Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature

on

  • 32,488 Views

Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature (material i dobishem - m.d)

Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature (material i dobishem - m.d)

Statistiken

Views

Gesamtviews
32,488
Views auf SlideShare
32,484
Views einbetten
4

Actions

Gefällt mir
9
Downloads
307
Kommentare
0

2 Einbettungen 4

http://www.facebook.com 3
https://www.facebook.com 1

Zugänglichkeit

Kategorien

Details hochladen

Uploaded via as Adobe PDF

Benutzerrechte

© Alle Rechte vorbehalten

Report content

Als unangemessen gemeldet Als unangemessen melden
Als unangemessen melden

Wählen Sie Ihren Grund, warum Sie diese Präsentation als unangemessen melden.

Löschen
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Ihre Nachricht erscheint hier
    Processing...
Kommentar posten
Kommentar bearbeiten

Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature Document Transcript

  • • LIRIDON SULEJMANI • HEROLI ND OSMANI • DUGAGJIN LATIFI • QAMIL AVDILI • FATLUME AVDIU • FISNIK AZEMI • FLORENT AZEMI 1
  • Parathënie :I dashur lexues , në dorë ke skriptën e përpiluar nga një grup nxënësish maturantë. Në vitin ekaluar pra në vitin 2011 kur edhe ne ishim maturantë gjithnjë na brengoste fakti se si t‟imësonim vetëm ato që na kërkoheshin si përgjigje gjat provimit të maturës , kurse krahas kësajne kishim librat e gjuhës dhe letërsisë shqipe të cilët brenda tyre kishin përmbajtje të detajuar .Duke u gjendur para këtij fakti dhe duke pasur dëshirë për një mësim selektiv të asaj e cila me tëvërtetë kërkohej , mes nesh si grup nxënësish lindi një pyetje se çfarë të bënim lidhur meletërsinë ngase në të siç do të vëreni edhe vetë më poshtë kishte një numër të madh autorësh , njënumër të madh veprash , një numër të madh rrymash letrare si të vendit ashtu edhe të huaj ,pastaj kësaj i shtohet edhe numri i madh i veprave letrare të shpjeguara detajisht . Ne meqëkishim këtë problem vazhdimisht mes temash që debatonim kishim edhe si të mësonim më lehtënë gjuhë shqipe . Duke parë pyetjet që parashtroheshin në provimet paraprake që ishin dhënëviteve të kaluara nga ministria e arsimit , pastaj duke e marrë këtë mendim dhe duke e krahasuarme atë se çka realisht përmbanin librat , ne si grup nxënësish të një klase , një ditë nga ditët eshkollës vendosëm që të përpilojmë këtë skriptë . Këtu brenda këtij teksti do të gjeni shpjegimembi rrymat letrare , mbi veprat e autorëve , mbi ideologjinë e secilit nga drejtimet apo thënë mëdrejtë do të gjeni të gjitha ato mësime që përfshihen në materialin mësimor të gjuhës dheletërsisë shqipe që nga viti i parë e deri në vitin e katërt në gjimnazin e reformuar mirëpo në njëformat të reduktuar . Këtu kur themi format të reduktuar duhet të kihet parasysh fakti se ngateksti i vërtetë që përmbahet në libër janë hequr shpjegimet e përsëritura e të detajura thellë gjëe cila nga aq sa ne kemi mundur të kuptojmë nuk kërkohen nëpër provime . Përqendrimi ynë mëtepër është i orientuar në emra , data , përkatësisht në pjesën numerike dhe atë teorike që ështënga më e kërkuara . Këtu në tekstet paraqiten së pari rryma letrare e përshkruar nga bartësitrespektivisht autorët me emra , pastaj vitet kur paraqitet , vendi ku paraqitet , zhvillimet politike ,qëllimi i rrymës , autorët , biografitë e tyre të konkretizuara me vite , vende lindjeje , shkollime ,pastaj veprat e tyre të paraqitura janë në formë listash , e pas kësaj veprat e tyre ku janë dhënëinformata konkrete pra personazhe , zhvillime ngjarjesh të përgjithësuara , arsyet etj . Pra ngakjo ne skemi bërë gjë tjetër përpos që kemi vendosur të gjithë atë material në një skriptë si kjo kuqasja në informacionin e dëshiruar është më konkrete dhe më e shpejtë . Lexuesit i drejtohemime një kërkesë faljeje mjaftë të sinqertë lidhur me gabimet e mundëshme drejtëshkrimore të bërabrenda tesktit që për mungesë kohe nuk mundëm ti evitojmë dhe aq sa duhet . Nxënësit idrejtohemi me urdhërin e përvojës që ta lexojë skriptën nja pesë a gjashtë herë , nga fillimi derinë fund , dhe së bashku në kombinim me atë që ka mësuar më pare me shumë sukses do tëballafaqojë sfidën e provimit të matures në pjesën e letërsisë së gjuhës shqipe . Teksti në fjalëgjatë përpilimit është ndarë në grupe me nga dy ose një person që për hirë të mundit të dhënë doi përmendim edhe emrat e atyre që e bënë këtë punë jo me pak vlerë : materialin e vitit të parë ekanë përpunuar nxënësit Qamil Avdili dhe Herolind Osmani , materialin e vitit të dytë e kapërpunuar nxënësi Liridon Sulejmani , materialin e vitit të tretë e ka përpunuar Dugagjin Latifime asistencë të Fatlume Avdiut kurse materialin e vitit të katërt e kanë përpunuar Fisnik Azemidhe Florent Azemi. Ju dëshirojmë lexim të vëmendshëm dhe suksese në provim. 2
  • MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË PARË LETËRSIA E VJETËR SHQIPTAREFillon në shek. XVI (Marin Barleti) deri më 1836 (Milosao, J. De Rada). Para kësaj faze kemifazën e dëshmive:1. Dëshmia e Guilem Adeas (1332) , letra e Skenderbeut dërguar princit të Torontos (1460) dheM. Barleti Rrethimi I Shkodrës;2. Dëshmia e Pal Engjëllit (1462), fjalorthi i Arnold Von Harfit (1497) dhe Perikopeja e ungjillit( shek. XV-XVI).Pal Engjëlli (1417-1470)Ishte Nga Drishti, kryepeshkop i Durrësit, diplomat dhe këshilltar i Skenderbeut. Në kuvendin e8 Nëntorit 1462 në kishën e Shën Trinisë së Matit shkroi veprën Rregullat, ku gjendetFormula e Pagëzimit (afabet latin dhe Italian, dialekti gegërishte) , të cilën historiani NikollaJorga (rumun) e zbuloi në bibliotekën Laurentiana (Firence).Arnold Von HarfiIshte nga Kolni (Gjermani), kalorës që u ndal në Ulqin,Durrës dhe Sazan (ishte nisur përPalestinë). Nga nevoja për komunikim në fjalorth (shqip- gjermanisht) shënoi: 26 fjalë, 8shprehje dhe 12 numërorë , kishte perdorur alfabetin latin-gotik. Më 1860 e zbuloi Von Grote.Anonimi i Perikopesë së ungjillit (përkthim i tekstit biblik)Autori (sipas Kolë Ashtës është shqiptar, sepse bën më shumë gabime në gjuhën greke se shqipealfabet grek), përktheu një tekst të shkurtër biblik Ungjilli i Shën Mateut, kaptina XVI , 62-66.E zbuloi Spiridon Lambrosi (bibliotekën e Milanos), 1906. HUMANIZMIHumanizmi u ngrit kundër shtypjes feudale për të ndërtuar një rend të ri shoqërorë- ekonomik,kundër errësirës kishtare dhe pushtetit të kishës. Në këtë periudhë fillon edhe zëvendësimi iprodhimeve zejtare në ato manifakturale dhe u krijua edhe shtresa e borgjezisë (manifakturistë,bankierëve e financierëve .Ku në vend të dogmave fetare (nihilizmi, fanatizmi, asketizmi) lindivështrimi kritik duke u bazuar në arsyen e mendjes së njeriut. Humanistët luftonin për lirinëpersonale e lirinë e fjalës. Ata shfytëzuan kulturën greko-romake dhe folklorin, përdoriningjuhën kombëtare e pjesërisht latine. Humanizmi lindi në Itali, pastaj në Spanjë, Francë, Angli,Gjermani, Shqipëri etj.Humanizmi në letërsinë shqiptare- dallojmë dy faza: 1. Atë brenda territorit shqiptar (deri më 1479) 2. Atë jashtë territorit (fillon prej 1479- gjatë tërë shek. XVI).Faza e parë është pak e njohur, në të dytën kemi humanistë që shkruajtën për: luftërat eSkenderbeut e të Shkodrës ( Marin Barleti, Marin Becikemi dhe Martin Segoni); gjeografinë eShqipërisë ( Martin Segoni); filozofi, poezi, astronomi (Gazulli, Tomeu dhe Maruli). Këta ishindoktorë të shkencave e akademik, edhe profesorë në universitetet si të Padovës e të Breshias. 3
  • BIOGRAFIA E HUMANISTIT MARIN BARLETILindi: (1460-1463), Shkodër ( sipas dok. në noterin e Padovës, dhe nga një testament I vitit1501).Shkollimi: mësimet e para nga ndonjë qendër humaniste, të mesmet në Venedik.Aktivitetet: meshtar në Shkodër.KRIJIMTARIA E HUMANISTIT MARIN BARLETINë veprën e tij ka letra që dergojnë kundërshtarët, dialogje të palëve luftuese, fjalime të gjata,përskrime të natyrës dhe personazheve. Barleti ka shkruar vepra për Skënderbeun. Ato veprajanë: “Rrethimi I Shkodrës” dhe “Historia e Skënderbeut”.ANALIZA E VEPRËS HISTORIA E SKËNDERBEUTRëndësia: rol të madh edukativ në brezat e ardhshëm pse i ka edukuar në frymën patriotike , si taduan dhe mbrojnë atdheun. Kjo vepër ka vlerë edhe për idetë humaniste ku çmon mendjen dhegjykimin njerzor. E afirmon konceptin e lirisë politike të njëriut. Nga Barleti tradhëtarët quhen“qytetar të fëlliqur” dhe bukëshkalë. Barleti njeh lufra të drejta, që janë mbrojtëse dhe padrejtaqë janë okupuese. Ndahet në 13 libra ose kaptina.Tema: jeta dhe luftrat e Skënderbeut.Personazhet:Skënderbeu- pamje ideale, intelektual, ka kultura të huaja,ushtarak dhe me portrete si etik,psikologjik.Ballaban Pasha - renegat shqiptar,Ali Pasha, Mehmeti i II , sulltan Murati II, Mustafa Pasha- armiq.Subjekti:Pjesën më të madhe ua kushton luftrave të Skënderbeut kundër Perandorisë Osmane qëfillojn pas kuvendit të Lezhës (mars 1444). Në qershor 1444 zhvilloi luftën e parë kundër AliPashës ( në fushën e Torviollit, afër Dibrës), pastaj me Mustafa Pashën, më 1450 me sultanMuratin e II, Krujë ( ky sultan vdes në Edrene, 1451), mundi edhe Mehmetin e II (birin eMuratit II), në Krujë, pastaj pësoi edhe Ballaban Pasha (renegat shqiptar). Skënderbeu korrisuksese edhe në Itali, 1461, i ndihmoi Ferdinandit (djalit të mikut të tij Alfonsit V. Skënderbeuvdes më 17 janar 1468. Kjo vepër ka vlerë edhe për idetë humaniste ku çmon mendjen dhegjykimin njerzor. E afirmon konceptin e lirisë politike të njëriut. Nga Barleti tradhëtarët quhen“qytetar të fëlliqur” dhe bukëshkalë. Barleti njeh lufra të drejta, që janë mbrojtëse dhe padrejtaqë janë okupueseVendi i ngjarjes: Krujë, Dibër dhe Itali. 4
  • BIOGRAFIA E HUMANISTIT GJON BUZUKULindi : nuk dimë asgjë, për vendlindjen, sipas Norbert Jokli (austriak) dhe Marko La Piana(arbëresh) thuhet se është nga pjesa verilindore; ndërsa sipas Justin Rrotës dhe Eqrem Qabejështë nga pjesa veriperëndimore.Aktivitetet: meshtar i një kishe.KRIJIMTARIA LETRAREE shkroi vetëm veprën Meshari dhe nuk është një vepër origjinale por e përkthyer.ANALIZA E VEPRËS MESHARIRëndësia : më i pari monument i literaturës shqiptare, pa këtë vepër nuk mund ta studionimfonetikën, morfologjinë e dialektologjinë historike të gjuhës shqipe. Gjuha është gegërishtearkaike. Alfabeti është latin por pesë shkrojnja janë të huazuara nga ai gllagolitik i sllavëve tëbosnjës.Tema: vargje nga bibila.Vecori: nga 220 faqe I kshin mbetur 188 kur e gjeti Gjon Kazasi( e quajti Meshari), pa kopertinë.Për vendbotimin ka mendime të ndryshme si p.sh. Tivar, Shkodër, Obod dhe më I besueshëmVenedik. Sipas E. Qabej është përkthyer nga: gjuha latine, italiane dhe sërbe.Dallimi: tip i veprave fetare që përbëhet nga libri i orëve dhe nga i mesharit, ka edhe disa llojepoezish si himne dhe psalme.BIOGRAFIA E HUMANISTIT PJETËR BUDILindi: 1556, Gur të Bardhë të Matit.Shkollimi: rrethin familjar.Aktivitetet: në moshë 21 punoi si meshtar në Kosovë e Maqedoni.1599 vicar i përgjithshëm i kishave të Sërbisë (shërbeu 17 vjet).1616 shkoi në Vatikan (pas Kuvendit të Prokuplës) për disa kërkesa, nuk pati sukses.1618 në Romë, botoi 4 vepra.1621 I shkruan një letër kardinal Gocadinit,organizimin e kryengritjeve.1622 (Shqipëri ) ipeshkv i Sapës, mban mbledhje për ndalimin e veprimtarëve të huaj që ishinantikombëtar.Vdiq: dhjetor 1622 (aksidentalisht duke kapërcyer lumin Drin, ndërsa I. Zamputi thotë se ishtekomplot). 5
  • KRIJIMTARIA LETRARE 1. Doktrina e kërshtenë, Romë 1618; 2. Pasëqyra e t‟rrëfyemit, Romë 1621 (përkthim nga latinishtja) 3. Rituali roman, Romë 1621; 4. Kush thotë meshë këtë kafshë duhet me shërbyem, Romë 1621.ANALIZA E VEPRAVE TË PJETËR BUDITTipi i ligjeratës është Budi është prozator dhe poet. Proza është e përkthyer nga italishtja dhelatinishja dhe origjinale. Budi ka shkruar 3 200 vargje. Poezitë janë me motive:1. Biblike- dhiata e vjetër dhe e re (vëllavrasja- Kaini vret Abelin; motivin e vajeve- Shën Mëriavajton Krishtin) 2. Personale- të poetikës letrare: aktit të frymëzimit, krijimit dhe zgjedhjes së motivit.Budi përdor vargun tetërrokësh dhe alfabetin e Buzukut.BIOGRAFIA E HUMANISTIT FRANK BARDHITLindi:1606, Kallmet të Zadrimës,Familja: e shquar e Bardhajve,Shkollimi: mësimet e para në familje, 1628 në Loreto, 1633 në kolegjin e propagandës Fide tëRomës. 1635 kreu studimet.Aktivitetet:1636 ipeshkv në Sapë e Sardë,1642 kërkoi të mbahet gjyq për vrasjen e Budit, u dëshpërua nga vendimi I gjyqit.Është shkenctari i mirëfilltë i shek. VII.Vdiq:1643.KRIJIMTARIA LETRARE 1. Dictionarium latino-epiroticum (fjalor latinisht-shqip), Romë 1635; 2. Gjergj Kastrioti Venedik 1636ANALIZA E Dictionarium latino-epiroticumNë parathënie jep dy motive se pse e shkroi: 1. Kombëtar- ti ndihmoj gjuhës shqipe që kishte filluar të humbej, 2. Religjioz - ti ndihmoj priftërinjtë që përmes këtij fjalori të përkthejnë cdo libër që u bie në dorë. 6
  • Është e tipit 2 gjuhësor por del edhe 4 gjuhësorë si latinisht, italisht, shqip, turqisht. Ai shënonemrat në të pashquar, foljet në paskajore. Në pjesën e dytë ka pjesë gramatikore si: numërorët,ndajfoljet, lidhëzat, pasthirrmat dhe pjesë nga folklori, 113 proverba dhe 2 biseda. Ka 2544 fjalë.ANALIZA E VEPRËS Gjergj Kastrioti…E shruar latinisht dhe flet për Skënderbeun në formë të një apologjie ku dëshmon origjinën eSkënderbeut dhe mohon boshnjakun Tomko Marnaviqi. Ndahet në 2 pjesë: 1. Origjinën e familjes së Marnaviqëve, 2. Origjinën e familjes së Kastriotëve.Në apologji shfrytëzon veprat e Barletit, Becikemit; të huajve si Sabelikos dhe Orbinit.Përdor alfabetin e Buzukut dhe BuditBIOGRAFIA E HUMANISTIT PJETËR BOGDANILindi:1628, Gur të Bardhë të Hasit të PrizrenitFamilja: e përmendur që ka nxjerrë mjaft intelektual.Shkollimi:mësimet e para në familje, i vazhdoi në Kolegjin Ilirik të Loretos, studimet i vazhdonmë 1654 në Kolegjin e Propagandës Fide të Romës ( me ndihmën e Andrea Bogdanit), 1656diplomon për teologji dhe filozofi.Aktivitetet:Pas shkollimit të lartë punoi si peshkop në shkodër dhe administrator i Tivarit. U arrestua më1671 por nga burgu e nxorrën Pepë dhe Nikollë Kastori ( veprimtari politike kundër perandorisëosmane).1677 emërohet ipeshkv në Shkup ( me kërkesë e Andrea B. dhe me urdhrin e Papës.1682 strehohet në Dubrovnik, kthehet në Shkup më 1683.1689 I bashkohet generalit austriak Pikolomilit me 6000 ushtarë.Vdiq:1689, dhjetor, Prishtinë.KRIJIMTARIA LETRARE E HUMANISTIT PJETËR BOGDANI-Cuneus Prophetarus (ceta e profetëve), 1685, Padovë.-Krijimi I Rrozullimit, poezi refleksive-Jeta e dhjetë sibilave dhe kankat e tyne. Përdori alfabetin e paraardhësve, është I pari që shënon shkronjën ë me symbol të vecantë. Nëpoezi përdor vargun 11 rrokësh, strofa tetëvargjëshe, me rimën ab, ab, ab, cc.ANALIZA E VEPRËS ÇETA E PROFETËVEFillon me një parathënie , Të primtë përpara letërarit. Në këtë parathënie shpreh brengën përgjndjen politike-kulturore të popullit shqiptar I robëruar, flet për arsimin e lartë ku thotë se duhettë hapen këtu shkolla të larta e mos të shkojnë përtej detit, flet edhe për pasurimin e gjuhës mefjalë plaka dhe fjalë të reja dhe të mos huazoje nga popujt përreth.Vazhdon me tekstin themelorqë ndahet në dy pjesë.Në pjesën e parëflet për imanencën e Zotit që ai e quan Hyji, fuqinë e tij dhe se krijoi gjthëckamadje edhe njeriun. 7
  • Në pjesën dytë flet për Jezu Krishtin, nënën e tij, për fëmijërin e tij, ndërtimin fizik dhe psikik,edhe për vendimin që të martirizohet. Në vepër ka fragmente me temë kombëtare ku thotë seCesar Augustit që ka dashur ti ketë vetëm shqiptarë se janë trima e të fortë. Flet për Vuce Pashënqë humbi nga Kelmendasit. Përmend toponime si Prizrenin, Pashtrikun etj.BIOGRAFIA E HUMANISTIT JUL VARIBOBA (arbëresh)Lindi: 1724,Mbusat, rrethi i KozencësShkollimi: në kolegjin arbëresh Shën Benedeto Uliano.Aktivitetet:1751- rektor I kolegjit Shën Benedeto Uliano ( u shkarkua sepse opinion arbëresh u ankua tePapati).Shkoi në Mbusat të punojë si prift. Mbante korin me vajzat e fshatit të cilat këndonin këngë përShën Mërin që i thurrte ai. U shkarkua për arsyen e nnjejtë “ sepse propagandonte katolicizmin earbëreshëve.Vdiq:1788, Romë.KRIJIMTARIA LETRAREShkroi veprën origjinale por me personazhe të huazuara nga bibla “Gjella e Shën MërisëVirgjër”.ANALIZA E VEPRËS GJELLA E SHËN MËRISË VIRGJËRRëndësia: vepër origjinale, poetike.Mënyra e botimit: 1762 në Romë.Personazhet: Shën Bambini (Krishti) Shën Mëria- nëna e Krishtit.Subjekti: është e ndarë në dy pjesë: 1. Flitet për Shën Mërinë, e cila dallon nga personazhi biblik, sepse Shën Mëria e Varibobës është një nënë e vertetë, fshatare dhe grua e rëndomtë, ajo gëzohet kur njen se është shtatëzënë, vepron sit ë gjitha nënëat, e lidhë, e zgjidhë, i jep sisë, e lëmon, e shtrëngon në kraharor, e puthë, e mban në duar, edhe kur fillon të rritete ajo i këndon ninulla, e quan pëllumb, brengoset për të dhe vajton kur martirizohet përderisa ajo Biblike është indiferente, nuk i jep sosë, nuk kujdeset për të, nuk afrohet ta shikojë dhe nuk e pranon se është fëmija i saj. 2. Flitet për dy modele të Krishtin: kur flet për fëmijërin e tij është real e natyror dhe vazhdon deri kur martirizohet, ai luan me shokët si fëmijë i rëndomt, i do shokët dhe e duan, i sjellin dhurata shokët dhe i ndihmon të ëmës në punët e shtëpisë; prej martirizimit deri në vdekje tregohet sipas Biblës. 8
  • Vecori: vepra vuan nga proliksiteti, pjesët nuk janë të lishura mirë dhe ndihen zbrastira ndërmjettyre. Ka përdorur metaforën, krahasime, epitete. Përdor varg të larmishëm nga 5-14 rrokësh.Gjuha është me bazë popullore por ka edhe shumë italinizma.Vendi i ngjarjes: fshat. ALAMIADA SHQIPTAREZhvillohet nga fillimi i shek. XVIII gjatë tërë shek. XIX. Më parë është quajtur letërsia mealfabet arab dhe letërsia e bejtexhinjve. Letërsinë shqiptare e pasuroi me motiv të reja si:poetikës letrare, nostalgji, patriotizëm , moral-estetik, social dhe fetar. Nezim Frakulla botoiveprën e parë arstistike në letërsinë tonë Divanin (1730-1735). Përdorën gjuhën shqipe, paraqitënforma letrare fetare si: ilahi, elife, mevlude; jofetare si: poemat, kasidet, gazelet, humored,satirat, divanet. Përdorën ligjeratën poetike dhe zhvilluan lloje të ndryshme të vargjeve e tëstrofave, veçmas distihët e katrenat.BIOGRAFIA E ALAMIADISTIT HASAN ZYKO KAMBERIT Lindi:1743, Starje të Kolonjës.Shkollimi:medresen në lindje.Aktivitetet: 1789 mercenari Ali Pashë Tepelenës në luftën e Smederevës.Vdiq:mendohet për vitin 1810KRIJIMTARIA LETRARESipas temave ndahahet në temë : fetare dhe jofetare (laike).Temë fetare: 1. “ilahi”, 1749 2. përmbledhje poezish “Mexhnua”, “ Mevludi” etj.Temë jofetare:Poezitë: Paraja, Bahti im, Trahani, Lufta Mbretërore (Seferi humajun), Gratë e va, Gjerdeku ivashës, Munafiku, Ty bota ta kanë zili dhe Vasijetname.ANALIZA E POEZISË PARAJARëndësia: është me motiv social dhe më e rëndësishmja e kësaj periudhe.Personazhet: personazhet jan të shtresave të ndryshme.1. feudalët (mbreti,vezirët, pashallarët, tregtarët, zejtarët)2. klerikët (i pari i fesë, myftiu, myderrisi, kyrët e vaizët)3.të varfërit (servilët, mundqarët, sahanlëpirësit, pakurrizorët)Subjekti: flitet për veprimet, sjelljet e njerëzve që të aarijnë deri te para. Ku dy shtresat e parazhvillojnë luftë pa kompromis, ndërsa e treata veprojnë kundër ndërgjegjes, moralit, karakteritpër të fituar para.Qëndrimi i autorit: Shkrimtari dy grupet e para i satirizon dhe ironon ndërsa për shtresëne tretë ivjen keq për jetën e tyre.ANALIZA E POEZISË BAHTI IM (FATI IM)Subjekti: flitet për jetën e poetit dhe eksperiencën e njeriut në jetë. Shtron pyetje shoqërisë sekush duhet ta bëjn të lumtur një njeri: ryshfeti, paskrupulliteti, hipokrizia etj; apo dituria, 9
  • intelegjenca, puna sakrifica. Të parat i kishte shtresa feudale dhe për këtë arsye atë qeveri e quanzaife, hokabaza, pijanece, e të sëmurë.ANALIZA E DISA TJERA POEZIVETrahani-shpreh keqardhjen për barinjtë e bujqit që hanë të njejtin ushqim , edhe atë 12 muaj nëvit, trahanin. Edhe në këtë poezi bën ironi e sarkazëm për të pasurit.Lufta mbretërore: flet për mercenarizmin dhe luftat feudale i quan si mshtruese,cvlitëse,rrënuese.Gratë e va dhe Gjerdeku i vashës: trajton temën e gruas së ve në shoqëri e cila bëhetedhe burra për fëmijët e tyrë. Trajton fatin e vajzave që prindërit i fejojnë me kë të duan ata.BIOGRAFIA E MUHAMED KYÇYKUTLindi:1782, Konispol, Gjirokastër .Familja: mbeti herët pa baba u rrit nga ungji i tij.Shkollimi: medresen në Konispol, në Kairo studioi.Aktivitetet: hoxhë dhe muderriz në Konispol, merret me krijimtari përkthyese, përpilues teksteshdhe krijues origjinal.Vdiq:1844, Konispol.KRIJIMTARIA LETRARE E MUHAMED KYÇYKUTShkroi vepra me tematik fetare dhe jo fetare.Fetare:-Kaside byrda (përkthyer nga arabishtja)-Mevlud (origjinale).Jofetare: Poezitë: - Gurbetlinjtë - Bekriu - Zaptimi i Misolongut Poema: - Erveheja, 1818-1820 - Jusufi e Zylejhaja.ANALIZA E VEPRËS ERVEHEJANë këtë vepër është e paraqitur jeta e një gruaje e quajtur Erveheja. Përvec bukurisë ka edhemencurinë. Gjthcka shkonte mir derisa burri i saj shkon në kurbet, kunati i saj dëshiron ta bëjë tëtijën por nuk mundështe sepse hasi në vigjilencën dhe moralin e Ervehesë. Erveheja është edhehumaniste kur e shpëton nnga litari një të huaj duke i paguar 400 dukatë. Veprës ia humbinvlerën artistike disa fenomene psh kur anija përmbyset dhe shpëton vetëm ajo, bëhet mjek i syve. 10
  • Letërsia BotëroreApo ajo e pgjitshme, është degë e shkencës mb letërsinë. Përfsin veprat letrare të të gjithakohëvedhe të të gjithë popujve. Ka kritere teorike-letrare se cila vepër mund të integrohet në let.Botërore. P.sh. vepra që shquhen me idetë, mendimet e porositë dhe veprat që kanë përsosmëri singa përmbajtja ashtu edhe nga forma. Miti dhe MitologjiaMitet- janë tregime ose rrëfime për qeniet hyjnore si perënditë dhe gjysëmperënditë, për qenietnjerëzore si heronjë dhe fenomene natyrore.Mitologji- quajmë tërësinë e tregimeve dhe rrëfimeve për ngjarjet nga jeta e perëndive dhe ehyjnive, e heronjëve dhe e fenomeneve natyrore.Mitet ndahen në 3 cikle: teogonike, kozmogonike, heroikeTeogonike- flasin për historinë e perëndive.Kozmogonike- flasin për zanafillën dhe krijimin e botës.Heroike- flasin për heroizmat e trimave legjendarë, të njerëzve viganë ose të njerëzvegjysëmperëndi. Të tillë janë: Gilgameshi,gjysëmperëndi, lufton kundër Humbabës, sjell paqedhe lumturi te njerëzit e një krahine.Çdo popull ka mitet e tyre p.sh: të faraonëve, sumero-asiro-babilonase, kineze, indiane, greke,romake, shqiptare etj. Letërsia MesopotamaseMesopotamia shtet i lashtë në Lindjen e Mesme I krijuar që në mijëvieçarin e pestë p.e.r , la njëkulturë material dhe shpirtërore të pasur.Kult. shpirtërore u zhvillua së pari në gjuhën sumere. Sumerët,popull indoevropian,nga India eIrani. E ruajtën gjuhën e tyre në rrasa guri dhe në pllaka argjili e shkruar me shkronja të veçanta,sot të zbuluar afër Bagdadit.Gjuha dhe populli sumer u shuan në mijëvjeçarin e dytë p.e.r, kulturën dhe shkrimin e vazhduanasiro-babilonasit, prandaj kjo let. ndryshe quhet let. sumere-asiro-babilonase. Kjo let. është mepërmbajtje religjioze dhe laike, ka qenë i zhvilluar edhe epi, më të njohura janë: Zbritja e Inanësnë botën nëntokësore, Epi për Lugalbandën, Rrëfimi për përmbytjen etj. 11
  • Epi i GilgameshitSë pari i krijuar në gjuhën sumere, aty nga shek. XXII deri në shek. XVIII p.e.r.Tregimet për Gilgameshin, të njohura në gjithë Lindjen e Mesme, por nuk I dihet autori.NDËRTIMII ndarë në 12 këngë, sipas temave e ndajmë në 2 pjesëTEMA E PARËKjo pjesë shkon deri në këngën VIII, ka si temë luftën që bën njeriu kundër së keqës njerëzoreSubjekti: Gilgameshi personazh kryesor i epit, me prejardhje hyjnore (2/3) dhe njerzore (1/3).Themelues i Urukut, dhe mbret i saj. Krijues i një mbretërie të pasur, ishte një sundimtar ivrazhdë që nuk pyeste shumë për popullin, veçmas i mundonte të rinjt, nuk i linte të bashkohen.Perënditë i pranuan ankesat e popullit, dërgojnë një krijesë hyjnore Enkidujin, i cili e humbibetejën kundër Gilgameshit. Më vonë këta dy bëhen vëllezër dhe bashkëluftëtarë.Këta dy luftuan kundër një të keqe, Humbabës, krijesë hyjnore që i tmerronte njerëzit e njëkrahine. Këta dy korrën fitore në këtë betejë me ndihmën e hyjnive të Shamashit (zotit tëdiellit), dhe të Ninibit (hyjit të luftës).Gilgameshi dhe Enkiduji luftuan për të mirën epërgjithshme e jo personale.TEMA E DYTËFillon nga kënga e IX e deri në fund, ka si temë fikën nga vdekja dhe nga bota e nëndheshme dhepërpjekjen për të gjetur pavdekësinë. Konsiderohet si tema kryesore e epit të Gilgameshit.Subjekti: Është si vazhdim i pjesës së parë, por me përmasa shqetësuese, vdekja e Enkidujit.Vdekjen e Enkidujit Gilgameshi e përjetoi rëndë, dhe që në atë moment koncepti i epit merr njëkaje tjetër, jo të luftës dhe të guximit, por atë të nënshtrimit dhe të frikës nga vdekja. Me vdekjene Enkidujt Gilgameshi kuptoi domosdoshmërinë e vdekjes, se edhe ai një sit duhej të vdiste.Gilgameshi mbante iluzione se Enkiduji do të zgjohet, e mbajti 6 ditë të pavarrosur,të 7 dhaurdhër për ta varrosur. Atij i mbeti vetëm një shpresë, gjyshi i tij Utnapishtimi, i cili e kishtefituar pavdekësinë me barkën e tij që shpëtonte njerëz. Gilgameshi me shumë vështirësi arriti tegjyshi i tij, ai ia tregon një bari në fund të detit, mirëpo ai bari nuk ishte bari për ta fituarpavdekësinë por në të cilin ishte i vendosur rinia dhe fuqia,edhe këtë nuk arrin ta merr sepse paratij e merr një gjarpër. Tani e kupton se edhe ai një dit duhet të vdesë dhe kthehet në Uruk, ikërkon priftërinjëve të shkoj në botën e nëndheshme që ta takoj Enkidujin. Bisedon me hijen etij, dhe e kupton tmerrin që e pret.Vepra e Gilgameshit mbetet një porosi e madhe për të gjithë njerëzit,se njeriu është i vdekshëm. 12
  • HomeriBIOGRAFIAThuhet se ka jetuar ndërmjet shek XI p.e.r dhe shek. IX p.e.r por disa thojn prej shek IX deri VIIp.e.r.Shkrimtar i parë i letërsisë arkaike, i vë themelet e let. Greke.Shkenca që merret me Homerin dhe veprat e tij quhet Homerologji.Dy poemat e tij heroike Iliada dhe OdisejaNDËRTIMI (Iliada)Zhvillohet lufta në 51 ditët e funditLexuesi e di ngjarjen deri në ditën e 10Ka 15.700 vargje e ndarë në 24 libra, në bazë të alfabetit grek.POEMA ILIADATema: Poem heroike, tregohet për trimat e mëdhenj të luftës së Trojës dhe për luftën në mesgrekëve dhe trojanëve.Subjekti: Shkaktar i luftës, hipokrizia e mbreti të Trojës Parisit , i biri i mbretit Priam. Parisi simik i Menelaut (vëllau i Agamenonit), i rrëmbeu shumë pasuri dhe gruan Helenën, me këtëgjest të bërë nga Parisi filloi lufta 10 vjeçare greko-trojane.Kryepersonazh i Iliadës është Akili, biri i mbretit Pelejës dhe i biri i perëndeshës së detraveTetidës. Ngjarja e veprës fillon me hidhërimin e Akilit – Agamenonit, Agamenoni ia rrëmbeuvajzën e Krisit dhe e bëri robresh. Agamenoni pranon ta lëshoj vajzën e Krisit si kompenzimrrëmben robreshën e Akilit Briseidën. Agamenoni dëshiron të kthehet në Greqi por pengohetnga Odise.Përçarjet e grekëve i shfrytëzonin trojanët duke marrë iniciativ për të dalur jashtë kalasë.Parisi në duel me Menelaun, fituesi e merr Helenën. Parisin e shpëton Afërdita. Hektori luftonme Ajaksin, e shpëton Apoloni.Lufta ndikon edhe tek perënditë të cilët ndahen në dy tabore, me grekët dhe kundër tyre, mirëpoZeusi ia ndalon perëndive të marrin pjesë në këtë luftë.Hektori (sypatremburi,grauja e tij Andromaka), del në luftë me Petroklin( shuku i ngusht iAkilit, i cili ia kishte dhënë veshjet e tij) mirëpo ky vritet nga Hektori. Akili i zemëruar del nëdyluftim me Hektroin i cili e mundi atë, me ndihmën e perëndeshës Athina, e cila kinse ishte meHektorin i ndihmoj Akilit.Si hakmarrje Akili ia lidh kokën për qerre dhe e tërheqë rreth kalasë ku e shohin prindërit eHektorit.Me këngën XXIII bëhet varrimi i Petroklit. Me këngën XXIV, Priamai babai i Hektori i bie nëgjunjë Akilit t‟ia marr kufomën të birit, Akili ia jep hhe i premton 12 ditë armëpushim Ngjarjapërfundon me varrimin madhështor të Hektorit. 13
  • POEMA ODISEATema: Flitet për kthimin e burrit në shtëpi, në momentin kur gruaja e tij duhej të martohej menjë burrë tjetër, dhe burri i vërtet e ndërpret martesën.Subjekti: Odiseu mbreti i Itakës bashk me një grup luftëtarësh marrin rrugën për tu kthyer nëItakë. Gjatë rrugës së kthimit Odiseu haset në shumë pengesa të ngyrosura me mitologji, kundikojnëe edhe perënditë.Posejdoni, zoti i detit, ia çon anijen në ujdhesën e nimfës Kalipso,e cilado ta përvetësojë përburrë në kohën kur Penelopës gruas së Odiseut, shumë mësitë e duan dorën e saj. Biri i Odiseut,Telemaku i cili ka dalë ta kërkojë të atin, në rrugë takohet me heronjtë e trojës: Menelaun dheHelenën, por jo me Agamenonin sepse atë e kishte vrarë gruaja e tij.Kalipsa me urdhërin e perëndive e lëshon Odiseun, Posejdoni përsëri ia shkatërron anijen.Nausika i gjen në breg të detit dhe i çon në pallat ku aty takohet me Demodikun i cili këndonkëngë për luftën e Trojës. Grekët ndërtojnë një kalë të drunjt, në brendin e kalit fshehib qindraluftëtarë dhe Odiseun, Trojanët e fusin kalin brenda kalasë. Natën dalin luftëtarët dhe e shktrojnëtrojen deri në themele.Nëpërmjet 4 këngëve Odiseu tregon ngjarje dhe takime të çuditshme ku tregon kthimin ngaTroja.Së pari arrin në ishullin e Lotofagëve, pastaj shkojnë te kiklopët ku Polifemit ia nxhjerin tëvetmin sy dhe e verbojnë. Depërton në botën e nëndheshme ku takohet me nënën, Agamenonin,Akilin. Kalon nëpër ngushticën e Skilës dhe Kardibës ku i humb 6 shok dhe 6 tjerë të cilët ikishin mbetur e vazhdon rrugën Kur arrin në Itakë ai vishet si lypës, takohet me Telemakun birine tij, ku aty mbyti të gjithë mësitët. Më në fund vendoset paqja dhe qetësia në Itakë me mbreti nedikurshëm Odiseun.PERSONAZHETPersonazhe e Homerit paraqiten në situata të ndryshme, prandaj pasqyrojnë edhe një diapazon tëgjërë të realitetit.Akili- hero i madh i epikës greke, ka një dihotomi të veçantë: di të dashurojë dhe të urrejë me tënjejtën fuqi, di të hakmerret dhe të ngushëllohet për të njejtët njerëz.Hektori- gjithashtu hero i madh, në anën e Trojës, me karakter të fortë, nuk pranon të tërhiqetnga fronti i luftës edhe pse e pa vetën në rrezik,sepse iu duk vdekja më e ëmbël dhe e ndreshmenë fushën e betejës, paraqitet pak më i kompletuar, është burrë e prind i kujdesshëm.Agamenoni- ka pozitë të lartë në kierarkinë ushtarake sepse i takonte klasës aristokrate.Andromaka- gruaja e Hektorit,e kujdesshme që krijon familje të lumtur, e do burrin dhe eparandjenë tragjikën që do ti ndodhë në të ardhmën.Odiseu- si personazh e cilëson maturia dhe mprehtësia në veprime, përfaqëson njeriun e kohës,atë të tregtarit dhe të lundërtarit. Ai ka dashurinë ndaj atdheut dhe asnjëherë nuk e harroi Itakëndhe gruan.Penelopa- është gruaja ideale në kohën e Homerit të cilën e cilëson bukuria deh mençuria.Mungesa e burrit e afirmoi edhe më tepër si shtëpiake e mirë, penelopa mbeti simbol i gruas sëbukur. 14
