Leksykon
 symboli



 1000 haseł 450
    ilustracj
Tytuł oryginału: Herder Lexikon. Symbole.




 © Verlag Herder Freiburg im Breisgau 1978, 1990 © Copyright for the
 Polish...
WStęP


Każdy język funkcjonuje jako nosiciel i przekaziciel
znaczeń. Toteż podobnie jak każdy język, tak i język
symboli ...
my także różne przesądne spekulacje, które przecież często zasadzają
się na myśleniu symbolicznym. Względnie dużo miejsca ...
Abracadabra, Abrakadabra — znane już z pism
późnogr. zaklęcie, przypuszczalnie związane z
określeniem /• Abraxas. Umieszcz...
stkich sił psychicznych; w marzeniach sennych
                              pojawia się m.in. w postaci Starego Mędrca.
  ...
ntu odnosi się prawdopodobnie do jego kolców:
pokazuje on, że całkowicie rozwiązano jakieś trud-
ne zadanie.
Aksamitka, fi...
wano się na nią w tym znaczeniu w różnych
                               przysłowiowych zwrotach. /'Żeń-szen. Ambrozja — w...
pogrzebowych często trzymany jest za górną część,
pętlę (symbolizując klucz, który otwiera królestwo
zmarłych?). Chrześcij...
Noe, jego rodzina i wybrane zwierzęta wyratowali się z
                              potopu. W arce Noego widziano pierwow...
Teresa z Aviti

określonej kategorii świętych (ogólne atrybuty
świętych, np. zwój lub księga apostołom i nauczy-
cielom Ko...
Żydów i dużą ich część wziął do „niewoli babilońs-
                             kiej", stąd negatywna ocena Babilonu przez...
W starożytności jedno z najczęstszych zwierząt
ofiarnych. Egipskiego bo-ga-stwórcę Chnuma
przedstawiano z głową barana. Gr...
ści, niewinności i czystości. W starożytność obok ^
barana najczęściej składane zwierzę ofiarne,
dlatego też symbol Chryst...
Bazyliszek:
grawerunek na relikwiarzu   Bez czarny (dziki) — krzew lub drzewo o białych
św. Elżbiety w Marburgu     pachną...
wesela, inicjacji i śmierci; jest barwą żałoby np. w
krajach słowiańskich i w Azji, przez pewien czas
także na fr. dworze ...
jego szaty stały się „białe jak śnieg"; białe uroczyste
szaty oblubienic, kandydatek do zakonu i przy-
stępujących do pier...
na trwały firmament nieba — barwa wierności.
                             Również barwa tego, co nierzeczywiste, fantastyc...
nie ptak wędrowny bocian jest symbolem zmart-
wychwstania; ponadto ma on przynosić dzieci
(przypuszczalnie m.in. dlatego, ...
powszechniona roślina koszyczkowa zawierająca




     Brzoza
                    sok mleczny; znana od dawna jako lecznic...
męskiej wojowniczości, dzikości: ze względu na
swą aktywność pozostaje w symbolicznym
związku ze y słońcem, ze względu na ...
byka i / krowy, ze względu na swój kształt przypo-
minający sierp księżyca, były jego symbolem). Byk
był u wielu ludów nad...
bezrozumne, i najczęściej interpretowano je jako
                              alegorię cech zwierzęcych człowieka. Cechy ...
Chleb — jeden z najważniejszych pokarmów, a
zarazem symbol pokarmu duchowego. Do opisanych
w Starym Testamencie ofiar nale...
Ciasto — symbol nieukształtowanej materii lub też
                             połączenia / wody i uziemi. Wyrabianie i fo...
potępienia. Cierniowa korona Chrystusa jest
zarazem symbolem bólu, jak i szyderstwa. Tonsura
mnichów pozostawała także w z...
i materialnych. Także różne zestawienia węgiel-nicy i
                            cyrkla mogą symbolizować stosunek ducha ...
ność (np. w Japonii, w ramach ceremonii ślubnej).
W literaturze muzułm. spotykamy czarę jako symbol
ludzkiego       serca;...
one, jest ambiwalentna pod względem symbolicz-
                          nym; pozytywnie: barwa życia, miłości, ciepła,
  ...
Czosnek — u wielu ludów, przypuszczalnie ze
względu na jego mocną woń, którą symbolicznie
interpretowano jako siłę odstras...
Ćma — jako / motyl nieodparcie przyciągany przez
/ światło, w którym się spala, jest symbolem
mistycznej, ofiarnej i bezin...
Delfin: różne przedstawienia delfina na monetach antycznych




Deszcz— na całym świecie rozumiany jako symbol
niebiańskie...
w literaturze taoizmu: szeroka, otwarta dolina sym-   wyższego rozwoju duchowego także klasztory
                         ...
szych materiałów używanych przez człowieka
pierwotnie często utożsamiane z materią w ogóle
lub z materia prima. Dlatego te...
jącym się co rok listowiem jest przede wszystkim
                            symbolem pokonującego stale śmierć odradzania...
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Leksykon Symboli   1000 Haseĺ‚[1]
Nächste SlideShare
Wird geladen in ...5
×

Leksykon Symboli 1000 Haseĺ‚[1]

33,358

Published on

0 Kommentare
5 Gefällt mir
Statistiken
Notizen
  • Hinterlassen Sie den ersten Kommentar

Keine Downloads
Views
Gesamtviews
33,358
Bei Slideshare
0
Aus Einbettungen
0
Anzahl an Einbettungen
0
Aktionen
Geteilt
0
Downloads
188
Kommentare
0
Gefällt mir
5
Einbettungen 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Leksykon Symboli 1000 Haseĺ‚[1]"

  1. 1. Leksykon symboli 1000 haseł 450 ilustracj
  2. 2. Tytuł oryginału: Herder Lexikon. Symbole. © Verlag Herder Freiburg im Breisgau 1978, 1990 © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo ROK Corporation SA, Warszawa 1991 Redaktor prowadzący Roman Jarosinski Redaktor techniczny Grzegorz Bączkowski Wydanie I ISBN 83-85344-23-3
  3. 3. WStęP Każdy język funkcjonuje jako nosiciel i przekaziciel znaczeń. Toteż podobnie jak każdy język, tak i język symboli żyje dzięki napięciu między tym, co oznacza, a tym, co oznaczane. Jednakże podczas gdy jednostki językowe, takie jak np. słowo, są jedynie przyporządkowane każdorazowemu przedmiotowi, który mamy na myśli, to symbol wiąże możliwie najściślej to, co oznacza, z tym, co oznaczane. Czasami — przede wszystkim w mityczno-magicznym obrazie świata — więź ta była tak ścisła, że często była równoznaczna z tożsamością. Toteż liczne znaczenia, przez nas odczuwane jeszcze tylko jako symbole, pierwotnie były bezpośrednio rozumianymi wypowiedziami odnoszącymi się do różnych rzeczywistości; i tak słońce nie było symbolem boskiej światłości, lecz samo było bogiem, wąż nie był symbolem zła, lecz sam był zły, czerwień zaś nie była tylko symbolem życia, lecz sama była siłą życia. Dlatego rzadko można wyraźnie wyznaczyć granice między wyobrażeniami mitycznymi czy magicznymi a myśleniem symbolicznym. Dalszą charakterystyczną cechą symbolu jako nosiciela znaczenia jest jego nader wyraźna wieloznaczność, która często może posunąć się do tego, że wręcz przeciwstawne znaczenia zbiegają się w jednym symbolu. Podczas gdy wieloznaczność wypowiadanych lub pisanych znaków języ- kowych możemy unieważnić lub złagodzić przez dodanie dalszych znaków i przez przestrzeganie reguł gramatycz- nych, to wieloznaczność jakiegoś symbolu możemy za każ- dym razem wyrazić tylko nader niecałkowicie lub niejasno w powiązanych opisach: Pełnia symbolicznego obrazu pozostaje ostatecznie niewyrażalna, zastrzeżona wewnętrznemu oglądowi. Z obu wspomnianyni trudnościami spotyka się każdy, kto bada symbole. Niniejszy tomik stanął ponadto w szczególny sposób przed problemem wyboru, jako że podejmuje próbę podania na małej przestrzeni informacji o symbolach z licznych kręgów kulturowych. Przytaczamy tu przede wszystkim takie symbole, których współcześni mieszkańcy Europy Środkowej są jeszcze świadomi lub którym są bliskie. Pojęcie ,,symbol" rozumiemy przy tym dosyć szeroko, jakkolwiek alegoriami i znakami z braku miejsca właściwie nie mogliśmy się zająć. Uwzględniliśmy przede wszyskim ,,stare" wyobrażenia symboliczne, które u różnych ludów często przez całe tysiąclecia były żywe lub też jeszcze są żywe (dlatego z reguły jako źródło podawaliśmy nie stare Chiny, stary Egipt itd., lecz jedynie Chiny, Egipt itd.). Poza tym niekiedy przytaczamy tu takie przypominające symbole wyobrażenia obrazowe, które żyją w naszej świadomości np. jako zwroty lub jako wyrażenia w mowie potocznej; uwzględniliś-
  4. 4. my także różne przesądne spekulacje, które przecież często zasadzają się na myśleniu symbolicznym. Względnie dużo miejsca zajmują jeszcze bliskie myśleniu mitycznemu obrazowe interpretacje świata (np. kosmogoniczne lub alchemiczne). Nie zajmowaliśmy się natomiast postaciami mitologicznymi, jak np. bogami czy herosami; wyjątek stanowią różne potwory lub zwierzęco-ludzkie stwory antyku (np. centaur, chimera, furie), które w naszym dzisiejszym języku często odgrywają rolę przypominających symbole obrazów. Grupy symboli takich, jak symbole maryjne, prawne, seksualne i symbole śmierci, ze względu na zgromadzoną pełnię materiału, poza kilkoma wyjątkami (np. pory roku) nie znalazły tu miejsca. Psychoanalityczne interpretacje symboliczne zostały umyślnie przytoczone tylko wtedy, kiedy w wyjątkowy sposób wiązały się z myśleniem psychologicznym. Naturalnie, zasadniczo każda interpretacja symboliczna ma znaczenie psychoanalityczne. W niniejszym tomiku czytelnik znajdzie w formie przykładów przegląd bogactwa typów ludzkiego myślenia symbolicznego i zarazem pobudkę do własnych dalszych poszukiwań. Oby więc książka ta przyczyniła się do tego, abyśmy— my, którzy często aż nadto łatwo zbywamy symbole jako mętne wytwory myślenia przedpojęciowego — nie tylko przyjmowali zalew obrazów, w którym zatapiają nas środki masowego przekazu, lecz także reaktywowali zanikające w toku rozwoju resztki naszego obrazowego myślenia. Albowiem symbol nie jest wprawdzie nigdy tak precyzyjny, jak abstrakcyjne słowo, jednakże zawsze przynosi nam bardziej złożoną rzeczywistość.
