duchowej i psychicznej. Źródło młodości / Źródło. Żaba — najczęściej interpretowana w ścisłym związku z /" wodą, przede wszystkim zaś z ^"desz- czem; uchodzi często za zwierzę lunarne i w Chinach wiąże się z zasadą in (/• in i jang). Analogicznie do przemiany ^bażant— /'wąż istniało w Chinach także wyobrażenie zmieniającej się z porami roku dominacji żaby lub /"przepiórki. W Japonii żaba uchodziła za przynoszącą szczęście. W Indiach znano wyobrażenie wielkiej żaby, na której wspiera się świat, zarazem widziano w niej symbol ciemnego życia związanego z materią lub — w sensie pozytywnym — żyznej matki-ziemi. W Biblii żaba jest uważana za zwierzę nieczyste. W Egipcie znano boginię o głowie żaby, która pomagała przy narodzinach oraz użyczała długiego życia i nie- śmiertelności; jednakże żaba była przede wszystkim symbolem zmartwychwstania, co przypuszczalnie Źródło: źródło życia jako tons mercurialis, z: łączy się zarówno ze zmianą postaci, jakiej ulegała w Rosarium philosophorum, swym rozwoju, jak i z przypuszczeniem, że żaba co 1550 roku na wiosnę rodzi się ze szlamu nilowego. Dla Ojców Kościoła żaba była symbolem diabła lub (ze względu na nieustanny hałas, który robi) symbolem heretyka. Śrdw. wierzenia ludowe widziały w żabie zwierzę czarownic; kostki żaby stosowano wówczas w czarach miłosnych. Żelazo — szeroko rozpowszechniony symbol siły, trwałości, nieugiętości. Niejednokrotnie także — np. w Chinach — przeciwstawiane /" miedzi lub brązowi jako metal nieszlachetny — szlachetnym. Żelazo i miedź niekiedy partycypują w przeciw- Żaba: dwie żaby tańczące stawieństwie symboli /"woda — y ogień, północ ku czci Szatana: wg — południe, /"czerń — /"czerwień, in — jang (/'in i przedstawienia w: Colin de Flancy, jang). Jednakże nie we wszystkich kręgach Dictionnaire infernal, 1845 kulturowych i nie pod każdym względem uważano żelazo za mniej wartościowe: i tak przede wszyst
  • 186. 2ó<w: wg hinduistycznego przedstawienia stworzenia świata (fragm.), w którym pramorze mleka wskutek periodycznych obrotów osi świata zmienione zostaje w masło; oś świata opiera się na żółwiu kim żelazo ze spadłych z nieba meteorów od- bierane jest często jako niebiańskie i boskie. Żela- zo i żelazne sprzęty uchodzą z jednej strony za ochronę przeciw złym duchom, z drugiej jednak za ich narzędzie. Z podobnymi wyobrażeniami łączy się również takt, że w Starym Testamencie przy budowie świątyni Salomona zakazano posługiwa- nia się żelaznymi narzędziami: obawiano się, że żelazo może wypędzić siły numinotyczne obecne w kamiennym ołtarzu. Z takich samych racji w róż- nych kulturach unikano posługiwania się żelaznymi narzędziami przy zabijaniu zwierząt ofiarnych. W alchemii żelazu odpowiada Mars, którego opisy- wano jako planetę męską, planetę wojny i sporu, gorącą i suchą, sprowadzającą pioruny i burze, pobudzającą do dzikości i okrucieństwa. /" Metale. Żeń-szeń — ze względu na przypominający czło- wieka kształt jego korzeni, podobnie jak /" airauna i in., uchodził w Chinach za roślinę obdarzoną szczególnymi siłami przedłużającymi życie. Ponie- waż przypisuje się jej także zdolność wzmacniania siły męskiej, łączy się ją z zasadą jang (/" in i jang). Żniwo — symbol spełnienia; w sztuce chrzęść. często symbol Sądu Ostatecznego. Żółć — bardzo jasna barwa, bliska symbolicznemu znaczeniu /" złota, /• światła i /"słońca; podobnie jak złoto, często symbol wieczności i przemienie- nia. Jako barwę jesieni spotykamy żółć często także jako kolor dojrzałości. W Chinach przeciw- stawiano ją /"czerni, zarazem jednak, kompleme- ntarnie, ściśle