  • SAFONë letësrsinë greke paraqitet një formë e re letrare, ku paraqiten lirika dhe dramaturgjia, nëtematikën përmbajtësore pasqyrohet më tepër realiteti.BIOGRAFIAGruaja e parë poete e lindur në Lesbos, jetoi në shek. VI p.e.r,Bijë e një aristokrati, u martua me një aristokrat, kishte një vajzë.Largohet nga Lesbosi për në Sicili, kishte formuar shoqatën e femrave, të cilën e quantë, shtëpiae shërbtorëve të muzave.Poezitë e Safos janë të lidhura me dashurinë e një femre ndaj në mashkulli, Safo ishte për njëbukuri të jashtme por edhe të brendshme, e cila thotë: ,,I bukur është ai i cili është i madh nëshpirt‟‟. Safo paraqitet në një vazo greke me shirit në dorë, kah ajo fluturon Erosi me njëmbishkrim ,, i pafat‟‟. Kjo simbolik ka edhe mitin për Safon se ajo ka përjetuar një dashuri tëpafat me Faonin, të cilin e krijoi Afërdita. Safo nga dëshprimi që nuk arriti t‟ia rrëmbej zemrën,ajo u hodh nga shkëmbinjtë në valët e detit, ngjarja mbaroi tagjikisht.Safo njihet si poete eepitalmeve. Janë të ruajtura 2 këngë të tilla Kori I dhe Kori IIKORI ITrajtonë pozitën shumë deprimues dhe degraduese, të një vajze të pamartuar, të virgjëreshës, tëcilën e krahason me një lule shumë të bukur, mirëpo kjo vajzë nuk është si të tjerat, kjo vajzëkarakterizohet me virgjinitet të humbur nga bariu, ku nga një vajzë e tillë ikin meshkujt. Poetjakërkon shpëtim për një virgjëreshë të tillë, kërkon shpëtim nga Hymena , perëndesha ebashkëshortësisë dhe e dasmës për t‟i ndihmuar vajzës.KORI IIMe motiv autonimik, lumturinë e femrës që vë kurorë në rini. Këtë e krahason me një elementproduktiv që me frytet e saja i gëzohen të tjerët (hardhinë). Për poetën martesa ngjall 2 ndjenja:dashurinë e burrit dhe kënaqësinë e prindërve.Edhe në këtë poezi poetja e fton Hymenën që tëvazhdojë me kurorëzimet e të rinjëve.EPITALAMI I AFËRDITËSDallohen 3 komponenta që shprehin vuajtjet e femrës: vokacioni, epiteti, thirrjaMe vokacionin o frontstolisura, o hyjneshë e madhe, o e lumtur e madhëron Afërditën(hyjneshën e dashurisë).Me epitet si : Afërdita e amshuar, hyjneshë e madhe, fytyrë hyjnore, metë cilat e ngre më lart personalitetin e saj. Me thirrjet : këtu ejaZhvillohet dialogu në mes Afërditës dhe poetës. Pjesa e dialogut të Safos flet përdashuri tëplagosur, ku dashnori i ka ikur dhe nuk i kthehet, të cilën e lëndon moralisht.EPITALAMI PASION DASHURIEFlet për cfilitjet e femrës që nuk gjen dashuri, për vuajtjet që janë fizike e psikike që shoqërohenderi në vdekjeSafo është autore e një strofe të veçantë Safike, Përbëhet: 1katren, 3 vargjet e parai ka në vargun 11 rokësh, vargun e 4 në 5rrokësh. 15
  • EskiliFazën e let. Greke atë klasike e karakterizojnë dy nënfaza: zhvillimi i poezisë lirike shek. VII-VIp.e.r Zhvillimi i tagjedisëdhe komedisë dhek. V-Ivp.e.rLindja e tragjeisë e të komesië e kushtëzojnë 2 momente: festat e Dionizit (perëndisë së verës),lulëzimi i shoqërisë demokratike greke. Festat e Dionizitmbaheshin në pranverë dhe vjeshtë.Korifeu- kishte rolin e tregimtarit të ngjarjes, ndërsa kori këndontë këngë lirike.Lulëzimi i demokracisë luajti rolë në zhvillimin e tragjedisë dhe komedisë, u krijuan kushte përkrijimi ne teatrit grek: skena orkestra dhe publiku.BIOGRAFIAKrijoi tragjeditë e para, njihet ,,baba i tragjedisë”, për nga vlerat ,,gjeni i tragjedisë”.Ka lndur në Leuzinë afër Athinës, 525 p.e.r me prejardhje aristokrate, por mbështetidemokracinë.Tragjeditë e para, në moshën 40 vjeçare, tragjedia e parë Persët.Eskili thoshte se demokracia është më e pranueshme se monarkia, lindin mospajtime mes Eskilitdhe Athinës, ku më 458 u luajt në athinë trilogjia ,, Orestina”, ku u ngritën akuza të rëndadhe udetyrua të largohet nga Athina, shkon në Sicili, vdes në vitin 456 p.e.rPër vdekjen e tij ekziston një legjend. Një ditë duke ndenjurnë fushë, kalon një shqiponjë kumendon se koka e tij tullace është shkëmb, e lëshon breshkën dhe bie në kokën e Eskilit, dhekështu vdes Eskili.KRIJIMTARIJA LETRARENga 90 sipas disave apo 70sipas disave, vetëm 7tragjedi janë të ruajtura, mirëpo nga 72 tragjedika fragmente dhe dihen titujtNdahet në 3 faza:faza e hershme (Lutëset, Persëtfaza e mesme (Të shtatët kundër Tebes, Prometeu i mbërtyer)faza e fundit (Orestina)PERSËTTema: Lufta e Persëve kundër GrekëveSubjekti: Është trilogji, i largohet legjendave, i zavendëson me ngjarje bashkëkohore, ku merrpjesë edhe vet. Kjo luft zhvillohet në krye me Kserksin, biri i Darit, ngjarja zhvillohet nëoborrin e Persëve. Tragjedia fillon me kori ne pleqëve persianë, që e lëvdojnë mbreitn dheushtrinë persiane.Nëna e Kserksit sheh ëndrra të tmerrshme, Dari flet për humbje të mdha, që vjen si rezultat ikrenarisë së tepruar të Kserksit. Ngjarja religjioze dhe porosia morale e përcjellin fati ne ngjarjes.Ngjarja nuk zhvillohet para spektatorëve por përmes lajmëtarit i cili e kumton humbjen osefitoren.TË SHTATAT KUNDËR TEBESKëtu personazhi kryesor merr një rol dominues, roli i korit zvogëlohet duke ia zënë vendinprologu,Në tragjedinë Orestia fut edhe personin e tret 16
  • PROMETEU I MBËRTHYERTema: Flet për kundërshtimin e Zeusit nga Prometeu, që të mos zhduk racën njerëzore.Subjekti- Prometeu është një nga titanët e mëdhenj që ia mbajti anën Zeusit deri në momentinkur Zeusi dëshiroj të sjellë në racë tjetër tënjerëzve dhe në atë moment e kundërshtoi Zeusin.Zeusi e angazhoi Hefesin, të birin, perëndinë e zjarrit. Zeusi i dhuroi 2 veçori alegorike:Pushtetin dhe Forcën. Prometeu lidhet për shkëmbi, rri si rojtar i vetmuar dhe në një pozitëshumë të keqe.Prometeu i dhuroi njerëzimit zjarrin, i bëri njerëzit që të njohin ciklet natyrore, i bëri njerëzit qëtë shohin edhe psekishin sy, të dëgjojnë, zbuloi numratme të cilat i dha mundësi të zhvillohetshkenca, zbuti kafshët etj, të gjitha këto përkundër dëshirës së Zeusit.Zeusi me gjithë forca e tij ngriti një stuhi, e cila stuhi e rrëzoi shkëmbin ku ishte lidhur prometeudhe ra në det.Zeusi u tregua i vrazhd edhe ndaj gruas së tij-HerësFig. Prometeu ka simbolik njeriun që lufton kundër tiranisë për t‟i dhënë njerëzimit vlerat më tënevojshme në jetë. ARISTOFANINë këtë kohë lind edhe komedia, fjala komedi nga gre. Komodia, do të thotë këngë e komosëve(grumbullimi i njerëzve të papunë). Edhe komedia lindi në Athinë në kohën e festave tëDioniseve. Aristoteli thotë se : tragjedia lindi nga këngët ditirambike, ndërsa komedia ngakëngët follike.BIOGRAFIALindi në Athinë në vitin 445p.e.r në një familje treftareTë gjitha temat e komedive janë të lidhura me ngjarjet politike, shoqërore e kulturore.Vdiq në vitin 388 p.e.r në moshë të reLa një numër të madh komedish, prej 44-50, sot njohim 11 prej tyre.KOMEDIA KALORËSITMe temë plolitike, flet kundër liderit të partisë demokratike radikale- Kleonit.KOMEDIA ZOGJTËTema: Përmes fantazisë të krijoi një jetë të lumtur e të pasur, për një pavarësi të njeriut ngaplotëfuqia.Subjekti: Dy pleq nga Athina largohen atdheu të pakënaqur, shojnë në një vend imagjinar nëPupëz, me veti kishin marr pulatë egra dhe sorra. Njërit i bie ndërmend ta krijoi polisin ezogjëve ku njerëzit dhe perënditë do ti sundonin zogjtë. Zogjtë të shqetësuar vijnë memaska,sepse në vendin e tyre kishin ardhur armiqt e tyre-njerëzit. Pas fjalimit të mbajtur nga 17
  • njëri prej pleqve arrijnë marrveshje me zogjtë ta formojnë qytetin mes qiellit dhe tokës, emrinTerqyqari (Nefalokokijati). Në këtë qytet do të pranohen njerëz të shquar, por edhe poetin evarfur, Herakliti, Posejdoni, Tribali. Komedia përfundon kur Zeusi e marton të bijen me njërinprej qytetarëve.KOMEDIA BRETKOSATParaqitet në kohën e shkatërrimit të shtetit detar Athinës pas luftës së Peloponezit.Tema: Problemin e kritikës letrare, mes Eskilit dhe Euripidit në prezenc të Dionisit.Subjekti: Secili i bën shkut vërejtje estetike-letrare, ku secili mbrohet me kundërargumente.Euripidi e kritikon Eskilin mbi psikologjinë e personazheve, ku pozixioni i tyre gjithmonë është imbuluar, me fytyra të mbuluara, të heshtur, Eskili i përgjigjet se në tragjedinë e Euripidit dalinpersona të këputur, me rrecka, gojëprishur e çalamnë.Euripidi thotë se Eskili i lë pa subjekt si në tragjedinë Orestia, Eskili hedhë poshtë këtë vlerësimduke cituar 3 vargjet e para. Euripidi konstaton se në ato 3 vargje ka më shumë se 20 gabime.Në fund sipas vlerësimit të Dionizit, në rolin e gjykatësit, dueli përfundon me fitore të Eskilit.Aristofani në komeditë e tij shprehu një satirë të fuqishme, të guximshme dhe realepër gjendjenpolitike-shoqërore në Athinë. LETËRSIA ROMAKEZhvillohet pas gjysmës së dytë të shek. III p.e.r , në kohën kurletërsia klasike greke ishte nëpërfundim e sipër, konsiderohet si vazhdim i let. greke. Let. romake zhvillohet në rrethanapolitike e shoqërore njejt si ajo greke, vetëm se në një periudhë më të vonë kohore. Shoqëriaromake ka kaluar nga ajo fisnore, në atë klasore, në atë skllavopronare, me polisin kumbizotëronin antagonizmat.Letërsia romake, zhvillohet nëpër dia periudha, e cila ndahet në dy epoka kryesore: në epokën elet. republikane që arrin derin në vitin 30 p.e.r , epokën e let. mbretërore që fillon nga vitet 30p.e.r vazhdon deri më 476 p.e.rSecilën epokë e ndajmë në disa periudha. Epokën e parë e ndajmë në 3 periudha a) Periudha e parë letrare, fillon në mesin e shek. III, në kohën e helenizmit të let. romake, kur polisi shllavopronar e zgjeroi pushtetin në tërë italinë, zhvillohen himnet e kultit, këngët e vajeve, këngët triumfale, fjalët e urta etj. b) Periudha e shekullit të parë të let. romake, zhvillohet deri në mesin e shek. II, Koha kur formohet polisi antik. Në këtë periudhë krijues e kemi Plautin me 20 komedi, Eniusin nga Kalabria italo-grek, konsiderohet si Homeri romak, i përpunoi tragjeditë dhe komeditë greke: Terenci nga Kartagjena, shkroi 6 komedi dhe Katoni,llogaritet si histogra e orator. c) Periudha e shek. të fundit të republikës, zhvillohet nga gjysma e dytë e shek. II deri në vitet 30 p.e.r . Në këtë kohë kemi luftra të ashpra sociale, kryengritja e robërve si ajo e Spartakut, këtu kemi edhe diktaturën e Cezarit. Në këtë periudh zhvillohet filozofia dhe 18
  • retorika, paraqitet publicistika, këtu dallojmë: Ciceronin me veprat e tij : Mbi oratorinë, Bruti dhe oratorët e lavdishëm, Letra miqve, Atika etj. , Katuli- poet i shquar i epigrameve, elegjive retorike et.Epokën e dytë e ndajmë në: a) Periudhën e kalimit nga republika në mbretëri, prej viteve 30 p.e.r deri në vitin 14 e.r, koha kur sundon Augusti, Më të njohur të kësaj periudhe janë: Virgjili, Horaci- satiristi më i madh i kësaj periudhe, Ovidi-poeti elegjiak, Tibuli-poet i dashurisë, Tit Livi orator e moralist. b) Periudha e letërsisë bretërore e Romës, zhvillohet nga shek. I deri në shek II, u quajt edhe si periudha e bronztë e let. romake, Më të njohur janë: Petronie-prozator; Fedrie- fabulist, Kuintiliani-retorist, Marciali-me epigramet, Plini i Ri-orator produktiv, Juvenali- satirist, Taciti etnografë dhe teorik i oratorisë. c) Letërsia e vonë romake, Nga shek. II e deri në shek V, kur shkatërrohet perandoria romake. Krijuesit më të njohur të kësaj periudhe janë: Frontoni, Aula Geli, Apuli etj. GGjat shek. V let. romake kalon në letërsi romake mesjetare. PUBLIE VIRGJIL MARONIBIOGRAFIALindi në vitin 70 p.e.r në Mantue- Italia Veriore.Nga një familje e qytetarëve të lirë, Babai me zejatriU shkollua në Kremona dhe Milano. Në Romë dhe Napoli studioi retorikën dhe shkencat.Punoi si avokat, por për shkaqe objektive e la , dhe filloi të merret me poezi.Si poet ishte nën ndikimin e lirikës satirike dhe epikuerane (i la më së shumti përshtypje).Ishte nën ndikimin e Teokritit.Vdiq në vitin 90 p.e.rVEPRATBukoliketGjeorgjike ( Bujqësia)EneidaBUKOLIKETVepra e parë e tij 42-41 p.e.rNë këtë vepër zhvillohen gara të këndimit se kush thotë poezi më ë gjata, apo më të shkurtra,këndoheshin këngë për dashurinë.Virgjili pati sukses me këtë vepër dhe u pranua në rrethin e Augustit.GJEORGJIKE (Bujqësia)Në këtë vepër punoi 7 vjet 19
  • Tregohet veprimtaria e tërësishme e fshatit. Vepra ndahet në 4 pjesë: bujqësia, pemtaria mevreshtarinë, blegtoria dhe bletoria.Në poemë dy fenomene lëvizin ritmikisht: drita dhe hija.ENEIDAVeprat e Homerit i kishte si shembull dhe dëshiroi ta përpiloi një epope për heronjt romak duke umbështetur në mitologji.Poema Eneida ka 12libra e ndanë në 2 pjesë:Në pjesën e parë flet për udhëtimet e Eneutnga Troja nëpër Kartagjen, Butrint, Sicili e Romë, ipërgjigjet pjesës së dytë të Homerit-OdiseaNë pjesën e dytë flet: kur ngjarja vendoset në Lacio, kur Eneu lufton kundër Mezencit, dyluftimii Euralit dhe Turnit, zemërimi i Nisit për vrasjen e shokut të tij Euralit, i përgjigjet veprës së dytëtë Homerit- Iliadës.Eneu me flotën e tij duke iu afrua Italisë nga Troja, Junina ia shkatërron flotën me stuhin edërguar, të cilët kishin arritur afër Kartagjenës. Këtë qytet e krijoi Didona, grua mjaft energjike,të cilës ia kishin vrarë burrin.Eneu fillon t‟ia trego ngjarjen Didonës, të cilës i vjen shumë keq për vuajtjet e Eneut dhe i lindnjë simpari, dhe nuk dëshiron të largoet nga Kartagjena. Kur Eneu largohet nga Kartagjena,Didona bën vetvrasje, bie nga shkëmbi.Rrugës për Sicili, eneu Ndalet në Butrint takohet me Andromakën, gruan e Hektori. Eneu zbretëedhe në Kumë, Sicili, ku janë profecitë e Apolonit dhe të Sibilave,depërton në botën enëndheshme, takohet me të atin Ankizi, e takon Didonën, ajo si flet.Nga Kumi shkon në Lacio ku fillojnë luftimet, Eneu e merr rolin e Akilit, lufton kundërMezencit. Zhvillohet luftë në mes italikëve dhe trojanëve. Junina kërkon që trojanët të përzihen me latinët, dhe këto dy fise ta pranojnë traditën dhe gjuhenitaliane. Eneu bën dyluftim me Turin, i cili vritet, ashtu si Hektori nga Akili.Epopeja heroike Eneida idealizon periudhën antike romako- talike, në prani të elementevemitologjike 20
  • MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË DYTËPANORAMË E RILINDJES(ROMANTIZMIT) KOMBËTARE SHQIPTARËPër këtë formacion teorik-letrar të shek XIX kemi dy shprehje terminologjike i pari ,,Letërsia eRilindjes Kombëtare‟‟(i përdorur më herët nga rilindësit shqiptar) dhe i dyti ,,Letërsia eRomantizmit Kombëtar‟‟(i përdorur botërisht).Kjo rrymë zhvillohet në rrethana të shek.XIX kurpopulli gjendej nën sundimi e Perandorisë Osmane , si pasoj nuk zhvillohejekonomia,kultura,arsimi si te popujt tjerë që gëzonin lirinë politike.Perandoria Osmane në fillimtë shek XIX në saje të lëvizjes si faktor rrëmues i brendshëm dhe në saje të zhvillimit tëekonomisë monetare ajo tanimë fillon të quhet si ,,I sëmuri i Bosforit‟‟ngase dobësohetshumë.Nga ky dobësim në territoret shqiptare u formuan dy pashallëqe , ajo e Bushatasve tëShkodrës dhe ajo e Ali Pashë Tepelenës në Janinë.Këtu përkundër që u fuqizuan , e Ali PashëTepelenës u shkatërrua më 1821 kurse e Bushatasve më 1831.Themelet e portës së lartë ulëkundën edhe nga reformat e Tanzimatit më 1839 , shfaqen kryengritje shqiptare kundërreformave që provokuan krijimin e Lidhjes së Prizrenit(qershor 1878).Kongresi i Berlinit nuk imerr parasysh kërkesat e shqiptarëve,përkundër kësaj i shkëputen territore trungut shqiptar dhe idhurohen Malit të Zi , Sërbisë , Bullgarisë dhe Greqisë.Lidhja e Prizrenit formon formacioneushtarake për mbrojtje territoresh.Ajo ekzistoi 3 vjet.U shkatërrua nga Fuqitë e mëdha ,Perandoria Osmane , vetëdija e ulët kombëtare.Lidhja e Prizrenit u kushtoi rëndësi hapjes sëshkollave,përpilimi i platformës së qartë.Veprat që shërbyen për ngritjen e ndërgjegjeskombëtare ishin : ,,Letërqarkorja‟‟ e Naum Veqilharxhit , shkruar 1846, shtron konceptin elëvrimit të gjuhës.,,Përmbledhje këngësh popullore dhe rapsodish shqiptare‟‟ e Zef Jubanit ,dolisi vepër e parë e folklorit shqiptar që dëshmon për rezistencën e popullit shqiptar kundër turqiveme këngë.,,Bleta shqiptare‟‟(1878) e Thimi Mitkos , shpreh shpirtin e pasur krijues të popullit shqiptar.Kjovepër ishte thikë kundër propagandës greke se populli shqiptar nuk ka histori, nuk ka kulturë,nukka gjuhë e as shpirt krijues aq të pasur për të shprehur një botë të tërë shpirtërore si edhe popukttjerë.,,E vërteta për Shqipërinë dhe shqipëtarët‟‟(1879) e Pashko Vasës , i kushtohet opinionit tëhuaj sidomos atij diplomatik, për ti treguar të vërtetën për Shqipërinë.,,Shqipëria çka qenë çështëdhe çdo të bëhet‟‟-traktat largpamës , për mjerimin politik,ekonomik,kulturor,arsimor e shoqërortë Shqipërisë së shek XIX.Në pjesën e tretë tregon rrugët që janë përmes iluminizmitkombëtar,poashtu ai zhdaravit idetë dhe mendimet e disave të cilët nuk mund ta paramendoninshqipërinë të ndarë nga Turqia.Kjo letërsi fillon me poemën ,,Këngët e Milosaos‟‟(1836) eJeronim De Radës e cila me prosedenë , gjuhën dhe koncepcionet mbi historinë e nis këtëformacion dhe mbaron me Baba Tomorri të Andon Zako Çajupit e cila ka temë sociale të shtruarnë poezitë e 14 vjeç dhëndërr dhe i ndërpret temat romantike dhe fillon me realizmin.Kjo letërsizhvillohet mes viteve 1836-1902 ndahet në atë prej fillimit deri te Lidhja e Prizrenit (1878) dheatë prej Lidhjes së Prizrenit e deri më 1902.Në etapën e parë kemi gazetën e parë Arbëreshi iItalisë , poemën Këngët e Milosaos,në etapën e dytë kemi më shumë shkrimtarë dhevepra.Romantizmi shqiptar vazhdon gjatë deri në fund të shek XIX kurse ai botëror deri nëgjysmën e dytë të shek XIX.Si veçori të romantizmit janë : karakteri patriotic,popullor,politikdhe kombëtar,gërsheton iluminizmin që ka qenë i nevojshëm për të gjithë,heronjtë romantikëeuropianë largohen nga rrethi shoqëror në shenjë revolte kurse ata shqiptar i kthehen të kaluarës 21
  • së lavdishme,i kundërvihen realitetit,robërisë me tendencë që ta ndryshojnë.Tematika : bënevokimin e të kaluarës së shkëlqyeshme historike të shek XV , ngjall krenarinë për kontributin qëi ka dhënë populli shqiptar vendeve të Europës,rrah tema filozofike,shoqërore,erotike ,peizazhiste,fetare .Karakteristikë tjetër është mbledhja e këngëve popullore marrin tema syzhe,përmbajtje, figuracion dhe metrikë nga folklori.Më tepër spceifizohet poezia lirike,përformacionin stilistik të realizmit që në letërsinë e realizmit europian u shpreh më tepër meprozë.Kemi përdorim të alfabeteve si ,,I stambollit i shoqërisë ,,Bashkimi‟‟ , I shoqërisë,,Agimi‟‟ por ky prb u zgjidh në Manastir më 1908.Shkolla shqipe kish pasur edhe më parë si nëKurbin(1632),në Pdhanë(1638),në Blinisht(1639),Naimi dhe Samiu mundësuan që të nxirret lejedhe më 7 mars 1887 në Korçë të hapet shkolla e parë shqipe,pastaj në Kolonjë ,Pogradec,Prizëren etj që më 1909 të hapet edhe normalja e Elbasanit.Mësues të parë ishinPandeli Sotiri,Papa K.Negovani,Gj.Qiriazi,S.Qiriazi-Dako,M.Logoreci.Për përpilimin e teksteveu formuan Shoqëria e Stambollit(1879) nga Sami Frashëri , P.Vasa , J.Vreto,I.Qemaili etj.Formoivariantin e abetares së dhënë nga Sami Frashëri me emrin Alfabetare.Më 1881 Jani Vretuafromoi degët e kësaj lidhje në Bukuresht,në Egjipt dhe në Sofje.Më 1886 dega e Bukureshtit ethemeloi shtypshkronjën e parë në gjuhën shqipe,ku po atë vit në atë shtypshkronjë u botuan 10vepra.Më 1848 J.D.Rada me titull Arbëresh i Italisë , në etapën e dytë më 1879 doli në Athinëgazeta ,,Zëri i Shqipërisë‟‟ i Anastas Kulluriotit,më 1888 ,më 1883 J.de Rada në Kozencë nxorrirevistën ,,Flamuri i Arbërit‟‟ , më 1884 në Stamboll doli revista Drita-Dituria,më1888 nëBukuresht nga N.Naço revista Shqiptari,më 1897 F.Konica nxorri revistën Albania,më 1897A.Lorekio në Itali nxorri revistën ,,Kombi shqiptar‟‟.Poashtu shumë revista u hapën në fillim tëshek XX.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) JERONIM DE RADALindi:më 1814 në fshatin Maki,KozencëShkollimi:mësimet e para i mori në Kolegjin e Shën Adrianos,në kolegj u njoh me idetëpërparimtare të Revolucionit Borgjez të Francës të vitit 1789,kolgjin e kreu më 1883,pushoi njëvit ngase ishte shëndetligj,filloi të mbledhë këngë popullore,më1834 , u regjistrua në fakultetinjuridik në NapoliAktivitetet: Qyteti i la përshtypje,u njoh me lëvizjen politike të rinisë së Napolit.Lexoishkrimtarë antik , romantikë europian dhe italian.Më 1836 erdhi në pushime në vendlindje meveprën e parë të botuar Këngë e Milosaos.Ishte aktiv në lëvizjen për të përmbysur dinastinë eburbonëve,lëvizja nuk pati sukses,u dënua me gjashtë muaj burg,pasi u lirua ishte shum ivarfër,punoi si mësues privat në një shtëpi aristokrte të Napolit.Vdiq:1903 në vetmi të plotë dhe me brengën e madhe për fatin e mëtejmë të arbëreshëve.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT) J.DE.RADA1.VEPRA POETIKE1.Poema liriko-epike Këngë e Milosaos ,1836,Napoli2.Poema epiko-lirike Serafina Topia , 1839,Napoli , e ripunoi dhe boti me titull të ndryshuar :,,Një pasqyrë e jetës njerëzore‟‟Coroliano Calabro 1843.3.Poema epike Skanderbeku i pafan , 18722.VEPRA DRAMATIKE1.Numidët ,tragjedi 1846 22
  • 2.Sofonizma,tragjedi 18913.VEPRA SHKENCORE1.Parimet e estetikës,18612.Rapsodi e një poemi arbëresh ,18663.Shkronjat dhe gramatika e gjuhës shqipe , 18944.Autobiologjia , 1898-18995.Testamenti politik , 1902.ANALIZA E POEMËS EPIKO-LIRIKE SERAFINA TOPIABotuar më 1839 si Këngë e Serafina Topisë dhe më 1897 si Një pasqyrë e jetës njerëzore.Temaështë romantike , gërshetohet dashuria ndaj të zgjedhuri-zgjedhurës me dashurinë ndaj atdheut ,këtu ngadhënjen dashuria ndaj atdheut , sakrifikohet dashuria nda femrës apo mashkullit , për hirtë dashurisë ndaj atdheut.Serafina , bja e Ndre Topisë dhe mbesa e Gjergj Arianit Topisë ,sakrifikon dashurinë që ka ndaj Bozdarit , nipit të Skenderbeut dhe martohet me NikollëDukagjinin , duke e respektuar fjalën e prindërve se kjo martesë do të ndihmonte në bashkimin eforcave kombëtare kundër armikut.Elementet lirike të poemës janë : lindja e dashurisë mes dy tërinjëve , Serafinës dhe Bozdarit,ëndrrat vajzërore,frika se mos del diçka që do ta pengojë e taprishë këtë dashuri e cila konfrontohet në rastin kur marrin vesh prindërit e Serafinës tek e ciladominon arsyeja mbi ndjenjën apo më mirë thënë detyra ndaj atdheut kundër pasionit tëdashurisë , kur prindërit e Serafinës me pëlqimin e së bijës së vet , vendosin ta fejojnë meNikollë Dukagjinin , fisnik i Veriut që do të ndikonte në bashkimin e Veriut të tyre me Jugun eTopiajve për të luftuar armikun e përbashkët , turkun , Bozdari , dashnori i parë i Serafinës , pasie vret një turk , largohet nga atdheu , më vonë kthehet , merr vesh për gjënë që i ka ndodhur merrvesh për tolerancën e Serafinës .Bozdari zemërohet ashu si Akili i Iliadës së Homerit , aq sa nukintervenon kur po e digjnin të gjallë Evodën me djalin e saj turqit.Në dasmën e Skëndërbeuttakohet Nikolla me Bozdarin , te Serafina ndodh ajo që i përtëritet dashuria ndaj Bozdarit dhe nëkonfliktin që lind mes Nikollës dhe Bozdarit , Serafina mban anën e Nikollës këtu vërehet moralii bashkëshortes dhe i nënës që e mban anën e Nikollsë. Në konflikt intervenon edhe Skenderbeu ,me autoritetin e tij i ndan të rinjtë dhe e shkuan konfliktin , te masa paraqiten revolta kundërkonflikteve individuale, kur kërkohet unitet pët të luftuar kundër armikut tëpërbashkët.Evokohen kujtime nga lufta para ardhjes së Skëndërbeut. Serafina është romantike ,ka dashuri të zjarrtë ndaj atdheut,përballon ndarjen nga dashuria e parë,është dashnoe ezjarrtë,patriote po ashtu ka edhe shpirt krijues sepse ajo është autore e këngës për Radavanin kuflet për një dashuri pikëlluese dhe tragjike.Idenë e bashkimit kombëtar e theksojnë të gjithapersonazhet kurse Skëndërbeu i takon mendimit se duhet të luftojnë shqiptarët duke u mbështeturnë forca vetanake këtu në mënyrë të tërthortë i bëhet kritikë vendeve perëndimore që nukndihmuan asgjë edhe pse Skennderbeu luftoi shum për Evropën në kohën kur gjendja e saj ishtemë kritike.Bozdari është personazh romantik kur lufton kundër një ushtari turk dhe kalorsiak kurshpëton një vajzë të panjohur,kontravers kur dashurinë ndaj atdheut e përzien me dashurinë ndajtë dashurit-të dashurës,e torturon veten,vajton buzë detit,zbraz hidhërimin duke dashur të shprehëdashuri ndaj Olimpisë.Radavani është antitezë e Bozdarit,ka dashuri konstante ndaj atdheut ,dashuri ideale naj femrës , nuk largohet nga atdheu edhe kur i shkatërrohet lumturia me humbjene së dashurës Parailës.Dialogët dhe monologët lirikë janë tipare të ligjeratës poetike të kësajpoeme.Kemi idealizim të skajshëm të Skëndërbeut. 23
  • ANALIZA E POEMËS SKANDERBEKU I PAFANKëtu kemi personazhe të njejta si te Serafina Topia.Kemi shfaqje të qëndresës shqiptare kundërosmanëve gjatë shek.XV.Ngjarje që zhvillohen brenda 26 viteve të vendosura në krahina tënjohura të Shqipërisë , si Krujë ,Shkodër ,Dibër ,Elbasan , Mirditë,Himarë etj.Skenderbeu nukështë personazh kryesor por popullata pas vdekjes së Skëndërbeut nga ku e mer edhe emrinSkenderbeu i pafat.De Rada pasqyron të madhërishmen , tragjiken e kohës së Skëndërbeut ,vepra e vetme e romantizmit shqiptar që e pasqyron aq gjërë periudhën e lavdishme me : motivinpatriotik , atë të çlirimit të vendit me luftë të armatosur e gërsheton me motivin shoqëror,tëçlirimit nga shfrytëzimi feudal dhe me të drejtën që njeriu të vendosë vetë për fatin personal përtë qenë i lumtur.Skenderbeu që lëviz si hije gjithkund vendos për gjithçka , simbolizon njeriun icili sakrifikon të sotmen dhe të nesërmen,personalen dhe familjaren për të mirën kombëtare dhebëhet si prototip për të gjithë shkrimtarët e Rilindjes Kombëtare.Radavani dhe Astiri janëpersonazhe të dashura nga poeti sepse përmes tyre autori shpreh ide , Radavani i thotë dukës sëVenedikur se për fatin e atdheut duhet të vendosin vetë shqiptarët , kurse Astiri është itmerrshëm në luftë saqë prijësi osman nuk guxon ti dalë në dyluftim.Shtohet galeria e femrave ,Imotea që shquhet për pastërti morale dhe guxim e mbyt pashanë turk duke i thënë jam arbëreshe,Agata që ik nga Shkodra kur ajo pushtohet nga turqit , Frosina që intimisht e dashuronSkenderbeun por pati një fat të mbrapshtë,Goneta një femër e dhembshme,Gravilla një femër eëmbël dhe delikate,Viola e bukur dhe e etshme për pasuri,Vantisana princeshë turke ,personaliteti fuqishëm me ndjesi për njerëzit dhe me përgjegjësi.Këto poema kanë ndikim poezinë popullore.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) ANTON SANTORITLindi : më 1918 në Shën Katerini , KozencëFamilja: e varfërShkollimi:1835 regjistrohet në Kolegjin Shën Benedeto1842-1858 vazhdon në manastirin Shën Marko ArxhentanosAktivitetet: ishte orator i mirë dhe për këtë arsye u ftua në qarqe fetare në Romë , pjesën më tëmadhe të jetës ishte famulltar, kishte krizë materiale , ishte drugdhendësVdiq:në Shën Jak , Kozencë 1894.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT)ANTON SANTORINdikim në krijimtarinë e tij kishte Jeronim De Rada.Shkroi në gjuhën italiane dhe shqipe.Shkroinovela(këtu shkruan për jetën e fshatarëve arbëresh,dukuritë shoqërore-morale) , romane(këtuparaqet gjendjen e rënëdë sociale në të cilën janë të detyruar të jetojnë arbëreshët dhe elementetentografike e folklorike , në romane gjejmë frazeologjizma dhe shprehje proverbiale) ,drama(autori i parë që ka shkruar një dramë në gjuhën shqipe) , satira , fabula , shkencë ,gramatikë , poashtu mblodhi këngë popullore. 1846-47 në gazetën e De Radës botoipërmbledhjen e parë poetike ,,Il Canzionere albanese‟‟.Studiuese i krijimtarisë santoriane ështëRexhep Qosja.Krijimtaria e tij ndahet në :1)Vepra me tematikë jashtëfetare : 24