  5. 5. Abracadabra, Abrakadabra — znane już z pism późnogr. zaklęcie, przypuszczalnie związane z określeniem /• Abraxas. Umieszczano je jako napis na amuletach, przede wszystkim w schemacie znikania ( y Q), żeby spowodować ,,zniknięcie" chorób. Abraham — patriarcha biblijny, często pojmowany jako postać symbolizująca nowy rodzaj ludzki; reprezentuje on wybranego przez Boga człowieka, który pobłogosławiony został spełnieniem obietnic (bogactwo, potomstwo); uchodzi poza tym za pra- wzór bezwarunkowej, posłusznej wiary i pozbawio- nej wątpliwości gotowości do ofiary.,,Ofiarowanie" przezeń swego syna Izaaka niejednokrotnie interp- retowano jako symboliczną zapowiedź Męki Chrys- tusa. Przedstawienia /ona Abrahama stanowią symbol bezpieczeństwa wiernych w Bogu: Abraham, który w Nowym Testamencie uchodzi za uprzywilejowanego w Raju, trzyma na swym łonie w chuście grupę wybranych; niekiedy również spotyka się wyobrażenie Łazarza na łonie Abrahama (w odniesieniu do przypowieści o biednym Łazarzu). Abrakadabra /'Abracadabra. Abraxas, Abrasax — magiczne zaklęcie, wg gnos-tyki gr. imię boga roku; słowo to przypuszczalnie składa się z początkowych liter hebr. imienia Boga. Siedem liter tego imienia ma wartość liczbową 365 (a = 1, b = 2, r - 100, x = 60, s - 200). Słowo to znajdujemy jako magiczny znak i symbol pełni (m.in. zapewne także w odniesieniu do liczby ^ siedem) w hellenistycznych papirusach magi- V}) cznych, również na staroż. i śrdw. amuletach z ka- y mienia, najczęściej w połączeniu z postacią o łudź- [; kim tułowiu z głową koguta, ludzkimi rękami i węża- fl mi zamiast nóg. Abracadabra: abracadabra w schemacie Acedia (gnuśność) — kobieca personifikacja jed- zanikania nego z 7 grzechów głównych, jedzie na ośle; symbolem jest m.in. ptak struś z głową w piasku. Abraham: tono Abrahama; miniatura z XII Adam — w biblijnej opowieści o Stworzeniu re- w. prezentuje pierwszego człowieka, tj. człowieka w ogóle. W sztuce przedstawiany stosunkowo rzad- ko bez Ewy ( yAdam i Ewa). Wg legendy Golgota — ,,miejsce czaszek" — była grobem Adama, często symbolizowanym przez czaszkę Adama, którą można znaleźć (czasami wraz z żebrem, z którego powstała Ewa, lub z całym szkieletem) pod krzyżem w przedstawieniach Ukrzyżowania: jest to symboliczna aluzja do Chrystusa jako nowego Adama. W alchemii Adam często reprezentuje materia prima. U C.G. Junga Adam symbolizuje ,,człowieka kosmicznego", pierwotną całość wszy-
  6. 6. stkich sił psychicznych; w marzeniach sennych pojawia się m.in. w postaci Starego Mędrca. Adam i Ewa — wg biblijnej opowieści o Stworzeniu Abraxas: gemma z ucieleśniają pierwszą, tj. typową Abraxas. ludzką. symbolem parę Najpopularniejsze przedstawienie: kuszenie przez -"węża w Raju, często ukazywane wraz z pierwszym pojawieniem się wstydu i wygnaniem z Raju. Adama i Ewę znajdujemy także po obu stronach krzyża Chrystusa, jako reprezentujących wszystkich ludzi, którzy postępując za Chrystusem znajdą zbawienie. Nierzadko obok Adama i Ewy spotykamy symboliczne wizerunki: -^baranek u stóp Ewy wskazuje na Chrystusa jako jednego z jej potomków; owce, kłosy i narzędzia wskazują na pracę, którą trzeba wykonywać poza Rajem. Adam i Ewa: Ewa Agat — od czasów staroż. wysoko ceniony drogi podaje Adamowi jabłko; katedra w Reims, XIII w kamień; uchodził za środek leczniczy i afrodyzjak, jak też za kamień chroniący m.in. przed niepogodą, ukąszeniem węży i złym spojrzeniem. Agawa, a/oes — wspomniany w Biblii a/oes to wysokie drzewo, z którego uzyskiwano bardzo wartościowy, gorzki i pachnący olej; często stoso- wano go razem z ymyrrą. Aloes i jego olej uchodziły za symbol pokuty i wstrzemięźliwości. Pozostaje on również w symbolicznym związku ze śmiercią Chrystusa, ponieważ wspomina się go w scenie złożenia Chrystusa do grobu. Nader długowieczna agawa [również, stuletni aloes) wypuszcza tylko raz wysoką łodygę z licznymi kwiatami, a potem ob- umiera; w średniowieczu uchodziła za symbol dziewiczego macierzyństwa Marii. Aigis, eg/da — tarcza Zeusa, tarcza wykuta przez Hefajstosa, w środku przedstawienie głowy Gorgony ( /•Gorgoneion). Na podstawie złych interpretacji etymologicznych w posthomeryckich opowiadaniach uważano, że była ona obciągnięta skórą -"kozy Amaltei; Zeus pożyczał ją m.in. Atenie. Eg/da była symbolem opieki bogów, toteż jeszcze dzisiaj posługujemy się zwrotem „pod egidą". Interpretacja egidy jako symbolu burzy i chmur burzowych jest sporna. Akacja — drzewo często utożsamiane z robinią lub mimozą. Drewno prawdziwej akacji jest bardzo trwałe, toteż uchodziło za symbol niezmienności. Akacja jest zwłaszcza u wolnomularzy symbolem czystości, nieśmiertelności i wtajemniczenia. Akant—roślina cieplejszych krajów przypominającą oset. Ząbkowane, głęboko wycięte liście dwóch rodzajów akantu występujących na obszarze śród- ziemnomorskim stały się wzorem liściastego or- namentu w szczególności na kapitelach korync-kich; Akant: u góry kwiat i liść, stosowano je również jak ornament wypełniający u dołu akant na kapitelu powierzchnię. Symboliczne znaczenie aka
  7. 7. ntu odnosi się prawdopodobnie do jego kolców: pokazuje on, że całkowicie rozwiązano jakieś trud- ne zadanie. Aksamitka, firletka— rozpowszechniona w Europie i Azji Ptn. roślina łąkowa o różowoczerwonych kwiatach; w śrdw. sztuce chrzęść, atrybut Marii. Alchemia — zapoczątkowana zapewne głównie w Egipcie i rozwinięta w średniowieczu i we wczesnych czasach nowoż. teoretyczna i eksperymentalna nauka o substancjach chemicznych. Alchemia była szczytowym punktem myślenia symbolicznego i przenikania; poza tym pozostawała w ścisłym związku z astrologią i medycyną. Praktyki alchemi- czne zmierzały przede wszystkim do uszlachet- nienia substancji i do mistycznego zjednoczenia Aksamitka mikro-i makrokosmosuoraz—co się z tym wiązało — do oczyszczenia duszy. Za y żywioły — poza czterema żywiołami gr. filozofii przyrody ( y o-gień, / woda, y powietrze, i uziemia)—alchemicy uważali także ,,żywioły filozoficzne" y sól, /• siarkę i rtęć ( y Mercurius). Alfabet -"Litery. Alkohol, woda ognista — symbolizuje zjednocze- nie przeciwstawnych żywiołów ^ ognia i /•wody, będąc tym samym również symbolem siły życia. Aloes /• Agawa. Alfa — pierwsza litera gr. alfabetu i pierwsza litera słowa arenę = początek; zarówno w Biblii, jak i w sztuce i literaturze chrzęść., symbolizuje prapo- czątek. y Alfa i Omega. Alfa i Omega, A i n — początkowe i końcowe litery gr. alfabetu, które ,,zawierają" wszystkie inne litery, tym samym symbol pełni, całości, Boga i w szczególności Chrystusa, jako Pierwszego i Alfa i Omega: Alfa Ostatniego (częsty motyw towarzyszący mono- i Omega z monogramem gramowi Chrystusa). Teilhard de Chardin wykorzy- Chrystusa stał obie litery do zilustrowania swojej teorii ewolu- cji. y Alfa, y Omega. AIrauna: airauna z AIrauna — nazwa korzenia mandragory względnie ,,Hortus sanitatis", mandragoli, rośliny z rodzaju psiankowatych, która Niemcy 1485 r. zgodnie z wierzeniami ludowymi wyrastała pod szubienicami ze spermy wisielców (dlatego też ten korzeń często nazywano ,, człowieczkiem spod szubienicy"). Kłącze airauny ma kształt przypomi- nający buraka, o wielu rozgałęzieniach, często też przypomina postać ludzką. AIrauna od dawna znaj- dowała wielorakie zastosowanie jako środek lecz- niczy i magiczny, jak również jako afrodyzjak. Toteż np. w Egipcie i u Hebrajczyków uchodziła w różnych czasach za magicznie skuteczny symbol miłości i płodności. W śrdw. wierzeniach ludowych przypisywano airaunie zdolność przynoszenia szczęścia, płodności i bogactwa; odtąd wielokrotnie powoły-
  8. 8. wano się na nią w tym znaczeniu w różnych przysłowiowych zwrotach. /'Żeń-szen. Ambrozja — w starożytności pokarm bogów, często wymieniany obok nektaru, zapewniała nieśmiertelność. W literaturze chrzęść. Słowo Boże i Eucharystia niejednokrotnie są symbolicznie określane jako ambrozja. Amen — w żyd. nabożeństwie synagogalnym, w Nowym Testamencie, we wszystkich liturgiach chrzęść, oraz w islamie liturgiczna formuła uznania i potwierdzenia. W Apokalipsie Chrystusa nazywa się symbolicznie „Amen". /• Dziewięćdziesiąt dziewięć. Ametyst — w starożytności uchodził za środek przeciwko truciźnie i pijaństwu (amehysios = nie pijany). W chrzęść, symbolice oznaczał pokorę, ponieważ ma barwę skromnego fiołka, jak również był symboliczną aluzją do Męki Chrystusa ( y fiolet). Ametyst uchodził poza tym za jeden z kamieni węgielnych niebiańskiej Jeruzalem ( ^Jeruzalem niebiańska). Amulet — mały przedmiot najczęściej noszony przy sobie, który w ramach magicznego obrazu świata Amulet: 1. służy ludziom jako magiczna moc chroniąca Astrologiczny amulet (przeciwko duchom, złemu spojrzeniu, nieszczęściu, przeciwko chorobie, 2. chorobie) i przynosi szczęście. Często osobliwość lub Obronny amulet z rogu formę przedmiotu uważano za symboliczny wyraz bawołu przeciwko „złemu spojrzeniu", 3. Ptasi amulet presji wywieranej na szczególnych mocach losu. Do Tunguzów (Syberia), 4. przeważających typów amuletu należą: y róg, gady, Amulet z figą (figa pająki, liście koniczyny ( y koniczyna), przeciwko zawiści i obsceniczne /'figi, kamienie szlachetne i oszczrstwu) używany przede wszystkim w półszlachetne, imiona lub litery, rzucające się w oczy krajach południowych, 5. formy natury ( ^ airauna), ale także obrazki świętych Amulet-medallon z itd. Noszenie ozdób wiąże się przypuszczalnie ze pentagramem. zwyczajem noszenia amuletów. Amulety były znane już w czasach prehist., w szczególności rozpowszechnione na Starożytnym Wschodzie i w Chinach; w Egipcie mumie chroniono przed ,,śmiercią" za pomocą amuletów. Zwyczaj posiadania amuletów praktykowany jest częściowo do dzisiaj. /"Abracadabra, ^Abraxas, /"Pentagram, ^Formuła Sator-Arepo. Anemon — w starożytności symbol przemijalności, ponieważ nie jest długotrwały (anemos oznacza po gr. ,,wiatr"). Kwiat Adonisa, którego Wenus zmieniła w purpurowoczerwony anemon. W chrzęść. języku symbolicznym anemony oznaczają przelaną krew świętych (obok róż i margerytek). Angelica / Dzięgiel. Ankh — egip. krzyż lemniskatyczny, symbolizuje zapłodnienie ziemi przez słońce, jak również życie. Występuje w sztuce egip., przede wszystkim w rękach bogów i królów. W przedstawieniach rytuałów Anemony