z nią wiązano, odpowiednio do różnorakich relacji między obu zasadami jang (żółć) i in (czerń); /" in i jang. Tak np. żółć powstaje z czerni, jak ziemia z prawód. Ponieważ żółć oznacza ośrodek wszechświata, jest także barwą cesarza. Niejednokrotnie wyraźnie rozróżniano wszelkie niuanse żółci, jak np. kolor złotożółty = dobry, jasny; kolor żółty jak siarka = zły, diabelski. W islamie złotożółty kolor oznacza mądrość i dobrą radę, blada żółć — zdradę i oszustwo. W średniowieczu dominowały negatywne znaczenia żółci: jako barwy zawiści (podobnie jak w sta-roż. Egipcie) lub jako haniebnej barwy na ubraniach Żydów, heretyków i prostytutek. W sensie pozytywnym spotykamy żółć w śrdw. malarstwie tablicowym przede wszystkim jako zastępującą złoto. Żółw — odgrywał dużą rolę przede wszystkim w mit. Indii, Chin i Japonii. Rysunki na jego pancerzu pod wieloma względami interpretowano jako wzór struktur kosmicznych. Często spotykamy go lub tylko jego nogi jako podporę wszechświata,
  • 187. niebiańskiego tronu, prawód lub np. Wysp Nie-
  • 188. Żywioły śmiertelnych. W zimę, północ i wodę. W starożytności ze względu na swoje liczne potomstwo był mitach mongolskich symbolem płodności i jako taki poświęcony był Afrodycie (Wenus), a poza tym ze pojawia się złoty względu na falliczną formę głowy poświęcony był także Panowi. Z uwagi na jego żółw, który nosi na wycofywanie się do skorupy pojmowano go także jako symbol domowych cnót. Żółw sobie centralną s jednak uchodził również — przede wszystkim na Wschodzie i na Zachodzie o ile górę wszechświata. uległ wpływom wschodnim — za zwierzę demoniczne. pozostające w przymierzu z W sklepionym ciemnymi siłami: na to wskazują np. wyobrażenia, które żółwia (ciemność) pokazują pancerzu żółwia nie- w walce z y kogutem (światło). Dla Ojców Kościoła chętnie żyjący w błocie żółw jednokrotnie (błotny) często jest symbolem niekczemności samych pożądań zmysłowych. widziano odbicie Ponieważ jednak w starożytności z jego skorupy (deka rezonansowa) wytwarzano nieba, które — zgod- liry, przeto w literaturze chrzęść, był on zarazem symbolem moralnej przemiany nie z wcześniejszymi grzesznego ciała przez ducha. Żuk gnojnik y Skarabeusz. Żuraw — w Chinach i wyobrażeniami — Japonii symbol długiego życia i nieśmiertelności (schodzenie na szczudłach), wznosi się nad ponieważ wierzono, że może on żyć tysiąc lat. Biała barwa jego upierzenia stała się płaską tarczą ziemi symbolem czystości, czerwone pióra na głowie uchodziły za oznakę siły życia i w postaci pancerza związku z ogniem. W Indiach brzucha. Sam żółw pojawia się w ten sposób jako pośrednik między niebem a ziemią lub też jako symbol wszechświata. Ponieważ żółw żyje bardzo długo, przeto często spotyka się go także — np. na chińskich nagrobkach — jako symbol nieśmiertel- ności; dlatego z jego pancerza i mózgu przygotowywano eliksiry rzekomo przedłużające życie. W Japonii (gdzie przypisywano mu życie trwające 12000 lat) przedstawiano go często razem z y sosną i ^"żurawiem, dwoma innymi symbolami nieśmier- telności. Jego długowieczność, jak również tajemnicze, interpretowane jako pismo znaki na jego Żywioły: człowiek jako grzbiecie, czyniły mikrokosmos pod wpływem zeń poza tym planet i czterech żywiołów; wg rysunku piórkiem z symbol mądrości. Glossarium Salomonis, Również w Afryce, Priifening, ok 1160 r. gdzie niejednokrotnie przedstawiano go z grzbietem w formie szachownicy, jest on symbolem mądrości, zręczności i siły, także tu jego pancerz uchodzi za symbol sklepienia nieba. Ponieważ może on wycofać się do swej skorupy jak do innego świata, przeto, w szczególności w In- diach, jest symbolem koncentracji i medytacji. W Chinach żółw ucieleśnia poza tym