  • 1.Përmbledhja poetike,,Këngëtorja arbëreshe‟‟ 1846-472.Poema ,,Valle e haresë së madhe‟‟ 1848 në gazetën Shqipëtari i Italisë i J.D.R3.Poema ,,I burgosuri politik‟‟ italisht shqip,18504.Romani ,,Bija e mallkuar‟‟ italisht , 18585.Drama ,,Emira‟‟ në tre akte në Flamuri i Arbërit 1886-872)Vepra me tematikë fetare :1.Poema ,,Rozari i Shën Mërisë Virgjër‟‟ 16492.Përmbledhje e lutjeve , këngëve liturgjike ,,Kërshteu shenjtëruarë‟‟18553)Të mbetura në dorëshkrim1.Romane:Sofia Kominiate ,shqip,italisht;Ushtari shqiptar,italisht2.Novela:Panaino e Delia;Kolluqi e Serafina;Miloshini;Virgjeria;Guidhja e Kusari3.Melodrama:Pjetër Shtertori;Miloshini e Pjetër Shini;Malia4.Drama:Sofia;Klementinaa)Tragjedi:Jarobiamb)Komedi:Kallogrea kalloqare5.Letërsi popullore:Përmbledhje këngësh popullore , Përralla nga Ezopi6.Vepra gjuhësore:Gramatika e gjuhës shqipe , Fjalor italisht-shqip7.Poemë:Ushtari arbëreshANALIZA E POEMAVE TË RILINDASIT(ROMANTIKUT) ANTON SANTORIValle e haresë së madhe ,poemë,botuar më 1848.Poemë që përshëndet kushtetutën e re që ishsjellë në Itali e cila sipas Santorit do të përmirësojë jetën e Arbëreshëve që vuanin nga dinastia eBurbonëve.Tiparet romantike të veprës vërehen në optimizmin dhe utopinë që shfaq autori përkushtetutën.I burgosuri politik ,poemë , italisht . Gërsheton idetë romantike si ; jeta e të burgosurit , arratisja ,takimi me të birin , vrasja e shoqes dhe e të bijës nga armiqtë.Gërsheton edhe idetë demokratikesi ; mirkuptimi në mes njerëzve.Poezitë satirike-humoristike janë më të arrira se poemat.Japin pamje nga përditshmëria dheporosi morale.Për nga tematikat satirat ndahen në:a)dukuri politike - burokracia (Propagandisti)b)dukuri sociale - varfërinë (Varfanjakja e gjorë)c)tipare negative karakterologjike – vjedhjen , gënjeshtrën,llafosjen,përtacinë,koprracinë,hipokrizinëANALIZA E DRAMËS EMIRARëndësia:Paraqet dramën e parë në gjuhën shqipe.Ka shkallëzim xhelozie dhe intrige,ndërtim tëkonflikteve,dialog të gjallë,kompozicion dhe ndërtim struktural të rrallë.Mënyra e botimit:Pjesërishtë , vetëm tri aktet e para më 1886 kurse si tërësi më 1984 ngaFrançesko Solano.Tema:a) Një ngjarje nga jeta e arbëreshëve të kohës së shkrimtarit,dhuna që ushtrojnë cubat në njëfshat arbëresh dhe përpjekja e pushtetit legjitim që ta shpëtojë popullatën nga kjo e keqe e madheqë banorëve të Piciljes ua ka vështirësuar jetën.b) Dashuria mes dy të rinjëve 25
  • Dallimi:Autori nuk i kthehet të kaluarës(një prej tipareve të romantizmit) por kapet për realitetine kohës.Personazhet:kanë tipare romantikeEmira - e dashura e Mirianit(plotësisht pozitiv;e çiltër,e sinqertë,besnike)Miriani - i dashuri i EmirësGjergji - babai i MirianitBardhi – babai i EmirësAlbenci – vëllai i MirianitKalina – vajza e dashuruar në MirianinKallonjeri – djali i dashuruar në Emirën(plotësisht negativ;intrigant,xheloz,agresiv)Subjekti:Flitet për një dashuri që pengohet nga :a) Faktori i jashtëm – fushata e cubaveb) Faktori i brendshëm – xhelozia që paraqitet te personazheta)Faktori i jashtëm – fushata e cubave :Cubat i kishin djegur tërë pasurinë (i djegin shtëpinë dhe imarrin bagëtinë) Gjergjit.Gjergji(i ati i Mirianit) e dinte pozitën e tij inferiore ndaj Bardhit(të atittë Emirës).Gjergji kërkoi nga Bardhi që ta prishë miqësin respektivisht martesën mes Emirës dheMirianit.Bardhi kundërshton në mënyrë mjaft intelektuale duke kundërpropozuar që të vazhdojëmiqësia sikurse nuk ka ndodhur asgjë.b)Faktori i brendshëm – xhelozia që paraqitet te personazhet:Kalina dhe Kallonjeri poashtundikonin në prishjen e dashurisë mes Mirianit dhe Emirës.Kalina ishte shoqja e ngushtë e Emirëse cila ishte dashuruar në Mirianin , kurse Kallonjeri i cili e donte Emirën (të dashurën e Mirianit)ishte një hipokrit që shpif te cubat për Mirianin (duke qenë i shtyrë nga Kalina).Mirianishqetësohet tepër.Intriga e Kallonjerit vazhdon ai tenton ta bind Emirën ta pranojë dashurinë e tijmadje don edhe ta rrëmbejë.Emirën nga rrëmbyerja e shpëton Albenci(vëllai i Mirianit) i cili eplagos Kallonjerin.Kallonjeri për hakmarrje e padit Gjergjin dhe Mirianin te pushteti sibashkëpunëtor të cubave.Miriani dhe Gjergji lirohen në mungesë të fakteve.Cubat e mbysin nëfund Kallonjerin.Në aktin e fundit Miriani dhe Emira martohen poashtu edhe Kalina meAlbencin.Qëndrimet e autorit:1)qëndrimi realist(atmosferën dhe veprimet e cubave)2)qëndrimi romantik(ndjenja e dashurisë dhe pengimi i saj)3)qëndrimi sentimental(zgjidhja përfundimtare e konfliktit)Vendi i ngjarjes : Natyra përmes barinjëve , bareshave,blegtorëve.Të ndërfutura:këngët , vallet , traditat,ritet familjare,përshkrimet etnografike(akti V)BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) PASHKO VASALindi : më 1825 në ShkodërShkollimi:autodidakt dhe mësoi shumë gjuhë të huajaAktivitetet: 17 vjeçar punon si sekretar në konsullatën angleze në Shkodër(5 vjet).1848 viziton Romën dhe Venedikun ku ishte epror ushtarak në luftën e popullit Italian kundërzgjedhës austriake.(në fund italianët e larguan nga Venediku me dhunë).1850 viziton Stambollin ku u punësua në Ministrinë e Jashtme të Turqisë(pasi dinte një sërëgjuhësh të huaja). 1862 kthehetnë Shkodër në kohën e kryengritjeve të mëdha në Malësi.Pastaj kthehen në Stamboll e më vonë kryen shërbime administrative në Bosnjë e Hercegovinë 26
  • dhe në Mal të ZiIshte poashtu aktivist i shoqërisë së Stambollit së bashku me Naimin , Vretuan etj. Ivdes e shoqja së bashku me katër fëmijë. Më 1883emërohet guvernator në Liban.Vdiq:1892 në LibanKRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT) PASHKO VASATe ky shkrimtar paraqiten dy prej tipareve të romantizmit e që janë : 1)malli për atdhe dhe2)konceptimi i idelogjisë kombëtare.Veprat e Pashko Vasës janë :1.Romani autobiografik ,,Burgimi im‟‟,italisht ,(1850)Përshkruan : kohën e qëndrimit të tij në Venedik , pjesmarrjen e tij në luftën e Italianëve kundërAustrisë , sundimin mbretëror , sundimin republikan dhe qëndrimin e tij demokratik2.Vëllimi i poezive ,,Trëndafila e gjemba‟‟,italisht(1873)Përshkruan : shpirtin e lënduar të vetë autorit,pikëllimin për vdekjen e parakohëshme të gruasdhe katër fëmijëve , për atdhetarizmin , për problematika.Tema : universale ,,vdekja‟‟Ndërtimi: Vasa tregohet njohës i vargut , i strofës , frazeologjisë ,figuracionit/3.Artikullin e gjërë të botuar në Alfabetare ,,Shqypnija dhe shqyptarët‟‟(1879)Përshkruan:lashtësinë e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe4.,,E vërtata për Shqipërinë dhe shqiptarët‟‟(1879) , frengjisht5.Poezia ,,Mori Shqypni , e mjera Shqypni‟‟Kuriozitet:është poezia më e njohur e Rilindjes(romantizmit) kombëtare.6.Romani ,,Bardha e Temalit‟‟(1890),frëngjisht.7.Pashko Vasa , Vepra I,II,III,IV , RILINDJA Prishtinë (1989)ANALIZA E POEZISË ,,MORI SHQYPNI , E MJERA SHQYPNI’’Rëndësia : shërbeu për aktualizimin e premisave(parakushteve) që shtronte lidhja e prizrenit pasiedhe vetë poezia u përpilua më 1880 (në kulm të Lidhjes së Prizrenit).Për shkak të temës qëtrajtonte poezia shërbeu si platformë politike.Tema: vepra ka tredimenzionalitet tematik dhe përbëhet nga tema e së kaluarës , së tashmes dhee së ardhmes së popullit shqiptarë.Dallimi:Autori i kthehet të kaluarës(një prej tipareve të romantizmit) duke u kapur edhe nërealitetin e kohës.Personazhet: vetë populliSubjekti: Poeti duke u shërbyer me 1)figuracion të pasur simbolik dhe 2)gjuhën e poetikëspopullore depërton në ndërgjegje të njeriut shqiptar dhe thërret që të mendojmë për atë qëstërgjyshërit na e kanë lënë trashëgim.Te poezia paraqitet një kontrast mes të tashmes dhe tëkaluarës(,,Kush të ka qit<e tashmja> me krye në hi/Ti ke pas ken<e kaluara> ni zoj e ran).Qëndrimi i autorit: Ai thërret në unitet(në një besë për bashkim kombëtarë) sidomos duke folurpër atë ndarje që ka shkaktuar : vllavrasja , përçarja kombëtare dhe fetare , poshtërimi familjar ,degradimi e turpi.Ideja:Pavarësimi i popullit shqiptarë dhe ecja përpara 27
  • ANALIZA E ROMANIT ,,BARDHA E TEMALIT’’’Rëndësia: Mëton të jetë romani i parë në letërsinë shqipe edhe pse është i shkruar në frengjisht.Mënyra e botimit:I botuar në Paris (1890), në fillim nuk bëri bujë mirëpo pasi u përkthye më1969 në shqip atëherë bëri jehonë të madhe edhe në popullin shqiptarë.Tema: temat e kësaj vepre mund ti ndajmë në :a)tema bazë: ,,Dashuria e dy të rinjëve që nuk mund të realizohet ashtu siç ata dëshirojnë,por nëlinja të kundërta,prandaj ka përfundim tragjik‟‟b)tema dytësore : konfrontimet mes shqiptarëve dhe sundimtarëvec)tema tretësore : konfrontimet mes të rinjëve që janë kundër të resë dhe të rinjëve që janë për tërenë ngaqë janë lodhur nga zakonet e egra dhe nga fanatizmi.Dallimi: Vepra ka ton romantikPersonazhet:Bardha – një vajzë nga një familje aristokrate e Shkodrës , e martuar me Lulin dhe e dashuruarnë AradinLuli – prijësi i malësisë së Temalit , i martuari me Bardhën.Aradi – bashkmoshatar dhe i dashuri i Bardhës poashtu edhe vrarës i të dashurit të motrës së tij .Pashai i Shkodrës – mercenar dhe bashkëpunëtor i pushtuesitOsman Pasha – mercenar dhe bashkëpunëtor i pushtuesitJak Kola – luftëtar për çështjen kombëtarePersonazhet ndahen në personazhe që janë : a) për të rejën (për çrrënjosjen e traditave dekadente) e ata janë: Aradi dhe Anuli b) për të vjetrën(për traditën , për zakonet). Pashai i Shkodrës , Osman Pasha , Luli , Jak Kola. c) personazhe që e vuajnë të vjetrën : Bardha , Drandja , motra e AraditSubjekti: Bardha nën ndikimin e prindërve të saj(nëna dhe i vëllai) e pa dëshirën e vet martohetme Lulin ngase ai ishte prijës në malësinë e Temalit( e kështu do të lidhej miqësi me një familjetë fuqishme dhe me influencë nga paria e malësisë).Bardha menjëherë ballafaqohet mepërçmimin e vjerrës ndaj saj dhe arrogancën e burrit të saj ngase këtu ballafaqoheshin mentalitetifshatar i Bardhës dhe mentaliteti aristokrat i Lulit dhe i vjerrës së Bardhës.Pas 1 viti Bardhakthehet në shtëpi.Bardha pas kalimit të një kohe dashurohet me Aradin.Aradi vinte nga njëfamilje që ndiqej nga pushteti ngase famlija e Aradit kish vrarë të motrën ngase ajo ish dashuruarpa lejen e prindërve në një të ri të cilin e poashtu e kishte vrarë Aradi.Bardha gjendej në njëudhëkryq ngase po të dashurohej me Aradin prindërit nuk do e linin të martohet me të ngasefamilja e tij ndiqej nga pushteti , në anën tjetër me Lulin kishte konflikt mentalitetesh . Tashmëose duhej të vritet Luli nga Aradi që të realizohej dashuria ose të vritet Bardha nga xhelozia eLulit.Ndodh më tragjikja që e ëma e Lulit e vret nusen(Bardhen) natën.Vendi i ngjarjes :Shkodër dhe Malësi 28
  • BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) GAVRIL DARA I RILindi : më 1826 në Palac Adriano të Siqelisë.Familja : intelektuale e cila letërsisë shqiptare i kish dhënë një përmbledhje këngësh popullorearbëreshe.Ai ishte nip i Gavril Darës Plakut dhe bir i Andrea DarësShkollimi:Mësimet e para i mori në kolegjin arbëresh të Palermos.Në Palermo kreu edhedrejtësinë.Aktivitetet:1871-74 shkoi në Romë ku drejtoi gazetën Reforma të arbëreshit F.Krispi1874 – kthehen i pakënaqur në Gjirgjendi ku merret me studime shkencore dhe letrare.Vdiq: më 1885 në gjendje të rëndë ekonomikKRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT (ROMANTIKUT) GAVRIL DARA I RIKrijimtaria a Darës së Ri është në gjuhën italiane.Krijimtaria e tij ndahet në letrare dheshkencore .1.Veprat letrare1.Përmbledhja ,,Disa poezi‟‟ 18472.Poema ,,Ana Maria Kominiate‟‟ 18643.Poezia e gjatë ,,Të zezat tona‟‟ 18704.Poema romantike ,,Kënka e sprasme e Balës‟‟ botuar pjesërisht në revistën Arbëri i ri(Palermo1887) dhe si libër (1906).2.Vepra shkencore :1.Mbi tipografinë e Gjirgjendit (1863)2.Topografia e Palac Adrianos , botuar në revistën Flamuri i Arbërit (1887)ANALIZA E POEMËS ,,KËNKA E SPRASME E BALËS’’Rëndësia:Është një ndër veprat më të njohura të romantizmit shqiptar që i shëmbëllen edheromantizmit europian.Mënyra e botimit:Kjo vepër është krijuar duke mbledhur këngë popullore që më pastaj autori do ifusë në ndëritm të veprës.Tema: Subjekti trajton dy tema :1)Dashuria ndaj atdheut2)Dashuria ndaj gruasDallimi Në këtë vepër nuk zhvillohet luftë e brendshme e personazheve por kemi vetëmpërpjekje për të përputhur divergjencat e ndjenjave.Personazhet:Skenderbeu – kryehero i shqiptarëveBala – rrëfimtarja që rrëfen tregimin(që aludohen në Homerin e shqiptarëve)Nik Peta – romantik(pjesmarrës në luftërat e Skenderbeut),dashurohet në e parë,detyrën ndajatdheut e ve mbi dashurinë,nisen në luftë për,,zulm e varr‟‟.Pal Golemi – romantik(pjesmarrës në luftërat e Skenderbeut),dashurohet në e parë , ka tiparekalorsiake ngase kërkon që pazmorja dhe shpata ti varen mbi pemë që tua fusin zjarrin armiqëve,edhe ky niset në luftë për zulm e varr. 29
  • Mara – e dashuruara në Nikun ,trimëreshë që nuk lejon ti hidhet në dorë armikut.Subjekti : Bëhet fjalë për trjatimin e dy temave paralel atë të dashurisë ndaj së dashurës dhedashurisë ndaj atdheut. Tema e dashurisë shfaqet me Marën e cila është një vajzë e dashuruar nëNikun.I ati i saj ia imponon një kurthë Pal Golemit nga e cila e shpëton vetë Mara.Ajo pasi qëdëgjon që Nik Peta ka vdekur në luftë bën vetëvrasje dhe vdesFlitet për një zënkë në një ndejë nëmes Pal Golemit dhe Nik Petës për Marën të cilën zënkë e qetëson Skenderbeu me famën dhetrimërinë e tij.Tema e luftës paraqitet me atë se edhe Nik Peta edhe Pal Golemi merrnin pjesë nëluftërat e Skenderbeut edhe atë me parollën ,,Zulm e Varr‟‟.Lufta që përmendet është ,,Lufta eValkalit‟‟.Siç shihet në këtë vepër të marrë nga letërsia popullore flitet për : grindjen e dy tërinjëve për një femër,rrëmbimi i vazjës nga duart e armikut , kthimi i unazës nga ana e burrit qëajo të martohet , amaneti i luftëtarëve që vdesin në luftë,mbirja e pemës.Në vepër përmendetedhe Moisi Golemi që rri i vetmuar me kokë ulur për kompleksin e fjalorit.Ndërfutje: Këtu flitet për atë se hëna , zogu i lajmërojnë personazhet për veprimet e armiqëve.Koha e ngjarjes: Shek XVPorosia:,,Vetëm me luftë të armatosur mund të çlirohet atdheu‟‟(ideja konsiston në atë se robëriaishte pengesë edhe në rrjedhjën normale të jetës).BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) ZEF SEREMBELindi : më 1884 në Strigari , KozencëFamilja: me prejardhje fshatare dhe e varfërShkollimi:Mësoi në kolegjin Shën Adriano(mësues e pati De Radën) dhe pasiqë i ati i Serembes ishtepjesmarrës i lëvizjes kundër dinastisë së Burbonëve pas rrëzimit të saj i ati i Serembes dënohetme vdekje në mungesë dhe për rrjedhojë edhe Serembe detyrohet ta ndërpresë shkollimin.Aktivitetet:1848- rrëzohet lëvizja e italianëve kundër Burbonëve , në të cilën lëvizje bën pjesë si aktivistedhe i ati i Serembes . Babai i Serembes(Mikelangjeli) dënohet nga ana e pushtetin që kishinBurbonët me vdekje në mungesë.Lëvizja e re kundër Burbonëve ishte për vendosjen edomkracisë dhe për përmirësimin e gjendjes ekonomike.Kjo gjë pati ndikim të madh nëpersonalitetin dhe psikologjinë e Serembes ngase familja u varfërua shum dhe Serembe u detyruata ndërpresë shkollimin.1860-e kemi vdekjen e së dashurës të cilën e kishte njohur përderisa po lëvizte nëpër fshatratarbëreshe për mbledhje të këngëve popullore , e cila vajzë kishte shkuar për shkak të rrethanavepolitike-ekonomike për të jetuar në Brazil .Në Brazil pas një kohe ajo kishte ndërruar jetë.Më1875 Zefi nën ndikimin e Dora Distrias e cila ishte një fanse e poezisë së tij e cila kishte folur meprincin e Brazilit që ti bënin pritje , Zefi vizitoi Brazilin , me shpirtin e tij romantic vizitioi edhevarrin e së dashurës dhe e gjithë kjo gjë poashtu përsëri ndikoi mjaftë rëndë në gjendjen psiko-shpirtërore të autorit.Kur u kthye jetoi si një i varfër.Serembe jetoi në kohën e lëvizjes për bashkimin e Italisë me në krye Garibaldin.Në kohën kur i ati i Serembes përndiqej nga pushteti , Serembe shëtiste në fshatrat e Kalabrisë eSiqelisë për të mbledhur traditën , folklorin,zakonet.Vdiq:më 1901 në Sao Paolo , Brazil në gjendje psikike shum të rëndë. 30
  • KRIJIMTARIA LETRARE E ROMANTIKUT(RILINDASIT) ZEF SEREMBESerembeja si nxënës i De Radës pati ndikim të madh Deradian.1860 – shkroi poezinë e parë ,,Për lirinë e Venetisë‟‟shfaq përcaktimet ideologjike me atë sekrahason Garibaldin me Skenderbeun,poashtu në poezi entuziazmohet me pjesmarrjen earbëreshëve në lëvizjen e Garibaldit.1883 – botoi përmbledhjen ,,Poezia italiane dhe kënkë origjinale të përkthyera‟‟, në këtë vepërmallkon Brazilin që i shkaktoi humbje aq të mëdha(ngase e dashura e tij pasi që kishte shkuar nëBrazil kish vdekur).Në poezitë e mëvonshme flet për : shpresën , gëzimin , optimizmin , protesta , akuza ndapadrejtësisë etj.1893 – botoi baladën në italisht ,,Ushtari i kthyer‟‟.1894 – i shkruan De Radës për një vepër prej 400 faqesh që flet për historinë e Shqipërisë.1897 – botoi poezinë ,,Zotit‟‟ , në Buenos Ajres .1898 – botoi vjershën ,, Për vdekjen e Pjetër Irjanit.Poetika e veprave të Serembes dallohet me karakterin lirik.Lirika e tij ndahet në patriotike dhedashurore.ANALIZA E LIRIKËS PATRIOTIKE TË ZEF SEREMBESNë lirikë patriotike flet për ndjenja patriotike , dashuri ndaj atdheut të të parëve ,për të ardhmen earbëreshëve etj.Këtu bëjnë pjesë vjershat si : ,,Rrotullupë‟‟(vrull) , ,,Detari‟‟ , ,,Zonjës ElenaGjikë‟‟ , ,,Për lirinë e Venetisë‟‟.,,Rrotullupë‟‟- botuar 1860 , ish në moshë 16 vjeçare, flet për fatin e atdheut, poashtu flet edhepër një luftë të hapur kundër turkut që ,,na la pa mëmëdhe‟‟.Në poezi paraqitet edhe vrulli i tijrinor dhe preokupimi i tij emocional shfaqet veçmas në dy strofat e para të poezisë.Në vjershështrohen 3 drama : 1)dobësia e lëvizjes kombëtare , 2)drama e arbëreshëve që kanë mbetur paatdhe , 3) harresa tashmë kish filluar ta mbuloj kujtesën historike të arbëreshëve.Flet për atë seArbëria tashmë nuk ishte e pavarur dhe si e tillë nuk mund t‟i ndihmonte bashkatdhetarëve.,,Ditari‟‟- flitet për një luftëtarë që ishte nisur në luftë kundër armikut , luftë që e kish pritur gjatëkohë , në këtë rrugë për luftë se ndal as vajza që tani qan , te ky luftëtar mbizotëron dashuria ndajatdheut ngase ai i përgjigjet thirrjes ,,vatra na thërret‟‟.Nga e dashura kërkon që kur të kthehet tivendoset flamuri në trarin e shtëpisë.Flamuri për të është sikur nusja.Figura e luftëtarit tëpërkujton Teutën , Agronin e figura të lashta të historisë shqiptare.,,Zonjës Elena Gjikë‟‟-botuar 1870 , këtu poeti e ndërton figurën e romunes me prejardhjeshqiptare me të cilën krenohen arbëreshët , sidomos me formimin e saj intelektual , me pozitën esaj , siç paraqet edhe autori si një unazë që lidh dhe si një yll i lirisë që ndriçon.Poashtu në këtëpoezi autori brengoset me mosaftësinë e Arbëreshëve për t‟u ndihmuar bashkëatdhetarëve , fletpër ata si Xhavella , Bubullima , Boçari e shum shqiptarë të tjerë që kishin luftuar për Greqinëkurse tashmë për vetë mëmëdheun skishte asnjë burrë për të luftuar dhe për ta liruar nga zgjedhaturke.,,Për lirinë e venetisë‟‟- shkruar 1860 , flet për luftën çlirimtare të Venedikut , të cilën luftë eudhëhoqi Garibaldi. Peoti gjithashtu u del në krah arbëreshëve që marrin pjesë në lëvizjen eGaribaldit duke shpresuar në ndihmën e Garibaldit ndaj shqiptarëve saqë Garibaldin e krahasonme figura të larta shqipe si Skenderbeu. 31
  • ANALIZA E LIRIKËS DASHURORE TË ZEF SEREMBESSerembe konsiderohet si liriku më i madh i lirikës dashurore.Në këtë lëmi ka shkruar shumëpoezi.Dashuria e Serembes është dihotomike , me fillim të shkurtër ku shfaq dëshiratëndërrimtare , me një vazhdim deri në finale , dhe me një përfundim të hidhur , mehelme,dhembje e psherëtima ngase kemi dashuri të parealizuar.Dashuria e parealizuar u bë shkakqë poeti të lektiset të vuajë e të traumatizohet , të përgjerohet duke krijuar një lirikë madhështoretë dashurisë.Për sa i përket dihotomisë së parë , fillimit të shkurtër të dashurisë ku shfaqen ndjenjat dhedëshirat ëndërrimtare kemi këto poezi:1)Kënka e dashurisë së parë2)Kënka e gëzueshme3)Fytyra e asajDashuria e parë te Serembeja ka nota romantike , lind në kontaktin e parë , ky kontakt ralizohetnë kishë , poeti e paraqet portretin e vajzës , kontaktin e parë , vazhdimin e asaj dashurie meintenzitet dhe për këtë frymëzohet sidomos nga folklori arbëresh.Në moshën kur shumë poetëfillojnë që të merren më tepër me motive filozofike Serembeja vazhdon që përsëri të rrahëmotivin e dashurisë.Poezia e tij Seremben e dërgon në helme,vetmi , dhembje , psherëtima ,trauma , lektisje , në kontraste si gaz-vaj,gaz-psherëtima, megjithatë nuk zhytet në kotësi për bënanalizë të hollë të psikologjisë së dashurisë.Serembe shquhet për aftësinë e mbajtjes së ekuilibrittë kontrasteve mes brengës së poetit dhe mospërfilljes së vajzës.,,Kujtim‟‟- është poezi e cila qëndron në krye të erotikës shqiptare.Dashurinë Serembe e shprehnëpërmjet kujtimeve imagjinative të tij .Në atë gjendje përderisa vetë poeti po fanitej gjen forcëtë plotësojë portretin e dashurisë së tij që i kish vdekur duke krijuar iluzione se ,,vasha mu kthyenga tjetri dhe‟‟ , por kur e sheh autori gjendjen e tij përsëri bën kthesë në realitet duke thënë,,sngrihet Bardhusha që te varri fle‟‟.BIOGRAFIA E RILINDASIT (ROMANTIKUT) NAIM FRASHËRILindi : më 25 maj 1846 në Frashër DangëlliFamilja: Naimi ishte vëllai i mesëm i Abdylit dhe Samiut , bir i Halit dhe Emine Frashërit.Shkollimi:Mësimet e para i mori në gjuhën turke-arabe-persiane te hoxha i fshatit , gjithashtu mësoi edheindividualisht edhe nga vepra Hadikaja e Dalip Frashërit.Fshati zhvilloi te Naimi shpirtinmeditues e skofiar dhe ndjenjën e humanizmit.1865 – Abdyli pas vdekjes së të atit , Naimin së bashku me vëllaun e vogël Samiun i shpërngulnë Janinë për të vazhduar mësimet në gjimanzin ,,Zosimea‟‟.N; gjimanz mësoheshin frengjishtja, greqishtja e vjetër , anglishtja e italishtja. Abdyli u zuri vëllezërve një mësues privat për tëmësuar gjuhën turke-arabe-persiane që më vonë do i shërbejë Naimit për kryerjen e disafunksioneve në ministrinë e arsimit të Turqisë. Janina i impresionoi vëllezërit ngase ishin ende tëgjalla dëshmitë për Ali pashë Tepelenën.Aktivitetet:1870 – shkon në Stamboll për të kërkuar punë , nuk mundi të qëndroj për shkak të mospëlqimittë atmosferës anadollake dhe sëmundjes së tuberkulozit .Kthehet dhe punësohet në Berat ,Sarandë . 1877 – gjendja përsëri i keqësohet dhe shkon për mjekim në Austri . Viziton 32
  • përkrenaren e Skenderbeut .Gjat lidhjes së Prizrenit u angazhua në degën e Janinës.1882 –definitivisht Naimi vendoset në Stamboll.Gjeti punë atje si nëpunës në ministrinë e arsimit tëturqisë.Kurrë më nuk do të kthehet në vendlindje deri në vdekje.1884- si nëpunës në ministrinë earsimit nxorri lexe për një revistë në gjuhën shqipe me emrin ,,Drita‟‟ më vonë u quajtë,,Dituria‟‟.1887- nxorri poashtu leje për hapjen e shkollës së parë legjitime në gjuhën shqipe ecila hapet më 7 mars 1887 në Korçë.Naim Frashëri vdiq më 19 nëntor 1900 në moshë 54 vjeçare.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT) NAIM FRASHËRINë fillim shkroi turqisht dhe persisht.Prej 1886 do të botojë në shqip.Naimi në e parë është poetlirik por shkruan edhe poezi epike.Sipas motiveve krijimtaria e tij poetike ndahet në :1)Poezi me motive atdhetare2)Poezi me motive dashurore3)Poezi me motive filozofikeANALIZA E POEZIVE ME MOTIVE ATDHETARETe Naimi , erotika , filozofia , historia , konceptet fetare u nënshtrohen një agensi të përbashkët eqë është ,,atdheu‟‟.Te ai kemi poezi dhe poema atdhetare.Poezitë atdhetare janë shpërndarë nëdisa vepra dhe ato janë : Atdheu , Shqipëria , Dëshirë e vërtetë e shqiptarëve , Për se? Gjuha jonë, Korça , Shpreh , Tradhtarët.Poezitë me motive atdhetare janë:,,Atdheu‟‟ – është poezia e parë patriotike e Naimit.Shkruar në gjuhë të huaj.Këtu jepdefinicionin përkufizues rreth nocionit ,,atdhe‟‟ .Poezia përfundon me ligjeratën lutëse dheuruese.,,Shqipëria‟‟- këtu atdheun e shquan si territor ku jetojnë shqiptarët si tërësi entike dhehistorike.Kur i drejtohet lashtësisë kombëtare për dëshmimin e autokratisë vërehet karakteriromantik i Naimit.Ngritjen e ndërgjegjes kombëtare në poezi e kërkon nëpërmjet arsimimit dhegjuhës.,,Dëshirë e vërtetë e shqiptarëve‟‟ – poemth i shkruar në greqisht.Tema ,,atdheu‟‟. Flet me frikëpër fatin e Shqipërisë.Flet për bindjet negative që kanë popujt dhe vendet ballkanike e europianerreth Shqipërisë dhe shqipëtarëve.Kërkon poashtu ndryshimin e atyre bindjeve se është interes ipërbashkët.,,Shpreh‟‟- shkruar në shqip.Motivi i kësaj poezie është i ri ,,besimi në të ardhmen e lirë tëatdheut‟‟.Parashtron kërkesën për dritën iluministe që do të ndriçojë mendjen shqiptare.Ai besonse ,,vetëm dritë e diturisë përpara do na shpjerë‟‟.,,Për se?‟‟- poezi që shpreh besimin për një të ardhme të ndritur të shqiptarëve.,,Gjuha jonë‟‟- shpreh shenjtërinë e gjuhës që sipasi tij duhet të respektohet si Perëndia.Këtuparaqitet kërkesa e Naimit që të shkruhet gjuha që ish e nevojshme për kohën.,,Korça‟‟ – kjo poezi lidhet me hapjen e shkollës së parë shqipe në Korçë.,,Shkëndijë e diellit ndaj manushaqes‟‟ – flet për gjendjen potilike të Shqipërisë dhe për rrugët eshpëtimit të saj.Manushaqja është metonimi për Shqipërinë kurse rrezet e diellit tregojnë rrugëndrejt së ardhmes.(arsimimi).Në pjesë të parë dominon nota elegjiake kurse në të dytën kemimeditime filozofike. 33
  • ,,Tradhtarët‟‟ – këtu Naimi përplaset me njerëzit e tëhuajsuar kombëtarisht. Anatema e kësajpoezie është ,,Bukë e mëmëdheut zëntë , tradhtarët e pabesë.Poemat me motive atdhetare janë:,,Bagëti e Bujqësi‟‟ – në këtë vepër romantikja paraqitet nëpëmjet proklamimit të natyrësshqiptare.Ka dy tema kryesore: 1) bagëtinë dhe 2)bujqësinë. Bagëtia ka të bëjë me jetën baritore ,paraqitet bukuria e tufës së dhenëve , baresha me llërët e përveshur , stopani , shtërpari , loja eshqerrave me mëmat e tyre që ka subjekt lirik në atë se paraqitet atdheu me bijtë e tij.Bujqësia katë bëjë me bujkun , fushat pjellore , bimësinë , pemëtarinë , shpesërinë dhe që të dyja edhebagëtija edhe bujqësia e plotësojnë kultin e natyrës që himnizohet si një ,,jetë ideale‟‟.Në pjesëne parë flet për migrimin e shqiptarëve në vendet e huaja(pët mërgimtarin) , për lypësin (gjendjene vështirë ekonomike në Shqipëri).Në paralelizëm shtrohet edhe dashuria ndaj atdheut.Në pjesëne dytë flet për udhëtarin(këtu shfaq traditën shqiptare të mikëpritjes) që ka mbetur përjashta dhepër vajin e një nëne me të bijën që vajtojnë vajzën dhe motrën e vdekur(shfaqet tema epanteizmit).Naimi duke u nisur nga paradigma patriotike thërret fshatarët që të mos shkojnë nëqytet.Poashtu paraqet autori edhe mallin për vendlindjen.Në vepër kemi shpërthime lirike dheprirje filozofike.Trajtat ligjërimore të poemës janë:urimet ,lutjet , mallkimet.Figura që përdor mësë shumti është apostrofa mandje disa e quajnë poemën si një ,,apostrofë e madhe‟‟.,,Historia e Skenderbeut‟‟ – poemë ku evokohet e kaluara e lavdishme e shek XV.Poema ështënjë epope për Skenderbeun.Figurën e Skenderbeut në vepër më së shumti e dallon atdhedashuriangase luftërat e tij janë me karakter atdhetar.Skenderbeun në vepër e cilëson mençuria ,humanizmi dhe fizikumi.Tema është historike.Gërshetohet miti , gojëdhënat , emrat epersonazheve , toponimet , emrat e popujve etj.Rëndësia e tyre është në formimin e ndërgjegjeskombëtare.ANALIZA E POEZIVE ME MOTIVE DASHUROREKëtu Naimi zbulon botën meditive dhe konceptin origjinal të poetit mbi dashurinë.,,Vasha nazemadhe dhe me të ecur të këndshëm‟‟ – poezi , shpreh botën intime të Naimit.Poetinë këtë rast na paraqitet si përceptues dhe vështrues romantik i bukurisë femërore.Këtë bukuri qëai e quan hyjnore e shpreh me metaforat si (sytë-yje,balli-hënë, faqet, flokët-dritë qiejsh).Poetinuk flet për dashuri të përjetuar.Poezia mbyllet me një reminishencë filozofike se ,,ska asgjë tëpërjetshme , se bukuria dhe djalëria vjen e shkon dhe ndërrohen gjërat‟‟.Bukuria sipas Naimitështë kategori estetike dhe shfaqje hyjnore.Bukuria hyjnore te femra shfaqet më plastike dhe embuluar vetëm nga bukuria.Gjërat që Naimi përcepton janë : gusha , kraharori , sytë , balli ,pulpat , llërët , qëpallat , këmbët , duart dhe ato i paramendon si të veçantat e tëpërgjithshmes.Sipas tij nga bukuria lind dashuria kurse dashuria nuk mund të ekzistojë pa qenëbukuria.Bukurinë Naimi e shfaq në dy rrafshe në atë 1)hyjnor apo filozofik dhe 2)tokësor aponjerëzor.,,Bukuria‟‟- shpreh bindjet folozofike-panteiste për bukurinë se ,,bukuria nuk është privilegj ifemrës por i gjithë asaj që e përceptojmë në natyrë.Dashurisë tokësore të Naimit i mungojnë :partneriteti dhe reciprociteti.Për Naimin ka rëndësi vetëm objekti i dashurisë apo vendi ku do tadredh dashurin , atij nuk i intereson se sa femra do tia kthej atë dashuri.,,Kënaqet vetëm dukeparë por jo edhe duke shijuar‟‟.Për Naimin ka rëndësi , plaga , lektisja , viktimizimi sesagëzimi,kënaqësia,lumturia që sjell dashuria e kontaktit.(këtu edhe shfaqet romanticiteti i tij).Aika dashuri platonike ngase dashnores nuk ia dimë emrin,kohën,vendin , identitetin.Te e dashura eNaimit kemi mungesë të tipareve fiziologjike si , pamja e fytyrës,trupit , botës psikike , 34