  9. 9. pogrzebowych często trzymany jest za górną część, pętlę (symbolizując klucz, który otwiera królestwo zmarłych?). Chrześcijanie egip. (kopto-wie) przejęli ten znak jako symbol życiodajnej siły krzyża Chrystusowego. Ankh: adoracja Morusa o Ankh: bogini Nut ze znakiem głowie sokola z dyskiem ankh na każdym przegubie słonecznym i znakiem ankh niesie słońce: na kolanach; z papirusu z Ani malowidło z grobu nr 2 Chabeket, XX dynastia Apokalipsa — ostatnia kanoniczna i jedyna profetyczna księga Nowego Testamentu, napisana przez św. Jana na Patmos; zawiera 7 listów do gmin chrzęść, w Azji Mniejszej oraz trudno zrozumiałe wizje bezpośrednio oczekiwanego końca świata i nadchodzących okropności, panowanie Antychrysta i jego pokonanie. Apophis /•Wąż. Arbor philosophica, Arbor Dianae, drzewo filozofów, srebrne drzewo — zjawisko krystaliza- cyjne powstałe w wyniku zmieszania roztworu azotanu srebra z rtęcią przypominające kształtem drzewo i gałęzie; dla alchemików było symbolem i dowodem ,,rosnącej na wzór roślin natury" metali, Pojęcie to opisuje poza tym najczęściej dwanaście ..alchemicznych operacji" (calcinatio, solutio, ele-mentorum separatio, coniunctio, putrefactio, coa-gulatio, cibatio. sublimatio, fermentatio, exaltatio. augmentatio, preiectio), których wzajemne związki często przedstawiano obrazowo w formie rozgałęzionego drzewa. Archetypy (gr.) — pratypy, zgodnie z filozofią późnego antyku praobrazy, czyli idee. istniejące w świecie duchowym. C.G. Jung zastosował to pojęcie dla określenia powszechnych i ogólnoludz- kich symbolicznych postaci i obrazów, które można spotkać zarówno w marzeniach sennych, jak i mi- tach, baśniach itd. (nieświadomość zbiorowa) i któ- re umożliwiają ludziom w obrazowy sposób wgląd w ciągle powracające struktury podstawowe roz- woju indywidualnego. Arka — w Biblii arka Noego, ostatek na którym
  10. 10. Noe, jego rodzina i wybrane zwierzęta wyratowali się z potopu. W arce Noego widziano pierwowzór wybawienia, jakie przynosi chrzest. Jest ona również symbolem Kościoła, poza tym symbolizuje całość świętej wiedzy, która nie może zaginąć. C.G. Jung mówi o arce jako symbolu łona matki. Arką Przymierza nazywano arkę Izraelitów; również określano tak Matkę Boską jako Pośredniczkę zbawienia. Arnika — kupalnik górski, roślina koszyczkowa o żółtych, aromatycznych kwiatach, była zielem leczniczym już u Germanów. Pierwotnie poświęcona germ. Bogini-Matce Frij, później Marii, uchodziła także za roślinę chroniącą przed piorunem, czarownicami i czarami. Aron — roślina z rodziny obrazkowatych o kwiatostanie w kształcie kolby i białawej, Arnika przypominającej lilię przysadce; w średniowieczu atrybut Marii. Ponieważ roślina ta przywodzi na myśl okrywającą się zielenią laskę Aarona, jak ona, pozostaje w związku z symboliką zmartwychwstania. Asfodel—zlotowtos, w obszarze śródziemnomorskim typowa roślina o białym kwiatostanie i mięsistych, zawierających cukier korzeniach. U Greków i Rzymian roślina umarłych (dlatego poświęcona Hadesowi i Persefonie); jej korzenie uchodziły za pokarm zmarłych, niekiedy sądzono (Homer), że błądzą oni po łąkach ąsfodelowych. Poza tym asfodel uchodził za środek obrony przed złymi duchami. W średniowieczu wiązano asfodel z planetą Saturn. Aspis — y Wąż lub ^Smok (niekiedy także zwierzę czworonożne), w rzeźbie archit. i w śrdw. malarstwie Aspis: przedstawienie wg książkowym często przedstawiany ra-zemz / angielskiej miniatury bazyliszkiem, Alwerni ^smokiem; niejednokrotnie pojawia się z jednym uchem przy ziemi, zaś z drugim zatkanym ogonem. Symbol zła i zatwardziałości. Atrybuty apostołów: Andrzej (krzyż św. Athanor — piec alchemiczny, w którym dokonują się Andrzeja} Bartłomiej (nóż, fizyczne, mistyczne i moralne przemiany; nieje- ściągnięta skóra) Filip dnokrotnie porównywano go z ^macicą lub też (łaska z krzyżem. krzyż kosmicznym jajem ( /"jajo). Atlantyda — wg Platona Antoniego) Jakub Młodszy (miecz, laska loluszników legendarne państwo na Oceanie Atlantyckim, lub sztandar) Jakub pochłonięte przez morze. W sensie przenośnym Starszy (maczuga, strój symbol utraconego Raju i złotego wieku. Atman pielgrzymi z muszelkami) ^Oddech. Jan (bez brody, kielich z Atrybuty apostołów — w sztuce chrzęść, od XIII w. wężem) Juda Tadeusz (krzyż, maczuga, księga) apostołów rozróżniano poprzez ich atrybuty (patrz Maciej (topór, kamień) kolumna marginesowa). Atrybuty świętych— Mateusz (miecz, mieszek, przedmioty lub symbole, które charakteryzują topór) Paweł (miecz, zwój określonego świętego (indywidualne atrybuty ksiąg) Piotr (klucz, krzyż) Szymon (krzyż, księga) świętych) lub przyporządkowane są Tomasz (włócznia, węgielnica) AtrybOty świętych Jeleń Mitra (wybór) (krzyż w porożu) Biskupi i opaci Orzeł Eustachy, Hubert Organy Jan Ewangelista Dzieciątko Jezus Cecylia Kotwica Mikotaj Antoni z Padwy, Krzysztof Palma Męczennicy Topór Bonifacy, Józef Ul Kapelusz kardynalski Ojcowie Strzała Sebastian. Urszula pszczeli Ambroży, Bernard z Kościoła Kielich Barbara. Jan Kolo Katarzyna z Aleksandrii C!airvaux Chleb Elżbieta z Ewangelista, Norbert, Tomasz Ruszt Wawrzyniec Turyngii z Akwinu Mikołaj Statek Księga Apostołowie, Krzyż Jan Chrzciciel. Andrzej, Adelheid. Mikołaj, Urszula Ewangeliści, Nauczyciele Brygitta, Helena Baranek Wąż Jan Ewangelista Kościoła, Teresa z Ayiti Agnieszka. Jan Chrzciciel Miecz Męczennicy Smok Jerzy, Małgorzata, Włócznia Jerzy, Apostoł Byk Łukasz Gołębica Michał Tomasz Anioł Grzegorz Wielki Mateusz Ewangelista Serce Hieronim, Marek Płaszcz Wieża Barbara Obcęgi Agata Augustyn, Brygitta, (podzielony) Marcin z Tours Franciszek Sa/ezy,
  11. 11. Teresa z Aviti określonej kategorii świętych (ogólne atrybuty świętych, np. zwój lub księga apostołom i nauczy- cielom Kościoła, gałązka palmowa męczennikom). Indywidualne atrybuty świętych nawiązują do życia, męczeństwa lub legendy świętego. Aum y Om Aureola — przede wszystkim w sztuce chrzęść. jasny blask lub krąg świetlistych promieni otaczają- cy całą postać i symbolizujący boskie światło; w przeciwieństwie do glorii w sztuce chrzęść. zarezerwowana przede wszystkim dla Chrystusa i Marii. W kształcie migdału ymandorla. Avaritia (skąpstwo) — żeńska personifikacja jednego z 7 Aureola: grzechów głównych, przedstawiana m.in. jako Zmartwychwstanie Chrystusa (fragm. fresku), jadąca na ropusze, borsuku lub wilku. A. da Firenze, 1366 r, Babel, budowa wieży (Babel — hebr. nazwa Babilonu) — symbol butnej, nie znającej umiaru ludzkości, której wszakże nie udaje się wyjść poza granice wyznaczone przez Stwórcę; zesłana przez Boga kara pomieszania języków znajduje swój pozytywny odpowiednik w Nowym Testamencie w Zesłaniu Ducha Św. (Zielone Świątki) i związany z tym cud mówienia wieloma językami. Rys. na str. 14. Babilon (babil. Babilu = ,,Brama Boga", w Biblii jednak powiązane z pojęciem ,,pomieszania") — miasto nad Eufratem. Nabuchodonozor II podbił
  12. 12. Żydów i dużą ich część wziął do „niewoli babilońs- kiej", stąd negatywna ocena Babilonu przez Żydów jako antyteza niebiańskiej Jerozolimy. W Apokalipsie Babilon jest siedzibą wszystkich mocy anty-chrześc., miejscem bezbożnego życia i nierządu („grzeszny Babilon" — pojęcie używane jeszcze dziś). Jan opisuje wizję „nierządnicy babilońskiej", kobiety odzianej w szkarłat i purpurę, która trzyma w ręku złoty kielich peten nieczystości, jednakże • Babilon jest — w rozumieniu nowotestamentowym — utożsamiany z Rzymem jako potęga wroga chrzęść. / Babel, wieża. Wieża Babel: wg ryciny C. Anthonisza, 1547 Babilon: Nierządnica babilońska na apokaliptycznej bestii wg Durera (Apokalipsa) Babka — roślina uważana w Chinach ze względu na Baldachim: ukoronowanie poetyckiego posągu; wielość kwiatów lub nasion za symbol płodności. westybul katedry we Bagno, moczary — w Azji niejednokrotnie symbol Fryburgu spokoju i zadowolenia. U Sumerów symbol nie uporządkowanej materii, bierności, kobiety. W sta- roż. Grecji symboliczne znaczenie bagna bliskie było znaczenia /"labiryntu. W psychoanalitycznej interpretacji marzeń sennych spotykamy niekiedy bagno jako symbol psychiki nieświadomej. Baldachim — symbol godności władców zwłaszcza na Wschodzie (tam najczęściej wykonany z jed- wabiu). W architekturze chrzęść, nad ołtarzami, kazalnicami, grobowcami i posągami; symbolicznie podnosi duchowe znaczenie lub pretensje do władzy tych, którzy pod nim stoją lub siedzą. Bałwany ^ Fale. Bambus — roślina z Azji Wsch., przynosząca szczęście; często jako temat medytacyjnie rozu- mianego malarstwa. Kolanka, poszczególne odcinki i strzelistość bambusa symbolizują w buddyz-mie i taoizmie drogę i pojedyncze stopnie rozwoju duchowego. Bananowiec — olbrzymi krzew, pozornie drzewo z pniem i liśćmi często poszarpanymi przez wiatr. Budda widział w nim symbol znikomości wszelkich rzeczy ziemskich; wielokrotnie przedstawiany w malarstwie chin. mędrzec pod bananowcem medytujący o nicości świata. Baran — symbol siły.