  • 189. żuraw był symbolem .jest symbolem nieśmiertelności. /"Myrra, s Kadzidło. złośliwości i zdrady. Żywioły — podstawowe zasady nadające strukturę światu; często U kilku afryk. ludów przyporządkowywano im różne podstawowe zjawiska z innych dziedzin bytu. ukoronowany żuraw Chińska nauka o żywiołach powstała już w II tyś. p.n.e.; pojawia się jako należały do nich: woda, ogień, drewno, metal i ziemia. Wodzie odpowiadała liczba symbol mowy i 1, głębia, zima i północ; odpowiednio też przyporządkowywano: myślenia, m.in. ze ogniowi — 2, wyż, lato, południe; drewnu — 3, wiosnę, wschód; metalowi — 4, względu na jego jesień, zachód; pozornie ziemia, której odpowiada liczba 5, jest elementem kontemplatywną postawę. Ponieważ żuraw jako ptak wędrowny powraca regularnie z po- czątkiem roku, przeto uchodził także za symbol wiosny. Z tego względu oraz ze względu na jego rzucające się w oczy tokowanie (taniec żurawi) był on, przede wszystkim u Greków i Rzymian, również symbolem miłości i radości życia. Żywica — ze względu na jej trwałość i dlatego, że często uzyskuje się ją z wiecznie zielonych drzew,
  • 190. pośredniczącym. Większość innych kultur rozróż- nia, podobnie jak Grecy (najpierw Empedokles), 4 żywioły: /• ogień, y powietrze, y wodę i uziemię. Eter — od czasów Arystotelesa pojmowany niejednokrotnie jako ,,piąty żywioł" — jako element jasny i promienny znajdujący się nad bliską ziemi ^ patrz (przy odsyła niderl, = niderlandzki warstwą powietrza odpowiada zarazem ogniowi czach) np. = na przykład D ilustracja ok. = około arab. = arabski piast. = plastyczny archit. architektoniczny płd. = południowy bizant. = bizantyński ptn. = północny celt. celtycki p.n.e. = przed naszą erą chin. chiński pocz. = początek chrzęść. = chrześcijański r. = rok egip. egipski relig. = religijny i powietrzu. Nauka o temperamentach powiązała 4 europ. = europejski rz. = rzymski żywioły z 4 temperamentami: ogień z cholerycz- filoz. filozoficzny skand. == skandynawski nością, powietrze z sangwinicznością, wodę z fleg- matycznością, ziemię z melancholią. Z czterema fr. francuski słów. = słowiański żywiołami łączy się także 4 fazy życia człowieka, frag. fragment sta róż. = starożytny soki cielesne, organy ciała, 4 pory dnia i (jak już germ. = germański śrdw. = średniowieczny uprzednio w Chinach) 4 pory roku. C.G. Jung mówi gr. grecki św. = święty niekiedy o dawnym rozróżnieniu między męskimi hebr. hebrajski tzn. = to znaczy aktywnymi zasadami, ogniem i powietrzem a zasa- hist. historyczny tzw. = tak zwany dami żeńskimi biernymi, wodą i ziemią. Wolno- mularze powiązali cztery żywioły symbolicznie ze ind. - indyjski w. = wiek stopniami rozwoju duchowego: człowiek rodzi się z iran. = irański wg = według ziemi i stopniowo jest oczyszczany przechodząc jap. japoński wt. = włoski przez wodę. powietrze i ogień. Renesans chętnie kat. katolicki wsch. = wschodni ukazywał żywioły pod postaciami antycznych bo- tac. = łaciński zach. = zachodni gów: ziemię przez Kybele, wodę przez Neptuna. powietrze przez Junonę, a ogień przez Wulkana. m.in. = między innymi zw. = zwany Alchemicy obok 4 żywiołów gr. filozofów przyrody muzutm. = muzułmański żyd. = żydowski znali jeszcze tzw. żywioły (elementy) ,,filozoficzne" niem. = niemiecki ^sól, / siarkę i rtęć (/•Mercurius). Wykaz skrótów Żywioły: człowiek między czterema żywiołami: wg drzeworytu H. Weiditza w: Historia Naturalis Pliniusza, Frankfurt. IM?