  • temperamentit , prirjeve , karakterit , emocionet , reflekset ngase e gjithë kjo ndodh sepse aiështë vetëm vështruesi jashtëm i femrës.ANALIZA E POEZIVE ME MOTIVE FILOZOFIKENaimi ishte i pari që futi në letërsinë tone poezinë filozofike.Filozofia e Naimit ka dy burime,burimin fetar(kuranin dhe biblën) dhe burimin shkencor(shkencat ekzakte).Ai në njërën anëpranon imanencën e Zotit kurse në anën tjetër poashtu pranon teorinë e Darvinit për prejardhjene njeriut , teorinë e Laplasit për sistemin heliocentric.Motivi filozofik i poezisë naimiane bazohetnë : 1)imanencën e Zotit , 2)në natyrën dhe ligjet e saj dhe 3) në njeriun.1)Imanenca e Zotit – e përmend edhe në poezitë dashurore edhe në atdhetare.Ai Zotin e paraqetsi krijues të gjithçkaje që ekziston në tokë.Ai mendon se Zoti është krijues i gjithë asaj qëekziston nën dhe mbi tokë.Konceptin e gjithëkrijuesit për Zotin e lidh me atë se ai shfaqet kudoqë i kthen sytë dhe me këtë vërejmë ndërlidhjen e Naimit me teorinë filozofike të panteizmit.Aiflet për atë se Zoti e krijoi njeriun si qenie më të përsosur , i dha mendjen , arsyen, të folurit , porsipas Naimit njeriu vetë duhet ta formojë moralin.Sipas Naimit Zoti mund të sjellë bashkimineshqiptarëve dhe këtu ndërlidhet edhe dëshira patriotike e Naimit.2)Natyra dhe ligjet e saj- ai e sheh natyrën në dy aspekte 1)vegjetativ dhe 2)filozofik.Aspektivegjetativ paraqitet në poemën idilike Bagëti e Bujqësi dhe është autor i një rëndësie të veçantengase ishte i pari që natyrës shqiptare i bëri një vepër të veçantë.Mirëpo në aspektin filozofikNaimi parashtron një sërë pyetjesh duke nisur nga : Çështë natyra? , Cilat janë ligjet e saj?Kuështë fillimi dhe mbarimi i natyrës apo i kozmosit?Ku është vendi dhe roli i njeriut në natyrë?,,Filozofi‟‟- shpreh mahnitjen e tij me ligjet që sundojnë në natyrë , ai impresionohet nga yjet ,fenomenet e funksionimit të natyrës , me atë se bota është pa krye , pa fund dhe pa anë.,,Qielli‟‟- poezi ku poetin e befason shkëlqimi i yjeve , kaltëria , bukuria e qiellit .,,Gjuha e zemrës‟‟ – shpreh atë se ,, vetë natyra në mënyra të ndryshme flet për fshehtësitë eveta‟‟.Në këtë vepër nuk flet autori por për autorin flet trëndafili , bilbili , reja , lumi , malet ,fushat , yjet dhe gjuha me të cilën flasin është gjuha e zemrës për të cilën autori kërkon takuptojnë të gjithë.,,Qershori‟‟- natyrën e paraqet si një rreth që përsëritet dhe kurrë nuk qetësohet p.sh pas dimritvjen pranvera , pas ditës vjen nata , pas të mirës vjen e keqja.3)Njeriu – këtu Naimi ndërton koncepte vetanake për njeriun.Atë e vështron nga pozita tëndryshme si pozita filozofike , pozita e poetit dhe pozita e personalitetit.Për Naimin njeriu ashtusi natyra në bazë të përsëritjes rrethore bëhet i pavdekshëm dhe i përjetshëm.(sipas aspektitfilozofik).Poashtu për Naimin ai(njeriu) paraqet qenie emocionale ku ballafaqohen : lumturia –pikëllimi , gëzimi-dëshpërimi , dëshira – dhuna .(sipas aspektit poetik dhe personal).,,Pranvera‟‟-shpreh lumturinë që sjell pranvera , ringjalljen e natyrës , lumturinë e varfanjakëvedhe jetimëve , pikëllimin për varrin e mikes e në mot ndoshta edhe për varrin e tij.,,Mbi trupin e bijës sime vdekur‟‟ ^ ,,Në vdekje të vëllait‟‟ – shprehin dhembën e Naimit përhumbjen e disa prej anëtarëve të familjes.,,Fjalët e qiririt‟‟- ka simbolikë të : krijuesit , humanistit dhe filozofit.Qiriri simbolizon vetëautorin por edhe shumë patriotë e atdhetarë që vetë ishin djegur për të bërë dritë për popullinshqiptarë.Rëndësia e Naimit ka rëndësi të madhe për motivin filozofik shqiptar që për kohënishte i varfër. 35
  • BIOGRAFIA E RILINDASIT (ROMANTIKUT) SAMI FRASHËRILindi: 1850,Frashër.Familja : fëmijë I Halit dhe Emine Frashërit.Shkollimi: mësimet e para te hoxha fshatit,të mesmen në gjim.Zosimea –Janinë ku mësoishkencat humanitare dhe natyrore.1871-shkon në Stamboll,bie në kontakt me intelektual shqiptarë si : Jani Vreto K.Kristoforidhietj.1874- u internua për 1 vjet në Tripoli,Libi.1877-kryetar i Komitetit shqiptar Stamboll.Bashkë me P.Vasën shkroi memorandum kundër vendimeve të padrejta të Kongresit përterritoret shqiptare.1878-boton gaz.:Zëdhënësi i Lindjes” ku kritikon P.Osmane dhe konferencën e Berlinit.1879-formon “Shoqërinë e Stambollit” dhe zgjidhet kryetar.Vdiq:1904,Stamboll.ANALIZA E TRAKTATIT POLITIK ,,SHQIPËRIA ÇKA QENË ÇËSHTË DHE ÇDOTË BËHET’’Ndërtimi: e ndarë në 3 pjesë.Ideja: rruga ër shpëtimin e atdheut që mbështetet me varg faktorësh:Tërësia territoriale,veçoria gjuhësore faktet historike.Flet për lashtësinë e popullit shqiptar me luftërat e zhvilluara në Iliri dhe Epir të kohës sëGencit,Teutës,Pirruas etj.dhe lavdinë që vjen si rezultat i lashtësisë.Faktor kryesor që shqiptarët të kenë shtet është gjuha e përbashkët shqipë dhe tërësia territorialeqë ishin mjaft të rëndësishme si factor mbrojtës nga pushtuesit.Për ta realizuar vlerën e së drejtës dhe të jetuarit të lirë,Samiu e sheh përmes organizimitgjegjësisht Lidhjes së Prizrenit me çka i dëbon pretendimet e shteteve shovinistë ndaj territoreveshqiptarë.Në këtë traktat,projekton të ardhmen e Shqipërisë,si një shtet borgjez që mbështet pronën privatedhe parashihte formimin e Këshillit të pleqve në vend të presidentit.Zhvillimin ekonomik e sheh të zhvilluar në të gjitha degët,arsimimin dhe kulturën me dimensiontë ri,ku arsimin e ulët e shihte si të detyrueshme,të mesmen dhe universitar të zhvilluar.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) ZEF SQIROILindi:1865,Hora,Sicili.Shkollimi:mësimet e para në Seminarin arbërresh-Palermo,studion let.greko-romake dhedrejtësinë në kolegjin e Garribaldit.1887me Frano Petën boton revistën “Arbëri i ri”.1890-diplomon në drejtësi,emërohet docent i let.antike në “Garibaldi”.1900-profesor i gj. Dhe let.shqipe në Instituin Oriental,Napoli. 36
  • 1913-merrë pjesë në Kongresin e Trieshtes.Vdes:1927,Napoli.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT) ZEF SQIROIVeprat letrare:1887- Versi(përmbledhje poetike,italisht).1891-Mili e Hajdhia(poemë idilike).1894-Kënkat e luftës(poezi,italisht).1900-Te dheu i huaj(poemë).Veprat folklorike:1887-Raspodi arbëreshe1890-Këngë tradicionale të kolonive arbëreshe në Sicili.1901-Këngë popullore shqiptare.1923-Këngë të përshpitshme të kolonive arbëreshëve në Sicili.Dorëshkrime:Vistari(poemë historike).Këthimi(poemë).Mino(poemë lirikë).ANALIZA E POEMËS ,,TE DHEU I HUAJ’’Poema ,,Te dheu i huaj‟‟ është poemë historike-kombëtare dhe shoqëroro-psikologjike.Poema kady variante një të vitit 1900 me 10 këngë dhe një të mbetur në dorëshkrim me 9 këngë.Shpjegimet fillojnë në këngën e II dhe zgjasin deri në këngën e X.Tendencat e autorit:të zgjasë kontekstin kohor ku paraqet edhe periudhën e lavdishme në shekXV por edhe periudhën e bashkëkohësisë së tij shek XIX.Ai mundohet të prishë konvencën erespektimit të kronologjisë së ngjarjes me atë se ai nuk ka bartës të ngjarjes por vetë ai(njëfamilje arbëreshe,,familja e autorit‟‟) mëton të jetë personazhi real e jo imagjinar që do tështjellojë historinë dhe të tashmen e arbëreshëve. Anëtarët e familjes së tillë arbëreshe marinshpjegime për : Moisi Golemin , Gj.M.Topinë , Bushatasit , Ali pashë Tepelenën , Skenderbeun ,Rrethimin e Shkodrës,gojëdhënën e Rozafës , për Donikën dhe përfundon me urim për paqen nëpërgjithësi.Dallimi qëndron në atë se ai nuk flet vetëm për të madhërishmen heroike të popullitshqiptar të kohës së Skenderbeut por edhe për fatin tragjik arbëresh , për të shëmtuarën arbëresheqë kanë jetuar pa atdhe, për atë se gjithnjë e më pak tek arbëreshët dëgjohet gjuha shqipe ,gjithnjë e më pak respektohet traditat , ritet familjare , ritet fetare , zakonet dhe për gjithë këtë aifajson 2 faktorë : 1) shkëputjen nga trualli atëror dhe 2)mostolerancën e vendasve(italianëve)ndaj ardhacakëve.Poetin nuk e mundon vetëm e kaluara dhe e tashmja arbëreshe ai preokupohetedhe për të ardhmen duke shtruar pyetje : Po sikur arbëreshët t‟i lënë shtëpitë e tyre në Arbëri etë kthehen në Shqipëri(atdheun e të parëve) a do t‟i gjejnë shtëpitë e të parëve atje ku do tëvendoseshin?.Ai ngel me dëshirën që atdheu të lirohet nga turku i zi.Poemës i mungonsubjekti.Nuk kemi personazh qendror dhe nuk ka përshkrim të botës emocionale të personazhitkryesor nga vetë mosprezenca e tij.Poeti ka prirje lirike shpreh ngjarje ,mendime,ndjenjaetj.Mesazhi i kësaj vepre është : ,,Aspiratat e arbëreshëve për një atdhe të lirë të të parëve dheidenë për një jetë të lumtur e të barabartë në të ardhmen me tërë popujt paqedashës. 37
  • BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT)NDRE MJEDALindi:1886,Shkodër.Familje: të varfër.Shkollimi: shkollë fetare-Shkodër,pastaj1899 ndoqi kurs pedagogjik-Valenci dhe Kraljevicë.1884-47- studion Fakultetin Filozofik –Romë dhe teologjinë në degën e Krakovit.1902-themelon shoqërinë “Agimi”Merrë pjesë në kongresin e Orientalistëve – Romë.1908- pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit.1916-anëtar i Komisionit letrarë – Shkodër.Punoi : 1920-24 deputet i Parlamentit të Shqipërisë,1930 – professor i shqipes në Shkodër.Vdes: 1937,Shkodër.KRIJIMTARIA POETIKE E RILINDASIT(ROMANTIKUT)NDRE MJEDA.Njihet si poet,studiues i gjuhësisë folklorit,gramatikës,historisë etj.Veprat letrare:1917-Juvenilia (përmbledhje poetike,Vjenë).1928 – Lissus (poemë,Shkodër).1937-Lirija(poemë,Shkodër).1939-Scodra(poemë,Shkodër).Veprat shkencore1904-Pallatalet në gjuhën shqipe,Leiden.Këndime për shkollat e para të Shqypnisë.1932- Poetët e mëdhenj të Italisë.1934-Shkollë e jetë(antologji,Shkodër).1936-Dromca toponomastike.1942-Fjalorth i ri.ANALIZA E VEPRËS JUVENILIAMjeda ngaqë kanë një vlerë të madhe artistike vjersha dhe poema e tij janë të pakëta,kurse tëgjitha ato i ka përmbledhur në veprën Juvenilia e botuar në Vjenë 1917.Me termin (Juvenus-rini)ai ka dashur të tregojë se poezitë i ka shkruar në moshë rinore.,,Vaji i bylbylit‟‟ – poema dhe krijimi i parë i Mjedës , shkruar në moshë 21 vjeçare. Në rrafshinsimbolik ,,bylbyli i privuar nga liria e fluturimit‟‟ është Shqipëria e robëruar (e në këtë rast edhevetë autori ngase shum intelektualë shqiptarë ishin detyruar të largoheshin nga atdheu për shkaqepolitike)kurse ,,privuesi i lirisë‟‟ është perandoria osmane.Poema ndahet në katër pjesë dhe sitrajtë ligjerimi ka dialogun.Në këngën e parë shfaq gjendjen e Shqipërisë pas kongresit tëBerlinit me grishjen(ftesën) që i bën bilbilit të dalë më nga kafazi se kish ardhur koha me atë qëthotë ,,a çilë kafazi‟‟.Në këngën e dytë tregohen shkaqet e vazhdimit të qëndrimit tëbylbylit(Shqipërisë) në kafaz(në robëri).Shkaqet ishin objektiv : pushtuesi dëshiron ta mbajë nësundim më të gjatë dhe shkaku subjektiv : se Shqipëria ishte e paaftë që ta sjellë vetë lirinë.Nëkëngën e tretë simbolika zbërthehet me atë se përmendet atdheu(bylbyli) dhe vetë autori(unë).Me 38
  • bylbyl përpos që nënkuptojmë Shqipërinë nxjerrim në pah edhe simbolikën se fjala bylbylnënkupton edhe vetë poetin i cili bënte pjesë në një varg intelektualësh që dhuna e pushtuesit ikish detyruar të largohen nga atdheu(tipar i romantizmit).Në këngën e katërt kemi ndërhyrje tëmeditimeve filozofike se ,,pas dimrit vjen pranvera‟‟ , lirgjerata kalon nga e përgjithshmja në tëveçantën.Tiparet e përgjithshme-Mjeda varësisht nga disponimi ndryshon: vetë disponimin nga elegjiak nëoptimizëm , ndryshon vargun nga pesërrokësh në shtatërrokësh ,pastaj nga shtatërrokëshi nëtetërrokësh e në fund përfundon me dhjetërrokësh.,,I tretuni‟‟- shpreh mallin e autorit për atdhe.I treturi simbolizon mërgimtarin që e mundon mallipër vendlindje. Kjo poemë përbëhet nga pesë këngë , në këngën e parë paraqitet i treturi nëmërgim , në të dytën vendi ku ka mërguar , në të tretën meditimet e mërgimtarit dhe në këngën ekatërt biseda imagjinare me lejlekun dhe në këngën e pestë biseda me nënën në ëndërr kuveçohet qortimi i nënës për ,,kthim në vendlindje‟‟.ANALIZA E POEMËS ANDRRA E JETËS ZOGAKjo poemë dallon ngase ka procede romantike dhe realiste.Ndahen në 3 pjesë në varësi tëpersonazheve që jan 1)Trina , 2)Zoga dhe 3)Lokja.Në pjesën e parë paraqet tabllon romantike mepërshkrimin e natyrës nëpërmjet elementeve si ,,dy qershia të lidhura në një rrëfanë ose si dymolla të kputuna nga një degë‟‟, ku qershitë janë njëra paraqet popullin shqiptar që jeton nëArbëri kurse tjetra popullin shqiptar që jeton në Shqipëri , rrëfana e paraqet atdheun e të parëve ,kurse dy mollat poashtu e paraqesin njëra arbëreshët kurse tjetra shqiptarët e shqipërisë kursedega e paraqet atdheun e të parëve.Simbolika shfaqet edhe me këngën e gjelit në fund të pjesëssë parë që tregon mbarimin e një gjëje dhe fillimin e një gjëje tjetër.Në këngën e dytë shfaqet njëvajzë e re e quajtur Trina e cila vdes.Nëna e kësaj vajze është Lokja.Dhembjen për vdekjen evajzës Lokja e përjeton thellë pa e shfaqur haptazi ngase kjo tragjedi nuk shprehet me notasentimentale si elegjitë e vajtimit,referencat fetare për të vetmen arsye që të mos e brengostevajzën e vogël të quajtur Zoga me ritualin e vdekjes. Kjo shfaqet me atë se Lokja prap punon ,moliset , lufton për ekzistencën e familjes.Në këtë këngë(të dytë të quajtur Zoga) shfaqet jeta epasvdekjes së Trinës ku bartëse e veprimit bëhet Zoga.Shfaqet përsëri natyra me bylbylat ,zymbylat , dallëndyshet , zgjoi i bletëve , lëvruesi etj dhe të gjitha këto e paraqesin simbolikën easaj se ,,jeta vazhdon‟‟.Në vazhdim kemi paraqitjen e ëndrrës(një prej elementeve më të njohuratë romantizmit) ku si ëndërrimtare është Zoga.Zoga në ëndërr sheh dy bylbyla të vendosur njërinë degë të trëndafilit kurse tjetri në degë të zymbylit.Simbolika e kësaj ëndrre është , zogjtë janëZoga dhe i ,,dashuri i saj i ardhshëm‟‟ d.t.th kjo simbolizon lindjen e dashurisë.Mjeda si tipardallues ka se i largohet folklorizmit që ishte tipar I shkrimtarëve arbëresh p.sh njohja e të rinjëve, martesa , lindja e fëmijës të gjitha këto ai i shmang. Në pjesën tretë paraqitet ajo se për dikëjeta është e hidhur mbaron para kohe kurse për dikë tjetër ajo është e ëmbël dhe vazhdon paprobleme.Poashtu na del në pah mungesa e djalit që do të ishte ndihmë fizike për Loken , Zogëndhe nipin.Trina-simbolizon rininë e papërjetuar,Zoga-simbolizon vazhdimsinë e jetës kurseLokja – simbolizon shkallën dhe peshën e dhembjes që të sjell jeta.Poema ska konceptkohor.(nuk mund ta vendosim në një kohë të caktuar historike), poashtu ajo nuk ka konceptkomunikativ.(familja paraqitet si tepër e izoluar nga rrethi shoqëror). 39
  • ANALIZA E POEMAVE TINGËLLIMOREMjeda ka tri poema tingëllomore e ato janë:Liria , Lissus dhe Shkodra.Këto poema për ngaligjerata poetike përbëhen nga tingëllimat dhe prandaj quhen poema tingëllimore.,,Liria‟‟-shkruar më 1901,përfunduar më 1911 dhe botuar më 1937(në kohën më aktuale të lirisësë popullit shqiptarë).Tema:Domosdoshmëria e lirisë për popullin shqiptar.Tema e tillë shtrohetnë mënyrë asociative ngase flet për lirinë që fituan amerikanët të udhëhequr nga Xh.Uashingtoniluftë kjo me kolonizatorët anglez dhe këtu asocon me luftën që duhet ta fitojnë me forcë edheshqiptarët.,,Lissus‟‟- i përkushtohet Lezhës , respektivisht historisë së saj : periudhës ilire(të paraqitur nënëntë tingëllimat e fundit) dhe periudhës së Skenderbeut.(në tri tingëllimat e fundit).Autori mekëtë vepër dëshiron të dëshmojë se liria për shqiptarët ka një histori të gjatë dhe ështëtradicionale.Liria sipas Mjedës i ka sjellur begatinë dhe lumturinë vendit e banorëve , sigurinëdhe qetësinë e tyre shpirtërore.Jeta e banorëve në lirinë e së kaluarës që e paraqet Mjedahymnizohet me atë se ai dasmat në liri i krahason me festat e Bahut , të Venerës dhe Afërditës.Vargu që përdor Mjeda është njëmbëdhjetërrokësh.Në këtë vepër dominon historia.,,Scodra‟‟-I përkushtohet qytetit më të lashtë ,Shkodrës.Në këtë vepër dominon gojëdhana dhemitologjia.Lashtësia e qyteti në vepër argumentohet me pasqyrim të jetës mitologjike dhe mepasqyrimin e një shkëlqimi të jashtëzakonshëm pastaj me futjen e qenieve të jashtëzakonshme siobjekte sakrale dhe publike që u ngjasojnë përrallave ose përfytyrohen si Orakuj dhe perëndi qëkundërshtohen si në Olymp.Poeti ndërfut malin e Taraboshit që paraqet malin e shenjtë shqiptarnë krahinën e Shkodrës dhe dëshminë më besnike të mitit.Në këtë mal ishin zhvilluar edheluftëra mes ilirëve dhe grekëve në anën e të cilëve kishin qenë perënditë greke.Tipari klasik iMjedës shprehet me atë se ,,kërkon flijim për themelimin e qytetit‟‟ sidomos me shembullin ,,Afërdita për fli Rozafën lyp‟‟.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) A.Z.ÇAJUPILindi: 1866,Sheper të Zagorisë,Gjirokastër.Familje: fshatare.Shkollimi: fillor në shkollë greke, të mesmen në kolegj fetar- Aleksandri,pastaj studimetfakultetin e drejtësisë-Gjenevë.1893-kthehet në Kavallë,pastaj shkon në Egjipt.1898-u paraqit në gazetën “Shqipëria”-Bukuresht ku trajton çështjen e alfabetit të përbashkët përshqiptarët.1919- shkruan memorandum te shoqëria shqiptare “Misiri” drejtuar Konferencës Paqësore tëVersajës.Po atë vitë i vdes e ëma dhe i biri,Stefani, që ia prishë disponimin me çka tërhiqet nga jetapolitike.1928-formon shoqërinë “Shoqëria e miqve”.Vdes:1930,Helipolis,Kajro. 40
  • KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT)A.Z.ÇAJUPITLexoi shumë klasicistët francezë me çka ndikuan në veprat e tij.Shumica e veprave të tij kanë mbetur dorëshkrim,më vonë ato botohen nga Sofokli Çapi dhetjera nga Institui Historik i Shqipërisë.1898- Duke kërkuar një alfabet(artikull).1902-Baba Tomorri(përmbledhje poetike,Kajro) – bën kthësë në letërsin shqiptare prejromantizmit në realizëm.1908-Konstitucioni në Turqi(artikull,Kajro).1914-Klub i Selanikut(artikull-pamflet,Egjipt).1921-Përalla(përkthim,Helipolis,Egjipt).1922-Lulet e Hindit(përkthim,Kajro).Vepra të botuara nga tjerët1937-Pas vdekjes (komedi,Kajro).1937-Burri dheut(tragjedi,Kajro).1966- Besa-Besë, Historia e një familjeje dhe Mysafirët e Çajupit.(tregime,frengjisht përkthyernë shqip,Tiranë).1971- Dhe neve të krishterë jemi – artikull.Dorëshkrime të humbura :Detyra-dramë.Këngë e vame (vjersha për L.II.Bot).ANALIZA E POETIKËS SË ANDON ZAKO ÇAJUPITAndon Zako Çajupi krijoi nën ndikimin e Naim Frashërit.Nisi si i fundit në rrugën e romantizmitdhe si i pari në rrugën e realizmit shqiptar e kjo kthesë ndodh me veprën e tij të njohur ,,BabaTomorri‟‟.Motivacionet e poetikës së tij janë : patriotike , erotike dhe shoqërore.Shkroi edhedramaturgji.1.Poetika me motiv patriotik: Këtu Çajupi si novitet (risi) paraqitet me atë se ndërton kultetkombëtare historike atë pellazgjik dhe ilirik, të personaliteteve mesjetare si Skenderbeu , tëprijësve e të kryengritësve si Zenel Gjonleka , Rrapo Hekali , Bilbilenjtë,të njerëzve të kulturës siNaim Frashëri , të Papa Kristo Negovanit.Ai kontriboi edhe në ngritje të vetëdijes kombëtarepërmes dy agenseve :1)duke treguar dobësitë e lëvizjes dhe 2)duke treguar rrugët për shpëtimin esaj.,,Baba Tomorri‟‟ – tregon se dobësi e lëvizjes është përçarja fetare dhe vetëdija e flashkëtkombëtare e shqiptarëve dhe si rrugë është bashkimi dhe ngritja e vetëdijes.,,Robëria‟‟-tregon dobësinë tjetër që është pozita politike e Shqipërisë , robëria që shumëkushnuk e kuptonte ose nuk donte ta kuptojë dhe të gjithë këtë e shfaq me metaforat që thotë përShqipërinë si ,,e gjorë‟‟ , ,,mjergull‟‟ , ,,gazep‟‟ ,, errësirë‟‟etj.Çajupi e lëndon sedrën kombëtareduke shkruar fjalë në poezinë e tij sikur i thotë Sulltani ,,Nuk më bën dot gjë shqiptari ngazgjedha ska për të dalë‟‟.Këtu kemi edhe rrugën e shpëtimit se duhet të kuptojë shqiptari robërinë dhe gazepin eShqipërisë.Poashtu autori luan edhe rolin e afirmuesit të krenarisë kombëtare përmes poezive si,,Mëmëdheu‟‟ ku e shpjegon nocionin mëmëdhe dhe me poezinë tjetër si ,,Ku kemi lerë‟‟ tregon 41
  • për përbërësit e vendlindjes ku i sheh dy kategori njerëzish në ata që janë jashtë atdheut që jan tëpërmalluar për atdheun dhe në ata që janë brenda dhe smund të bëjnë asgjë por madje edheluftojnë për të huajt.(çajupi paraqet mal në Shqipëri).Për ngritjen e vetëdijes kombëtare përdordy tipe të poezisë ,,Baladën‟‟ dhe ,,Romancën‟‟.Kemi baladën elegjiake ,,Vaj‟‟ ku nëna qan tëdjalin se kishte shkuar të luftoj madje jo për shqiptarët po për një popull të huaj, dhe romancën,,Atdheu dhe dashuria‟‟ ku flet për dy vëllezër konfesionesh të ndryshme.Çajupi në poezitë e tijpërdor satirën,ironinë,sarkazmin.Pastaj kemi poezitë ,,Sulltani‟‟ ku bën portretizimin e tij si njëfigurë makabre e sadiste dhe poezinë ,,Punërat e perëndisë‟‟ që i drejtohet perëndisë duke epyetur pas të gjitha gjërave që krijove ,,çdeshe që krijove turqinë‟‟ANALIZA E POEZISË ME MOTIVE EROTIKEMotivi erotik ka këto forma të paraqitjes : koncepti erotik,estetik,patriotic,sensual dheshoqëror.Konceptin erotik dhe estetik e paraqet nën ndikim e Naimit.Sipas Çajupit koncepti ierotikës duhet t‟i nënshtrohet interesit kombëtarë.Poezia ,,Atdheu dhe dashuria‟‟-shprehsakrifikimin e dashurisë për interesin kombëtar apo idenë se dashuria ndaj atdheut duhet të jetëmë e fuqishme se dashuria ndaj femrës.Këtë veprim e bën Jorgji me të vëllanë e tjetërsuarkonfeksionalisht.Erotika sensuale pasqyron botën psikike më të thellë të heroit lirik,erotikasensuale e Çajupit ka disa faza : erotika intime , erotika e idealizuar dhe erotika tragjike.Erotikaintime pasqyron biografinë erotike të autorit me poezi që janë rrëfime të sinqerta me plotsentimente,femra nuk është personazh imagjinar,ka emër ,,Mara‟‟ , ka dashuri reciproke,ështënaive,në kontekst të figurave autori përdor vetëm krahasimin që ka për burim folklorin.Erotika eidealizuar,heronjtë janë të moshës madhore , ndjejnë nevojë për njëri tjetrin , fillon me nota mëreale,heroi lirik tashmë vendos dialog me të dashurën,pasi janë tashmë të rritur reciprociteti nëdashuri fillon të zbehet.,,Kopshti i dashurisë‟‟- është himni më i bukur që poeti i thurrdashurisë,bukurisë dhe lumturisë.Erotika tragjike(pikëlluese) i përkushtohet tragjikes së vetëautorit,vdekjes së gruas së tij Evgjenisë.Me këtë motiv ka shkruar elegjinë ,,Vaje‟‟-elegjia më enjohur në gjuhën tonë.Elegjia fillon me qetësi relative emocionale , kemi përfytyrime të cilan engjallin elegjinë por ato ndodhin pas qetësisë.Në vazhdimsi përdor vokacion të veçantë , shtonritmin e vargut dymbëdhjetë rrokësh , me cenzurë të rregullt në rrokjen e gjashtë.Tensioniemocional rritet gradualisht nga retrospektiva e pasur me kujtime,me kujtimin më të madh,,djalin‟‟.Mllefi ndaj dy kërkesave më absurde që përdor autori mund të lejohej vetëm nga njëpoet,mlledi ndaj shoqes së vdekur që s‟i dëgjon lutjet e tij të djalit ndaj perëndisë, që e ndaushpirtin nga zemra , nënën nga djali.I deprimuar poeti kridhet në referenca filozofike mbi kurnitëe botës dhe kuptimësinë e ekzistencës së njeriut.,,14 vjeç dhëndërr‟‟-komedi që shenjëzon dyshtresa;1)martesat moshash të ndryshme dhe 2)jetën bashkëshortore të korruptuar nga shtresatfeudale.Kjo shfaqet në pjesën ,,Nuk marrë nuse për sisë po për punët e shtëpisë‟‟ ngase Tan akazgjedhur një nuse 20 vjeçare për djalin 14 vjeç.Shenjëzon bigaminë e shtresës feudale,format eincestit siç tregohen në poemën ,,Baba Musa lakuriq‟‟.ANALIZA E POEZIVE ME TEMATIKË SHOQËRORENë lirikë shoqërore kemi veprën ,,Baba Tomorri‟‟- vepër ku me një ligjeratë poetike,fillonperiudhë e re në letërsinë tonë-atë të procedimit realist dhe kështu shkëputet ngaromantizmi(rilindja).Temën shoqërore Çajupi e zgjeron në veprën ,,Baba Musa Lakuriq‟‟. Nëveprat me tematikë shoqërore ai trajton kurbetin i cili ishte plaga më e rrezikshme për shqiptarët 42
  • në shek XX sepse krijonte një psikologji specifike te njerëzit që largoheshin por edhe te ata qëishin ngelur në shtëpi në pritje të kurbetçinjëve.Çajupi si djalë kurbetçiu ishte edhe vetëkurbetçi.Ai duke e njohur mirë temën e kurbetit,i ndikuar madje edhe nga letërsia populloreshkroi poezinë ,,Kurbeti‟‟-pëmes kësaj balade popullore,zbulon faktorët eksternë dhe interne tëkëtij fenomeni.Sipas tij kurbeti është rrugë njëkahëshem, fati i kurbetçinjëve është tragjik ,tragjikja shprehet me atë se largohen nga familja dhe vendlindja duke krijuar trauma te vetja dhete të tjerët.Flet për atë se sado që të fitojë materialisht dhe intelektualisht ai(kurbetçiu) prap kahumbur se shkakton tragjikë morale , psikike dhe fizike në familje dhe kjo humbje nukkompensohet me asgjë.Personazhi kryesor është Mitrua i cili kthehet pas 20 vjetësh nga kurbeti ,e vret të birin pse mendon se ishte dashnor i gruas , gruan që e pa në ,,corpus delicti‟‟ dhe egjitha kjo është si pasojë e asaj se : Mitrua gjatë kohë kish qëndruar në kurbet ai së pari e kishvrarë veten moralisht dhe psikologjikisht dhe të dyja këto gjatë riatdhesimit gërshetohen për tëformuar një vrasje fizike në familjen që e priste kthimin e tij.Porosia e kësaj vepre është,,Shpërblimi moral dhe psikologjik për të gjithë ata që marrin rrugën e kurbetit‟‟.Çajupi këtëvepër e formon nga dy këndvështrime nga ai romantik dhe ai realist.Si romantik shfaqet mendimise gruaja mund t‟i shërbejë atdheut , mund të jetë dashnore dhe grua ideale , të ketë bukuri tëveçantë fizike dhe mendore , kurse si realist shfaqet me atë se gruaja ka pozitë inferiore ndajburrit , poezitë të rëndë në familje , gruan e shikon si objekt vetëm brenda shtëpisë , si krah tëvetëm pune për fushë dhe si indivit të ozurpuar nga zakonet prapanike që i kanoset dhunëfamiljare si fizike ashtu edhe seksuale.,,Fshati im‟‟-nxjerr në pah pozitën diskriminuese të gruas në familje , përmes një dialoguimpresiv ai arrin të depërtojë në psikologjinë e gruas së stërmunduar që edhe pse hesht flet mëshumë që do të fliste një narracion poetik i revoltuar nga pesha e punës.Veprimi artistik madje ipoetit vërehet në atë se pozitën inferiore të gruas e shfaq përmes një heshtje gjë që flet edhe përparazitizmin e burrit që freskohej ndë hije.POETIKA E VEPRAVE DRAMATURGJIKEDramat e Çajupit janë ,,14 vjeç dhëndërr‟‟ , ,,Pas vdekjes‟‟ dhe ,,Burri i dheut‟‟.Çajupi është ipari që në komedi futi tematikën shoqërore-politike.Komeditë kanë procedeun realist-kritik.,,14vjeç dhëndërr‟‟- e botuar në ,,Baba Tomorri‟‟ ka për temë ,,martesat e parakohëshme të djemve14 vjeçarë me vajza 20 vjeçare‟‟.Nëntemë ka ,,mbingarkesën e gruas me obligime familjare „‟ ,nëntemë tjetër është ,, kurbeti‟‟ , pastaj ,,degjenerimi moral i shtresave feudale‟‟, ,,bestitnytë „‟ ,,,paragjykimet‟‟.Në skenën e parë komedia fillon me humor (humori paraqet fenomenin primartë artit skenik) , dhe përfundon me humor të idhët në formë tragjikomike.Skena hapet me Tanën ,grua e kthejllët , llafazane me Vagjelin , burrë indiferent dhe flegmatik.Pas një bisede mes burritdhe gruas Tana shtron temën kryesore të komedisë ,,të marrë pëlqimin e burrit për ta martuardjalin 14 vjeçar Gjenin , me një vajzë 20 vjeçare të quajtur Marigonë.Tana duke qenë në dijeni seburri nuk do ta pranonte lehtë propozimin ajo ish përgatitur në përgjigjet që duhet ti japë që taarrijë qëllimin kryesorë.Si kundërargumente Tana përdor martesën e vet asaj me Vangjelin ,përdori pastaj përbuzjen për beun,mosinteresimin e tij për martesën e djalit.Kur biseda ndërrontenë favor të Vangjelit, Tana siç thuhet edhe në tekst ,,hesht tri herë – për ta zbutur dyherë‟‟(Vangjelin).,pastaj si argument përdor përtacinë e burrit , akuzon se të gjitha punët i ngelinasaj për ti kryes , përdor argumentin se tashmë ajo ish plakur , se shtëpia kërkonte një dorë puneetj etj.Vangjeli përfaqëson fshatarin e asaj ane që nuk ka asnjë profesion dhe që nuk punon asgjë,që rri nën hije dhe bën muhabete të kota, dembel dhe parazit poashtu edhe qesharak me fjalët që i 43
  • thotë së gruas.Komizmi në komedi shpërthen nga bisedat. Në pamjen e dytë skenike plotësohetfigura e Tanës me pamje nga mulliri , në bisedat që kalojnë në grindje mes Tanës dhe grave tëtjera ku këtu shkrimtari na nxjerr në pah një frazeologji shumë të pasur të sharjeve,urimeve dhepërgëzimeve.Në pamjen e tretë rolin e Tanës në rrjedhje të dasmës e marrin dasmorët dhedhëndrri.Paradoksi arrihet kur në dhomë ngel vetëm nusja dhe dhëndrri , e veçmas në fjalët edhëndrrit dhe përgjigjet e nuses e cila gjë shpreh ironinë më të madhe të martesave tëtilla.Komedia ,,Pas Vdekjes „‟ ka temë shoqërore-politike,shpreh luftën kundëroportunistëve,konformistëve ,demagogëve,për shqiptarët që po përkrahnin xhonturqit kinse përinteresa kombëtare por që realisht ishin kundër kombit.Kemi Dr Adhamudhin i cili është një prejpërkrahësve të xhonturqive.Ky përpilon një abetare përmes të cilës vetëdemaskohet me atë qëthotë të përdoret alfabeti latin mirëpo të shkruhet nga e djathta në të majtë për të mos zemëruarxhonturqit. Karakterin e Adhamudhit na e zbulon shërbëtori i tij Zeneli i cili perfidikisht zbulonkarakterin e tij nga i cili zbulim dalin një sërë situatash qesharake.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) A.S.DRENOVALindi: 1872,Drenovë.Pseudonimi: AsdrenShkollimi:shkollimin fillor në vendlindje,gjimnazin e vazhdon vetëm 2 vite se i vdes i ati.1885- emigron në Rumani për të siguruar ekzistencën e familjes,takon Nikolla Naçon dhe uangazhua si përkthyes të gazetës së tij.Regjistron në Akademinë Tregtare por nuk iu përgjigj afiniteteve të tij, më vonë Fakultetin eShkencave Politike që e ndoqi deri në fund.Formon shoqërinë “Qarku i studentëve shqiptarë (Shpresa) – Bukuresht me çka zhvillohenveprimtari kulturore,letrare nga Th.Mitko,E.Gjika etj.1901- boton poezinë e parë te rev.Albania.Punoi : 1912 - emërohet sekretar i Komisionit letrar të L.Gurakuqit.1912- pjesëmarrës në Kongresin e Trieshtes.1914-delegat i kolonisë së Bukureshtit në Shqipëri.1922-34-punon në konsullatën shqiptare – Bukuresht.1937-kthehet në Shqipëri,largohet i dëshpëruar se nuk gjen mikpritje që e meritonte.Vdes: 1947,Bukuresht.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT)A.S.DRENOVAKrijon vepra për një kohë 40 vjeçare të llojit poezi dhe proza.Vepra:1902 – Dy tri fjalë për oxhakësinë ( artikull – Bruksel)..1902 – Kujtime nga Shqipëria (artikull) rev.Albania1904 – Rreze dielli ( vjersha lirike) Bukuresht.1905 – Çështja e alfabetit (artikull).1912 – Ëndrra e lotë ( vjersha) Bukuresht.1912 – Parësia shqiptare – (artikull).1925 – Naim Frashëri,idealist shqipëtar (artikull,Graz).1930 – Robëria dhe liria(artikull).Dorëshkrim : Këmbana e Krujës(vjersha). 44