  13. 13. W starożytności jedno z najczęstszych zwierząt ofiarnych. Egipskiego bo-ga-stwórcę Chnuma przedstawiano z głową barana. Grecy i Rzymianie czcili pierwotnego egip. boga wiatru Amuna jako formę najwyższego Boga w postaci Zeusa-Jowisza- Ammona o głowie barana. Atrybut Indry i Hermesa. W chrześcijaństwie przedstawienie barana niejednokrotnie odnosi się do ofiarowania Izaaka jako symbolicznej prefigura-cji ofiarnej śmierci Chrystusa. Baran jest 1 znakiem ^Zodiaku, jego żywiołem jest ^ ogień. Baranek, owca — ze względu na łagodność i cierpliwość oraz na biały kolor jest symbolem łagodno
  14. 14. ści, niewinności i czystości. W starożytność obok ^ barana najczęściej składane zwierzę ofiarne, dlatego też symbol Chrystusa i jego ofiarnej • śmierci. W sztuce chrzęść, baranek znajdujący się wśród innych owiec lub stojący z boku wskazuje na Baranka Bożego, który dźwiga grzechy świata. Grupy baranków lub owiec reprezentują także wiernych lub Kościół Męczenników (Chrystus jawi się przy tym w roli Dobrego / Pasterza). Sąd Ostateczny przedstawia m.in. obraz Chrystusa, który oddziela owce od kozłów. Owca jest 8 zna- kiem chińskiego /• Zodiaku, odpowiada ona y Skorpionowi. Barka /• Czółno, /'Lódź. Barwinek — rosnąca w płd. i środk. Europie peł- zająca bylina o skórzastych, wiecznie zielonych liściach i niebieskich kwiatach. Jak wszystkie wie- cznie zielone rośliny, jest symbolem wiecznego życia i wierności. Uchodziła także za środek chro- niący przed czarownicami i czarownikami. Barwy — Bambus: bambus na skale od dawien dawna posiadają wielorakie znaczenia (fragm.); chin. rysunek symboliczne, które często tłumaczy się poprzez tuszem. Czao Pei, pocz. XVII w. podstawowe rozróżnienia takie, jak „ciepłe-zimne" i „jasne-ciemne". /• Błękit, /' brąz, y żółć, y szarość, dzieleń, /• czerwień, y czerń, /•biel, ^fiolet. Bawół ^Wół. Bazyliszek — legendarne zwierzę, które rzekomo wylęgło się ze zniekształconego jaja węża lub ropuchy lub też z gnoju; w symblice póżnostaroż. przedstawiany jako wąż, w średniowieczu zaś jako fantastyczna mieszana istota (kogut z ogonem węża, hybryda koguta i ropuchy, itp.); bazyliszek obdarzony byt siłą zabijania oddechem lub spoj- rzeniem. Symbol śmierci, diabła, antychrysta lub Baran: ofiarowanie barana Jowiszowi Ammonowi; wg grzechu; często przedstawiany pod stopami Chrys- przedstawienia w: A- tusa Zwycięskiego. Rys. na str. 16. Bażant— w mit. Kircher, Oedipus chin. symbol kosmicznej harmonii z racji swego Aegyptiacus, 1652 r. śpiewu i tańca; jego głos i dźwięk bicia skrzydłami wiązano z /• piorunem, tym samym zaś z burzą, ^deszczem i wiosną. Bażant uchodził za związanego z zasadą jang( /" in i jang). W przemianie pór roku bażant zmienia się w ^węża związanego z zasadą in. ten zaś w bażanta. Złoty bażant w starożytności i średniowieczu byt związany Baran: znak Zodiaku z ^feniksem. Belzebub y Mucha. Berło—symbol najwyższej władzy i godności; było oznaką sił boskich; niejednokrotnie też było at- rybutem bogów; rozwinęło się z y laski. Bes— przypominający karła egip. duch opiekuńczy z grymasem na twarzy, najczęściej pokazujący język; miał chronić przed złymi wpływami i przynosić radość. ^Maszkarony. Baranek: Baranek Wielkanocny; figurka z terakoty, z warsztatu A. delia Robią
  15. 15. Bazyliszek: grawerunek na relikwiarzu Bez czarny (dziki) — krzew lub drzewo o białych św. Elżbiety w Marburgu pachnących kwiatach i czarnofioletowych owocach. Już w staroż. ceniona roślina lecznicza; Czarny bez za szczeknie skuteczne uchodziło dotknięcie tej rośliny, dzięki czemu choroba rzekomo miała na nią przechodzić. Poza tym czarny bez stosowano jako środek chroniący przed czarownikami i czarownicami. Ścięcie bzu, jak również spalenie go uchodziło za przynoszące nieszczęście lub śmierć. Niekiedy bez łączono z diabłem, co tłumaczono tym, że na drzewie czarnego bzu miał powiesić się Judasz. Ponieważ kwiaty czarnego bzu pachną słodko, jego liście zaś mają gorzki smak, toteż w średniowieczu widziano w nim alegorię chrześcijan (kwiaty) i Żydów (liście), którzy wywodzą się z jednego korzenia i z jednego pnia. Bęben — często stosowany instrument kultowy; jego rytmiczny dźwięk niejednokrotnie przyrów- nywano, np. w buddyzmie, do ukrytych dźwięków i sił kosmosu. Bęben często, np. u ludów Czarnej Afryki, służył do magicznego wzywania niebiańs- Bliźnięta: znak Zodiaku kich sił; w szczególności bęben wojenny pozos- tawał najczęściej w ścisłym związku symbolicznym z /"błyskawicą j y piorunem. W Chinach dźwięk bębna łączono z obiegiem y słońca, a w szczegól- ności z zimowym przesileniem dnia z nocą, tzn. z momentem największego wpływu zasady in ( y in i jang), zarazem jednak ponownego wznoszenia się słońca i tym samym ponownie wzrastającego wpływu zasady jang. Bicz — symbol władzy, szczególnie sędziowskiej. Niejednokrotnie także ^piorun porównywano z uderzeniem bicza. W Wedach morze mleka z pra- początków uderzeniami bicza przemienione zo- stało w y masło, pierwszy pokarm istot żywych. Biel — barwa ^światła, czystości i doskonałości. Biel, jako barwa niekolorowa, podobnie jak jej odpowiednik ^ czerń, zajmuje szczególną pozycję wśród wszystkich barw (które w sumie składają się na biel); jest ona bliska absolutu oraz początku, podobnie jak końca; również ich zjednoczenia, dlatego często używana jest z okazji narodzin,
  16. 16. wesela, inicjacji i śmierci; jest barwą żałoby np. w krajach słowiańskich i w Azji, przez pewien czas także na fr. dworze królewskim. Biel była barwą szczególnie preferowaną w przypadku wybranych zwierząt ofiarnych. Kapłani często noszą białe szaty ze względu na związaną z duchem i światłem symbolikę tej barwy; z tej samej racji aniołowie i zmarli często przedstawiani są w chrześcijaństwie często jako odziani na biało; nowo ochrzczeni nosili białe szaty; przy Przemienieniu Chrystusa
  17. 17. jego szaty stały się „białe jak śnieg"; białe uroczyste szaty oblubienic, kandydatek do zakonu i przy- stępujących do pierwszej komunii oznaczają nie- winność i dziewiczość. Jednakże biel, w przeci- wieństwie do koloru życia ^czerwieni, jest także barwą duchów i upiorów; niejednokrotnie spotyka- my też przeciwstawienie czerwień = mężczyzna, biel = kobieta. Bliźnięta — spotykamy w różnych postaciach: albo o takiej samej postaci i barwie, albo jedno jasne, drugie ciemne, jedno czerwone, drugie niebieskie, jedno z głową zwróconą ku niebu, drugie z głową zwróconą ku ziemi itd. Symbol dualizmu w toż- samości, wewnętrznych przeciwieństw człowieka, widzianych z wyższego punktu widzenia jedności dnia i nocy, światła i ciemności, równowagi i har- monii. W kosmogonicznych wyobrażeniach różnych Bliźnięta: ludów, np. u Indian, spotykamy także bliźnięta, z personifikacja znaku których jedno jest dobre, drugie zaś złe, jedno Zodiaku; wg reliefu Agostino du Duccio, pomocne w dziele cywilizacji, drugie zaś działające Tempio Malatestiano. XV destrukcyjnie. Bliźnięta są 3 znakiem /• Zodiaku, w w. astrologii przyporządkowano mu żywioł ^powietrza. Blond (barwa włosów) — jako jasna barwa zawiera się w symbolicznym znaczeniu y złota. Dlatego Grecy chętnie wyobrażali sobie swoich bogów jako złotowłosych. Bluszcz — podobnie jak większość wiecznie zielo- nych roślin, jest symbolem nieśmiertelności. Nie- zmiennie zielona barwa i pnący się ,,przytulający się" charakter tej rośliny czynią z niej także symbol niejako przyjaźni i wierności, wskutek czego np. w staroż. Grecji dawano ją oblubieńcom w czasie wesela. Z racji potrzeby opierania się na czymś bluszcz niejednokrotnie byt też kobiecym symbo- lem. Przy tym ta mocna zielona roślina utożsamiała w staroż. siły wegetatywne i zmysłowość, wskutek czego odgrywała poważną rolę w kulcie Dionizosa (Bakchusa) i tak np. menady względnie bachantki, Bluszcz satyrzy i syleni byli uwieńczeni bluszczem, zdobił on także ytyrsy. Bluszczyk kurdybanek — roślina z rodziny war- gowych, najczęściej o błękitno-fiolętowych kwia- tach. W średniowieczu rozpowszechniona roślina lecznicza; ze względu na to niekiedy także symbol Marii. Wieniec z bluszczyków kurdybanków ze- rwanych w noc Walpurgii miał rzekomo dawać zdolność przewidywania następnego dnia czarow- nic. Błękit—barwa y nieba, oddali, ^ wody, najczęściej odczuwana jako przejrzysta, czysta, niematerialna i chłodna; barwa boskości, prawdy i —w sensie trwania przy prawdzie, jak również ze względu Bluszczyk kurdybanek
  18. 18. na trwały firmament nieba — barwa wierności. Również barwa tego, co nierzeczywiste, fantastyczne ( ^błękitny kwiatl. niekiedy także w sensie negatywnym (np. niem. ..blau sein" = być pijany). Bogowie i królowie egip. nosili często niebieskie brody i peruki. Hinduistyczne bóstwa Siwe i Krysz-nę najczęściej przedstawiano jako niebieskie lub niebiesko-białe. Zeus i Jahwe tronują ponad lazurem. W śrdw. malarstwie tablicowym o tematyce relig. walkę między /' niebem a uziemią często symbolizowano poprzez kontrast błękitu i y bieli z /'czerwienią i ^zielenią (np. walka św. Jerzego ze smokiem). Poza tym błękit jako symbol czystości jest barwą płaszcza Marii. Na Wschodzie błękit jeszcze dziś uchodzi za kolor chroniący przed złym spojrzeniem. Błękitny kwiat—symbol poezji w powieści Novalisa Heindrich von Olterdingen, stąd ogólnie symbol romantycznej tęsknoty za nieskończenie odłegłym ideałem, jak również w ogóle romantycznej poezji. Błogosławieństwo — związane z symbolicznymi gestami (np. nałożeniem rąk, przeżegnaniem), ro- zumiane jako działające realnie przeniesienie sił lub zjednanie łaski Bożej, y Ręka, / Prawo i lewo. Błyskawica — w wielu kulturach uchodzi za symbol boskiej siły — przerażającej lub twórczej. Błyskawicę i / piorun w mitologicznych wyobrażeniach wielu ludów łączy się przyczynowo z najwyższym bóstwem (np. Jowisz względnie Zeus, Indra). W Biblii często wiązana z boskim sądem i gniewem: karzący Bóg ognia, błyskawicy i gromu. W sztuce antycznej miotający błyskawice Zeus może pojawiać się zarówno jako bóstwo zaptadniające i oświecające, Błyskawica: fragm. z przedstawienia z jak i karzące. W szczególności na Wschodzie Apokalipsy św. Jana, podkreślany jest związek błyskawicy z burzą, ą tym drzeworyt M. Greyffa, 1492 samym jej symboliczne powiązanie z płodności; r. dlatego może ona mieć również znaczenie jednoznacznie falliczne. W niektórych rejonach Azji i Europy aż do naszych czasów składano błyskawicy dla jej przejednania ofiarę z mleka. Bocian — w Biblii zaliczany do stworzeń nieczystych, ale poza tym powszechnie czczony jako symbol szczęścia. Na Dalekim Wschodzie oznacza długie życie, ponieważ uważa się go tam za długo- wiecznego. Często (np. w Egipcie, w staroż., u Ojców Kościoła) uchodził za symbol dziecięcej wdzięczności, ponieważ sądzono, że bocianiątka karmią swych rodziców. Jako tępiący węże ( /• wąż) uchodził w chrześcijaństwie także za wroga diabła i tym samym Błyskawica: Zeus za symbol Chrystusa. Ponieważ żywi się zwierzętami miotający błyskawicę; żyjącymi w glebie (które rzekomo przyjmują dusze miniaturowa rzeźba gr., zmarłych), uważano go niekiedy także za nosiciela brąz, 1 ćw. V w. p.n.e. dusz. Jako powracający corocz-