  • POETIKA E VEPRAVE LETRARE TË ASDRENITAi gërsheton romantizmin shqiptarë me atë europian duke e bërë këtë lidhje veçmas përmessimbolizmit që që sishte karakteristikë e romantizmit shqiptar.Motivacioni i poetikës asdrenianeështë : atdhetar-shoqëror, erotik , peisazhist dhe mediativ.ANALIZA E LIRIKËS ATDHETARE – SHOQËRORERomanticizmi asdrenik vërehet në atë se ai i kthehet të kaluarës së lavdishme për të ngjallur tebashkëatdhetarët ndjenjën e patriotizmit dhe krenarisë së dinjitetit kombëtar.Ai prek poashtusedrën kombëtare me faktin se shumë shqiptarë kan kontribuar në lirinë e grekëve , serbëve ,romunëve ,turqive duke u dhënë atyre prijës e heronjë kurse nuk janë të zotë për lirinë e kombittë tyre.,,Ëndrra e lot‟‟- Asdreni këtu i largohet traditës dhe bën ngritje cilësore të lirikës dukebërë një këndvështrim të ri të problematikës atdhetare mirëpo prap se prapë nuk është i liruarplotësisht nga retorika dhe patetika.Ligjerata poetike shprehet përmes himneve dhe marsheve përt‟iu përgjigjur atmosferës dhe kohës që kërkonte luftë për liri.Në këtë shembull kemi poezitë,,Betimi mbi flamur‟‟ dhe ,,Këngë bashkimi‟‟.Në vëllimin e tretë ,,Psallme murgu‟‟ – afirmohetndjeshmëria e lirikut mediativ dhe duke qenë se i drejtohet të gjithë njerëzve poezia merrkarakter univerzal poashtu ai i largohet retorikës dhe patetikës duke u afruar ndaj letërsisëpopullore sidomos nga futja e tij në dhembje dhe pikëllim.Në këtë shembull kemi poezitë : ,,Nëmërgim‟‟ , ,,Mallëngjim‟‟ , ,,Mall vëllazëror‟‟ , ,,Letër prej katundit tim‟‟ etj.Asdreni poashtu eparaqet edhe faktin se shqiptari gjatë robërisë së gjatë osmane , ishte në pozitë inferiore politike ,pozitë inferiore sociale , në një zgripc si për ekzistencën e tij ashtu edhe të familjes.Ai shpresonse liria do të përmbush të githa llojet e robërisë me liri sociale , me pozitë më të lakmueshmepolitike , sociale dhe ekzistenciale.Personazhet e poezisë së Asdrenit janë bujku dhe bariu,përkundër ,,oxhakësisë‟‟(pushtetarëve).,,Lulëkuqja‟‟-shpreh udhëzimin e Asdrenit për një luftë tëdyfishtë e para për çlirim kombëtar dhe çlirim social.Lulëkuqja-Shqipëria , fletët-shqiptari ,ngjyrat-liria kombëtare dhe sociale , kjo e paraqet edhe veçantësinë e simbolikës asdreniane.ANALIZA E LIRIKËS ME MOTIV EROTIKErotika e Asdrenit influencohet nga Naimi dhe Çajupi.Tek Asdreni vërehet prirja për të kaluarnga karakteri erotiko-përshkrues (që paraqet bukurinë e jashtme) ku pikërisht këtu vërehetinfluencë e lartëpërmendur në erotike-mediative(që paraqet bukurinë e brendëshme).Në pjesën eerotikës përshkruese dashuria frymëzohet nga jeta e fshatit , nga kujtimet personale të autoritdhe nga poetika e poezisë popullore.Përshkruhet bukuria e jashtme,fizike e femrës dhe emashkullit gjithmonë në terminologjinë përshkruese të bukurisë përdoren terme nga folklori dhekrijimtaria popullore.p.sh vajza ka gushën e bardhë , faqet si dardhë,buzët ngjyrëtrëndafili,ndërsa trimi sytë si zjarr,shtatin e lartë , të bukur etj.Në pjesën e erotikës mediativepoeti ia lë vendin bukurisë shpirtërore, dhe largohet përshkrimit të dashurisë mes dy tërinjëve,por përshkruan bukurinë e tyre.Malli për të dashurën dhe vuajtjet për të nuk vijnë ngadashuria por nga bukuria që ka vajza.,,Ballada e bariut‟‟- shpreh dashuri fatkeqe,tëparealizuar,që del diçka që ndikon në mosparaqitjen e dashurisë reciproke.Flitet përpërgjërime,lektisje,dëshira dhe përfytyrimet e një bariu që është i dashuruar në një vajzë me 45
  • prejardhje mbretërore.Ajo reflekton bukuri madje edhe hyjnore por jo dashuri, dhe nga këtu delse ata janë të barabartë në potencën erotike po sjanë të barabartë në reflektimin e dashurisë.ANALIZA E LIRIKËS ME MOTIV PEIZAZHISTKy lloj i lirikës peizazhiste i ka munguar letërsisë së Rilindjes.Ajo ka qenë e paraqitur si egërshetuar në poezinë atdhetare,erotike,shoqërore por si ekzistim më vehte ka munguar.Asdreniështë i pari që shkruan poezi me motiv peizazhist si vepër të veçantë.Ai këtë lirikë e veçon sigrup më vehte në çdo përmbledhje.Në ,,Rreze dielli‟‟ i sistemon si ,,Këngë fushore‟‟ në ,,Psalmemurgu‟‟ i quan ,,Ngjyra ylberi‟‟ , në ,,Ëndrra e lot‟‟ si ,,Natyra‟‟.Në përshkrime peizazhiste aipërshkruan : peizazhe të fshatit , të vendlindjes,të stinëve,të ylberi,të perëndimit të diellit,kohësme shi,luleve,një dite prilli e një muaji etj.Ato nuk përshkruajnë vetëm natyrën,por kemi edhepërshkrime utilitare apo përshkrime të çdo gjëje brenda natyrës.Në këtë lirikë shkrihet natyra dhepoeti ngase poeti paraqitet si individ që ndjen madhështinë e natyrës.Pranvera për autorin ështëstina më e bukur pse atë e karakterizon përtëritja , vera është stinë mjaft optimiste se në tëprodhohet buka, vjeshta e pasur pse vilen vreshtat e mblidhen prodhimet tjera si rezult i punës sënjeriut dhe dimri që sjell acarin.Të gjitha stinët autori i sheh me parandjenjë pozitive kursengjyrat që i shfaq janë mjaft të ndritëshme.Njeriu në veprat peizazhiste nuk brengoset përproblemet atdhetare , dashurore apo filozofike ai është në harmoni të plotë me natyrën.ANALIZA E POEZIVE MEDITATIVEPoezia e këtillë e Asdrenit trajton probleme filozofike si : jeta,vdekja,shpirti,morali etj.Edhe këtopoezi janë të veçuara p.sh në ,,Rreze dielli‟‟ me titull ,,Mendimtare‟‟ , në ,, Ëndrra e lot‟‟ me titull,,Mendime‟‟ , në ,,Psalme murgu‟‟ me titull ,,Vallja e jetës‟‟.,,Lumtësia‟‟- persiat idenë se kurnjeriu mund të krijojë bindjen se e ka arritur lumturinë ideale , lumturinë e kërkuar sa e sa vjet:kur të arrijë nivelin maksimal në realizimin e kërkesave , aq sa të mos ketë nevojë për asgjë ngaaskush por këtu poeti përsëri e shfaqë atë ciklin se po ta ndërpresë krijimtarinë nuk ka motiv ,nxitje dhe frymëzim e kjo përsëri krijon në palumturi.,,Një ëndërr‟‟-flet për paranë si faktormundues i të gjithë njerëzve.Kamja sipas autorit i hap të gjitha rrugët, i realizon të gjitha dëshirat, kurse skamja të mundon me atë se nuk të mundëson të realizosh as ndjenjën më natyrore-dashurinë.Ai nuk përdor vetëm vizionin real por bën një veprim romantik që është të përdorurit evizionit imagjinativ të quajtur ëndërr.Në ëndërr sheh veten në maje të pyllit nga e vështron botëndhe jep vlerësime për atë që sheh .Maja e pyllit është simbol i qetësisë shpirtërore dhe i nivelevetë larta intelektuale,kurse realiteti është fati tragjik që e ka gozhduar poetin.,,Vërtetësia egjërave‟‟- vepër ku botën reale dhe imagjintative mundohet t‟i shkrijë në një , gëzimin –dëshpërimin , vuajtjet dhe mundimet etj.Fenomeni i parasë e krijon bindjen për një pasuri tëpërhershme e ajo mund të zhduket për një moment,dhe kur zhduket atëherë nevoitet kundërveniendaj të ligës,të keqes,të pavërtetës etj.,,Lumtësia e shpirtit‟‟- shpreh dilemën e autorit për atë sezëri i ndërgjegjes i flet për lumturi krijuese jetësore.Ai iu drejtohet të tjerëve por problemi për tëcilin u drejtohet e bren edhe atë.Shpreh depresionin e tij të vetmisë por edhe pesimizëm.PANORAMË E HUMANIZMIT DHE RENESANCËSHumanizmi është lëvizje e gjërë letrare-artistike, shkencore-filozofike e kohës së re që ipërmbysi konceptet feudale-kishtare për të ndërtuar një concept të ri shoqëror-ekonomik,letraro- 46
  • artistik.U paraqit në shek XIV,zhvillimin më të lartë e arriti në shekXVI.Ndryshimet që ndodhënishin ekonomia natyrore u shëndrrua në mallore.Zbulimet gjeografike ishin : në fund të shek XVkrijohen kushte për zbulime të kontinenteve të reja dhe të rrugëve detare për kontinentet epanjohura , të cila do të sillnin përfitime të mëdha dhe të shpejta , Kolombo zbulon kontinentin eAmerikës , V.De Gama zbulon rrugën detare për në Indi , Magelani bën udhëtimin detar rrethTokës ,duke dëshmuar praktikisht se Toka është e rrumbullakët.Zbulimet teknike ishin: zbulimi ibarutit,busolla etj.Njeriu i mesjetës mendonte dhe vepronte vetëm për të krijuar një kënd sa më tëvolitshëm për botën e amshuar,u nënshtrohej dogmave fetare , e ndiente veten të pafuqishëm , tëpavlefshëm dhe si të përkohshëm, ish deprimuar , nuk interesohej fare për ndryshime shoqërore ,politike dhe ekonomike , humanizmi kërkonte një njeri të ri ,një ideologji të re , të liruar ngadogmat një njeri që beson në fuqitë e tij fizike dhe mendore që do ta shpiejë drejt zhvillimit kjondikoi në lindjen e disiplinave shkencore siastronomia,anatomia,fiziologjia,zoologjia,botanika,,fizika në të cilat qendër e vëzhgimeve u bënjeriu dhe zhvillimi i tij.Humanizmi u mbështet në antikitetin greko-romak,u shfrytëzuan vepratartistike dhe filozofike origjinale ,kjo lëvizje u quajt si renesansë që do të thotë rilindje.Rilindjapërfshin shum lëmenj të krijimtarisë njerëzore.Letërsia e renesancës në qendër të vëmendjes dhetematikës kishte njeriun,kaloi nga tema fetare në atë jashtëfetare,stigmatizoi hipokrizinë fetare , uthellua në antikitet në pasqyrimin e botës reale të njeriut,morën nga antikiteti stilin,kultivuanforma të reja të shprehjes letrare si këngën lirike,epike,poemën,prozën,dramën,komedinë dhetragjedinë.Së pari u përhap në Itali pastaj në Francë,Spanjë,Angli,Holandë,Gjermani,Shqipërietj.Në Itali ishin D.Aligieri ,F.Petrarka,Xh.Bokaçio,në Francë F.Rable,Ronsari , në AngliShekspiri, në Spanjë Servantes në Holandë Erazmi i Roterdamit , në Shqipëri Marin Barleti.Nëart e kemi Leonardo Da Vincin , Mikelanxhelo Buonarotin , Rafaelin etj.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) DANTE ALIGIERILindi: 1265,Firencë.Familje: intelektuale dhe tw pasur.Shkollimi: studimet i kreu në vendlindje,interesohet për letërsinë e antikitetit si :Homeri,Sokrai,Ovidi,Virgjili etj.Italia në kohën e Aligierit ishte e përçarë në principata,në Firencë zhvillohej luftë politike mesGuelfëve – që mbronin pushtetin e Papës dhe Gibelinët – mronin pushtetin perandorak.Lufta përfundoi me fitoren e guelfëve.Ato ndahen në 2 grupe të tjera : të zinj(ithtarë të papës) dhe të bardhë(ithtarë të perandorit) qëpërfundon me fitoren e të zinjve,me çka e detyron Aligerin të largohet nga Firenca për 20 vjetpër të mos u kthyer më.Vdes: 1321,Ravenë.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT)DANTE ALIGIERI1292- Jeta e Re (vepër poetike).1304- Gostia (vepër e papwrfunduar).Monarkia (traktat politik).1308-21 Komedia Hyjnore(vepër poetike). 47
  • ANALIZA E KOMEDISË HYJNORE1.Krijimi dhe burimi i veprësDanteja këtë vepër e koncipoi në Firencë,por intensivisht e punoi në mërgim që nga viti 1315deri më 1321.E quajti komedi sepse në kohën kur jetoi Dante kështu quheshin të gjitha ato vepraqë fillonin me peripeci dhe mbaronin me hepiend.Vepra u quajt hyjnore jo ngaqë në të kishtendërhyrje ferare-shenjtore por nga ajo se pas 2 shekujsh ende nuk ka arritur ndonjë shkrimtarë tëparaqesë një vepër aq të menduar e komplete si ajo prandaj iu dha epiteti hyjnore.Këtë komedi ecilësojnë dy komponenta krijuese 1) origjinaliteti përmbajtësor dhe stilistik dhe 2)gërshetimimjeshtëror e shkrirja në një tërësi e burimeve që Aligieri i ka pasur nga antikiteti apo lashtësia ,nga filozofia e antikitetit , filozofia bashkëkohore,nga platforma politike e lëvizjes bashkëkohoreku ka qenë pjemarrës edhe Danteja.2.Ndërtimi formësorËshtë e ndarë në 3 pjesë të barabarta : Ferri , Purgatori dhe Parajsa.Secila pjesë ka 33 këngë,bashkë me këngën e parë si hyrje , vepra ka 100 këngë.Është e shkruar në strofa tercina , me ngatri vargje njëmbëdhjetërrokëshe.Poetit I dalin përpara tre bisha: Luciferi ka tri gojë.Këtu shfaqetnumri tre si numër karakteristik.Vendi i ngjarjes është bota e amshuar.Botën e amshuar poeti ekoncepton në formë të rrathëve koncentrik.Rrathët koncentrik shkojn në drejtime të kundërta.NëFerr ku janë të vendosur mëkatarët , rrathët koncentrik, sa vijnë e ngushtohen , me drejtim ngalartë posht , kurse në Purgator dhe Parajsë , ku janë të vendosur njerëzit e pastruar nga mëkatetdhe të shenjtët, rrathët sa vijnë e zgjerohen , me drejtim nga poshtë lart.Rrathët koncentrik tëFerrit kanë nga një brez ku janë të vendosur mëkatarët përpos rrethit të shtatë (3 breza),rrethit tëtetë(10 breza), rrethit të nëntë(4 breza).3.Shresimet kuptimoreTemën dhe idenë e shtrimë në dy rrafshe : 1)mistik-religjioz dhe 2)alegorik-shoqëror-politik.Në rrafshin 1)mistik-religjioz , është që t‟u tregojë njerëzve se rruga e ndërtimit të karakterit , tëmoralit , të etikës duhet të jetë sipas parimeve tjera nga ato që praktikonin nga bashkëkohasit eAligierit.Në rrafshin 2)alegorik-shoqëror-politik , është se udhëtimi i tij imagjinar në botën e mashuarbëhet për t‟u folur bashkëkohasve se me veprimet e tyre shoqërore dhe politike të gabuarapengojnë bashkimin e italisë dhe i sjellin shoqërisë e kombit dëme të mëdha.Pradaj nga kontekstikohor përkon distanca të ndryshme kohore.4.Subjekti i poemësPoema nuk ka subjekt themelor.Poeti tregon udhëtimin e tij imagjinar në botën e amshuar , dukei shfaqur ngjarjet nga jeta e përditshme në të cilën jetonte edhe vetë autori dhe kështu paraqetkërkesën e tij përpërmirësimin e asaj shoqërie.Ngjarjet , bisedat , konfliktet njihet historikisht poredhe emocionet , përjetimet,meditimet janë të njeriut të kësaj bote.Ky udhëtim nis me Ferrin ,kjo pjesë e veprës është më e gjatë dhe ka vlera më të mëdha.Danteja këtu komunikon mebashkëkohësinë duke i dhënë asaj kritikë mjaft të ashpër,pa i kursyer shtresat e privilegjuara.Nëkëngën e parë shkritmari na hedh në botën e amshuar.Përmes pyetjeve dhe përgjigjeve tëmëkatarëve na dëshmon për të keqen e së tashmes.Në këtë udhëtim imagjinar Danteja gjendet nënjë pyll të dendur e të errët që në aspektin religjioz personifikon njeriun e mbushur mëkate, e nëaspektin alegorik personifikon Firencën e tij të përçarë në shumë parti të armiqësuara mesvete.Këto parti ishin ajo e guelfëve dhe e gibelinëve, ose e të bardhëve dhe e të zinjëve.Poeti nga 48
  • kjo kodër vëren një kodër tjetër që shkëlqen nga rrezet e planetit.Kjo në rrafshin fetar simbolizonperspektivën e Firencës, apo perspektivën e njeriut të çliruar nga veset e këqija.Duke e kaluarpyllin Dantes ia zënë rrugën tre bisha : pantera – me simbolikë mëkatet e njeriut në moshën erinisë, luani-mëkate e lakmisë së njeriut për pushtet të bëra në moshë të rritur, ujkonja-mëkatet enjeriut lakmitar të parasë.Po e njejta në rrafshin alegorik simbolizon : pantera-luftën përçarëse tëpartive politike të Firencës dhe dëmet që sjell ajo , luani-Firencën që e pengonte bashkimin eItalisë , dhe ujkonja – simbolizon papën e pangopshëm.Danten nga kjo errësië e shpëtonVirgjili.Virgjili është simbol i urtësisë, i arsyes dhe i njohurive shkencore të njeriut të kësajbote.Virgjilin e dërgon Beatriçeja.Virgjili e përcjell Danten nëpër tërë rrathët e Ferrit dhe tëPurgatorit , kurse në Parajsë e udhëheq Beatriçeja sepse Virgjili ishte pagan dhe nuk mund tashoqëronte edhe në Parajsë.Në Ferr dhe Purgator Danteja përderisa udhëhiqej nga Virgjili dëgjonbritma,ulërima,vaje,kuje,mallkime të cilat më tepër e shqetësojnë poetin vizionar se sa poetinpagan.Përpara Ferrit janë të vendosur ata që skanë bërë as mirë as keq sepse ata skanë qenë asme Zotin as kundër Tij.Pasi kalojnë lumin Ankeron dy udhëtarët hyjnë në Ferr, ku mëkatarëtjanë të ndarë varësishtë nga shkalla e mëkatit.Në rrethin e parë janë të vendosur paganët dhefëmijët e papagëzuar si Homeri , Sokrati , Platoni ,Aristoteli etj(për këta ka respekt për aspektinshkencor por për aspektin fetar nuk i pëlqen).Në rrethin e dytë janë vendosur mëkatarët eepsheve dhe tradhëtarët e besnikërisë bashkëshortore.(Pëlqen dashurinë por jo tradhtinëbashkëshortore).Këtu paraqitet si më e famshme historia e Françeskës që martohet me një çilimitë shëmtuar, e tradhton të burrin me atë se bën dashuri me vëllanë e burrit Paolën.Në rrathët tjerëmë të ngushtuar poeti e takon Ferinatin,Ferinati ishte kundërshtar partiak i Dantes(i guelfëve)dhe i cili dy herë i kishte thyer guelfët.Ferinati kish penguar djegjen e Firencës dhe kish vdekurkrenar për atë që kish bërë.Në rrethin e tretë Danteja vendos papët e kohës , Bonificin VIII, i cilimë 1300,organizoi pelegrinazh jo për çështje fetare po për të grabitur popullatën ngase kishën ekish bërë vend tregtie e pazarllëqesh të ndyta e poshtëruse.Në rrethin e nëntë të rezervuar përmëkatarët më të mëdhenj ku mundimet janë më të mëdha ngase mëkatarët i mundon akulli qëvjen nga krahët e Luciferit.Këtu kemi të paraqitur Kont Ugolinin i cili ishte kryetar i Pizës, njëkohë ra në konflikt me nipin Ninon . Armiqësinë e shfrytëzon kryepeshkopi Ruxheri , e akuzonUgolinin si tradhtar e turma e dënon që ai bashkë me dy djemtë e me dy nipërit të vdesë nga urianë një kullë të vetmuar.Në purgator pastrohen shpirtërat,përmes pendesës.Purgatori ka shtatërrathë,ku njerëzit vuajnë mëkatet si : krenaria,smira,idhnimu,zymtia,grykësia dheepshi.Mëkatarët vazhdimisht ngriten në shkallë deri sa të arrijnë Parajsën tokësore , për tëfluturuar pastaj në Parajsën qiellore.Në udhëtimin nga Parajsa tokësore në Parajsë qiellore eshoqëron Danten Beatriçeja.Parajsa ka vetëm tre rrathë, të cilët i vënë në lëvizje tre grupeqiejsh,gjithësej nëntë qiej.Në qiellin e fundit është e vendosur Perëndia , prej ku buron dashuria.ANALIZA E ROMANIT DON KISHOTI E MIGUEL SERVANTESITSpanja e shek XVI përjetonte krizë ekonomike për shkak të fuqizimit monetar dhe krizë moralenga avanturizmi kalorisak.Ky avanturizëm vinte nga leximi i romaneve kalorsiake që atë kohë ekishin vërshuar Spanjën.Romanet lexoheshin me të madhe madje njerëzit gjërat që i lexoninmundoheshin ti veprojnë në jetën e përditshme si ngjarje të imagjinuara.Ky lexim i romanevekish ndikuar aq shumë madje edhe në ekonominë e shtetit ngase te njerëzit ishte mbjellur ideja sefare pa punë e pa bërë asgjë po u bëre si personazhet e romaneve kalorsiake mund të bëheshbrenda natës person i pasur.Këtë ish munduar ta ndalonte edhe mbreti Karlo V por skishmundur.Atë që nuk e arriti as mbreti arriti ta bënte Dante Aligieri me verpn e tij Don 49
  • Kishoti.Tema dhe ideja e romanit i bëjnë kritikë të ashpër shoqërisë feudale të Spanjës.Ky romanme temë dhe vlerë estetike ngrihet mbi romante kalorsiake.Konsiderohet roman antikalorsiak.Iironizon , parodizon romante kalorsiake.Shkruan roman kalorsiak ku ballafaqon subjektivitetin epersonazheve kalorsiake me realitetin objektiv dhe ky ballafaqim po që është absurd aq sa ishinedhe veprimet e personazheve të këtyreve romaneve.Njerëzit që lexonin romante kalorisakefrymëzoheshin me idenë se po të bëhen kalorës , po tu ndihmojnë të doptëve, po ti shpëtojnë tëmunduarit , po ti zgjidhin problemet e të varfërve e po të bëjnë të gjitha këto në fund rrjedhimishtsi personazhe kalorsiake sa hap a mbyll sytë do të bëheshin të pasur.Rregullat për tu bërë kalorësishin: ta ndërrojë emrin e fëmijërisë me një emër të personazheve kalorsiake (emri DonKishoti),të sigurojë veshje , mburrojë , me helmetë , me shpatë , me mamuze(merr një tas tëberberit dhe e përdor si helmetë), ta zgjedhë kalin e veçantë dhe ti vejë një emër nga romanetkalorsiake,të zgjedhë dashnoren e tij , për hir të së cilës do të niset në një rrugë të gjatë e tëlavdishme(ajo ishte e quajtur Dulçineja e Tobozës m një fshatere e thjeshtë që ruan lopët), tëmarrë një shërbëtorë që do ti shënoj si histori të gjitha gjërat (Sanço Panço i cili ishte shërbëtorpor ai nuk shkoi nga dëshira për të shënuar gjërat kalorsiake që do bënte Kishoti por atë emashtruan vetë fjalët e Kishotit se ,,po të shkonte pas tij do të bëhej i pasur).Groteska evitohetme përballjen që bën kryepersonazhi dhe me inciativat që i merr ai për ti bërë dikujt mirë.Ngakjo përleshje fiton realja kundër ireales . Më bindës është ballafaqimi me realitetin si mullinjtë eerës , me divat , kundër të cilëve duhet të luftojë që ti mposht , bujtinën më të thjeshtë e sheh sikështjellë, tasin e berberit si helmetë të shkëlqyeshme, të burgosurit si kalorës të shtypur , dhentësi ushtarë , gruan në kolonë si princezën e grabitur dhe pas luftës ai del i humbur , lëndohet ngaflatrat e mullinjëve, pëson në bujtinë , me dhentë , me të burgosurit etj pse ia shkundin vetëdijenkalorsiake.ANALIZA E TRAGJEDISË HAMLETI E VILLIAM SHEKSPIRITKjo vepër veçohet me ideale humaniste , meditime filozofike,stil të përsosur dhe përjetimeestetike.Historinë e familjes Hamleti së pari e shënoi Sakson Gramatiku në fund të shek XII , më1580 u dha në teatër londinez Hamleti e shkruar nga Tomas Kidi .Shekspiri krijoi variantinorigjinal me këtë temë.Paraqitjen e kësaj tragjedie e paralajmëron tragjedia Jul Cezari .Cezari katiparet e një mbreti , diktatori dhe antipatiku por në vepër një prej personazheve të veprës ,,JulCezari‟‟ i quajtur Markoni thotë se ai është njeri i ndershëm.Hamleti para vetes shtron pyetjennëse historia dhe shekspiri e dënuan vrasjen e Cezarit diktator nga Bruti republikan atëherë si dotë ndryshohet e keqja kur diktatura nuk dënoher po republika.Nis me atmosferë të rëndë, pushtetikot mundohej që të mbush arkën e zbrazur tërësisht, kemi drama të përgjakshme angleze tëkohës , të cilat së bashku u reflektuan në tragjedinë Hamleti.Ngjarja nuk vendoset në Angli pornë Danimarkë mirëpo pikësynimi i poetit lehtë mund të hetohet.(se ai në mënyrë të tërthortë fletpër Anglinë).Tema e veprës është ,,Lufta e pamëshirshme që bëhej në Anglinë e kohës sëShekspirit për të rrëmbyer fronin mbretëror.Kemi konflikt brendafamiljar .Në ndërfutje kemitemat si komplotet , ruajtja e nderit , rikthimi i fronit mbretëror , intrigat , hipokrizitë etj.Kemihakmarrje për babanë e vrarë temë kjo e njohur qysh në krijimtarinë e antikitetit.Ideja e poetitkonsiston në atë që shteti të udhëhiqet nga një monark i kulturuar.Hakmarrja këtu nuk ështëdukuri individuale por shoqërore.Hamleti ishte bir i mbretit të Danimarkës, studion në Vitenbergtë Gjermanisë.Merr lajmin e papritur të vrasjes së të atit,kthehet menjëherë në Danimarkë meshokun e ngushtë Horatin.Pas një muaji e ëma i martohet me xhaxhain Klaudin.I ati Hamletit ishfaqet në ëndërr duke i thënë se duhet të hakmerret kundër xhaxhait i cili e ka helmuar vëllanë 50
  • që tia marrë fronin dhe tia rrëmbejë gruan.Ai nuk bën hakmarrje direkte dhe mësim direkt të sëvërtetës dhe kështu Hamleti organizon shfaqje teatrale në pallat që të mat pulsin e xhait.Kur nëskenë mbytet mbreti duke i futur vaj në vesh Klaudi (xhaxhai), se fsheh dot reagimin evet.Hamleti pati rast ta vrasë por se bën , bën sikur e vret të ëmën por e vret Pollonin , babain eOfelias (të dashurës së tij).E dashura tmerrohet , por i vëllai Laerti për këtë vrasje e akuzonKlaudin.Mbreti urrejtjen e Laertit ndaj tij e kthen ndaj Hamletit.Organizohet dyluftim mesHamletit dhe Laerti.Shpatën e Laerit e helmon dhe kupën për fituesin e bëri mehelm.(Klaudi).Hamleti plagose me shpatën e helmuar të Laertit, por edhe ky plagose nga Hamletidhe në çastet e fundit e pranon komplotin e Klaudit.Gertruda (e ëma e Hamletit) dhe mbretëreshae pi gotën me helm dhe vdes, Klaudin e vret Hamleti dhe e pengon Horatin që ta pijë gotën mehelm me kush që ta lajmërojë botën për këtë ngjarje tmerruese.Tregjedia ngërthen në vetekorrupsionin , moralin e shthurrur të klasës udhëhqëse të kohës së autorit.Klaudi krahasohet medelen që lë kasollen e maleve për tu ntrashur në moçale.PANORAMË E KLASICIZMITVjen pas humanizmit.Trashëgon kultin e antikitetit,koncepton norma dhe rregulla të reja ,veçohet Nikolla Boallo, u paraqit në Francë në shek XVII dhe pastaj u përhap në tërëEuropën.Franca e atij shekulli udhëhiqte me tërë Europën,në saje të ndërtimit të monarkisëabsolute të Luigjit XVII,mer rolin udhëheqës të qytetërimit europian,Luigji e forcoi pushtetinqendror , veçmas policinë që shtypte kryengritjet fshatare që kërkonin çlirim nga feudalizmi,airriti autoritetin e vet , të tjerët e konsideronin si mbreti diell,kurse ai për veten thoshte se shtetijam unë.Luigji XIV mbuloi me përkrahje të madhe stimulative që u dha krijuesve dhe artistëvetë njohur të kohës , i mblodhi në oborrin e vet , stimulonte me shpërblime ,dekorta,ofiqe,tituj,pensione të majme dhe kështu oborri i tij në Versajë dhe në Sen Zhermen u bëqendra e letërsisë dhe e arteve dhe u quajtën letërsi dhe arte oborrtare.Parimet Nikolla Boallo iparaqiti në veprën Arti poetik,kurse Dekarti në aspektin letrar ai është kundër universalizmit dhelirizmit subjektiv e emocional të humanizmit,kërkon përshkrim individual kundër atij tëpërgjithshëm dhe logjik kundër atij emocional.Ata bënë seleksionim në artin romak , e morëncezarizmin romak e jo atë republikan, i përgjigjej monarkisë së Francës,mbretërit e tragjedive mëtepër u përngjanin Cezarit ose Lekës së Madh dhe kishin virtyte romake jo greke.Përsosën stilinartistik duke e bërë atë të qartë dhe të saktë.Poetika e klasicizmit i ndante veprat në : të larta sitragjedia,epopeja,oda,himni të cilat pasqyronin jetën e monarkëve,princërve,fisnikëve qëzhvillohej në oborret mbretërore dhe të ulta si komedia,satira,fabula,epigrami,idilia etj kupasqyrohej jeta e qyteteve ose banorëve të tyre .Kemi modifikime në dramaturgji ku ndahet në trinjësi : të kohës që ngjarjet zhvillohen brenda 24 orëve,të vendit që ngjarja niste dhe përfundontenë një vend , të veprimit që vepra të ketë në ngjarje kryesore.Ata kërkojnë ekzistimin e një kufiritë dukshëm mes tragjikes dhe komikes , të lartës dhe të ultës , të madhërishmes dhe tëshëmtuarës që ato të mos ngatërrohen dhe të mos afrohen.BIOGRAFIA DHE KRIJIMTARIA LETRARE E KLASIKUT MOLIERIZhan Batist PokëlenLindi: 1622,Paris.Pseudonimi : Molieri.Shkollimi:iloor në vendlindje,të mesmen në shkollëfetare jezuite,drejtësinë në universitet që nuk e tërhoqi aspak ky profesion.1643- lë punën eavokatit dhe i përkushtohet teatrit.Formon trupën teatrale,me to shëtit tërë Francën për 15 vjet ku 51
  • njohu jetën e popullit,veset,pasionet dhe karakteret e njerëzve.1658- lë trupën,kthehet nëParis,pas një kohe jep shfaqje në Luvër : tragjedi të Kornejit dhe komedi të veten ku ia tërheqvëmendjen mbretit Luigji.1665-shfaqet sëmundja e tuberkulozit.Punoi: si actor,regjisor dhekomediograf.Vdes: 1673,nuk varroset solemnisht,porn ë fshehtësi të madhe.Krijimtaria letrare e Molierit.Shquhet si komediografi i parë i klasicizmit.1661-Shkolla eburrave(komedi).1662- Shkolla e grave(komedi).1664-Tartufi(komedi).1665-DonZhuani(komedi).1666-Mizantropi(komedi).1668-Koprraci(komedi).1670-Borgjezifisnik(komedi).1673-I sëmuri imagjinar(komedi).ANALIZA E KOMEDISË TARTUFI E MOLIERITPër herë të parë u shfaq në oborrin mbretëror të Varsajës, më 12 maj 1664.Kleri dhe aristokraciau dëshpëruan pa masë dhe intervenuan që të ndryshohet emri në ,,Mashtruesit‟‟ dhe ta ndërrojëveshjen Tartufit nga klerik në civil. Pas variantit të tretë më 1669 u lejua shfaqja.Tema ekomedisë është ,,hipokrizia e stesës klerikale që mundohet të pasurohet në mënyrë shumë tëshpejtë,duke shfrytëzuar besimin që kanë të tjerët për profesionin e tyre të shenjtë dhemendjelehtësinë e shtesës borgjeze që një kohë bëhet viktimë e hipokrizisë klerikale.Subjekti iveprës përbën ballafaqimin e dy shtresave shoqërore asaj klerikale dhe feudale e cila dobësohejgradualisht si ekonomikisht edhe politikisht dhe në atë borgjeze e cila fuqizohej në mënyrë tëpandalshme.Autori mban anën e shtresës së re asaj borgjeze.Orgoni , një borgjez i kohës nëmënyrë naive i beson Tartufit që ta marrë në shtëpi vetëm për të ndihmuar një krerik tëngratë.Fëmijët me gruan në e parë , Damisi dhe Mariana , dhe gruaja e dytë , Elmira , nuk janëdakort në sinqeritetin e babait , por nuk mund ta kundërshtojnë .Me ardhjen etij harmoniafamiljare zë e prishet.Hipokrizia e Tartufit kuptohet nga të gjithë kuptohet përpos nga Orgoni.Aiai shkruan pasurinë e Tartufit në shenjë të mirëkuptimit dhe sinqeriteti që tregon . Don t‟ia japëvajzën.Marianën për grua edhe pse ajo ishte e fejuar.Në këtë akt të fundit intervenon gruaja eOrgonit , Elmira e cila i tregon për hipokrizinë e Tartufit.Orgonin e fsheh Elmira nën tavolinëdhe i tregon për takimin e fshehtë me Tartufin dhe kështu Orgoni pranon hipokrizinë dhe pranongabimin e tij .Kështu e largon nga shtëpia por tani e mbron shteti se ai paraqitet si pronarformal.Intervenon shteti dhe arrestohet Tartufi.Në shtëpi kthehet qetësia.Personazhet ndahen nëdy grupe : që nuk kuptojnë hipokrizinë si zonja Pernelë dhe pasaniku Orgon dhe ata që ekuptojnë hipokrizinë e Tartufit si Damisi,Kleanti ,Dorina .BIOGRAFIA DHE KRIJIMTARIA E KLASIKUT ZHAN RASINZhan Rasini.Lindi:1639,Ferte-Mion,Francë.Familje:nëpunësish me titullin ebujarit.Shklollimi:shkollë fetare janseniste,1651-55 studion në manastirin Port-Royal(mësonlatinishten,greqishten lexonte Homerin,Sofokliun,Virgjilin dhe konsiderohet njohës më i mirë iBiblës),vitin e fundit e vazhdon në Paris 1658-59 ku bie në kontakt me klubet letrare.1664-njihetme Molierin që i ndihmon në shfaqjen e veprave.Vdes: 1699,varroset në Port-Royal.Krijimtaria letrareNjihet si tragjedian më i mirë klasikë.-Tebaida(tragjedi).1665-Aleksandri imadh(tragjedi).1665-Ndërgjyqësinë(komedi).1667-Andromaka(tragjedi).1669-Britaniku(tragjedi,temë nga historia romake).1670-Berenisa(tragjedi,temë nga historiaromake).1672-(Bajaziti ,temë nga historia turke).1674-Ifigjenia në Aulidë(tragjedi,temë ngahistoria greke).1677-Fedra(tragjedi). 52
  • ANALIZA E TRAGJEDISË ANDROMAKATema e kësaj vepre është historike(luftë greko-persiane).Trajton ngjarje menjëherë pas luftës sëTrojës.Si personazhe kemi Orestin,djalin e Agamemnonit , Hermionën , bijën e Helenës , Pirron ,birin e Akilit , dhe Andromakën , gruan e Hektorit .Rasini i drejtohet antikitetit ngase e tërhiqtehumanizmi,poetika,vërtetësia e ngjarjeve .Andromaka ishte e veja e heroit të Trojës në anën epersianëve,Hektorit , i cili ishte simbol i heroizmit , viktimizimit personal për të mbrojturqytetin.Hektorin e vrau Akili.Andromaka këtu tregohet nënë e dhembshme për fëmijët e vet ,madje tregohet vejushë e pangushëllueshme ngase përkundrejt kërcënimeve ajo do ti mbetebesnik burrit të saj të mëparshëm.Këtë e rrëmben biri i Akilit (Pirrua) dhe e dërgon në oborrinmbretëror në Butrint, që një ditë të martohet me të,edhe pse Pirrua ishte i martuar meHermionën,por poashtu Andromaka nuk dëshironte të martohej me djalin e vrasësit të burrit tësaj.Pirrua së pari nuk dëshironte të dëgjonte për Hermionën dhe së dyti e kërcënonteAndromakën se po nuk u martua me të ai do ia vriste asaj djalin e saj të vetëm.Ajo vendosi tëmartohej me Pirron me kusht që të betohet se nuk do e vrasë djalin e saj dhe kishte në mendje qënë momentin e martesës të bëjë vetëvrasje.Hermiona e nxit Orestin ta vrasë Pirron nga xheloziaqë sdeshte të martohej me të fejuarën dhe vetëvritet Hermiona nga dhimbja e vdekjes së Pirros senuk besonte se Oresti do e kryente një akt të tillë edhe pse vetë i kish thënë.Andromakën ecilësojnë : qëndruaeshmëria morale,viktimizimi , vendosmëria për të refuzuar çdo ndihmë qëofronin mbretërit.BIOGRAFIA E ROMANTIKUT JOHAN VOLFGANG GËTELindi: më 1749 në Frankfurt mbi Majnë.Familja : Intelektuale(fisnik)Arsimimi : Kishte mësues privat , në moshën 16 vjeçare regjistori drejtësinë në Universitetin eLajpcigut.Si student shkroi poezi.Vitin e fundit të studimeve shkoi në Strasburg për të kryerstudimet.Aty gjeti një lëvizje ,,stuhi e sulm‟‟ dhe të ashtuquajturit ,,Gjeni të egra‟‟.Në këtolëvizje flitej për Biblën,Homerin,Osianin,Shekspirin. Pasi kreu studimet 3 vjet punoi avokat nëqytetin Veklar.Më 1775 Gëten e ftoi duka i Vajmarit që të krijojë në oborrin e tij mbretëror,nëoborr punoi si administrator i punëve shtetërore.Më 1794 Gëteja njiher me Shilerin dhe sëbashku me Herderin e përbënin grupin e gjenive të egra.Vdiq më 1832 me 140 vepra të kryera.KRIJIMTARIA LETRARE E ROMANTIKUT JOHAN VOLFGANG GËTE,,Gici i Berlihingenit‟‟ dramë 1773,,Vuajtjet e Verterit‟‟ roman 1774,,Prometheu‟‟,,Fausti‟‟ , tragjedi,,Elegji romake‟‟ përmbledhje poezish,,Egmont‟‟ – dramë,,Efigjenia në Tauridë‟‟,,Hermani e Doroteja‟‟ 53
  • ANALIZA E TRAGJEDISË FAUSTIFausti si personazh ka qenë magjistar që ka jetuar në shek XVI.Ai shëtiti Gjermanin ,Italinë,Holandën , Zvicrën , bëri shum mrekulli , futi frikën te njerëzit , sidomos te princërit , përmrekullitë dhe pushtetin.Për këtë magjistar kish shkruar dramaturgu anglez Marlou në shek XVInë veprën ,,Historia tragjike e doktor Faustit‟‟.Më vonë për të shkroi Lesingu , pas Gëtes HenriHajne etj.Ideja lindi që më 1772 kur Gëte dëgjoi për legjendën popullore për Johan Faustin sialkimist,astrolog e magjistar.Tragjedia nis me Kushtim , vazhdon me Paralojë dhe mbaron meProlog në qiell.Tragjedia ndahet në dy pjesë : në të parën paraqitet jeta individuale e Faustit ,kurse në të dytën jeta shoqërore e tij.Tragjedisë i mungon uniteti i veprimit(ngjarjakryesore).Ngjarjet në tragjedi i bashkon ideja themelore.Ajo konsiderohet si poemë simbolikedhe filozofike.Tragjedia ka , monologje,këngë korale,poezi lirike,analiza psikologjike,meditimefilozofike ,stile të ndryshme etj.Shpreh mendimet e autorit dhe lëvizjet e kohës(opinioningjerman të kohës).Tragjedia fillon me monologun e Faustit.Në monolog ai flet për veten duketreguar se ka kryer (studiuar),filozofinë,drejtësinë,mjeksinë,teologjinë,pohon madje se ështëdoktor në këto shkenca por shpreh pakënaqësinë se s‟ka arritur ende në njohje absolute të sëvërtetës dhe nga dëshira për të vërtetën ai jepet pas magjisë me shpresë se mund të zbulojëfshehtësinë e natyrës.Gabimi më i madh i Faustit dhe i njerëzve të shekullit të tij ishe se ata eshkatërruan fenë për tu mbështetur në arsyen dhe racion e njeriut.të bindur se ajo mudn tushpjegojë ligjet e natyrës.Fausti në këtë rast mendon se shkenca mund ti shpjegojë fenomenetjashtëshkencore.Rrugën e hulumtimit të natyrës ai e parasheh përmes magjisë.Rruga e magjisëështë mes shkencës dhe fesë,përmes metafizikës që i sheh dukuritë jashta përvojës.Fausti haplibrin e Nostradamusit,thërret Shpirtin e tokës në ndihmë por ai e përbuz.Fausti idëshpëruar,afron te buzët kupën e helmit për ti dhënë fund jetës,në at çast dëgjon jehonën ekëngëve fetare gjermane që këndohen ditën e pashkëve në kishë , i kujtohet fëmijëria,lojërat dhekëngët që ka kënduar edhe vetë ai dhe heq dorë nga vetvrasja.Pastaj Fausti shëtit me nxënësin etij Vengerin,fshatarët e përshëndesin,ndalet pastaj në një gur që ia kujton të kaluarën, kur bëntelutje dhe agjërime e ishte i gatshëm për fe.Kthehet në shtëpi një qen se le të qetë,shqipton njëlutje magjike , kafsha kthehet në fytyrë studenti,shfaqet Mefistofeli.Ky e fton Faustin të heq dorënga mendimet filozofike dhe të jepet pas argëtimeve , gëzimeve të jetës por doktori spranon.Emerr Mefistofeli e dërgon në bodrumin e Auerbahut , në Lajpcig , ku sheh studentë të dehur dhegaztorë.Më pastaj Mefistofeli e dërgon te magjistarja, kjo e bën 20 vjeç më të ri.Faustidashurohet në Margaritën , me dashuri ideale dhe reciproke por me fajin e tij mbarontragjikisht.Në pjesën e dytë Fausti vepron në dobi të njerëzimit,mer inciativë të hapë toka bukepër të ushqyer njerëzit,vdes i lumtur.Mefistofeli i thërret djajtë që ta dërgojnë në ferr por vijnëengjëjt dhe e dërgojnë në qiell edhe pse Fausti gjithmon u mundua për të mirën enjerëzimit.Fausti është përfaqësues tipik i intelektualëve gjermanë të kohës..Mefistofeli ështëinkarnim i djallit që tregohet si mik i njeriut.Margarita është personzhi poetik i tragjedisë.BIOGRAFIA E ROMANTIKUT XHORXH GORDON BAJRONILindi:më 1788 në LondërFamilja: Fisnike 54
  • Shkollimi:U shkollua në një shkollë të fëmijëve të pasur vazhdon studimet në Universitetin eKembrixhit.Studion gjuhën dhe letërsinë klasike greko-latine,historinë e vjetër atë tëLindjes.Lexon shkrimtarë francize të shek XVIII m Volterin , Rusonë.Aktivitetet:I ati së bashku me të u vendos në Skoci,në Albred , natyra dhe njerëzit që dininlegjenda më von do i shërbejnë për veprat që do të koncipojë.Si fëmijë lëndoi këmbën dhe mbetitërë jetën i çalë,kish temperament eksploziv,i paqëndrueshëm dhe me kompleksin einferioritetit.Kish të ëmën zemrake.Në moshë dhjetë vjeçare trashëgoi pasuri pasurinë familjarenga kushëriri i tij me titullin e lordit.Pasi kreu fakultetin u paraqit në parlamentin anglez më1809,në dhomën e Lordëve.Më 1809 u largua nga Anglia , nisi turne për nëPortugali,Spanjë,Malti,Greqi,Turqi dhe Shqipëri.Më 1812 kthehet në Angli.Gruaja me fëmijën eposalidur i kërkon divorc,ndahet me pikëllim shkon në Zvicërr.Nga Zvicrra kalon në Itali.Moripjesë në luftën greke ashtu si shkrimtari shqiptar Marko Boçari .Vdiq në Greqi nga sëmundja eMalaries më 1824.KRIJIMTARIA LETRARE E ROMANTIKUT XH.G.BAJRONI,,Orët e prehjes‟‟ 1807 , përmbledhja e parë me vjersha , shpreh simpati për lëvizjen demokratikedhe urrejtje kundër aristokracisë.,,Bardët anglezë dhe redaktorët skocezë‟‟ këtu i kundërpërgjigjet dhe kritikon nivelin e gazetarisëdhe emra të mëdhenj si Valter Skotin.,,Udhëtimet e Çajld Haroldit‟‟,,Pirrati‟‟,,Gjauri‟‟,,Nusja e Abidos‟‟,,Rrethimi i Korintit‟‟ katër të fundit të botuara më 1812-16,,Strofa për Augustenë‟‟,,Kur u ndamë ne të dy‟‟,,Letra Augustës‟‟,,Ëndërr‟‟,,Errësirë‟‟,,Don Zhuani‟‟ kryevepër e papërfunduar.ANALIZA E VEPRAVE TË BAJRONITÇajld Harold është poemë romantike-individualiste.Është ditar poetik i Bajronit, e ka mbajturgjatë udhëtimeve të tij.Ka katër këngë me mbi pesëqind strofa.Dy këngët e para kanëparathënie,Çajldi këtu tregon se vepra është rezult i imagjinatës së tij kjo vërehet se në tri këngëte para flet në vetën e tretë kurse në këngën e katërt flet në vetën e parë sikur të fliste përvetëveten.Poema fillon me Haroldin, hero romantik,i ri i ngopur nga dëfrimet,kënaqësitë,zhurmae jetës , largohet nga vendi i vet dhe i mërzitur e i dëshpëruar shkon të kërkojë zbavitje në vendete huaja.Ai donte të thyente monotoninë apo më mirë thënë ,,të mbyllet në vete pas ,,unit‟‟ tëvet.Niset të shkojë në vende pa liri politike dhe me një të kaluar historiketëshkëlqyeshme.Viziton Portugalinë , pastaj Spanjën ,ku ende freskonte robëria dhe dhuna epushtuesve francezë nën udhëheqjen e Napoleonit.Ai nuk mund të kuptojë si një popull ilavdishëm siç ishin dikur spanjollët tani ishin në robëri.Këtë robëri e shfaq me monolog dhe nxitspanjollët me gjuhë poetike ,pyetje retorike,epitete,eksklamacione,zëvendësimin e lirisë dhe 55
  • dhunën,me padrejtësinë,me të keqen dhe kërkon ndërrim të gjendjes.Haroldi viziton Albulenën,iapërkujton luftën spanjollo-angleze dhe asaj franceze.Viziton Seviljen , qytetin e vetëm tëlirë,zhgënjehet me vendasit se skanë dëshirë e vullnet për të luftuar kundër armikut.VizitonAndaluzinë , Kadizin , Morenën , entuziazmohet nga qendresa ndaj pushtuesëve.Ai shfaqromantizmin me shfaqjen e ,,heroizmit të një populli të thjeshtë‟‟.Shfaq heroizmin e një heroinenga Sirakuza , një femër pa emër , preardhje fisnore , e dalë nga populli.Ajo vepron si romantikengase di të këndojë dashurisë , kur e thërret atdheu ajo e lën kitarën dhe rrëmben pushkën për tëlufutar armikun.Në këngën e dytë përshkruan vizitën në Greqi dhe Shqipëri.Viziton Greqinë , delnë Bosfor, në Stamboll,përshkruan bukurinë e natyrës,fatin e mbrapshtë grek , virtytet e popullit ,u përkujton grekëve të kaluarën pasi flet për luftën greko-turke që ndodh në periodin 1809-1811,flet për popullin duke thënë se grekët nuk janë popull që janë pajtuar me robërinë , por aikërkon që grekët vetë të punojnë për lirinë e tyre e jo të prisin nga dikush tejtër.Poashtu vizitoiShqipërinë jugore , konkretish Janinën , Himarën , Ali Pashën.Nga vizita e impresionon : natyrashqiptare,njerëzit me të gjitha komponentat.Tregon se e njeh historinë shqipëtare të periudhës sëlavdishme.Flet për vargmalet që i duken si amfiteatër,shkëmbijtë e pyjet që formojnë harmoninëe plotë.Vrojton kompleksitetin e shqiptarit , aspektin moral , psikologjik , folklorik ,kulturor.Kontakti me shqiptarët i lë mbresa sidomos mikëpritja , pastaj vallet që hedhinshqiptarët etj.Flet për pozitën e vështirë të gruas shqiptare në familjen patriarkale, thotë se ecilëson bukuria fizike dhe besnikëria .Flet për këngët , vallet,veshjet,këngët(tamburxhi,tamburxhi).Poashtu Haroldi në këngën e tretë flet për Zvicrën e vitit1816,pas humbjes së Napoeleonit në Vatërlo.Shëtit Alpet ,Begjikën lumin Rajna.Shprehshqetësimin për Europën që lufta e Vatërlos e kishte bërë tragjedi të njerëzimit.U këndonhumanistëve si Rusoi,Volteri , bijës së tij Adës.Në këngën e katërt flet për qëndrimin e tij tëfundit në Itali 1817 ,shpreh keqëardhjen e tij për gjendjen e fundit të Italisë duke e krahasuar meantikitetin e lashtë romak që ish i lavdishëm për kohën.U këndon edhe këtu humanistëve siCezari,Ciceroni,Dante,Bokaçio,Petrarkës,Galileut,Mikelanxhelos,Tasos etj.BIOGRAFIA E ROMANTIKUT ALEKSANDËR SERGEJEVIÇ PUSHKINLindi:Mosë më 1799Familja:FisnikeShkollimi:Mësimet e para i mori tek edukatorët francez,mësoi frengjishten,lexoi letërsinë eklasicizmit francez.Gjyshja si fëmijë i tregonte përralla të bukura dhe kështu e futi në krijimtaripopullore.Më 1811 regjistrohet në liceun e fisnikëve në Carskoje Selo,liceu ishte çerdhe emendimeve revolucionare,flitej për nevojën e ndërrimeve në Rusi.Si i ri shpërtheu dëshira përpoezi , në provim mature recitoi poezi para Darzhavinit i cili pas poezisë tha ,,Ky është poeti iardhshëm i Rusisë‟‟.Aktivitetet :Më 1817 u punësua si nëpunës në Petërburg.Pushkini u bë anëtarë i lëvizjesdekabriste që kërkonte reforma dhe heqjen e bujkrobërisë,shpërthen me urrejtje e zemërimkundër aristokracisë ruse dhe padrejtësive shoqërore.Shkroi poezitë ,,Lirisë‟‟ ,,,Çadajeviç‟‟,,Fshatit‟‟ dhe u bë me nam në mesin e të rinjëve.Cari nga ky veprim i Pushkinit uacarua dhe kërkoi që ai të ndëshkohet me internim,me ndërhyrjen e shkrimtarëve rusë të asajkohe dënimi iu ndryshua duke e transferuar në jug të Rusisë në Kaukaz.Prej 1820-1823 qëndroi iinternuar.Krijon vepra nën ndikim të Bajronit.Shpirti revolucionar nuk i pushon , internohet nëMihajllovsk më 1824.Më 25 dhjetor 1825 para Sheshit të Pallatit shpërtheu lëvizja dekabristedhe cari e pyet se çdo të kishte bërë po të kishe qenë jashtë ai thotë do të isha përbri shokëve të 56
  • mi.Viti 1827 shënon fundin e internimit më 1827 çlirohet nga pesimizmi.Më 1831 u martua nukpati jetë të qetë.Më 1837 e prekën rëndë nderin familjar u përgjigj me dylufim ndaj një oficeridhe nga plagët vdes më 1837.Vdiq si 38 vjeçar.ANALIZA E POETIKËS LETRARE TË PUSHKINITShkroi poezi lirike me motivacion patriotik, shoqëror ,erotik dhe peizazhist.,,Liria‟‟- ndër poezitëe para,në moshën 18vjeçare,shpreh mendimet e reja progresive,bëri jehonë të madhe në qarqetaristokrate dhe cariste.Me pjekuri pasqyron fytyrat kundërshtimore të shoqërisë njerëzore kudonë botë: tiraninë me jetën e pallatëve , ku sundojnë tmerret , llahtaria , që mbahen me ligje tërrepta dhe me dhunë dhe skllavërinë burrërore .Poeti është optimist në shprishjen e kësaj dhuneqë mbahet me kamxhik e pranga dhe ai këshillon carët që me kohë ta lënë popullin e lirë senesër i pret fundi i turpshëm.,,Fshati‟‟-shpreh tabllo nga idila fshatare , nga privimi I fshataritnga liria ekonomike , v;shtron n; griplan me kopshtijet , livadhet ,brigjet , kodrinat , tufën edhenëve, plevicën dhe në detaje si aroma e sanës , gurgullima e rrëkeve,ushtima e mullirit qëspushon , valza mbi liqenin e qetë.Jetën e fshatit nuk e sheh të shkëputur nga tërësia e raporteveshoqërore.Pushkini mbetet poet i dashurisë , erotikës dashurore , për të cilën poeti ka konsideratatë mëdha , sidomos për botën intime që reflektohet por edhe për forcën shtytëse që është burim ijetës , shpresë për të ardhmen dhe forcë përsëritëse e gjenetikës familjare.,,A.P.Kernës‟‟- ia kakushtuar Ana Kernës , një vajze që e ka vizituar në Mihajllovks.Shpreh një disponim të dyfishtëtë poetit : disponimin e ngrysur , të zymtë e plot andralla, me brenga e mërzi , kujtimet embuluara nga një mjegull , një jetë tërësisht e zbrazur.Poezia ka qartësi të madhe , shprehjepoetike,ndjenja të sinqerta etj. ,,Mbrëmje dimërore‟‟- paraqet poezi peizazhiste, ku jep modele tëmrekullueshme të peizazheve të vjeshtës dhe dimrit rus.ANALIZA E ROMANIT EUGJEN ONJEGINRomani ndër të parët i shkruar në vargje.Edhe pse i takon epikës kemi mjaft pjesë lirike tëndërfutura dhe paraqet një vepër të ngjizur epiko-lirike.Lirika shfaqet me atë kur Pushkini eshpreh haptazi qëndrimin e tij përmes personazheve , narracionit të shkrimtarit , përshkrimeve tënatyrës , analizës psikologjike të personazheve , digresioneve të ngjarjeve.Tema e romanit është,,jeta ruse , ajo e fshatit dhe e qytetit rus në fillim të shekullit XIX .Bjelinski , studiues i thellë iveprës së Pushkinit,thotë se shumësia e temave e emërton këtë roman si ,,enciklopedi të jetësruse të vitetve 20 të shek XIX‟‟.Rrethanat politike –shoqërore-ekonomike të Rusisë së shek XIXishin : zhgënjimi i masave popullore pas fitores historike kundër Napoleonit , vazhdimi i sistemitshoqëror të bukërobërisë,lëvizja revolucionare e rinisë së kohës për ndryshimin e gjendjesekonomike dhe të sistemit-politik-shoqëror,dëshpërimi nga mossuksesi për ndryshime , tërheqjadhe mbyllja në vetvete për shkak të pamundësisë dhe të paaftësisë për ta ndryshuar gjendjen,ndikimi i kulturave të huaja në rrjedhat e kulturës ruse etj.Autori i bën tri kategorive tëaristokracisë , asaj provinciale , asaj të Moskës dhe asja të Petërburgut.Shoqërisë ruse e cilakarakterizohej nga prapambeturia intelektuale , konservatorizmi,parazitizmi dhe individualizmi eindiferentizmi.Personazhe kryesorë janë: Onjegini,Tatjana,Lenski.Onjegini,përfaqësues iaristokracisë së Pëtërburgut ,si fëmijë u edukua nga mësues francez,shkollën e kish vend dëfrimie loje,mësoi përciptazi letërsinë greke-romake,mësoi gjuhë frenge por edhe sjelljen e shfrenuararistokrate,kalonte jetë mondane , të zbrazur e plot dëfrime.Kjo jetë pa ndonjë qëllim të caktuar ebëri të mbyllet në vete , merret me poezi,lexon vepra , kupton se ska talent,sgjen dotmotive,shkatërrohet psikikisht, e takon xhaxhai i tij dhe kërkon nga Onjegini që të bëhet 57
  • pasardhës i tij.Vepron si romantik ,dëshiron të shkojë në një vend tjetër , largohet nga qyteti ,shkon të jetojë në shtëpinë e xhaxhait në fshat nga revolta dhe pakënaqësia,trashëgon pasurinë ,tenton të bëjë reforma për përmirësimin e gjendjes së bujkërobërisë së fshatarëve.Onjegini ishte ipakënaqur me politikën e carit rus,njihet me Lenskin , djalosh ky me formim intelektual,krijonmiqësi,bën dyluftim me të dhe e vret,dashurohet në Tatjanën , vajzë me virtyte të larta,Tatjanamartohet fillon të shfaq Onjegini dashurinë ndaj saj , ajo nuk ia kthen dhe pason katastrofa etij.Tatjana dallon nga Onjegini , është e rritur në frymën e traditës popullore , me përralla ,tregime , legjenda etj.Ajo përfaqëson rininë përparimtare ruse , dëshiron të bëjë ndryshime.Kur etakon Onjeginin pëlqen idetë përparimtare dhe revolucionare të tij , i shfaq dashuri përmes njëletre , din më von pasi martohet ti thotë jo Onjeginit ngase ky kërkon të çkurorëzohet .Lenskipërfaqëson aristokracinë provincialeBIOGRAFIA E ROMANTIKUT VIKTOR HYGOLindi : më 1802 në Bezanson,Francë lindoreFamilja:Intelektuale, i ati general i Napoleon Bonapartës , e ëma grua aristokrate rojaliste.Sifëmijë jetoi në Francë ,Spanjë dhe Itali.Aktivitetet: Shërbeu si ushtarak i Napoleonit,më 1812 kthehet në Paris vazhdon jetën mefamiljen,regjistrohet në kolegjin Kordie.Më 1817 mer pjesë në konkursin e Akademisë Francezeku mer vendin e parë.Studioi në fakultetin politeknik dhe përfundoi në drejtësi.Më 1841 u bëanëtarë i akademisë Franceze.Më 1848 u zgjodh Hugo në parlament nga Luigj Napoleoni III,nipii Bonapartës.Vdiq më 1885KRIJIMTARIA LETRARE E VIKTOR HYGOSË,,Bug-Zhargal‟‟-botuar më 1820 . vepra e parë , roman,,Oda e poezi të ndryshme‟‟-botuar më 1822,,Kromuel‟‟ – dramë , nuk u luajt asnjëherë,traktat dhe manifest për romantizmin.I hedh poshtërregullat e klasicizmit dhe ndërton ato të romantizmit.Kërkon ndërrimin e përmbajtjestematike,formës letrare,të futen ngjarje nga jeta e gjallë e aktuale,të shprishen rregullat e ngurtatë dramës etj.,,Ernoni‟‟- dramë 1830 zhvillon betejë mes romantizmit dhe klasicizmit.,,Katedralja e Parisit‟‟ , roman 1831,,Mbreti dëfren‟‟,,Vepra dhe fjalët‟‟ libër gjykon qëndrimin e qeversië dhe i mbron kryengritësit,,Historia e një krimi‟‟,,Napoleoni i vogël‟‟,,Ndëshkimet‟‟,,Soditjet‟‟,,Të mjerët‟‟,,Njeriu që qesh‟‟.,,Viti 93‟‟ roman flet për ngjarjet e vitit 1793 , pas revolucionit borgjez.,,Legjenda e shekujve‟‟,,Arti i të qenurit gjysh‟‟ 58
  • ANALIZA E VEPRAVE TË VIKTOR HYGOSËHygo në aspektin tipologjik la vepra të gjinisë: lirike,epike dhe dramaturgjike.ANALIZA E POEZISË LIRIKERomantizmi si formacion teorik-letrar karakterizohet me favorizimin e shprehjes së botës sëbrendshme të poetit apo të personazhit,këtë gjë romantikët e shprehin përmes vargut. Hygodallohet si poet.Fillon me poezi lirike intime,vazhdon me sociale dhe kurorëzon me atëmeditative dhe satirike.,,Oda dhe balada‟‟- fillon me këtë vepër lirika intime, ,,Orientalet‟‟ ,,,Këngët e rrugëve dhe të pyjeve‟‟ ,,Arti I t; qenit gjysh‟‟ , ,,Katër erërat e shpirtit‟‟, ,,Soditjet‟‟-vazhdon lirika sociale dhe me veprat ,,Legjenda e shekujve‟‟ , ,,Ndëshkimet‟‟- kurorëzon melirikën meditative dhe satirike. .,,Oda dhe balada‟‟- me poezinë ,,E vluara e trumbjetarit‟‟ , kemierotikë baladeske flet për vajzën që në kolonën e ushtarëve të kthyer nuk e sheh të fejuarin e saj.,,Orientalet‟‟- flet për luftën e popujve të vegjël për tu çliruar nga robëria , në këtë rast populligrek. Poezia ,,Djali‟‟ tregon pasojat e robërisë,tregon sakrificën e një fëmije të moshës rinore përliri. ,,Soditjet‟‟-botuar 1856 , monument i poezisë francize , i ngra paradokset e kohës në nivelletrar,sidomos ato të intelektualëve që kundërshtonin konceptet e romantizmit,shkencëtarëve tëakademisë francize si Dyval , Hygo u jep përgjigje : I përgjigjem një aktakuze,Shkruar më 1846 ,Shkruar më 1885 etj. ,,Legjenda e shekujve‟‟- ka tri vëllime,poemë epike , shpreh persiatjemeditative , urrejtjen ndaj tiranëve dhe despotëve , ide kjo e paraqitur më 1850 , në kohën kurLuigj Napoleoni III suprimoi republikën për të vendosur më vonë perandorinë.Ai këtu paraqethistorinë e njerëzimit , dy fronte markante , të tiranëve dhe despotëve që nga fillimet e shoqërisënjerëzore.Hygo tregohet romantik , realist , pse shërbehet me fantazinë dhe idealizmat.,,Legjenda e shekujve‟‟-shpreh tredimenzionalitet kohor , kohën e vjetër , të mesme dhe tëre.Autori shpreh qëndrim antimonarkist , pse nuk ka sundimtar që të mos jetë tiran e despot përpopullin e vet.Këtu kemi këto poezi ,,Mbreti ziliqar‟‟ , ,,Mbreti mosmirënjohës‟‟ , ,,Mbreti idyshimtë‟‟ , ,,Mbreti i poshtër‟‟ , ,, Mbreti intrigant‟‟ , ,,Mbreti hajdut‟‟ , ,, Mbreti matuf‟‟ , ,,Mbreti frikacak‟‟ , ,, Mbreti që zgërdhihet‟‟ , ,, Mbreti kriminel‟‟.Poezitë me përmbajtjedemokratike janë ,,Njerëzit e varfër‟‟ , ,,Ndërgjegja‟‟ , ,,Doozi në gjumë‟‟ , ,,Mbreti i vogël‟‟.,,Ndëshkimet‟‟- demaskon figura e personit më të urryer nga Hygo ajo e Luigji NapoleonitIII,atë e akuzon si sundimtar që ka rrëmbyer pushtetin në mënyrë të paligjshme , sundimtar qëmba pushtetin me dhunë dhe egërsi , sundimtar që merr nëpër këmbë dëshirat e popullit,poeti përkëtë gjë ishte ngritur të flasë edhe në parlament që ta mbrojë demokratizimin nga perandorizmi,poezi e këtij vëllimi është ,,Ultima verba‟‟ ku u drejtohet të gjithë të arratisurve , që të mospushojn e të luftojnë për Republikën(njëri nga të arratisurit ishte edhe vetë).Në poezinë ,,Nox‟‟nxjerr trradhtinë si fakt që varros republikën.Në poezinë ,,Kujtimet e natës së Dhjetorit‟‟ shprehportretin sadis dhe kriminel të komplotistëve.Në poezinë ,,Lux‟‟ shpreh dëshmi e optimizëm përardhmërinë e ndritshme të botës.ANALIZA E ROMANIT TË MJERËT 59
  • Viktor Hygo në këtë roman glorifikon historinë franceze të shek XIX, i merr në mbrojtje qeniet emitura , të keqtrajtuara dhe të nëpërkëmbura.Ka dy variante të romanit ,,Të mjerët‟‟ , njëri i vitit1845 që i sjell Hygos titullin e akademikut në Akademinë Franceze dhe tjetri i vitit 1860 që isjell titullin e fisnikut derisa ishte në mërgim në Belgjikë,botuar më 1862.Ideja e romanitmbështetet në tri pika kryesore: të tregohet se si degradohet njeriu i shtresave të varfëra , tëtregohet se si gruaja humb dinjitetin familjar nga varfëria e skajshme dhe tregohet se siatrofia(venitja , rrëgjimi) e fëmijëve vjen nga varfëria e skajshme e cila ia ngulfat jetën dheekzistencën.Në këtë roman tregohet viktima e një rendi shoqëror.Në episodin e parë kemi ngjarjenga Zhan Val Zhani dhe prifti i Denjit , Murjeli.Zhani është i dënuar me burg ,ngase kish bërëvjedhje dhe ishte një skamnor që skishte siguruar as kafshatën e gojës , ligji e dënon me burg , aiarrit të ikë nga burgu , strehohet te prifti i Denjit , prifit me humanizmin e tij e pranon , mirëpoZhani natën ia vjedh priftit shandanët e argjenda , ik nga prifti , xhandarët e zënë hajnin , priftinuk deklaron se i janë vjedhur shandanët dhe kjo e shpëton Zhanin , ai magjepset mezemërgjerësinë e priftit dhe kjo gjë ndikoi në ndërrimin e tij nga karakteri i Zhanit si hajn në njënjeri të ndershëm që jeton me mundim dhe djersën e vet. Në episodin e dytë : e ndërron emrin nëMadlen , pasi kish ndryshuar karakter bëhet kryetar i një vendi të vogël,ballafaqohet me një rasttë rëndë social me atë të Fantinës , dënohet si prostitute , kryetari i komunës Madlen e liron ,prostituta ishte poashtu e keqtrajtuar nga polici Zhaver.Fantina kishte një vajzë të quajur Kozetë ,vajzë ilegjitime , për të siguruar bukën e ëma ish marrë me prostitucion dhe kjo qe arsyeja pse eliron Madleni.Madleni u bë objekt për gjyqin e vendasit që kërkonin të dinin për biografinë e tij ,Madleni e zbulon veten kur gjyqi duhej ta dënonte Shamatien të akuzuar për vjedhje dukedyshuar se ai ishte Zhan Val Zhani , dhe në fund ai i tregon gjyqit se vetë ai ishte Zhan ValZhani.Shamatien e lirojnë nga akuza për vjedhje.Në episodin e tretë kemi Kozetën si shërbëtorenë një familje të pasur , e cila ishte pasuruar duke ju faleminderuar plaçkitjeve që ishin bërë nëluftën e Vatërlosë,Zhan Val Zhani arrestohet , dërgohet në burg , kur mendohej se kish vdekurduke ikur kanaleve të Parisit ai arrin te familja e Tenerdierëve , e shpëton Kozetën nga kthetrat efamiljes ku punonte , e fsheh së pari në një shtëpi pastaj në manastir.Në episodin e katërt ZhanVal Zhani vendoset në rrugën Plumet , ndërron emrin në Foshëlëvon , njihet me Mariusin , i cilikishte orientime republikane , Mariusi dashurohet në Kozetën , Fushëlëron arrestohet ngaZhaveri , por ai përsëri arrin të shpëtojë.Epopeja e rrugës Sent Deni është një ndër ngjarjet mëkulminante të lëvizjes revolucionare , më 1832 buçet kryengritja në rrugën Sent Deni.Mbibarrikada është edhe Zhan Val Zhani së bashku me Mariusin dhe Gravoshin , të gjithë nënkomandën e studentit Enzholras.Zhan Val Zhani si i burgosur me punë të rëndë , ia fal jetënpolicit Zhaver , e shpëton Mariusin e plagosur rëndë i cili më vonë martohet me Kozetën.Zhanrealizon premtimin e dhënë Fantinës , kur vdes në vetmi , mbi kokën e tij ndriçojnë shandanëtdhe argjenta e priftit Myrjel.Zhan Val Zhani është i burgosur , i persekutuar , simpatik përlexuesin, i nënçmuar.Prifti Myrjel është kuptues i psikologjisë së Zhanit , Fantina femër epersekutuar , e poshtëruar nga shoqëria dhe ligji,femër fatkeqe.Kozeta paraqet personazhin më tëpërkryer i viktimës së pafajshme,shërbëtore.Gravoshi , djalë i mbarë i braktisur nga familja ,jeton në qytet të madh kur merr pjesë në lëvizje revolucionare , bëhet viktimë tragjike eromanit.Mariusi është borgjez i ri plot ideale revolucionare , lufton kundër monarkisë.Zhaveriështë fytyra më negative që mbaron me vdekje. 60
  • 61
  • MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË TRETËPanoramë e letërsisë moderne shqiptareLetërsia e kësaj periudhe njeh 2 tendenca : modernen dhe avangarden artistike.Letërsia moderne karakterizohet me hibriditetin e formave dhe strukturave stilistike ku ndihenelementet e romantizmit,simbolizmit,futurizmit etj.Zbulohen koncepte të së bukurës,harmonisë,hudhet patetizmi romantic dhe shprehet disponimikritik ndaj dukurive shoqërore.Kultivohen poemat e gjata-epopetë,balada,trioleti,romanca,oda,himni,poezilirike,romani,melodrama,komedia,tragjedia,zhvillohen format e prozes: eseu,fejtoni,artikujtletrarë.Mblidhet dhe botohet letërsia gojore,përkthehen shkrimtarë botërorë etj.Biografia e modernistit Gjergj FishtaLindi : 23 tetor 1871,Fishtë të Zadrimes.Mësimet e para në Kuvendin e Troshanit,studimet në Bosnjë.25.02.1894-shugurohet si prift.Punoi : mësues në seminarin e Troshanit.1899,Janar-themelon shoqërinë “Bashkimi”-Shkodër.1908-Kryetar i komisionit të Alfabetit-Manastir.1916-themelon Komisinë Letrare(me L.Gurakuqin).1913-1944 botohet revista “Hylli I Dritës”1921-Gjim.”Illyricum”-Shkodër.Njihte Homerin,Virgjilin,Danten.Pjesëmarrës në: Konferencën Paqësore të Paris-1919, Asamblenë e Kombeve të Bashkuara NjuJork-1922, Athinë-1930, Bukuresht-1931, Stamboll-1913.Dekoratat :”Mearif”(1912-P.Osmane), “Ritterkreuz(1912-A.Hungaria), “Lector Jubilatus(1929-Francë), “Phoenix(1931-Greqi), Anëtar i Akademisë së Italisë (1939).Krijimtaria letrare e modernistit Gjergj FishtaPërdori vargje të ndryshme:7-rrokëshin,9-rrokëshin,11-rrokëshin,strofa alkeike,sofike.Këndon sipas parimit të Horacit(Castigat ridendo - dënon duke qeshur).Personazhet e veprave janë huazur nga historia biblike,let.klasike,romake e helene.1905-1937 Lahuta e Malcisë (vepër epike me 30 këngë)1907-Anzat e Parnasit (satirë)1909-Pika Voeset (ose Vallja e Parrizit)1913-Mrizi i zanave (vepër epike)1922-Gomari i Babatasit (satirë)1911-Shqiptari i gjytetnuem (melodramë)1909-Vllaznia(dramë) 62
  • 1929-Shën L.Gonzaga (melodramë).1914-Juda Makabe(tragjedi), Ifigjenia në Aulli(tragjedi).Mojsi Golemi e Deli Cena (vepër epike)Poemë për Skenderbeun(sipas Barletit)Analiza e veprës “Lahuta e Malcisë”Ndërtimi:E ndarë në 3 njësi tematike.,shkruar me vargje tetrrokëshe e ndërtuar në formë tëepopesë.Studime brenda letërsisë kombëtare dhe nga shkrimtarë të huaj (studimi i MaksimilianLambercit) ku tregohen ndërlidhjet artistike të Lahutës me Iliadën e Homerit dhe Eneidën eVirgjilit. Për këtë Fishta njihet si “Homeri shqiptar”Tema:Lahuta e Malcisë shtjellon ngjarjet e viteve 1858, 1878, 1912 që kanë temë të përbashkët:fatin e shqiptarëve te fuqitë botërore.Subjekti :përshkruhet konflikti dramatik të ngjarjeve historike,këndohet trimëria e shqiptarëve si:Marash Ucit,Oso Kukës,Abdyl Frashërit,Ali Pashë Gucisë, që me aktet e tyre fitojnë veti mitikesi të: Mujit,Halilit,Gjergj Elez Alisë etj.Vepra shpreh imazhin e plotë të shqiptarëve të cilët ilartëson me elemente etnografike që dallohen gjatë historisë sonë, si :besa,solidariteti,besimi,nderi,keqtrajtimi nga fqinjët dhe fuqitë e mëdha për qëllimepersonale.Fishta si rrëfimtar aktiv,shpalos me zanat kujtimet gjatë historisë,gëzohet e vuanbashkë me personazhet që me ngjarjet,aktet luftarake të tyre krijon strukturën e veprës ndërsa mezakonet e doket,qeniet mitike krijon funskionimin e botës së begatshme shqiptare.vepra paraqetngjarje,ndodhi e personazhë konkretë,qe krijojnë realitet fiktiv për të forcuar vetëdijen historike.Biografia e modernistit Faik KonicaLindi:15 mars 1876,Konicë.Shkollimet:mësimet e para në Konicë,të mesmen në kolegj Saverien-Shkodër,LiceunPerandorak(Gallatasaraj-Stamboll) dhe Dizhon-Francë.Studimet -Filologji Romane-Paris dhe i mbaroi në U.Harvard,1912.Njihte rrethë 15 gjuhë.25 mars 1897-1909 boton revistën”Albania”(shqip e freng.)1909-jeton në Amerikë,mirret me diplomaci,njëkohësisht drejton rev.”Dielli”-Boston.1912-njëri nga 4 themeluesit e Shoqërisë Panshqiptare “Vatra”.1919-përfaqësues diplomatik i Shqipërisë në Uashington.5 janar 1924- zgjidhet deputet në Parlamentin Shqiptar,e refuzon më 2 mars 1924.Vdes: 15 dhjetor 1924 në Boston,dëshira tij ishte të varrosej më Shqipëri,por nuk iuplotsua,mbahet në frigorifer nga shoket deri më 15 shtator 1948,ku varroset në Boston.4 maj 1995-rivarroset në Parkun e Madh,Tiranë.Krijimtaria letrare e modernistit Faik KonicaNdahet në 2 periudha:I. 1897-1909 kohën e rev.Albania,shpreh kërkesat për let.kombëtare.II.1920-1923-periudhën e proceseve të vështira politiko-shoqërore. 63