  19. 19. nie ptak wędrowny bocian jest symbolem zmart- wychwstania; ponadto ma on przynosić dzieci (przypuszczalnie m.in. dlatego, że powraca w okre- sie budzenia się natury). Zwyczaj stania na jednej nodze, spokojnie i jakby w zamyśleniu, uczynił zeń (a szczególnie z marabuta) symbol kontemplacji filozoficznej. Bohater (heros) — zgodnie z psychoanalityczną interpretacją symboliki marzeń sennych i baśni często uosobienie zwycięskich sit ego. Borsuk — w Japonii symbol sprytu w pozytywnym sensie; brzuchaty borsuk uchodzi za symbol zado- wolenia ze siebie samego. W sztuce chrzęść. — Brodawnik zwierzę, którego dosiada uosobienie skąpstwa. Bób mieczowaty — roślina użytkowa, znana już w starożytności. Pokryte czarnymi plamami kwiaty bobu niejedno- krotnie uchodziły za symbol śmierci. Jego nasiona symbolicznie łączono z płodnością, z królestwem podziemnym i dlatego też ze śmiercią. Podwójne symboliczne przyporządkowanie bobu śmierci i ży- ciu wyraża się np. w tym, że z jednej strony łączono go z duszami zmarłych, z drugiej zaś z embrionami dzieci przede wszystkim rodzaju męskiego. Ofiary z bobu składano też przy pracy w polu i przy żniwach, podczas wesel i pogrzebów, y Fasola. Brama y Drzwi. Brama słoneczna /• Drzwi. Bramy nieba y Drzwi. Bratek — rodzaj fiołków: bot. nazwa viola tricolor wskazuje na często występującą trój barwność brat- Bratek ka; ze względu na to roślina ta wielokrotnie bywa symbolem Trójcy Św. Ponadto bratek ma jeszcze bardzo różne znaczenia symboliczne: nieśmiałość młodych dziewcząt, wierność kochanków, jak rów- nież zawiści, którą przypisuje się przede wszystkim macochom. Brąz — barwa ziemi i jesieni. W starożytności i w średniowieczu kolor żałoby; w pieśni ludowej i w liryce od późnego średniowiecza ma także znaczenie erotyczne. Broda — symbol męskości i siły, długa broda jest często symbolem mądrości. Bogów, władców i bo- haterów najczęściej przedstawiano z brodami (In- dra, Zeus, Hefajstos, Posejdon, Bóg Żydów i chrze- ścijan). Nawet egip. władczyniom dodawano brody jako symbol ich władzy. W staroż. filozofowie i retorzy nosili brody jako oznakę ich godności. Natomiast Chrystusa aż do VI w. przedstawiano najczęściej bez brody, jako młodzieńca. W wielu kulturach obcięcie brody wrogowi uchodziło za ciężką obrazę. Natomiast na znak żałoby niejedno- krotnie mężczyźni sami obcinali sobie brodę. Brodawnik mieczowaty, mniszek — szeroko roz- Broda: 1 Zeus (rzeźba gr., marmur), 2 Chons (rzeźba egip., granit)
  20. 20. powszechniona roślina koszyczkowa zawierająca Brzoza sok mleczny; znana od dawna jako lecznicza; zapewne z tego względu oraz ze względu na kwiaty przypominające promienie słoneczne w śrdw. sztuce chrzęść, został przypisany Chrystusowi i Marii. Jak wiele roślin wydzielających mleczny sok jest symbolem śmierci Chrystusa i męczenników. Broń—symbol mocy; symbolicznie wieloznaczna, ponieważ służy zarówno atakowi, jak i obronie oraz ochronie; jest atrybutem herosów i wojowniczych bogów. W symbolicznym języku Biblii zarówno Jahwe, jak Szatan ma zbroję i broń. Za broń duchową mogą Bukszpan też uchodzić inne symbole, np. trzymany przed sobą krzyż. Brzoza—przede wszystkim w Rosji symbol wiosny i młodej dziewczyny. Brzuch — symbol macierzyńskiego ciepła i opieki ( ^macica), ale także okrutnego pochłonięcia. Brzuch jako żołądek jest także symboliczną aluzją do żarłoczności i materialistycznej postawy życio- wej. W sztukach piast, buddyzmu, przede wszyst- kim w Japonii, nagi brzuch wielu męskich figur (np. bogów szczęścia) symbolizuje uprzejmość, spokój i pomyślność (dobrobyt). Bucik niewieści— gatunek orchidei tak nazywany ze względu na kształt jego kwiatów; niekiedy też Byk: znak Zodiaku zwany ,,hełmem Krymhildy". W wielu legendach łączony z Najświętszą Panną Marią. Bukiet (kwiatów) — jako połączenie wielu, często różnych i różnobarwnych kwiatów jest symbolem jedności w wielości. Bukiet kwiatów y Bukiet. Bukszpan — w starożytności poświęcony Hadeso-wi i Kybele; jeszcze dzisiaj roślina zmarłych i zarazem symbol nieśmiertelności, ponieważ pozostaje zawsze zielony. Jako roślinaskórzastaitwardajest on także symbolem wytrwałości i wytrzymałości, dlatego jego drewno wykorzystywano jako materiał do symbolicznych młoteczków wolnomularzy. Burak ^Chrzan. Burza /• Niepogoda. But—w starożytności noszenie butów było przywi- lejem i symbolem człowieka wolnego, niewolnicy bowiem chodzili boso. Poza tym but (jako poniekąd pendant) pozostaje w związku z symbolicznym fallicznym znaczeniem stopy ( ^ stopa) i w różnych zwyczajach żniwnych i weselnych byt symbolem płodności. Bydlę y Krowa, /•Wół, yByk. Byk — symbol siły,
  21. 21. męskiej wojowniczości, dzikości: ze względu na swą aktywność pozostaje w symbolicznym związku ze y słońcem, ze względu na swą płodność również z /"księżycem (także rogi
  22. 22. byka i / krowy, ze względu na swój kształt przypo- minający sierp księżyca, były jego symbolem). Byk był u wielu ludów nader cennym zwierzęciem ofiarnym. Już malowidła skalne z młodszej epoki kamiennej w Afryce Płn. ukazują przedstawienia byków, które między rogami noszą wizerunek słońca. W Egipcie bóg płodności Apis był czczony pod postacią byka, często przedstawianego z tar- Byk: bogini Izyda ofiaruje kwiat lotosu Apisowi, czą słoneczną między rogami; ponieważ utożsa- świętemu bykowi Egipcjan, miono go również z Ozyrysem, był zarazem małe figurki z brązu bogiem zmarłych. Śmierć i pogrzeb byka ogłaszanego każdorazowo świętym bykiem-Apisem zawsze były uroczyście obchodzone i kończyły się ,,zmartwychwstaniem" (tj. wyborem nowego byczka). Szczególnie ważną rolę odgrywał byk jako symbol mocy i płodności w kulturze minojskiej. W mit. irań. znane jest m.in. wcielenie kosmicznej płodności w postaci prabyka, który zostaje zabity przez Mitrę, a z jego ciała wyrastają wszystkie rośliny i zwierzęta. Ofiara z byka i chrzest krwią byka w kulcie Mitry ( / ofiara), z którego wyłączone Byk: scena z walki były kobiety, przedstawiają ciągle powtarzaną byków, wg F. Goyi próbę ustosunkowania się do sił byka związanych z płodnością, śmiercią i zmartwychwstaniem. W Indiach bóg Siwa pozostawał w związku z białym bykiem, symbolem okiełznanych sit płodności. U różnych ludów byk—ze względu na swą płodność — pozostawał również w związku z burzą, ^deszczem 1 / wodą. — Z psychoanalitycznego punktu widze- nia byk odpowiada zwierzęcym siłom i seksualno- ści człowieka; w tym aspekcie również walki byków zapewne jeszcze dziś stanowią ciągle powtarzaną próbę antycypacji — poprzez żywy przykład — we- wnętrznego zwycięstwa nad tymi siłami. Byk jest 2 znakiem ^Zodiaku, jego żywiołem jest uziemia. /•Minotaur, ^wół. Bylica — gatunek roślin koszyczkowych. Różne rodzaje bylicy traktowano jako rośliny używane z okazji ślubu i dlatego też łączono z Marią. Oblubienicą niebiańską. ^Piołun. Cedr Cedr — Cedr z Libanu często jest wspominany w Biblii, ze względu na swoje rozmiary uchodził za symbol wielkości i wzniosłości, a ze względu na trwałość jego drewna za symbol siły i wytrwałości. Podobnie jak wszystkie drzewa iglaste cedr jest także symbolem nieśmiertelności. W średnio- wieczu cedr łączono z Marią. Centaur — dziką fantastyczna istota z mit. gr. o ciele konia, z głową i tułowiem męskim. Centaury (poza Chironem) uchodziły za prymitywne
  23. 23. bezrozumne, i najczęściej interpretowano je jako alegorię cech zwierzęcych człowieka. Cechy ludzkie (w przeciwieństwie do nich pozostaje y jeździec poskramiający siły zwierzęce) tłumaczono jako symbol cielesno-duchowego dualizmu natury człowieka. W sztuce śrdw. przedstawiano centaury, często ze ostrzałami i łukami, przede wszystkim na fryzach i kapitelach; zwykle oznaczały występki i grzechy, kacerza lub diabła. Uciekający i strzelający do tyłu centaur może zresztą także obrazować człowieka w walce ze ztem. Centaur: centaur i W sztuce XIX i XX w. centaur często ma znaczenie wojownik, metopa z Partenonu. Akropol, Ateny erotyczne. ^Minotaur. Cerber—w mit. gr. piekielny pies pilnujący wejścia do świata podziemnego; każdego zmarłego przyjmował przyjaźnie machając ogonem, normalnie jednak nie wpuszczał nikogo z żywych i nie wypuszczał już żadnych zmarłych. Najczęściej przedstawiany jako dwu- lub trzygłowy, z wężem zamiast ogona; symbolizuje przerażający charakter śmierci i Cerber: Herakles niemożność powrotu do życia; sprowadza Cerbera ze dziś używamy określenia „cerber" w znaczeniu świata podziemnego; przenośnym. przedstawienie na attyckiej Chaos — m.in. w starożytności i w biblijnej opowieści amforze o Stworzeniu ( Tohu wa bohu) symbol stanu świata przed pojawieniem się wszelkiego bytu. Wg wyobrażeń staroegip. chaos istniał w postaci praoceanu Nun przed stworzeniem świata i od tej pory obejmuje go jako stałe źródło siły i odnowy. U alchemików jedno z określeń primae materiae. W psychoanalizie często symbol całkowitej bierności. ^Otchłań. Cherubin — pół zwierzęca, pół ludzka istota wyższych hierarchii duchowych, często występuje w obrazowym, symbolicznym języku Bliskiego Chaos:chaos żywiołów, z: Wschodu. W Starym Testamencie cherubiny to istoty Robert Fludd, Utriusque duchowe towarzyszące Jahwe. W sztuce chrzęść, Cosmi Historia, Oppenheim 1617 najczęściej przedstawiane z wieloma skrzydłami i pokryte oczami: symbol wszech-obecności i wszechwiedzy wyższych światów duchowych; często jako ^tetramorf albo z głową i 4 lub 6 skrzydłami; atrybut /• koło lub koła. Chimera—plujący ogniem potwórz mit. gr., często przedstawiany z głową lwa, ciałem kozy i ogonem smoka lub węża; każda z trzech części może kończyć się własną głową. To pomieszanie form dało pretekst do różnych interpretacji symbolicznych, z których jednak wszystkie łączą się ze sferą zjawisk mrocznych, niekontrolowanych, instynktownych. Chimera: brąz etruski, V Chimerę zabił Bellerofon, który dosiadał skrzydlatego w. p.n.e. rumaka / Pegaza (paralela ze św. Jerzym, zabójcą smoka). Dziś często symbol tworu fantastycznego.