  • 1895-Shqipëria dhe Turqit(broshurë politike-frengjisht).1899-1901-“Albania e vogël”(shtojcë politike për “Albania” –shqip e freng).20 mars 1911-Trumbeta e Krujës(fletore,3 faqe shqip,1 anglisht).8.08.1912-17.11.1918-Jeta e Skënderbeut(sipas Barletit,ndarë në 25 pjesë)1915-Gjermania dhe Shqipëria(broshurë politike në freng).1922-Katër përrallat nga Zullulandi(cikël tregimesh).1923-Nën hijen e hurmave(përkthim nga 1001 netët arabe).16.gusht-dhjetor 1924-Dr.Gjëlpëra zbulon rrënjët e dramës së Mamurasit(25 pjesë,fillim romanisi sui generis).1928-Shqipëria si m‟u duk(reportazh ne 25 numra).1935-1939- hartohet Shqipëria-kopsht i Evropës Juglindore(vepër eseistike-10ese,anglisht)botohet 1957 nga Mc.Bridge Comp.-Neë York. –shprehë mozaikun ekulturës,historisë dhe botës shpirtërore të shqiptarëve.Analiza e esesë“Shqipëria si m’u duk”Përshkruan gjendjen që sheh pas 16 vjet mërgimi,të shoqërisë shqiptare që ishin të zhytur nëjetën anadollake,apati për punë plogështi orientale dhe armiqtë që pengonin progresin nëShqipëri që përfaqësonin 3 tipa njerëzish :I.Ekspertët –nëpunës që nuk di tjetër,pos të sjell dëme me anë të shpifjeve e padrejtsive nëshoqëri shqiptare.II.Robotët – paraqet njeriun pa kokë që vepron mekanikisht, që edhe shpreh aparatin burokratiktë Mbretërisë shqiptare.III.Levantet – njerëzit snobë që tallen me traditat e zakonet e vendit dhe poshtëron fjalënshqipe.Analiza e tregimit “Katër përrallat e Zullulandit”Tema: është në plan satirik, përshkruhen problemet dhe shqetsimet të njohura për shqiptarët qëjanë të zhvendosura në Afrikë te populli i Zullulandit me kulturë origjinale dhe plot energji qebijnë pre e demagogëve dhe fjalëve boshe të Sepias.Personazhet : Denisulla Sepia- njeri intrigant, interesxhi i cili mashtron zullutë për interesapersonale.Pligu-atdhetar me plot virtyte udhëheqës ideal për zullutë pasi njeh psikologjin e tyre, i qetësonata kur e humbin kontrollin nga vazet e këngëve dhe ritualëve të ndryshme.Analiza e romanit “Doktor Gjëlpëra zbulon rrënjët e dramës së Mamurasit”Nxitje për këtë vepër merrë nga vrasja e dy amerikanëve më v.1924 në Mamuras nga njerëzit eZogut.Tema:paraqet sintezë të fuqishme mes realitetit dhe heroit përparimtar – Dr.Gj. i cili është njeri imjekësisë moderne të Europës ( që studioi në Rusi e Suedi).Jeta tij jipet në 2 etapa : qëndrimi jashtë atdheut ku edhe e priste karierë me perspektivë dhekoha e kthimit në Shqipëri për të bërë rimëkëmbjen e popullit,por posa të zbresë te porta Durrësitnë vend të moralit e ligjit,ai ballafaqohet me paditurinë,mjerimin,varfërinë,dhunë qe kishin qenëtë shtruara nga njerëzit hajdutë të ministrit Salemboza. 64
  • Personazhët: Dr.Gjilpëra një intelektual shqipëtar që e karakterizon vendoshmëria dhe urrejtjandaj paditurisë ku edhe fiton respect për mendimet e pavarura.Dr.Dhalla dhe Dr.Emrullahu – mjekë që me mentalitetin ballkanik e anadollak paraqesinmjeksinë e prapambetur.Ministri Salemboza-tiran anadollak,prepotent e i zgjuar që drejton fatin e vendit.Personazhë tjerë: Muhedin agai,Zylfikar agai,polici doganes,Ali Bibiu,suedezjaIngridi,Arifeja,nusja Vera,plaku marteshanas.Biografia e modernistit Fan Stilian Noli.Lindi:në Ibrik Tepe në Edrene-Turqi,6 janar 1882.Shkollimi: fillor në shkollë greke,gjimnazin në Keshan,studimet e filozofisë i filloi në Athinë porsi mbaroi.1908-shkon në Amerikë studion historinë në U.Harvard deri më 1912 ,më vonë shugurohet priftdhe angazhohet për ndarjen e Kishës Ortodokse shqiptare nga ajo greke që njihet në Patriarkun eKonstantinopolit më 12.IV.1937.Studion muzikën në Konservatorin e Nju-Inglendit.1934-temë diplome pat poemën simfonike Scanderberg.1947-me studimin “Bet‟hoveni dhe Revolucioni Francez”doktoron në muzikë.Punoi si qerraxhi,sufler,artist në teatro,më vonë si diplomat e burrë shteti.1927 nëntor-merrë pjesë si anëtar I delegacionit të Ballkanit me rastin e 10vjetorit të“Revolucionit Socialist të Tetorit “- në BRSS.Vdes: 1965.Krijimtaria letrare e modernisit Fan Stilian Noli.Noli përdori motive nga bibla dhe mitologjia(greke dhe kishtare).Njihet si themelues i elegjisë politike.Krijimtaria tij ndahet në 2 faza:Faza e parë që zgjat deri më 1930 ku merret me poezi,dramë dhe publicistikë.Faza e dytë nga 1931 kur heq dorë nga politika dhe mirret me muzikë dhe histori.Veprat:1907-Israelitë dhe Filistinë(dramë 3aktëshe)1921 dhe 1947 punuar 2 herë-Historia e Skënderbeut(prozë).1960-Autobiografia(anglisht,shkrim në prozë).1947-Albumi(vëllim poezish).Përkthimet:. ndahen në 2 pjesë:I.1909-1913 përkthen vepra kishtare për nevojat e Kishes Autoqefale Shqiptare.II.Përkthen veprat e klasikëve dhe humanistëve botërorë si :Martesa me pahir-MolieriVanina Vanini-Stendali(novelë).Armiku I popullit-Ibzen(dramë).Zonja Ingra e Ostrotit-Ibzen(dramë).Otello-Shekspiri(tragjedi).Jul Cezari-Shekspiri(tragjedi)Hamleti-Shekspiri(tragjedi) 65
  • Makbethi-Shekspiri(tragjedi).Don Kishoti-Servantesi(roman)Përkthimet i përcjell me shënime kritike - Introdukta ku bëri vlerësimin kritik dhe nënvizoivlerat e posaçme të tyre.Analiza e drames “Israelitë e Filistinë”Motivi i dramës është huazuar nga Bibla.Tema: Është quajtur “Skelet drame” se tregon konflikt të zbehtë fetar mes monoteizmit dhepoliteizmit.Subjekti: Konflikti zhvillohet mes Israelitëve në krye me Samsonin që donin me anë te urtësisëdëshironin filistinëve t‟ia impononin fenë e tyre.Samsoni i cili posedon fuqi të mbinatyrshme,mashtrohet nga vajza Dalila që e vë në gjumë dhezbulon sekretin e fuqisë së tij,ndërkohë lidhet nga filistinët në tempull dhe festojnë fitoren,poratij i kthehet fuqia dhe vret filistinët me c‟rast bindet se forca është arma e vetme për imponim tëfesë sic e këshilloi plaku Rabin.Analiza e vëllimit “Albumi”Shumica e vjershave janë marzhe dhe satira politike.Vjershat si “Sulltani dhe Kabineti” “Shën Pjetri në mangall” “Marshi I barabajt” “ Kënga eSalep Sulltanit” shprehë situatën politike të kohës ku kritikon Ahmed Zogun.Poezia “Rent,or Marathonomak” është poezi që i kushtohet revolucionit,trajton probleminsocial në Shqipëri.Poezia “Anës lumenjve” me anë të antitezës,simboleve përshkruan ndjenjën e nostalgjisë nëtrajtë monologu.Biografia e modernistit Mid’hat FrashëriLindi: Janinë,u rrit në Stambollë.Pseudonimet: Lumi Skëndo,Mali Kokojka.Familje: bir i Abdyl Frashërit dhe nipi i dy figurave të shquara shqiptare: Naim dhe SamiFrashëri.Punoi: 1905-1910 drejtor për çështje politike në administratën osmane në vilajetin e Selanikut.1912-ministri i parë për punët botërore,konsull i përgjithshëm-Beograd.1920-kryetar i Delegacionit shqiptar në konferencën e Paqes-Paris.1923-1926-ambasador i Shqipërisë në Greqi.1942- udhëheqës i Ballit Kombëtar.Aktivitete: ndihmoni në botimin “Kalendari Kombiar “-Sofje.1908-1910- botoi fletoren e përjavshme “Lirija”-Selanik.Drejtori punimet në kongresin e Manastirit.1909-boton revistën mujore “Diturija”,1916- revista shpërngulet në Bukuresht,1926-1929- nëTiranë.Gjatë L.II.Botërore internohet në Rumani.5 maj 1916- drejton revistën “L‟independence albanaise” –Bukuresht.Hapi librari në Tiranë(mbi 20.000 vëllime – më e madhja në Shqipërinë e atëhershme).1944- shpërngulet në Itali,pastaj në Angli. 66
  • Vdes: 3 tetor,1949,Nju Jork.Krijimtaria letrare e modernistit Mid’hat Frashëri.Veprat joletrare:1901-Istori e shkrimit shqip1910-Këndimet për shkollat e para –Selanik.1912-Istori e Mbretërisë Otomane –Stamboll.1915-Letra mi një udhëtim në Zvicrrë.1924-Plagët tona-Tiranë(traktat politik,61 faqe).1926-Kalendari Kombiar.Naim Be Frashëri (kritikë letrare).Studimet:Pritmi i Shqipërisë(shqip)Shqiptarët dhe sllavët (frengjisht).Përkthimet :1898-Gjylom Telli i Lamartinit(Sofje)1900-Bëj-e të mirën pa hith-e në det nga Fanz Hofmani.1909-pjesë të Robinson Kruzos – Daniel Defos.1923-Psikologji e edukates – nga Gustav le Bon.Analiza e kritikës letrare “Naim be Frashëri”E shkruar me pseudonimin Kokojka.Shkruar në formë të esesë,ku jipen të dhënat e jetës,shkollimit,menyra e sjelljes,pershkruhetatmosfera kohore,politike,shoqërore në të cilën përfshihet Naimi.Kokojka,këtë jetëshkrim të Naimit e vrojton në 2 aspekte:-aspekti i ndërlidhjes me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe synimeve të saj,ku Naimi ishte pakëzskeptik rreth tyre.-aspekti bashkëpunimit me krijuesit shqiptarë dhe kolonitë shqiptare të Italisë,Sofjes,Bukureshtitetj.Analiza e traktatit politik “Plagët tona”Shtron problemin e mënyrës së organizimit të shoqërisë shqiptare.Mid‟hat Frashëri,ringjalljen e botës shqiptare e sheh në hartimin e një programi me çka do indaloj përçarjet dhe do bëj përmbushjen e kërkesave të shoqërisë.Analiza e studimit “Shqiptarët dhe sllavet”Në mënyrë shkencore,demografike dhe etnografike përmbys tezat më shpifëse të të huajve seshqiptarët paraqiten sit ë egër e të paqytetëruar.Analiza e vëllimit “Hi dhe Shpuzë”Prozat në këtë vëllim janë në : proza poetike,novella dhe kujtime.Trajton tema si : njohja dhe adhurimi i Shqipërise – e përpunuar në tregimet : 67
  • Ay Mal –ku plaku gjatë ngjitjes në malin e Tomorrit e këshillon nipin ta dojë atdheun,kunjëkohësisht ia përshkruan topografinë shqiptare nga Janina deri në Kosovë.Plaku i Ylynecit – ballafaqon dashurinë atdhetare,dëshirën për jetë dhe katastrofën njerëzore,kusimbolikisht shfaqet fëmija në djepin shkruar – Shqipëria,i cili luhatet midis jetës dhe vdekjes.Tema e mërgimit : tregimet “Udhëtimi”, “Kënga”dhe “Po kthehenë”.Tema e gjakmarrjes: tregimet “Pika lot” dhe “ Or e fundit”.Tema e besës –tregimi “Si vdiq Selman Todorusha- vetëvrasja e nuses për fjalën e dhënë kunatitse e don shumë dhe se do sakrifikoj gjithçka për të.Biografia e rilindasit Lasgush PoradeciLindi: 27 dhjetor 1899,Pogradec.Familja: zanatcinjsh.Shkollimi: mësimet fillore në vendlindje,të mesmet në Athinë e Manastir.Studioi Filologjinë Romane dhe Gjermane në Grac dhe Artet e Bukur në Bukuresht.Aktivitete : punoi si professor i artit në gjimnazinë në Tiranë dhe si përkthyes në Institutin eShkencave dhe në Shtëpinë Botuese – Tiranë.Vdiq : 12 nëntor,1987.Krijimtaria letrare e rilindasit Lasgush Poradeci.Është poet që përdori simbolin dhe metaforën.Përdori me përpikmëri rimën dhe ritmin.Strofa është 4vargëshe,vargu 6,10,12 dhe 8rrokësh( më i përdorshëm).Trajtoi 3 rrathë poetik:1.Rrethi Shoqëror: i cili gjindet te cikli Vallja e Dherit/Zemra e Dherit.Këtu shpreh qëndrimin e vet melankolik identifikues dhe dëshprues për gjendjen shpirtërore tëvendasve të tij që nuk morrën kurrëfarë mësimi nga e kaluara historike e heronjve të Shqipërisë.Te vjershat “Mëngjesi” “Korrik” “Mbarim vjeshtë” “Dimër” pëshkruan jetë të pastër tëvendlindjes së tij,Pogradecit,pasqyron jetën e bujkut dhe bariut.Te vjersha”Naim Frashëri” përmes ironisë polemizon me poetët të cilët nuk tregojnë kujdes përgjuhën,e cila ka qenë më e pastër në kohën e Naimit se sa tani në kohën e Lasgushit.2. Rrethi i dashurisë :gjindet te cikli “Vallja e Yjeve”/Ylli i Zemrës.Në këtë rreth tematik nuk shpreh vetëm ndjenjat dhe përjetimet intime të dashurisë,por edheqëndrimin poetik ndaj disa dukurive të jetës shoqërore që lidhen me dashurinë.Motivi i kësaj poezie përmban elemente të let.gojore dhe popullore.Ndjenjat të dashurisë L.P i shpreh ndaj Motrës,Shoqes dhe Vashës.Poezitë të këtij cikli janë : “Balladë” “E mora shoqëzen” “Kënga” “Sytë e lumtur”“Eja motër” “Vallja e luleve” etj.Analiza e poezisë “Kroi i fshatit tonë “Tema : është kroi si vendtakim i të rinjve dhe shfaqjes së dashurisë së tyre.Ndërtimi : i ka tiparet e një poemthi lirik dhe është e ndarë në 3 pjesë.Subjekti : në pjesën e parë pamjen e jashtme fizike të vashave që shkojnë për të mbushur ujë.Në pjesën e dytë përshkruan vajtjen e trimave në krua për të këmbyer ndonjë fjalë me vashat. 68
  • Në pjesën e tretë pëshkruan dashurinë e të rinjve që e identifikon me rrjedhën dhe shijen e ujit tëkroit.3.Rrethi filozofik : gjindet te cikli “Vallja e përjetësisë/Zemra e Përjetësisë” dhe “Vallja evdekjes/Zemra e vdekjes”.Në këtë rreth tematik trajton problematikën e krijimit të botës dhe të njeriut që e sheh tëshkallëzuar nëpër disa faza.Në fillim është krijuar material pastaj shpirti.Cikli i zhvillimit kalon në fazat : lënda,fryma,ndjenja,njeriu,përjetësia.Me identifikimin e Zotit përmes vetëharrimit Lasgushi shpjegon procesin krijues poetik,që esheh si proces të përjetshëm që përsëritet vazhdimisht.Procesi realizohet me trupin që nëpërmjet shijimit,prekjes,nuhatjet ndërlidhet me botën,zemrame anë të pamjes dhe dëgjimit kontakton me botën,kurse shpirti qartësohet me vetëdijësimin.Poezitë të këtij ciklii janë :“Gjeniu i anijes” “Lundra dhe flamuri” “Vdekja e Nositit”.Biografia e rilindasit Ali AsllaniLindi:1882,VlorëFamilja:intelektualësh.Shkollimi:mësimet fillore i mori në Vlorë,të mesmet në Janinë dhe të lartat(shkencat politiko-shoqërore dhe administrative) në Stamboll.Punoi: si administrator në Perandorinë Osmane,ministër,diplomat në qeverinë e Zogut,përkthyesnë Institutin e Shkencave.Vdiq:1966.Krijimtaria e rilindasit Ali AslaniVeprat e tij nga 1902 i shënon në gj.turke.1913-1914 fillon të shkruaj në shqip.1930-boton vjershat “Dasma shqiptare” dhe “Vajza shqiptare”.1933-1942 – krijon poemen “Hanko Halla”(4 pjesë,25 këngë) e cila botohet në revistën Minerva.1964 – Vajzat dhe dallendyshet(përmbledhje poezish).1966-Kur merr zjarr rrufeja (përmbledhje poezish).U shqua si poet lirik dhe satirik,me poezitë e tij i kritikon zakonet,satirizoi politikanët dhementalitetin e vjetëruar.Përdori krahasimet,sarkazmin,simbolet,liperbolat dhe fjalë turke,arabe,greke për ti tipizuarpersonazhet.Poezia tij ndahet më 3 motive:1.Motivi patriotik-në këtë pjesë,përshkruan vjershat përkushtimore(për heronj) dhe shprehdisponimin e tij ndaj dukurive shoqërore-politike të kohës.2.Motivi shoqëror-i thekson bartësit e dukurive të jetës së përditshme në sistemin feudal-borgjez si : pashain,again,beun,moralin fetar,hipokrizinë etj.Në këtë tip të poezisë jep përshkrime reale të jetës aristokrate,pamjen e saloneve të stolisura dhemënyren e ahengjeve aristokrate.Vjersha “Nastradini-Musolini” përmjet anekdotave fantastike të Nastradinit ngrihet kundërndërhyrjes ushtarake të Italisë së Musolinit në Ballkan. 69
  • Poezia “Hakërrim”- i demaskon politikanët me patriotizëm të rrejshëm që bashkëpunojnë meokupatorin.Vjersha “Imam efendiu”-përqeshet Imami i cili njëlloj si patriarkalët të tjerë shkon nëpërahengje,gëzime për të mbushur barkun,ndërsa ku ndahet mejdani është i paaftë për të reaguar.3.Motivi i dashurisë - ndahet në 2 faza të poezisë erotike:I. Faza e rinisë – ku i këndon dashurisë me hov rinor.II.Faza e pleqërisë- disponimin e tij e shpreh me kujtime dhe shqetsime.Poezia e A.A ka elemente të lirikës gojore të vendbanimit ku përshkruhet pamja fizike e femrës.Te vjershat : “Gugu-guguftu” , “Vidi-vidi pëllumbeshë”,Katër stina,katër çapa”“Dallëndyshet dhe vajzat” etj. krahasohet bukuria e femrës me bukurinë e kozmosit(yjethënën) me botën bimore dhe shtazore(lulja,thellëza,sorkadhja),me qenie hyjnore(engjujtxhindet).Analiza e poemës – Hanko Halla.Tema: Kundërshtimi i përparimit dhe qytetërimit nga ana e H.HSubjekti: Veprimi i poemës është në formë të vetërrëfimit të H.H.Kontaktin e parë me botën e re e ka me lajmësin,i cili kërkon mbesën për grua,ndërsa kontaktin edytë me të renë e vet me çka bie në konflikt.H.H me anë të vetërrëimit tregon për aspiratat e veta dhe shpreh qëndrimin kritik ndaj botës sëre,jo nga pozita e një të padituri por nga mospajtimi me pozitën klasore.Në fund ajo vet bindet se ka marrë fund koha e iluzioneve të saja dhe porosity të birin ti kërkojëfajle nusës për konfliktin e mëparshëm.Personazhet: Hanko Halla – kryepersonazh i poemës,jeton me nostalgjinë e së kaluarëspatriarkale dhe don ta kthejë të renë mbrapa.Personazhë tjerë: nusja ,i biri,prifti,mjeku,harbuti dhe lajmëruesi.Biografia e modernistit Ernest KoliqiLindi: 20 maj,1903,Shkodër.Familje: patriotike.Shkollimi:1918-1921- kolegj të Bergamos dhe Milano-Itali.1933-regjistrohet në Universitetin e Padovës.1937-diplomon me temën “Epika popullore shqiptare”.Aktivitete:1923- me Anton Harapin,Nush Topallin themelon revistën “Ora e maleve”.1924-pjesëmarrës në Shoqërinë patriotike “Bashkimi” krijuar nga Avni Rrustemi.Strehoi Norbert Joklin(albanalog austriak) nga duart e nazistëve.1940-themelon revistën “Shkëndija”-Tiranë.1957-1973- ndihmon botimin e revistës letrare“Shejzat”-Romë(botohet 16 vjet rradhazi)U internua 5 vite në Tuzlë,B.e Hercegovinë,se ishte në listën e revolucionerëve të ndjekur ngaforcat e Ahmet Zogut.Punoi: sekretar personal i Luigj Gurakuqit,sekretar në Ministrinë e Brendshme,mësues nëShkollë tregtare –Vlorë,professor në gjimnazin Shkodër.1939-emërohet në katedrën në gjuhë dhe letërsi shqipe – Romë,pastaj ishte ministër i arsimit dhehap shkolla shqipe në Kosovë,Maqedoni Shqipëri. 70
  • 1942-1943-kryetar i Inst.të studimeve Shqiptare.1944-profesor i Albanologjisë në Universitetin e Romës.Vdes: 15 janar 1975,Romë.Krijimtaria letrare e modernistit Ernest KoliqiNjihet si poet,prozator,përkthyes,dramaturg,studiues letrar.Krijimtaria e tij njeh 2 faza :I- deri në L.II.Botërore (mbrenda 2 dekadave )Veprat :1924-Kushtrimi i Skënderbeut (poemë dramatike ),kushtuar shokëve të A.Rrustemit.1929-Hija maleve(novelë).1933-Gjurmat e stinëve(poezi lirikë)1935-Tregtar flamujsh(novelë).1936-Symfonia e Shqypeve(poemth).Përktheu: poetët italianë si : Danten,Petrarkën,Tasson,Montin,Manconin etj. i botoi në 2 vëllimeme emrin “Poetët e Mëdhenj t‟Italisë ( vëll.i I-1932, vëll i II-1935).II. Pas L.II.Botëror.Veprat:1959-Kangjelet e Rilindjes (vëllim poezish,7pjesë e krijuar në stilin e De Radës).1960-Shija bukës mbrume(roman).Analiza e poemthit “Symfonia shqypeve”E ndërtuar në 4 pjesë: parailire,ilire të Arbërit dhe shqiptare.Në to i këndohet mitologjisë dhehistorisë shqiptarëve ku tregon se kultura është thelbi i themelimit të kombit.Te tregimet: “Hija e maleve”, “Tregtar Flamujsh”, “Pasqyrat e Narçizit” tema kryesore është: ndehja e mentalitetit kanunor dhe atij qytetar.Analiza e novelës “Gjaku”Tema: transformimi i jetës shqiptare i cili kalonte nëpër pengesa të pakalueshme pas fundit tëLuftës së dytë Botërore.Kjo temë është punuar nga gjithë rilindasit shqiptarë si pasojë e ndeshjes së traditës zakonore dhepatriarkalizmit,ndërsa te let.evropiane vjen si pasojë e ideologjive politike si : nazismi,fashizmietj.Analiza e tregimit “Tregtar Flamujsh”Tema: konflikti mes poetit Hilush Vilza dhe tregtarit Gaspër Tragaçit.Subjekti: paraqitet mospajtim mes poetit i cili fantazon idealen të bukurën për tëcilin,poezia,flamuri dhe traditat kombëtare janë të shenjta,ndërsa për tregatin krijimet kombëtarejanë vetëm përralla sepse ai kapët për flamuri si send përfitimi e jo si symbol kombëtar. 71
  • Biografia e modernistit Mitrush KuteliLindi:1907,Pogradec.Pseudonimi:Dhimitër Pasko.Studimet: filloren në Pogradec,mesmen në Selanik, të lartat –Bukuresht(shkencatekonomike,doktoroi më 1934).Zhvilloi aktivitet në koloninë shqiptare – Bukuresht.Punoi: në Min. e Financave dhe guvernator në Banken Rumune.1942-në vendlindje merret me ekonomi,letërsi.Vdes:1967,Tiranë.Krijimtaria letrare e modernistit Mitrush Kuteli.Krijimtaria tij ndahet në 2 faza:-paraluftës ku merret me krijime letrare,kritika letrare dhe vepra origjinale.-pas L.II.Bot. boton poezi dhe merret me përkthime si : M.Gorkun,M.Ostrovskin,Emineskun etj.Si rrëfimtar afirmohet rreth viteve 1925-1940Trajton tema shoqërore(motivin e gurbetit,kundërthëniet shoqërore) dhe historike(tregon tëkaluarën e popullit shqiptar).Veprat:1937-“Netë shqiptare”(tregime,novela).1943-Ago Jakupi.1944-Shënime letrare(kritikë).1944-Poetë e detraktrë(shkrimë letrarë)-kushtuar reagimit të Kristë Malokit që bëri ndajvështrimit kritik letrar të Kutelit(Shënime letrare).Baltë nga kjo tokë(poezi).Dha kontribut për zhvillimin e kritikës letrare analitike.Sukses të madh ka te kritika publicistike dhe vështrime letrare.Analiza e kritikes “Shënime letrare”Bënë vështrimin e autorëve shqiptarë si : L.Poradeci,F.Noli,veprat e M.Gramenos etj.Në vështrim të krijimtarisë të L.Poradecit,vështrimet i ndan në 2 pjesë:vështrimi i parë – analizon rimën,ritmin,fjalorin dhe fonologjinë.vështrimi i dytë – analizon përmbajtjen e veprave të tij dhe ndalet te problemi ikozmogonisë,filozofisë së jetës dhe vdekjes.Në vështrim të krijimtarisë së Nolit,shtron problemin e afrimimit si poet,gazetar,orator,teologdhe përkthyes të veprave letrare e kishtare.Biografia e modernistit Etëhem Haxhiademi.Lindi: 1902,Elbasan. 72
  • Shkollimi:fillor në vendlindje,gjimnazin klasik në Insbruk-Austri.Studion shkencat politike në Berlin,Vjenë.Punoi: nëpunës në administratën shtetërore : Luzhnjë,Berat,Gjirokastër,zgjedhet anëtar i Inst.tëstudimeve Shqiptare.Merrë pjesë në konferencën e Mukjes si anëtar i Ballit Kombëtar.1947-arrestohet nga komunistët dhe dënohet me vdekje si armik i popullit.Vdes: 1965,Burrel.Krijimtaria letrare e modernistit Etëhem Haxhiademi.Filloi me shkrime si student.Veprat :1932-Lyra(poezi origjinale).1931-Uliksi(tragjedi).1931-Akil(tragjedi).1931-Aleksandri(tragjedi).1934-Pirrua(tragjedi).1935-Skënderbeu(tragjedi).1936-Diomedi(tragjedi).1939-Abeli(tragjedi).Tragjeditë kanë subject të huazuar nga letërsia antike greke – Iliada dhe Odisea-Homerit(Uliksi,Akili),kultura lashtë shqiptare(Aleksandri,Pirrua),historia rekombëtare(Skënderbeu),mitologjia biblike(Abeli).Tek tragjeditë,i përmbahet strukturës pesëaktëshe të klasicistëve francezë dhe vargjet i shkruannë 11rrokësh.Analiza e tragjedisë “Skënderbeu”Tema: tradhtia e Moisi Golemit dhe intrigat e gruas së tij,Zanfinës.Subjekti: edhepse në fillim flet për heroizmin e Skënderbeut,në zhvillim të veprës mbizotërontragjizmi i luftës për pushtet dhe i tradhtisë.Hidhërimi ia turbullon arsyen Zanfinës,dëshiron të hakmerret ndaj Skënderbeut,se e ka ndarë ngaburri i saj,Karol Muzak Topia dhe ia jep për grua motren e vet,Mamicën.Pas kësaj e shtyn Hamzain ta tradhtojë Skënderbeun.Vepra mbyllet me vetëvrasjen e heroinës kryesore,Zanfinës.Analiza e dramës “Abeli”Tema: rrëfim për lindjen e formave të para të dashurisë,mëkatit,vrasjes,fajit dhe veseve të këqijanjerëzore.Vepra nuk posedon zhvillim dramatik por më shumë ballafaqohen botëkuptimet e personazhevesesa veprimet e tyre.Dramën e sajojnë 4 personazhë që fuqishëm korrespodon me mitin biblik për Adamin,Evën dhedjemtë e tyre Abelin e Kainin. 73
  • Dramën e shkakton Kaini,djali i madh i cili është bujk i vyeshëm,falënderues i vetëvetes,por qënuk gjen gald e kënaqësi se shqetësohet nga qëndrimi pospërfillës i së ëmës dhe njëanshmërisëqë ka ndaj Abelit,djalit më të vogël.Ngarkesa psikologjike bën që gjatë zhvillimit të dramës ti përfitojë tiparet : smirë,xhelozi,prishëharmoninë e familjes dhe përfundon me vrasjen e Abelit,ku e shtyn nga shkëmbi në humnerë.Eva- si figurë është e ngurtë,përfiton tiparet : pamëshirshme,zemërgurë,pakompromisë ku mefajlen e dashurisë është priviligjuese ndaj Abelit dhe ashpër ndaj Kainit.Në asnjë moment nuk i përfill vërejtjet e drejta të Kainit dhe këshillat e mira të Adamit.Adami- në vlerësim të dashurisë,mirësisë është më i drejtë,arsyeshëm për dallim nga Eva.Në fillim vërehet një brrejtje ndërgjegjeje se më parë ka anuar dashuria atnore nga Abeli porpastaj korrigjohet,pranon fajin dhe angazhohet ta bashkojë familjen.Abeli – e rikujton figurën qëndrore nga Bibla,Jezu Krishtin.Deri në fund shquhet për virtyte: gojëëmbël,skofiar,solidar,tolerant,zemërgjërë që janë majamoralit e etikës.Është kundër qortimit më të vogël që i bëhet Kainit nga prindërit,orvatet ta korrigjojë Kainin dheangazhohet për përmisimin e marrëdhënieve mbrendafamiljare.Biografia e modernistit Millosh Gjergj Nikolla – Migjeni.Lindi: 23 tetor,1911,Shkodër.Familje:tregtare.Shkollimi: fillorë në Shkodër,mësimet i vahzdon në Tivar,përfundon seminarin teologjik tëManastirit(1932).Punoi: 1933-mësus në fshatin Vrakë dhe Pukë(1937).Rruga Vrakë-Shkodër ia keqëson shëndetin,se u prekë nga tuberkulozi.1937 dhjetor- niset për t‟u kuruar në Itali.Vdes: 26 gusht,1938,Itali.Krijimtaria letrare e modernistit Migjeni.1934-boton shkrimet e para,bashkëpunim me revistën “Ilyria” dhe “Bota e re”.1936-Vargjet e lira(përmbledhje poezish).Poezia dhe proza Migjenit u bë shprehëse e fusiqshme e pakënaqësisë ndaj realitetit,urrejtjes ndajdhunës,mashtrimit politik dhe hipokrizisë.Veprat e tij shprehin p[rotestën e hapur,optimizmin e thellëmëndrrën për botë të re.Analiza e vëllimit me poezi “Vargjet e lira”Vëllimin e hapte me vjershën “Parathënia e parathënieve” ku gëzohet për çlirimin e skllavërisëshpirtërore.Vjershat i ndanë në 6 cikle:Cikli i parë - Kangët e ringjalljes,shpreh gëzimin për lindjen e “Njeriut të Ri” prej atyre tëvarfërve të mos jenë më skllevër të tiranëve por zot të vetes, ku njeriu të jetë I lirë se në atëmënyrë mund të shpërthejnë energjitë dhe aftësitë njerëzore.Në të gjitha ndryshimet,njeh si protagoniste rininë që është më e pastra,më e bukura pjesë eshoqërisë. 74
  • Cikli i dyte-Këngët e mjerimit nis me vjershën “Poema e mjerimit” ku i demaskon institucionetfetare,si fajtore të asaj shoqërie që pjell mjerimin ku edhe shprehet protesta ndaj saj.Pavarësisht dhembjes që krijohet,në fund të poezisë ka tone optimiste se koha do të dijë t‟iqetësojë këto dhembje.Cikli i tretë - Kangët e perendimit sjell imazhin e L.II.Bot. ku me krizën ekonomike dhe plagëtshoqërore paraqet një botë që po rrëshqet drejt greminës së shkatërrimit.Cikli i katërt - Kangë më vete sjell imazhin e L.II.Botërore.Cikli Kangët e Rinisë dhe Kangët e fundit janë më intime dhe më shprehëse të poetit.Te këto 2 cikle : sjell imazhin e një dashurie rinore,dëshira për të shijuar gjithçka të bukur etj.Në 8 vjershat e fundit që iu shtohen vëllimit,ndihet pesimizmi dhe trishtimi i poetit për jetën.Vjershat: “Rezignata” , “Trajtat e Mbinjeriut” trajton motive filozofikepër ekzistencën enjeriut,botën etj.Mendimi në këto vjersha është i trubullt por kanë të përbashkët optimizmin dashurinë përnjeriun,për të bukurën etj.Prozat e MigjenitSipas strukturës i ndan në skica,novela dhe tregime por i quan novelëza.Sipas temës që trajton ndahen në 2 grupe : motive nga fshati dhe qyteti.Motive nga fshati: vjershat : “Luli i vocër” , “Zeneli”, “Puthja e cubit” - përshkruan botënedhe ambiciet e fëmijëve.Vjershat: “A do qymyr zotni”, “Historia e njënës nga ato”, “Qershiat”, “Legjenda emisrit” – pasqyron jetën e malësorëve,dëshirën për jetë përkundër vështirësive jetësore dhemjerimit social.Motive nga qyteti : vjershat : “Zoti të dhashtë”, “Një refren i qytetit tem”- përshkruhetmjerimi i lypësve,që akuzohen për hajdutë,protesta e lypësit kundër regjimit të kohës dhe jeta emjerueshme e punëtorëve.Biografia e modernistit Sterjo SpasseLindi:në fshatin Gllomoboc 1914Familja:fshatare me prejardhje maqedonaseShkollimi:filloren në Korcë,të mesmen në Normalen e Elbasanit,studimet e pedagogjisë nëFirencë të Italisë,të letërsisë në Moskë(1958-1960)Vdes:12 shtator 1989 në Tiranë.Krijimtaria letrare e modernistit Sterjo SpasseKrijimtaria e Spasses është mjaft vëllimore,përveq shkrimeve pedagogjike-didaktike që do t‟i botojnë revista,boton tregime,novella dhe romane.Proza rrëfimore ndahet në: pamflete,skica alegorike,tregime dhe novela ku shpreh pakënaqësinëndaj realitetit shoqëror,shqetësimi për njeriun e shtypur.Spasse trajton shumë tema aktuale të periudhës që i përket si:jetën e rëndë të shtresave tështypura,temën e kurbetit ,dukuri shoqërore të jetës patriarkale,të zakoneve të vjetruara dhebotkuptimeve prapanike,martesat sipas moshave të papërshtashme,martesave me pahir,bestytnisë 75
  • shekullore,ndarjes së të rinjve,poligaminë e shumë të tjera të cilat i përshkruam nëtregimet,prozat,pamfletet,novelat dhe dy romanet e tij.Veprat :1929-“Kush duron ,trashëgon”,shkrimi i parë i tij,flet për talentine shkrimtarit të ardhshëm.1930-“Zëri i zemrës së trëndafilit”-përmes trëndafilit të lënduar përshkruan pastërtinë morale e tëvarfërve.1933-“Përralla e lumit”-qejfeve dhe ahengjeve të të pasurve ia kundërvë dergjen e të uriturvenëpër trotuare.1934-“Kurorë rinie”-novelë1934-“Në krahët e një femre”-novelë1944-“Nusja pa duvak”-novelë1943-“Nga jeta në jetë-pse?!-(roman i mohimit)1944-“Afërdita”-(roman i pohimit).“Bota u c‟thurr”(pamflet)-“Skandal-jo aspak”(pamflet)-luftojnë korrupsionin dhe moralin e klasës sunduese“Pellgu”-(prozë)-ngritet kundër kalbësirave shoqërore,që shtypin pamëshirë të varfërit.“I mërguari”(tregim)-do ta përshkruaj nostalgjinë,dashurinë e mërgimtarëve për vendilindjendhe për këngët e vashave.“Dashuri e pafat”(tregim)“Përmbi varrin e dashnorit”(tregim)“Në pragun e vdekjes”(tregim)“Bujku”(novelë)“Nusja”(novelë)“Shemra”(novelë)“Te korijëza”(novelë)“A do ta shoh”(novelë)Analiza e romanit të mohimit “Nga jeta në jetë-pse?!”Trajton tri Tema kryesore:jetën,dashurinë dhe vdekjen.Subjekti: Kryepersonazh është Gjon Zaveri,i cili pasi ka mbaruar studimet është kthyer nevendlidnje dhe është kacafytur me ambientin që jeton.Prindërit e fejojnë me Afërditën ,mirëpo aiështë i pakënaqur nga martesa e tij.Konflikti i tij është më tepër konflikt filozofik,mediativ sesa konflikt aktiv,që kërkon zgjidhje tëlumtur.Ai sillet vazhdimisht rreth të njejtit problem:te jetosh apo të mos jetosh,dhe i jep përparësitë dytës,pasi nuk shihte zgjidhje fatlume..Duke u përpjekur të gjejë zgjidhjen e këtij problemindërmjet vetvetes dhe ambientit,ai sëmuret “mentalisht” dhe shpëtimin e gjen në vetëvrasje.Gj.Z e mundojnë shumë probleme të jetës shoqërore të kohës:çthurrja e rinisë dheintlektualëve,qytetrimi borgjez,zakonet patriarkale,martesat me para,anaalfabetizmi ifemrës,bixhozi etj.Personazhe tjerë : Afërdita,Pola,Zonja P.Gjenci,Z.Nasi,etj. që kanë të njëjtën sëmundje të Gj.Zdhe bëhen viktimë e problemeve të pazgjidhura të shoqërisë së kohësHeroi i romanit me qëndrimin mohues ndaj realitetit shoqëror,tërhoqi vëmendjen e lexuesve dhebëri jehonë të madhe ,sepse fatalizmi dhe tragjika e Gj.Z shprehte mospajtim me gjendjenshoqërore të sistemit shoqëror.Analiza e romanit të pohimit “Afërdita” 76