  24. 24. Chleb — jeden z najważniejszych pokarmów, a zarazem symbol pokarmu duchowego. Do opisanych w Starym Testamencie ofiar należało Dwanaśc/e Chlebów składanych w świątyni jerozolimskiej, symboli chleba życia. W Nowym Testamencie Chrystus nazwany jest „żywym chlebem, który zstąpił z nieba". Przez przemianę eucharystyczną chleb, obok / wina, otrzymał w chrześcijaństwie swoje najświętsze znaczenie. y Sól. Chmury — ze względu na ich tajemniczy charakter i ze względu na to, że są częścią y nieba, interpretowane są często jako siedziba bogów, często jako skrywające wysokie szczyty gór (np. Olimpu). Również objawieniu się Boga (np. w Biblii) niejednokrotnie towarzyszą chmury. W islamie chmury uchodzą za symbol całkowitej niepoznawalności Allana przed jego pojawieniem się. W Chinach chmura, która rozpływa się na niebie, jest symbolem koniecznej przemiany, której poddać się musi mędrzec, żeby wygasić swą ziemską osobowość i zatopić w nieskończoności. Jako przynosząca deszcz chmura może także niekiedy być symbolem płodności. Choinka / Drzewko Bożonarodzeniowe Chryzantema — w Chinach i w Japonii symbol szczęścia i długiego życia. Ze względu na promieniste uporządkowanie jej płatków również symbol solarny. Emblemat jap. domu cesarskiego. Chrzan — w średniowieczu miał przede wszystkim negatywne znaczenie symboliczne: oznaczał kłótnię i spór. Ponieważ podobnie jak burakowi przypisywano mu pokrewieństwo ze złymi duchami, przeto chrzan i buraki niejednokrotnie święcono, tj. unieszkodliwiano. Chrzest — rytualne obmycie, zanurzenie się w wodzie lub pokropienie nią w sensie oczyszczenia duchowego; jest rozpowszechniony w wielu kulturach, przede wszystkim w związku z rytami narodzin i śmierci lub przy ^inicjacjach. Religie orientalne znają oczyszczające duchowo kąpiele w świętych rzekach (np. Eufrat czy Ganges). W kulcie Attisa i Mitry istniał zwyczaj chrztu we krwi byka. W przeciwieństwie do powtarzających się obmywań i rytów oczyszczenia chrzest chrześcijański był pierwotnie pewnego rodzaju kąpielą, jednorazowym aktem, który przypieczętowywał przyjęcie do Kościoła chrzęść. Chrzest Chrystusa oznacza zarazem duchowe oczyszczenie i Zesłanie Ducha Św. Wg św. Pawła zanurzenie przy chrzęść, chrzcie jest symbolem śmierci i zmartwychwstania w Chrystusie. /•Obmycie rąk i stóp. Chrzest: chrzest Jezusa, relief z chrzcielnicy katedry w Hildesheim, ok. 1220 r.
  25. 25. Ciasto — symbol nieukształtowanej materii lub też połączenia / wody i uziemi. Wyrabianie i formowanie ciasta niekiedy też porównywano z męską seksualnością i siłą twórczą. Ciasto zakwaszone— już we wczesnym judaizmie niejednokrotnie symbol rozkładu, duchowego zepsucia, nieczystości. Chleby ofiarne, które składano bogom, musiały przeto być niemal zawsze nie kwaszone (przaśne). Przy wyjściu ludu Izraela z Egiptu, które dokonało się nocą i w pośpiechu, uciekający zabrali ze sobą przaśne ciasto, ponieważ nie było już czasu, by czekać na zakończenie procesu fermentacji; podczas ucieczki więc spożywano chleby nie kwaszone; doroczne święto paschy u Żydów, które też nazywa się ,,świętem przaśników", jest symbolicznym powtórzeniem wyjścia z Egiptu, które z kolei jest symbolem obietnicy. Cielę — jako zwierzę rzeźne jest symbolem ofiary; w tym znaczeniu zajmuje niekiedy miejsce byka jako atrybut Ewangelisty Łukasza ( ^symbole Ewangelistów). / Złoty cielec. Ciemność /• Światło. Cień — z jednej strony przeciwieństwo ^światła; pod tym względem np. aspekt zasady in ( yin i jang); z drugiej — rodzaj odbicia (podobizny) każdego zjawiska fizycznego i tak też cień często jest interpretowany jako określona istotna forma ziemskich postaci; często, np. W Afryce, uchodzi za drugą, pokrewną śmierci naturę wszystkich rzeczy i istot. — W wielu językach Indian to samo słowo cień określa obraz i duszę. — W różnych wyobrażeniach świata pośmiertnego zmarłych pojmuje się jako cień, zgodnie z tym też duchy, które pojawiają się w postaci ludzkiej, lub ludzie, którzy duszę swą sprzedali diabłu, nie mają cienia. Jako postać „bezkrwista" i tylko pozornie ożywiona cień również w sensie filozoficznym pojawia się jako symbol pozorności świata ziemskiego, tak np. w buddyzmie, lub jako symbol poznania opartego na samych przypuszczeniach, nie orientującego się według świata idei, tak np. w Platona przypowieści o jaskini ( ^jaskinia). C.G. Jung pod pojęciem cienia rozumie całość podświadomych warstw osobowości, które świadomie zostają stopniowo przyswojone i przemienione w procesie indywiduacji. Cierń—symbol trudu, przeszkód i cierpienia. Cierń agawy był w kilku plemionach Indian narzędziem samoumartwiania: kapłani rozrywali sobie nim skórę, by wypływającą krew ofiarować bogom. W chrzęść, sztuce piast, gałąź cierniowa owinięta wokół czaszki Cierń: Chrystus z koroną cierniową; zmarłego jest symbolem wiecznego fragm. z karty tytułowej wielkiej Pasji A. Dlirera, 1511
  26. 26. potępienia. Cierniowa korona Chrystusa jest zarazem symbolem bólu, jak i szyderstwa. Tonsura mnichów pozostawała także w związku z tym symbolem. Krzak ciernisty w opowieści o ofierze Izaaka uchodził niekiedy za prefiguracyjny symbol krzyża i cierniowej korony Chrystusa. / Krzak ciernisty płonący. Cis — jako wiecznie zielone drzewo i ze względu na fakt, że żyje bardzo długo, jest symbolem nieśmiertelności. Ponieważ jego szpilki i nasiona są Płonący krzak cierniowy: trujące, uchodziło ono także za przynoszące śmierć Mojżesz przy płonącym i dlatego niejednokrotnie symbolizowało śmierć i krzaku cierniowym; wg zmartwychwstanie. W średniowieczu widziano w witrażu z kolegiaty w Wimpfen im Tal, 1 poi. XIV nim także środek przeciwko czarom. Cnoty w. kardynalne — ^fortituto (dzielność), /•justitia (sprawiedliwość), >"prudentia (roztropność), ^temperantia (umiarkowanie). Crux gammata ^Swastyka. Cykada ^Świerszcz. Cyna—wśrdw. alchemii utożsamiana z Jowiszem, którego uważa się za planetę dobroczynną; miała działać jako pośrednik między gorącem a zimnem, między Marsem ( ^żelazo) i Saturnem ( /•ołów), jako roztropność i żywość. /" Metale. Cynober — ze względu na swoją barwę ( ^czerwień) jest symbolem życia lub niekiedy też nieśmiertelności. Cyprys— u wielu ludów uchodzi za święte drzewo. Jako zawsze zielona, długowieczna roślina jest czczona, jak wszystkie drzewa iglaste, jako symbol długiego życia i nieśmiertelności. W staroż. natomiast uchodził za symbol śmierci, ponieważ po ścięciu nigdy nie odrasta; dlatego łączono go z Plutonem i światem podziemnym. W Chinach nasiona cyprysu łączono z zasadą jang ( /'in i jang), ich spożycie miało przynosić długowieczność. Cyrkiel — jako instrument projektowych. Cyprysy kreślarskich zdolności jest symbolem aktywnej siły stwórczej i umysłowej rozwagi, roztropności. sprawiedliwości, umiarkowania i prawdy; atrybut różnych nauk i ich personifikacji, jak np. geometrii, astronomii, architektury, geografii. Połączenie cyrkla z ywęgielnicą uchodziło w ezoterycznym języku symbolicznym (zarówno w dawnych Chinach, jak i na Zachodzie) za symbol połączenia okręgu względnie y nieba (cyrkiel) z y kwadratem względnie uziemią (węgielnica), tj. za symbol doskonałości. Tradycja symboliki wolnomularzy zna przyporządkowanie różnych kątów rozwarcia ramion cyrkla różnym stopniom rozwoju Cyrkiel: Stwórca mierzący duchowego: np. 90° (odpowiednio do węgięlnicy) świat cyrklem; wg miniatury z Bibel moralisee, Francja, oznacza równowagę sił duchowych pół. XIII w.
  27. 27. i materialnych. Także różne zestawienia węgiel-nicy i cyrkla mogą symbolizować stosunek ducha i materii, i tak węgielnica na cyrklu oznacza opanowanie ducha przez materię, skrzyżowanie obu instrumentów — równowagę materii i ducha, a cyr- kiel na węgielnicy — opanowanie materii przez ducha. Cytryna — w judaizmie symbol serca ludzkiego. W średniowieczu uchodziła za symbol życia i chroniła przed wrogimi życiu siłami, np. przed czarami, trucizną, zarazą itd., wkładano ją do grobu, od- grywała także rolę w zwyczajach związanych z chrztem, weselem, konfirmacją, komunią itd. W późnym średniowieczu, jako symbol czystości, była atrybutem maryjnym. Czapla — w Egipcie niekiedy uważana za świętego ptaka; również ptak Benu ( /"feniks) czasami przy- biera postać czapli. Ze względu na jego długi dziób spotykamy czaplę niejednokrotnie jako symbol zgłębiania ukrytej mądrości, z drugiej zaś strony — ciekawości (która wszędzie wtyka swój dziób). W średniowieczu, podobnie jak inne zwierzęta niszcząca węże ( /"wąż), czapla była symbolem Chrystusa. Szara czapla, ze względu na jej popielate upierzenie, uchodziła za symbol pokuty. Ponieważ wg Pliniusza czapla może płakać z bólu, przeto symbolicznie łączono ją także z Chrystusem na Górze Oliwnej. Czara, kielich —często jest symbolem przelewającej się pełni — w Biblii obraz czary pojawia się w różnych kontekstach; jako czara zbawienia lub losu, które człowiek otrzymuje z ręki Boga w postaci pucharu lub jako jego zawartość albo też jako czarę gniewu bożego, itd. W scenie na Górze Oliwnej Chrystus mówi o kielichu cierpień, przed którymi stoi. Jako naczynie mieszczące pokarm czara pojawia się niekiedy jako symbol macierzyńskiej, karmiącej piersi (np. w Indiach); jako kryjący i zawierający coś pojemnik czara jest także symbolem łona macierzyńskiego. Ze względu na jej kształt łączono ją z sierpem księżyca ( / półksiężyc), który, również z racji swej mlecznobiatej barwy, znowu wskazuje na macierzyńską pierś. Czary w rytuałach lub w relig. sztuce piast, zawierają często napój nieśmiertelności. Kielich, który zawiera krew Chrystusa, w przedstawieniach obrazowych wskazuje — także poza Eucharystią — na Chrystusa i zbawienie wieczne. Wspólne picie z jednej czary lub kielicha w ramach jakiejś społeczności na znak współnależenia do niej lub Czara: kielich partycypacji w jakiejś wspólnie uznawanej idei, religii eucharystyczny, fragm. wg itd. jest rozpowszechnione w różnych kulturach. obrazu J.D. de Heema, ok. Wzajemna wymiana czar symbolizuje wier 1650
  28. 28. ność (np. w Japonii, w ramach ceremonii ślubnej). W literaturze muzułm. spotykamy czarę jako symbol ludzkiego serca; zaś trzy czary wypełnione /"mlekiem, ^ winem i / wodą symbolizują: islam (mleko jako symbol religii naturalnej i słusznej), chrześcijaństwo (w którym wino zachowuje znaczenie sakralne) i judaizm (w którym woda odgrywała niszczącą rolę w potopie i pomocną przy przekraczaniu Morza Czerwonego). Symboliczna treść czary niekiedy jest także bliska kosmicznemu symbolicznemu znaczeniu czaszki ( ^czaszka). /'Graal. Czarne słońce /• Słońce. Czarnokwit /"Waleriana. Czaszka, trupia czaszka — często symbolicznie porównywana ze sklepieniem niebios (wyraz sym- bolicznego powiązania znaczeniowego między lu- dzkim mikrokosmosem a uniwersalnym makro- kosmosem). Zwłaszcza w sztuce Zachodu symbol przemijalności. Jako materialne ,,naczynie" ducha czaszka była chętnie stosowana-przez alchemików jako pojemnik przy wszelkiego rodzaju procesach przemiany. Również kult czaszki, który pojawia się w wielu kulturach, ma zapewne swe podłoże w ro- zumieniu czaszki jako ,,siedziby" ducha. Przed- stawiana często jako leżąca pod krzyżem Chrys- tusa nawiązuje do czaszki Adama ( ^Adam). Czaszka: św. Hieronim Czerń — jako barwa nie kolorowa symbolicznie medytujący nad czaszką; pozostaje w analogicznym stosunku do /"bieli; wg rysunku piórkiem A. podobnie jak ona, odpowiada absolutowi i dlatego Dlirera może wyrażać zarówno pełnię życia, jak i jego totalny brak. Często pojawia się w aspekcie nie- zróżnicowania, otcManności, dla opisania ciemno- ści, prachaosu, śmierci. Jako barwa żałobna— ina- czej niż świetlista barwa bieli, która symbolizuje nadzieję — pozostaje bliska rezygnacji i bólowi. Jako barwa nocy partycypuje w symbolicznym zestawieniu „matka-płodność-tajemnica-śmieró", toteż często jest barwą bogiń płodności i bo-giń- matek oraz ich kapłanek; w tym kontekście jest symbolicznie spokrewniona niekiedy z barwą krwi, y czerwienią. W Chinach czerń jest barwą żeńskiej zasady in ( ^in i jang) i jest przeciwstawiana — inaczej niż u nas — nie bieli, lecz / żółci (niekiedy też /• czerwieni) jako uzupełniające ją przeciwieństwo. Jako barwę zła spotykamy czerń np, w czarnej magii. Na dworze hiszp. czerń była przez długi czas barwą powagi i godności. Z punktu widzenia psychoanalitycznego czarne zwierzęta i ludzie jako postaci występujące w snach często wyrażają zmysłowe dążenia podświadomości. Czerwień—barwa y ognia i y krwi i podobnie jak
  29. 29. one, jest ambiwalentna pod względem symbolicz- nym; pozytywnie: barwa życia, miłości, ciepła, natchnionej namiętności, płodności; negatywnie: barwa wojny, niszczącej siły ognia, przelewu krwi, nienawiści. W starożytności była rozpowszechniona wiara, że czerwień chroni przed niebezpieczeń- stwami. l tak niekiedy malowano czerwienią zwie- rzęta, drzewa i przedmioty, by chronić je przed złymi wpływami lub uczynić płodnymi. W Egipcie czerwień, barwa rozżarzonej pustyni, uchodziła za symbol „zła" i ,,zniszczenia"; dlatego np. pisarze używali czerwonego płynu pisząc na papirusach złe słowa; jako barwa korony Dolnego Egiptu czerwień miała zapewne znaczenie pozytywne. U Rzymian oblubienice nosiły ognistoczerwony welon, flammeum, co było symboliczną aluzją do miłości i płodności. Poza tym u Rzymian czerwień jako symbol władzy była barwą cesarza, szlachty i generałów. Również członkowie wyższego sądownictwa posługiwali się chętnie barwą czerwoną, np. w średniowieczu kat jako pan życia i śmierci nosił czerwoną szatę (jeszcze dziś w wielu krajach jest to barwa sędziów, szczególnie wysokiej rangi). Kardynałowie noszą czerwień ze względu na krew męczenników. Ale także Szatan, władca piekła, i Nierządnica Babilońska są odziani w czerwień; jest to wyraz pożerającej mocy ognia piekielnego lub nieokiełznanych żądz i namiętności. W alchemii czerwień często uchodziła za barwę y kamienia mądrości, który pojmowano jako kamień, który nosi cechy światła słońca. Czerwień jako sygnalna barwa rzucająca się w oczy, która obiecuje przełom, nowe życie i ciepło, jest barwą sztandarów rewolucji, dziś zaś w szczególności socjalizmu i komunizmu. Człowiek—człowiek sam, jak również części i fazy rozwoju ciała ludzkiego pojawiają się w wielu kulturach jako symbol związków pozaludzkich. Rozpowszechniona jest interpretacja człowieka jako mikrokosmosu w analogii do wszechświata (makrokosmosu). Bardzo często spotykamy przy- porządkowania części ciała ludzkiego, jego organów lub podstawowych substancji innym sferom, i tak np. kości (jako element dźwigający ciała) odpowiadają y ziemi, głowa (jako siedziba umysłu) — /"ogniowi, płuca (jako organ oddychania) — /• powietrzu, a krew (jako płynna, łącząca wszystko substancja) — Człowiek: człowiek jako zwodzie. Sztuka lekarska wcześniejszych epok w makrokosmos ze strefami dużej mierze opierała się na przyjęciu analogii światła i cienia; wg przedstawienia w; między zjawiskami ciała ludzkiego i fenomenami Robert Fludd, Utriusaue reszty świata ( 7 zodiak). Człowiek (często Cosmi Historia, uskrzydlony) jest atrybutem Ewangelisty Mateusza ( / Oppenheim, 1619 symbole Ewangelistów).
  30. 30. Czosnek — u wielu ludów, przypuszczalnie ze względu na jego mocną woń, którą symbolicznie interpretowano jako siłę odstraszającą, uchodził za środek przeciwko złemu spojrzeniu i przeciwko złym duchom, w Europie Środk. także w szczególności przeciwko wampirom. W Grecji już samemu wypowiedzeniu słowa ,,czosnek" przypisywano działanie ochronne. Czółno, barka, łódź— często jest symbolem przejś- cia z królestwa żywych do królestwa zmarłych (lub odwrotnie); spotykamy je w mitologicznych wyob- rażeniach bardzo wielu ludów. W mit. gr. np. przewoźnik Charon przeprawia zmarłych w czółnie przez graniczą rzekę do świata podziemnego (Styks Czosnek lub Acheron). Wg wyobrażeń egip. bóg słońca Re żeglował podczas dnia poprzez niebo w barce dziennej, nocą w barce nocnej przez świat podziemny. Rozpowszechnione jest porównanie sierpa księżyca ( y półksiężyc) z barką. Ze względu na swój kształt, który pozwala na poruszanie się w dwóch przeciwstawnych kierunkach, czółno było Czótno: egip. także symbolicznym ucieleśnieniem starorz. boga o przedstawienie barki podwójnym obliczu ^Janusa. solarnej (z głowami węży), Czterdzieści—wBiblii liczba oczekiwania, przygo- w której Ra codziennie przemierza niebo towania, pokuty, postu lub kary; wody potopu po- krywały ziemię przez 40 dni i 40 nocy; Mojżesz czekał na Górze Synaj 40 dni i 40 nocy zanim otrzymał tablice z przykazaniami; miasto Niniwa, by uniknąć kary, odprawiało pokutę przez 40 dni; wędrówka Izraelitów przez pustynię trwała 40 lat; Jezus pościł 40 dni na pustyni, a po Zmartwychws- taniu pojawiał się swym uczniom przez 40 dni. Kościół chrzęść, zna — związany z postem Chrys- Czółno: egip. barka tusa — 40 dniowy okres postu przed Wielkanocą. zmarłych; malarstwo Czternaście — w chrzęść, myśleniu symbolicznym ścienne w grobowcu Sen- ma znaczenie jako podwojenie świętej liczby nufera, Teby, XVIII dynastia ^siedem; liczba dobroci i miłosierdzia, dlatego np. liczba 14 pomocników w potrzebie. Cztery — jako liczba-symbol pozostaje w ścisłym związku z /"kwadratem i /"krzyżem. Jest liczbą 4 stron świata i tym samym 4 głównych wiatrów, 4 pór roku, 4 żywiołów ( /"ogień, /"woda, ^•powietrze, /"ziemia), 4 temperamentów, 4 rzek rajskich, 4 Ewangelistów, 4 faz życia (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość) itd. Zgodnie z za- sadą porządkującą przestrzeń jest przede wszyst- kim symbolem ziemi i często się do niej odnoszą- cym symbolem całości. yTetramorf. Cztery: cztery wiatry; stary drzeworyt
  31. 31. Ćma — jako / motyl nieodparcie przyciągany przez / światło, w którym się spala, jest symbolem mistycznej, ofiarnej i bezinteresownej miłości du- szy do boskiego światła. Dąb — u wielu ludów indoeurop. drzewo święte. W Grecji (w szczególności w Dodonie) było poświęcone Zeusowi, u Rzymian Jowiszowi, a u Germanów Denarowi, przede wszystkim ze względu na swą majestatyczną postać i na właściwość przyciągania /• piorunów. Z powodu twardości i trwałości drewna już od czasów staroż. jest symbolem siły, męskości i wytrwałości; ponieważ jego drewno uchodziło w starożytności i w średniowieczu za niezniszczalne, dąb był także symbolem nieśmiertelności. W XVIII w. dąb stał się w Niemczech symbolem pogaństwa, od początku XIX w. liście dębowe uchodzą za wawrzyn zwycięzców. Deesis — przedstawienie Chrystusa tronującego jako Sędzia Świata między Marią a Janem Chrzcicielem, którzy orędują za dusze ludzi; często symbolicznie uproszczone przedstawienie Sądu Ostatecznego. Dąb Deformacja — deformacja cielesna wskazuje często na szczególne i tajemnicze (dobre i złe) zdolności. yJednooczność, yjednonożność, skulenie. Delfin — jako zadziwiająco inteligentne, przyjazne ludziom i ruchliwe zwierzę delfin dał wielu ludom związanym z y morzem powód do różnych mito- logicznych interpretacji. Zarówno w kulturze kre- teńsko-mykeńskiej, jak i u Greków i Rzymian uchodził za podobnego bogom. W Grecji byt poświęcony przędę wszystkim bogu światła Apollinowi, ale także Dąb: wieniec dębowy jako Dionizosowi (chroniącemu podróże morskie), ozdoby orderu Afrodycie (która wyłoniła się z morza) i Posej-donowi wojskowego (jako bogu morza). Poza tym delfin uchodził za przewodnika dusz, który na swoim grzbiecie pewnie prowadzi dusze zmarłych do królestwa śmierci. W tym aspekcie przejęła go jako symbol także sztuka wczesnochrześc. i odniosła do Chrystusa jako Zbawiciela. Delfin: morska podróż Dionizosa, z gr. czary, ok. 350 r. p.n.e.
  32. 32. Delfin: różne przedstawienia delfina na monetach antycznych Deszcz— na całym świecie rozumiany jako symbol niebiańskiego oddziaływania na ziemię, symbol płodności, często jako zapładnianie ziemi przez niebo (krople deszczu jako sperma bogów); w tym sensie też jest to plastyczny symbol duchowego i psychicznego wpływu bogów na ziemię, y Jedno- Delfin: kotwica i delfin: nożność. katakumby, II w. n.e. Diament — symbolicznie najczęściej rozumiany jako doskonały /"kryształ, stąd symbol absolutnej czystości, duchowości i niezmienności. W Indiach niekiedy także symbol nieśmiertelności; /•tron Buddy zbudowany jest z diamentu. Platon opisuje oś świata jako diamentową. Wierzenia ludowe w Europie przypisują diamentowi różne czarodziejskie właściwości: ma on leczyć choroby, unieszkodliwiać trucizny, przepędzać dzikie zwierzęta, czarownice i upiory czynić niewidzialnym, pomagać zyskiwać względy kobiet. W renesansie uchodził przede wszystkim za symbol odwagi i siły charakteru. Dłuto — podobnie jak yplug symbol aktywnej, męskiej zasady, która obrabia i formuje bierną, kobiecą materię. Dodekaeder, dwunastościan— ciało ograniczone przez dwanaście równych wielokątów, symboliczne znaczenie ma w szczególności dodekaeder pentagonalny, który ograniczony jest przez dwana- ście pięciokątów; partycypuje on w symbolice liczby y dwanaście i liczby y pięć. Uchodzi za najdos- konalsze z pięciu ciał regularnych, czyli platońskich, i dlatego jest symbolem pełni. Platon przyjmował, że kosmos ma postać dwunastościanu. Dolina — w Dodekaeder przeciwieństwie do /•góry jest symbolem zstępowania i głębi, w negatywnym sensie pojmowana jako określenie straty duchowej i psy- chicznej. w pozytywnym — jako pogłębienie prze- życia i wiedzy; poza tym w przeciwieństwie do męskiej wznoszącej się góry jest symbolem kobie- cego łona. W islamie znamionuje drogę duchowego rozwoju. Często jako symbol spotykamy dolinę
  33. 33. w literaturze taoizmu: szeroka, otwarta dolina sym- wyższego rozwoju duchowego także klasztory bolizuje otwartość na wpływy niebiańskie; jako porównywano niekiedy z drabinami (klasztory miejsce gromadzenia się wody spływającej z gór cystersów i kartuzów niekiedy noszą miano „Scala jest zarazem symbolem duchowej koncentracji. Dei"). /• Schody. Drabina niebiańska y Drabina. Zielona, żyzna dolina jest poza ty m u różnych Drewno — jako jedno z najstarszych i najważniej ludów — w przeciwieństwie do ubogich gór — utożsamieniem pełni i dobrobytu. Dom — jako rejon uporządkowany i ogrodzony, podobnie jak y miasto lub świątynia, jest sym- bolem kosmosu względnie kosmicznego ładu. Nie- jednokrotnie grobom nadawano kształt domów ze względu na ich znaczenie jako ostatniej siedziby człowieka (np. piramidy Egipcjan). Podobnie jak świątynia dom bywa symbolem ludzkiego ciała, często (tak np. w buddyzmie) w związku z wyob- rażeniem, że ciało użycza duszy schronienia tylko przez krótki czas. Niekiedy (np. w psychoanalitycznej interpretacji marzeń sennych) symboliczne odniesienie ciało-dom opracowane jest jeszcze bardziej szczegółowo, tak że fasada domu odpowiada zewnętrznemu wyglądowi, dach — głowie, umysłowi lub świadomości, piwnica— instynktom, popędom, a kuchnia — przemianom psychicznym. Dół /• Głębia. Dudek—w poezji arab. wysłannik miłosny. W średniowieczu ze względu na swój czubek przypominający rogi i ze względu na cuchnący płyn, którym spryskuje swych wrogów, niekiedy symbol diabła; dlatego też odgrywał rolę u czarowników i czarow- Drabina: drabina cnót, wg miniatury z ZwettI nic. Drabina, drabina schodkowa— w różnych warian- tach symbol związku między ^niebem a uziemią (w tym kontekście niekiedy bliska symbolicznego znaczenia ^ tęczy); symbol wstępowania i wzno- szenia się; symbol stopniowego wzmagania się lub rozwoju. Liczba szczebli drabiny odpowiada często jakiejś świętej liczbie (np. ^-siedmiu), poszczególne jej szczeble mają niekiedy różne barwy (np. w buddyzmie) lub składają się z różnych metali (np. w misteriach Mitry); często tym samym odpowiadają one zarazem różnym stopniom duchowego wtajemniczenia. Biblia wspomina m.in. Jakubowy sen odrabinie niebiańskiej, po której wstępowali i zstępowali aniołowie: symbol żywego związku między Bogiem a człowiekiem. W sztuce chrzęść, często spotykamy drabinę cnót, po której ludzie cnotliwi, zagrożeni zewsząd przez demony, szczebel po szczeblu zmierzają wzwyż. Jako miejsca
  34. 34. szych materiałów używanych przez człowieka pierwotnie często utożsamiane z materią w ogóle lub z materia prima. Dlatego też pozostaje w ścisłym związku symbolicznym z kompleksem znaczeń ,,siła życiowa", „macierzyńskość",,,niesienie i ochrona". W Chinach drewno odpowiada symbolicznie — jako jeden z pięciu ^żywiołów — wschodowi i wiośnie. Droga Mleczna—w religijnych wyobrażeniach wielu ludów ogniwo łączące nasz świat ze światem transcendentnym; porównywano ją do białego węża (np. w kilku kulturach indiańskich), do rzeki, do śladów stopy, do wylanego mleka, do drzewa, do haftowanej szaty itd. Niejednokrotnie uchodziła (np. na Wschodzie i u Germanów) za drogę, którą dusze zmarłych muszą wędrować po śmierci; wiele ludów pierwotnych pojmowało ją także jako miejsce pobytu zmarłych. W Japonii, Indiach i Egipcie uważano Drogę Mleczną za rzekę w jakimś żyznym kraju, nad której brzegami mieszkają bogowie. U kilku ludów była ona bliska symbolicznego znaczenia /• tęczy. Niekiedy pojmowano ją również jako rysę w sklepieniu nieba, przez którą prześwieca niebiański ogień. Drop — żuraw, który często porusza się biegając. Samcowi często towarzyszy wiele samic, dlatego u ludów Czarnej Afryki drop uchodzi za symbol małżeństwa poligamicznego. Ze względu na zwią- zek z ziemią ptaka tego uważa się za symbol dzieci, które nie chcą się oderwać od matki. Drzewko Bożonarodzeniowe (choinka) — drzewo szpilkowe, w okresie Bożego Narodzenia oświetlone i ozdobione niemal wszędzie w świecie chrzęść.; przyjęło się powszechnie dopiero w XIX w., zapewne wywodzi się jednak z pogańskiego zwyczaju: w tzw.Rauhnachte (25 grudnia—6stycz- nia), w których szczególnie bano się złych duchów, dla obrony przed nimi zawieszano w domach zielone gałązki i zapalano świece. W chrześcijaństwie drzewko Bożonarodzeniowe jest symbolem prawdziwego drzewa życia ( /• drzewo), światła symbolizują narodzone w Betlejem ,,Światło Świata", jabłka, często wieszane jako ozdoba, stanowią symboliczne odniesienie do rajskiego ^jabłka poznania, a tym samym do grzechu pierworodnego, zmazanego przez śmierć Chrystusa, tak że ludzkość ma znowu możliwość powrotu do Raju (symbolizowanego przez drzewko Bożonarodzeniowe). Drzewo — jeden z symboli najbogatszych w znaczeniu i najbardziej rozpowszechnionych; czczony jako potężna reprezentacja królestwa roślin szęsto jako symbol boskich istot lub miejsce pobytu mocy numinotycznych. Drzewo życia ze swym odnawia-
  35. 35. jącym się co rok listowiem jest przede wszystkim symbolem pokonującego stale śmierć odradzania się życia, drzewo szpilkowe zaś symbolem nie- śmiertelności. Kształt drzewa z jego zagłębionymi w ziemi korzeniami, potężnym, wznoszącym się pionowo pniem i często pozornie wznoszącą się ku niebu koroną często pozwalają mu być symbolem powiązania kosmicznej sfery podziemno-chtonicz-nej, życia na ziemi, i nieba. Aspekty te odgrywają rolę także w związku z wyobrażeniem drzewa kosmicznego, w którym widziano albo podporę świata, albo — częściej — ucieleśnienie y osi świata (np. w mit. nord. wiecznie zielony kosmiczny jesion Yggdrasil); liście i gałęzie takich drzew kosmicznych Drzewo: drzewo Poznania są często zamieszkane przez mitologiczne zwierzęta, z Adamem i Ewą oraz dusze zmarłych lub nienarodzonych (ukazywanych wężem; wg ryciny z Cod. Vigilanus seu Albeldensis często pod postacią /" ptaków) lub też wschodzące i zachodzące słońce i księżyc; przypuszczalnie w symbolicznym związku z /'Zodiakiem w licznych wyobrażeniach mitologicznych, np. w Indiach i Chinach, spotykamy dwanaście ptaków słonecznych, które zamieszkują gałęzie drzewa kosmicznego; ptaki, które żyją w koronie drzewa kosmicznego, mogą być poza tym symbolami wyższych stopni duchowego bytu i rozwoju. Szeroko rozpowszechnione są antropo-morficzne interpretacje drzewa (które stoi wyprostowane jak człowiek i podobnie, jak on, rośnie i przemija), i tak np. pojawia się ono u różnych plemion w Azji Środkowej, Japonii, Drzewo: korowód wokół Korei czy Australii jako mityczny przodek ludzi. idola w kształcie drzewa, Dalszą symboliczną identyfikacją drzewa z model w glinie, Cypr, ok. człowiekiem jest rozpowszechniony w licznych 1000 r. p.n.e. rejonach Indii, mający na celu wzmocnienie płodności zwyczaj poślubiania drzewu narzeczonej przed weselem; w tym kontekście wymienić także trzeba symboliczne zaślubiny dwóch drzew, których siła życiowa ma przejść na określoną parę ludzi. Drzewo przynoszące owoce oraz zapewniające cień i ochronę u wielu ludów rozumiano w aspekcie kobiecości względnie macierzyństwa, natomiast prosty pień jest z reguły symbolem fallicznym. Rozpowszechnione jest również powiązanie drzewa z /'ogniem, co przypuszczalnie wiąże się z przypisywaną siłą życiową: ogień ma ukrywać się w drewnie określonych drzew, skąd trzeba go dobywać przez pocieranie. Tradycja ind. zna wyobrażenie rosnącego odwrotnie drzewa, którego korzenie znajdują się w niebie, a gałęzie rozpościerają się pod ziemią, co być może jest m.in. Drzewo: rajskie Drzewo symbolem życiodajnej siły słońca w świecie Poznania, przedstawione fizycznym i duchowego /• światła w sferze duchowej ( jako drzewo śmierci; drzeworyt Josta Ammana /"wyżyna, y głębina). Bhaga-wad-gita interpretuje odwrócone drzewo także jako

×