  • Tema: kontributi i mësueses për edukimin dhe arsimimin e fshatarsisë.Subjekti:Afërdita Skenderaj një mësuese fshati,në roman shpreh optimizmin,vullnetin e plotë dhedëshirën e madhe për punë.Ngjarja vendoset në dy fshatra Grykas dhe Pishas, të armiqësuar vite më parë, në te cilin punonAfërdita.Pas shumë peripetive dhe mundit të pakursyer ajo arrin të kryej një mission tëlartë:bashkon të dy fshatrat duke zhdukur armiqësitë e moçme rreth një qëllimi të përbashkët dheme ndihmën e tyre ndërton shkollën e re në mes dy fshatrave.Figura e idealizuar e Afërditës bëri që të bëj jehonë të madhe në qarqet intelektuale dhe kyroman të luaj rol pozitiv në punën pedagogjike të mësuesvë.Biografia e modernistit Esad MekuliLindi: 17 dhjetor,1916,Plavë.Shkollimi:fillorë në Plavë,të mesmen në gjimnazin e Pejës,studimet e larta në Beograd(fakultetine veterinarisë ku edhe doktoron).1941 prill- arrestohet dhe dërgohet në burgun e Gllavnjaçës.Punoi: redactor i revistës shkencore e letrare “Jeta e re” revistës për fëmijë “Gazeta ePionjerëve”,revistën “Përparimi”.Vdes:6 gusht,1993,Prishtinë.Krijimtaria letrare e modernistit Esad Mekuli.Njihet si autor i lirikave refleksive e patriotike.Ishte i inspiruar nga ambienti i vendlindjes ku kishte padrejtsi të shumta nacionale qëushtroheshin ndaj popullit shqiptar dhe mbizotëronte mjerimi social.Krijimtaria tij ndahet në 2 faza :I. Para L.II.BotëroreVeprat :Kangët e rojtarit të hekurudhës (poemë,20 këngë).Sharaxhinjtë (poezi).Me të dëbuarit(poezi).Letra birit të vdekun(poezi).Shqiptari të këndon Metohi(përmbledhje poezish,të mbetura në dorëshkrim).Vjershat: “Okupacioni”, “Kushtrimi”, “Dashunia”, “Pisha në shkëmb”, “Landovicës” si temëkanë : gëzimin për fitore ndaj okupatorëve,dëshira për pavarsi dhe liri.II.-pas L.II.Botërore karakterizon fryma t patosit kolektiv,entuziazmi revolucionar dhe toniagjitues.Poeti shpreh ndjenjën e kënaqësisë për “jetën e re” dhe “lirinë e fituar”,por prezenteështë edhe ndjenja e dhembjes,injoranca,feja dhe protesta ndaj padrejtsive.Veprat:1955-Për ty (libra me poezi).1966-Dita e re(libra me poezi).1971-Avsha Ada(libra me poezi).1973-Vjersha(libra me poezi).1981-Brigjet(libra me poezi). 77
  • Vjershat: “Ashtë ditë”, “Atdheut”, “Edhe na njerëz jemi”, “Shqiptari këndon”, “Liri-nuktë kemi njohtë” – shpreh ndjenjën se me ardhjen e një ideologjie të caktuar në pushtet do tëeliminohen paknaqësitë,padrejtësitë dhe diskriminimet klasore.Poezitë: “I varuni i këndon lirisë”, “Porosia e nanes”, “Dhimbje” -në formë proteste këndonkundër proceseve gjenocidale që bëheshin ndaj shqiptarëve nga ana pushtetit serb.Lirika erotike e modernistit Esad MekuliVeprat: “Andrra e jetës” , “Vejume” , “Dashuria ime” etj.Analiza e poezisë “Dashuria ime”Këndon për një dashuri të dëshiruar me zemër ose të p[ërjetuar,ku me ngjyra emocionueseshpreh xhelozinë e tij dhe e fsheh thellë në zemër.Lirika peisazhisteSipas tij,natyra është vend ku njeriu iu largohet vuajtjeve,brengave të njerëzit e varfër.Janë të shpeshta pamjet piktoreske të Plavës,Bjeshkëve të Nemuna të Rugovës dhe shumëliqenjve,lumenjve,bjeshkëve etj.Veprat: “Mbramja”, “Në natyrë”, “Muzgu në qytet” etj.Analiza e sonetit “Mbramja”Poeti këndon për rrënien e muzgut mbi fshat dhe për qetësinë e thellë të natës që pllakoset mbi“suka e fusha”.Analiza e librës me poezi “Avsha Ada”.Përmban 11 vjersha të cilët janë të llojeve të ndryshme si : elegjiake,sociale,refleksive etj.Psh. Vjersh : “Nata në Madrid”, “Butrinti”, “Kukës i ri” , “Avsha Ada” etj.Në vjershën “Avsha Ada”-poeti flet për një ishull në detin Marmara ku jetojnë turq e grekër,tëcilët kanë probleme të shumta sociale,historike,ekzistenciale të ngjajshme me atë të popullitshqiptar.Këto vjersha,poeti i pasuron me paralelizma e aluzione të shumta historike dhe aktuale qëpërmbajnë mesazhe të rëndësishme.Panoramë e letërsisë moderne botërore.Realizëm rrjedh nga lat.realismus që dmth.realitet,vërtetësi.Realizmi si drejtim u paraqit në vitet 30 të shek.19 në vendet ku ishin të theksuarakundërthëniet shoqërore(let.franceze,angleze,ruse)kurse më dobët në vendet ku është paraqituuniteti kombëtar(let.gjermane,italiane etj).Realizmi përshkruan realitetin e përdishëm njerëzor ndërsa heronjtë paraqiten të të gjithashtresave shoqërore : kurtizana,rrugaçë,oborrtarë dhe jetojnë në locale të ndryshme si :taverna,rrugica,bordello,lokale nate etj.Shkrimtarët nuk iu nënshtrohen ndjenjave dhe pikëpamjeve të veta,sepse e vërteta ështëpreokupim kryesor. 78
  • Realizmi njeh 3 faza: i hershëm që karakterizohet me enigmatikënfabulatikve(Dikensi),komentet moralizuese(Balzaku),digresionet lirike(Gogoli).Realizmi i zhvilluar-personazhi motivohet më shumë sociologjikisht dhe bëhet determinues imarrëdhënieve shoqërore.Në këtë fazë krijojnë vëll.Gorki,Floberi,Thekeri,Turgenjevi etj.Realizmi i lartë- paraqiten format e reja shprehëse si : moralizmi te Tolstoji,problematikaideo-filozofike te Dostojevski etj.Biografia e realistit Honore de BalzakLindi :Tur të Francës 1799Familje: mikroborgjeze,babai bir i fshatarve,e ëma parisieneStudimet: në një kolegj,interesohej për filozofinëKryen studimet për drejtsiNga përvoja e fituar në zyra avokatie, krijoj romanet me episodet mbreslenese nga prapaskenate gjyqsisëVdes :1850.Krijimtaria letrare e realistit Honore de Balzak.Shumë voluminoze,thuhet se “pas Zotit më së shumti ka krijuar Balzaku”.stili i tij shquhet përqartësi dhe precizitetNdahet në 3 periudha : I - zgjat 10 vite,stërvitet në fushën e magjisë së artit ,boton “Shuanët” dhe “Fiziologjia emartesës”II -vitet ‟30 ,boton :Lëkura prej shagreni,Fajdexhiu Gobsek,Evgjeni Grande,,KolonelShaberi,Xha Gorio të gjitha i përmbledh në një tërsi me titull “Komedia njerzore”. III -Vitet ‟40 –përfundon romanet “Iluzionet e humbura” dhe “Shkëlqimi e mjerimi I kurtizanave Komedia njerzore-histori të shoqërisë franceze,strukturë solide me 2500 personazhe. Ndahet në tri seri të mëdha : 1.Studime për zakonet –ndahet në 6 cikle:skena të jetës private,provinciale,parisiene,politike,ushtarake dhe fshatare 2.Studime filozofike-studime nga fusha të ndryshme të mendimit,të fesë,të moralit etj 3.Studime analitike-vetëm vepra me karakter të monografiveAnaliza e romanit Xha GorioTema: prek shtresat e ulëta te popullësisë që si gjithmonë lidershipit shtetëror dhe aristokracisënuk i bënë fare për to.Subjekti: sa bizar aq edhe morbid,veprimi zhvillohet në Paris në nje pansion i së vejës Voker njëlloj vendstrehimi pë të varfrit.Këtu rrefehet për babanë fatkeq,fatkeqsia e të cilit bëhet aq më e madhe sa dhe dashuria ndaj dybijave të tij. 79
  • Xha Gorio dikur tregtar shumë i pasur por tani ka falimentuar sepse shkrin tër pasurinë e tij për timartuar bijat e tij prej nje dere te madhe (njërën e bën baroneshë kurse tjetrën konteshë).Ai ikishte llastuar shumë bijat e tij pas vdekjes së nënës së tyre Anastasinë dhe Delifinen.Vajzat tëcilat nuk pranojnë të atin qe ti vizitoj,ato shkojn dhe e vizitojnë në pansion në at vend te zymte etë pistë,por jo për tu cmallur por për ti zhvatur atij edhe të hollat e fundit që i kan mbetur,vijneme pallavra dhe mirsjellje të rrejshme,babai i mjere nuk do të arrij të parashohë se vajzat e tijnuk do ti shkojnë as në varrim.I vetmi njeri te cili ka humanitet është Ezhen Rastinjak,provincialist që ka ardhur të studjojë nëParis,por njeri pa përvojë dhe do te haste me të verteten e shemtuar se me ndershmeri asgjë nukfitohet dhe ai do ti kanoset shoqerise duke pranuar sfiden e dashurisë nga zonja Nysengen për tehyrë ne rrethin e shtresave te larta.Ai është njeriu i cili aspak nuk kurseu të hollat e tij për varrimin e Xha Gorios ,por ishte dhenjeriu i vetëm që kishte simpati ndaj këtij plaku përderisa të tjeret janë tallur me nëncmim dheurrejtje,ai e përcjell në varr Gorion dhe qan seriozisht nga pikëllimi.Vepra Xha Gorio është shkruar për 120 ditë ,dhe së pari është botuar në Revynëparisiene,kyrevepër e Balzakut dhe njëra ndër veprat më të lexuara të tij.Biografia e realistit Gystav FloberLindi: 12 dhjetor 1821,Ruan ,FrancëFamilja:babai kirurg ,e ëma bijë mjekuShkollimet:të mesmen në vendlindje,1841 në Paris studimet për drejtësi ,pas 2 viteve detyrohett‟i ndërpres për shkak të një sëmundjeje nervoreVdes: 8 maj,1880.Veprimtaria letrare -1835 fillon të shkruaj trëgime e t‟i botojë në gazetat letrare,tregimin e parë e boton në moshën16 vjece .-1839 librin e parë ,novelën filozofike “Smarth”.“Kujtimet e një të marri”është vepër me elemente autobiografike që përkon me periudhen kur udesh t‟i ndërpres studimet për shkak të sëmundjes nervore(ku trajton temën e heroit qëdëshprohet thellë për shkak të nje dashurie ideale e mistike që nuk realizohet dot).- “Nëntor”(roman)-shpreh keqardhjen për lumturinë e shkuar dhe pasionin e zjarrtë përdashurinë fizike ndaj femrës.-“Tundimi I Shën Antuanit”(roman)-gjatë udhëtimeve në pellgun e Mesdheut dhe Lindjenarabe 1849-1851.1862 - “Salambo” (roman historiko-arkeologjik)-grumbullon material pas vizitave tremujore tërrenojave të Kartagjenës, ku ringjallet një kulturë e rrënuar qysh në lashtësi.1877-“Tri tregime”(roman) trajton antikën,mesjetën dhe periudhën moderne.“Edukimi ndjenjave (roman) - tematizohet edukimi sentimental-fiziologjik dhe shoqëror-politiki rinisë franceze si dhe ndikimi i korozionit të kohës mbi iluzionet rinore.Në qendër të romanitështë Frederik Moroja,ai është pjesmarrës i revulucionit që dështon dhe nga ky shkak pësonzgjënjim të thellë,çdoherë që ndërmerr dicka vendimtare në jetë ose ështe e parakohshme ose e 80
  • vonuar asnjëherë në kohë dhe e suksesshme.Labirinthi i qytetit e çon Frederikun gjithmon nëvende të njejta ,prandaj edhe pse roman i udhëtimit të le përshtypjen e qëndrimit në një vend.Analiza e romanit “Zonja Bovari”(1855).Tema: Martesa fatkeqe dhe tradhtia në martesë.Subjekti: Ngjarjet zhvillohen në provincë aty ku konservatorizmi ushqehet me thashetheme e kuliria e individit shihet si krim që duhet dënuar me vdekje.Aty jeton dhe vet heroina e romanit Ema e cila ëndërron për vende të largëta dhe jetë plotaventura,ishte shum e ndikuar nga romanet trivilale me temë dashurie,pranon të martohet meSharl Bovarin(me shpresë se do t‟i përmbushen ëndrrat për një jetë të lumtur joprovinciale).Sharli e adhuronte fuqishëm gruan e tij por njeri me vlera mesatare shfryrjet e tij dashuroreparaqiteshin në orar të rregullt kohe,njeri i mire bashkëshort dhe baba i mirë por të gjitha këtonuk do ta kënaqin shpirtin e shfrenuar të Emës.Ajo një ditë fillon ta jetojë ëndrrën e vet dhe bëhet prishabesë në martesë,tradhtinë e parë që dota bëj do të jetë me Leonin në të cilin dashurohet thellë,njeri mediokër por kjo e përfytyron siburrë të përkryer,mirëpo nuk zgjat shumë dhe ai e lë.Pastaj vjen takimi me Rudolfin të cilit i hudhet në përqafim ngasë pandeh se ai është burri që dota bëjë të lumtur.Mirëpo edhe pse Ema e joshte me bukurinë dhe elegancën e saj për të ajo ishtevetëm një dashnore rasti.Sharli e fal dhe mëtutje e dashuron,Ema bëhet e dëgjueshme ,nënë dhe bashkëshorte emirë,shkon në kishë,mirëpo gjatë një vizite në teatër takohet përsëri me Leonin dhe ato e rifillojnlidhjen e tyre të dashurisë,ajo përsëri fillon ta urrejë burrin ta lë anash fëmijen dhe harxhon paraderi në fund,bie në borxhe të mëdha dhe si e çoroditur kërkon ndihmë nga Leonid he Rudolfi,por të dy i a kthejnë shpinën.Gremiset në një gjendje të rëndë shpirtërore e stresuar hyn në një barnatore dhe para pronaritJustin ha helm arseniku,shkon në shtëpi fillojnë dhembjet në lukth,vjell gjak dhe në mënyrë tëkëtillë e përfundon jetën e saj.Pas vdekjes së saj Sharli ndjehet i pikëlluar dhe i humbur,jeton në modesti me te bijën e tijBertën.Fjodor Mihajloviq DostojevskiLindi:1821,MoskëFamilja: babai nje tiran i vogel,mizor,vritet në rrethana të panjohura,e ëma e shkolluar.Si djalosh i ri kur doli nga bota e errët e jetimores,kaloi vitet e para të jetës bashkë mevëllanë,fëmijëria e tij ishte e fikur tërësisht.Pas kryengritjes në 1848 edhe në Rusi erdhi deri tenjë valë reaksionesh,pushteti mori masa drastike ndaj pjestarëve ku ndër to ishte edheDostojevski,në momentin e fundit të ekzekutimit atij i lexohet një aktvendimi ku dënimi mevdekje i kthehet në 8 vjet burg. Vdes: 9 shkurt 1881Krijimtaria e realistit DostojevskiDostojevski ka regjistër të pasur karakteresh të cilët bartin në vete një shqetsim dhe janë të rrahurnga mjerimi dhe poshtërimet. 81
  • Ai synonte që letërsia e tij të jetë edhe filofozi,politikë,religjion dhe shkencë.Në romanet e tij nuk ka “melodizëm fjalësh” dhe “shkëlqim letrar” por ka begati të zbërthimitpsikologjik.Te romanet nuk ka peisazhe,përshkrimet e natyrës janë të varfëra,kurse interieret të errëta,tëvarfëra siç janë banesat,shtëpitë e ndotura kuartet e lëna pasdore ku jetojnë heronjtë e tij sistudentët e varfër,inelektualët të poshtëruar e të fyer.I urren maniret libreske dhe shablonet,dhe me fjalë karakteristike e zhvillon dramacitetin jetësornë roman.Veprat:1844-“Njerëzit e mjerë” (studim mjeshtror roman me letra që i a hap rrugën e lavdisë)1862-“Shënimet nga shtëpia e vdekur”,përshkruan 4 vitet e dhunshme në Siberi ku kaloi nëshoqëri me hajdutët dhe vrasësit,përshkruan robërine e vet të gërshetuar më tmerr,edhe vetmbreti dënes mbi këtë liber.1866-“Krimi e ndëshkimi”,”Idioti”,”Shpirtat e kqinj” dhe “Kumarxhiu”(vepra te botuara gjatëqëndrimit në vende të huaja).1879-1880-“Vëllezërit Karamazov”(roman)Analiza e romani “Idioti”Përmes kthesash dramatike thekson një varg të tërë çështjeve të përgjithshme etiko-morale dhediskutime për shoqërinë ruse të asaj kohe,heroi i romanit është princ Mishkini,epileptik naiv,nëmënyrë të pakuptueshme dhe si ndonjë i shenjtë,ai mban në vetvete një varg të tërë virtyteshnjerzore:vetëmohimin,sinqeritetin,ndjeshmërinë,gatishmërinë që të sakrifikohet për lumturinë etjetrit.Analiza e romanit “Vëllezërit Karamazov”.Edhe kjo është një vepër me ngarkesë të madhe filozofike dhe me ide qëndrore:shthurja eshoqërisë dhe familjes ruse.Fabula kriminalisitke për vrasjen e plakut Fjodor Karamazov (kuvrasësi nuk dihet një kohë të gjatë) i nënshtrohet zbulimit të karaktereve të tre djemve të tij,tëcilët jo vetëm që ndryshojnë nga vetit e tyre psikike,ato kanë edhe botëkuptime të ndryshme.Krahas Dimitrit –njeri i ndershëm ,i pasionuar dhe gjaknxehtë por i prirur nga vesetIvani –amoralist racional dhe rebel kunder fesëAlosha-moralist i qetsuarDhe gjysmëvellai i tyre ,shërbëtori Smerdjakov,i cili edhe e vret plakun KaramazovZosima- është bartës i pikëpamjeve ungjillore dhe mësues i murgut Alosha.Analiza e romanit “Krimi e ndëshkimi”-1866Tema : Vrasja e fajdexheshës nga studenti Raskolnikov.Subjekti: Edhe ky roman është i ndërtuar mbi fabulën e një vrasjeje.Heroi i romanit ështëstudenti i mjeksisë Rodion Romanovic Raskolnikov i cili ka kryer një krim,ai ka vrarëfajdexheshën me paramendimFajdexhesha është një krijesë e cila jeton mbi fatkeqësine e tjetrit,kurse rethanat në te cilat ështëgjendur Raskolnikovi(varfëria,mjerimi)e kan shtyrë ta vrasë atë me sëpatë.Raskolnikovi mendon 82
  • se njerëzve të jashtzakonshëm çdoherë u është lejuar t‟i crrënjosin parazitët ,të cilët e bëjnëshoqërinë e padrejtë.Nuk kalon shumë kohë dhe Raskolnikovi bindet se ka gabuar rënde,edhe qeniet më të dashurapër të i nëna dhe motra i bëhen të huaja.I izoluar dhe i vetmuar ne konflikte të brendshme me vetveten i a pranon Sonjës se në fakt nuk eka vrarë fajdexheshën por veten,Sonja e bind t‟i dorzohet policisë ,ai i penduar dhe i përulurthellë ,duke kërkuar ngushëllim tek ndëshkimi dhe ungjilli,bie vet në duart e policisëBiografia e realistit Sharl BodëlerLindi: 9 prill,1821,Paris.Familja:babai tij vdes,kur ishte 7vjeç,gjë që e pikëllon shumë.Pas martesës së sërishme të nënës me gjen.Opiku,nga zemra tij zhduket gëzimi dhe jetën e shehsi tërbim,mallkim dhe me përbuzje,ku çdo ditë rritet mllefi ndaj nënës dhe dëshira për tëpushkatuar gjen.Opikun.I përcjellur me ndjenjë vetmie,lëshohet në bohemi,prostitucion dhe bie në borxhe të mëdha.15 mars 1866- viziton kishë,që shembet përdhe dhe ia paralizon gjymtyrët.Vdes: gusht 1867,Bruksel.Krijimtaria letrare e rilindasit Sharl Bodëler.Bodëler është poet,eseist,kritik arti.Vepra tij shënon fundin e romantizmit dhe fillimin e drejtimit të ri-simbolizmit ndërsa poezia tijparaqet pikënisje të poezisë muzikore-shpirtërore.Ishte poet i bashkimit të kundërthënieve: racionalen me iracionalen,nevojën për rend dhe përaventurë,shtysat e errëta të qenies dhe logjikës së fortë.Veprat:1857 – Lulet e së keqes(libër me poezi). Kuriozitete estetike(kritika mbi artin)1841-“Albatros”(vjershë).Arti romantik(kritika letrare).Ditar intim(shënime letrare).Parajsat artificiale(monografi mbi drogat).1869-Splini i Parisit(proza poetike,botuar pas vdekjes).Analiza e librit me poezi “Lulet e së keqes”Ka rrethë 100 poezi,në gjyq akuzohet për imoralitet dhe satanizëm,poeti detyrohet ti cenzurojëdisa poezi.Në vepër menjëherë bie në sy kundërthënia ndërmjet së bukurës që ka symbol lulet dhe së keqesqë ka symbol satanin.Në planin e moralit,vepra është revoltë kundër borgjezisë,ku në poezi janë të pranishëm refuzimidhe kundërshtimi të drejtuar nga ligjet në fuqi,ku edhe qëndron themeli i shoqërisë.Botën e sheh me pesimizëm,me zymtësi,i këndon satanit,dashurive të ndaluara me “gratë emallkuara” jetën e sheh si bashkim të hyjnores dhe satanikës,madhërishmes dhe banales. 83
  • Përmban poezi të shkruara për qytetin,ku i përshkruan rrugët e errëta të qytetit së pari nëpapastërtinë e tij,baltën,pervezitetin që paraqet bukuri e së shëmtuarës dhe për gjendjen emjerueshme të të varfërve,që skamja i ka hedhur rrugëve.Analiza e vjershës “Albatros”.Është krijuar nga një udhëtim në Indi,me çka është mahnitur nga shpendi i detit albatrosi.Me anë të metaforëve,poeti përmes albatrosit gjegjësisht fatit të shpendit krenar e të lirë. Tëkapur nga marinarët ku në kovertën e anijes e përdorin për humor e argëtim,e simbolizon edhekrenarinë dhe tragjedinë e vet ndaj shoqërisë, e cila nuk e pranon, e ngatërron dhe e ngujonpoetin.Biografia e realistit Lev Nikollajeviç Tolstoi.Lindi: 9 gusht,1828,Jasnaja Poljana-Moskë.Familje: vjetër fisnike,mbet jetim në moshën 9vjeçare.Studimet: 1844-regjistron univerzitetin Kazan,ndikohet nga librat e Zhan Zhak Ruso.1847- lë universitetin pa diplomuar.1851- me vëllanë Nikollain,hyn në luftë kundër pushtuesve.1862-martohet me Sonja Andrejevna Behr.Vdes:nëntor 1910,në qyt.Astapovo.Krijimtaria letrare e rilindasit Lev Nikollajeviç Tolstoi.Karriera tij fillon më 1852,krijimtaria Tolstojit kap 16 romane të mëdha dhe numër tëkonsiderueshëm tregimesh.Veprat:1852- Adoleshenca (novel)1854-Fëmijëria(novel)1855-1856 Tregimet e Savastopolit – prezentohen mbresat e luftës së Krimesë.1856-Rinia(novel).1863-Kazakët(novel)1912-Haxhi Murati(novel-flet për carizmin rus kundër popujve të Kaukazit).1863-1869 – Lufta dhe paqja(roman historik).1873-1877 – Ana Karenina(roman).1884-1886-Vdekja e Ivan Iliçit(novel).1889-Sonata e Krejcerit(roman)-flet për shpërbërjen e familjes oborrtare ruse.1899-Ringjalla(roman)1900-Pushteti i errësirës(dramë)1900-Kufoma e gjallë(dramë)Analiza e romanit “Ana Karenina”Ndërtimi: e komponuar në 2 libra(secila ka 4 pjesë). 84
  • Në librin e parë ka 2 veprime paralele që ndodhin njëkohësisht:njëri veprim e përcjellbashkëshorten jobesnike të Kareninit,Anën që e tradhton Karenin dhe martesa e Levinit me Kitinqë përmes martesës dhe familjes vinte te kënaqësia personale.Në librin e dytë : flet për Anën e cila humb kontrollin mbi ndjenjat e veta dhe e dënon Vronskinme çka bën vetëvrasje.Tema:martesa e Anës me Kareninin,tradhtia e saj dhe pasojat nga ky akt.Subjekti: Ana,një grua e arsyeshme,besnike dhe e mençur,martohet me Kareninin të cilët lindindjalin Serjozhin që e dojnë shumë.Ana me pasione të mëdha për të arritur te kënaqësia personale e tradhton Kareninin me kontinVronski me çka humb ndjenjën e realitetit nga dashuria e tepërt ndaj tij,fillojnë problemetmartesore me Kareninin dhe vendos që ta lë atë dhe fëmijën për të jetuar me Vronskin.Pas këtij akti ajo refuzohet nga shoqëria,fillon të ndryshojë bëhet xheloze ndaj Vronskit,dhe nukpajtohet me faktin se ka lënë gjithçka për tu bërë përditshmëri e tij.Ana e dikurshme stabile dhe e qetë,tani bëhet histerike,skeptike që vazhdimisht grindet meVronskin dhe duke mos gjetur lumturinë,bën vetvrasje nën rrotat e trenit duke i shkaktuardhembje Vronskit i cili edhe më tutje ishte i dashuruar në të.Analiza e romanit historik “Lufta dhe paqja”Ndërtimi: përbëhet prej IV vëllimeve.I – Na njeh me aristokratët rusë : Andrea Bollkonski,Ellena Kurgini,Pjer Bezuhovi etj.II – jep skena të kryeqytetit,sidomos të familjeve Bezuhov,Rostov dhe Bollkonski.III dhe IV – jipen përshkrime të luftës së Borodinos,skena nga djegia e Moskës që përmbyllenme një skenë të qetë të familjes Bezuhov.Tema: lufta patriotike e popullit rus kundër ushtrisë franceze të Bonapartës.Ngjarjet janë prej 1805 nga lufta e Borodinos deri 1820 deri te kryengritja e Dekabristëve.Jeta e personazhëve është dhënë bindshëm,portretet janë komplete deri në hollësi ndërsa gjuhaështë karakteristike: një është gjuha e aristokracisë,tjetër gjuha e spahinjve dhe e treta – gjuhafshatarëve.Në vepër nuk ka personazh kryesor,sepse hero kryesor paraqitet vet populli.Personazhët historikë(Napoleoni,Kutuzovi) janë vënë krahas atyre fiktiv të fisnikëve rusë si :Knjaz Andrej Bollkonski – shok i mirë,kritik,racionalist i guximshëm që ngreh moralin eushtarëve në luftë,por plaga në betejë shkakton ndryshime të botëkuptimeve për jetën dhe humbvullinetin për veprime të mëdha me çka bie në depression shpirtëror.Pjer Bezuhovi- i drejtë,joegoist i cili sakrifikon ndjenjat e veta për lumturinë e të tjerëve.Në fillim arsyeton çdo gjest të Bonapartës,por me zhvillimin e ngjarjeve ndërron mendim dhedon të bëjë atentat ndaj Bonapartës për ta shpëtuar Rusinë,por kapet nga armiqtë francezë.Natasha Rostova – me fëmijëri pa brenga dhe e gëzuar në rini është në kërkim të lumturisë sëvet me çka dashurohet në Bezuhovin dhe martohet me të duke arritur lumturinë e jetës.Tushini-ushtar i vogël me vullnet të hatashëm,për të cilin lufta shëndrrohet në lojë,me çkagëzohet dhe enthuziazmohet praën të vdekurve në fushëbetejë ,por më vonë këndellet ngarealiteti – urdhi për tërheqje nga lufta.Ptalon Karataevi- naiv i urtë,i qetë i cili asgjë të mirë nukka parë në jetë të vet dhe të keqen e ka pranuar si diçka shumë normale. 85
  • MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË KATËRT Letërsi moderneModernizmi paraqitet si shkak: i paknaqësisë ndaj krijimtarisë tradicionale, atmosferës së zymtëshpirtërore, etj. Modernistët preokupohen me të qenësishmen, kaosin, gjetjen e njeriut të ri (i cilii kthehet esencës së vet).Drejtimet e modernizmit: futurizmi, ekspresionizmi, dadaizmi, kubizmi, imazhizmi,ekzistencializmi; janë drejtime që shpejt lindin dhe shpejt shuhen (zgjasin pak). Biografia e modernistit Xhejms XhojsLindi: më 2 shkurt 1882 në Dublin.Familja: shumë fetare dhe nacionaliste.Shkollimi: mësimet e para ne një kolegj jezuit(të cilin e braktis për shkaqe financiare),vazhdon shkollimin falas në një kolegj tjetër.1898 regjistrohet në Kolegjin Universitar të Dublinit(studion letërsi dhe filozofi angleze,franceze dhe italiane).Për shkak të kundërthënieve me shoqërinë dhe religjionin më 1902 braktis Dublini dhe vendosetfillimisht në Trieshtë,pastaj jeton edhe në Romë Paris,Zyrih. Zhytet në borxhe pasi ka bërë rreth30 operacione në sy.Vdiq: më 1941.Krijimtaria letrare e Xhejms XhojsËshtë themelues i modernizmit. Përdor “përroin e ndërgjegjes”, teknikë e cila fshin raportinrrëfimtar-lexues, me ç‟rast e bën këtë të fundit të jet protagonist i veprave të tij.1900-Ese për dramën “Fantazmat” e Henrik Ibsen1907-“Muzikë kamertale” (përmbledhje me 36 poezi)1914-“Dublinasit” (përmbledhje me 15 novela)1916-“Portreti i artistit në rini”(roman)1922-“Uliksi”(roman)1939-“Zgjimi i Fineganit”(roman) 86
  • Analizë e romanit “Portreti i artistit në rini”Tema: konsiderohet vepër autobiografike pasiqë përshkruan jetën e Stefan Dedalusit(kryepersonazh) që nga fëmijëria e hershme e gjer në moshën 20 vjeçare, që është krejt e njejtme atë të Xhejms Xhojs.Paraqiten përvojat dhe konfrontimet gjithnjë e më të ashpra me realitetin shoqëror të cilindetyrohet ta braktis për të nisur një jetë të re,me çka edhe përfundon ky libër.Analizë e romanit “Uliksi”Ndërtimi: konsiderohet deri diku vazhdim i romanit “Portreti i artistit në rini”.Vepra ka 700 faqe pasiqë autori paraqet gjithëçka (që nga banalitetet deri te botëkuptimetpolitike, religjioze etj) që ka ndodhur brenda 18 orëve (për këtë arsye libri ka 18 episode) të datës16 qershor 1904.18 episodet janë të ndara në 3 pjesë: I. 3 episode për Stefan Dedalusin, II. 12 episode përLeopold Blumin dhe III. 3 episode për rikthimin e S.D. dhe L.B. nëpër shtëpitë e veta.Uliksi konsiderohet si paralele ironike e Odiseut të Homerit, poashtu edhe personazhet e tijBlumi-Odiseu, Dedalusi-Telemaku, Moli-Penelopa (besnike) dhe si Kalispoja (provokative).Por është quajtur edhe si parodi e këtij epi, psiqë te vepra Uliksi është krijuar një anti-Odise, nukka madhështi por vetëm përshkrime të përditshmërisë.Subjekti: agjenti tregtar, me origjinë çifute L.B. bredh nëpër Dublin duke shkuar në vende tëndryshme dhe duke takuar njerëz të ndryshëm(pjesmarrja në varrim, lindja e një mikeshe,shkuarja me shoqëri të dehurish në shtëpi publike, takimi me S.D. etj)Është i martuar me Molin e cila është me origjinë spanjolle.Moli gjatë ditës pret në shtëpi dashnorin e saj për të cilin L.B. është në dijeni por e miraton nëheshtje pasi edhe ai takohet me një dashnore. Ata kanë një vajzë e cila nuk jeton me ta, kanëpasur edhe një djal i cili ka vdekur.Nga dëshira për të gjetur djalë L.B.(babai fiktiv) takohet me S.D.(djali fiktiv).Stefan Dedalusi është mësues në një shkollë private por atë ditë ai e braktis punën për të bredhurrrugëve të Dublinit, ku edhe e takon L.B., të cilin e zëvendëson me babain e tij pijanec dhebadiavxhi. Libri përfundon me monologun e Molit.Personazhet: gati të gjithë personazhet e XH.XH. janë pasiv me sjellje shumë cikrrimtare dheinstinktive.Leopol Blum: 38 vjeçar, babai me origjinë çifute nga Hungaria.Është një mikroborgjez i sjellshëm dhe i friksuar, i butë dhe i ëmbël, baba dhe burrë ikujdesshëm. Me dhimbje kujton babain dhe e vajton djalin(i vjen keq që s‟lë trashëgimtar).Sipas veprimeve del një mediokër, ka dituri të pa sistemuara dhe është skeptic ndaj fesë.Stefan Dedalus: 22 vjeçar. Kujton marrdhëniet e këqia me babain, farefisin, shokët.Arrogant, tejambicioz, i ftoht dhe i pasigurt.Moli Blum: bëhet e gjallë me monologun e saj(60 faqe).Është një krijesë e paditur, e kufizuar me punë amvisërie dhe me epshe të shfrenuara. Biografia e modernistit Franc Kafka 87
  • Lindi: më 3 korrik 1883 në Pragë.Familja: babai tregtar i pasur çifuto-çek i cili kishte dominim të plotë në familje gjë që ndikon nëkarakterin e Kafkës (inferior, heziton, i pasigurt).Shkollimi:1901- regjistron studimet nga gjermanistika dhe drejtësia.1906- diplomon duke marrë titullin doktor në drejtësi.Aktivitetet:1908-1922- punon në një ent sigurimesh.Vdiq: më 1924 nga tuberkulozi në një sanatorium afër Vjenës.Krijimtaria letrare e modernistit Franc KafkaKafaka është themelues i ekspresionizmit. Ai i ka dhënë vulë rrëfimit modern. Librat e tij flasinpër besimin e humbur të njeriut në njeri dhe mosmarrveshjet me shoqërin. Ato endekonsiderohen enigmatike. Veprat e Kafkës duken si “të pakryera”,jo mirë të komponuara dhe mestil jo të përkryer. Dominante mbetet aftësia e tij për të shpikur situata të padurueshme dhesaktësia rigoroze e përshkrimit të tyre, e jo zhvillimi i fabulës apo analizat psikologjike tëpersonazheve. Koha dhe hapësira e kanë humbur kuptimin .1912-“Përshkrimi i një beteje”1913-“Soditje”1919-“Letër babait”/”Mjeku i fshatit”(përmbledhje me tregime)1924-“Artisti i agjërimit”1925-“Procesi”1926-“Kështjella”1927-“Amerika”1951-“Ditari”Analiza e romanit “Procesi”Tema: është procesiumi i një akuze të ngritur ndaj kryepersonazhit Jozef K. .Subjekti: një mëngjes ende pa u zgjuar nga shtrati i hyjnë në dhomë inspektorë të policisë bashkëme disa nëpunës të vegjël të bankës ku punok J.K., dhe e arrestojnë. Fabula vazhdon mëpërpjekjet e Jozedit për të zbuluar se kush dhe pse e akuzon, a ka ndonjë mënyr për t‟i shpëtuargjyqit, gjurmimet për fajin, arsyetimet për pafajsi, etj. Procesi rrjedh pa zë dhe pandërprerë nëambiente krejt të zakonshme dhe që nuk nxisin dyshime (pansion, bankë, tavane, korridore, etj)Vepra përfundon me ekzekutimin e Jozef K. .Personazhet: nuk ka kurrëfarë kryengritje apo revoltë nga ana e personazheve, ata vetëmpërjetojnë dhe konstatojnë.Jozef K. : është një nëpunës banke . Gëzon respect në shoqëri. Duket se është krenar, por nëshpirt e ndien veten mëkatar (është treguar jokorrekt me femrat dhe i rrept me vartësit e tij).Sillet sikur ka humbur orientimin. Gjurmon dhe analizon veprimet e veta, ku ka gabuar, si tandreq gabimet, etj. Kërkon ndihmë dhe merr shpjegime që nuk e kënaqin. Pa bërë zë(kryengritje) e pranon denimin.Personazhe të tjerë: gjyqtari, komisari, avokati, hetuesi, xhaxhai, prifti, piktori, xhelatët, rojet. 88
  • Biografia e modernistit Ernest HeminguejLindi: më 21 korrik 1898 në Oak Park-Illinois.Familja: intelektuale, nëna e tij ishte e rrept (me çdo kusht donte që Ernesti të bëhejviolonçelist), ndërsa me babain (vetëvrasja e të cilit e traumatizon) kishte marrdhënie të mira.Shkollimi: nuk ka dashur të harxhoj kohë për arsim universitar.Shëtit: Evropën,Amerikën,Afrikën,Kinën.Aktivitetet: ka punuar si reporter dhe luftëtar në: Luftën e Parë Botërore,luftën greko-turke,luftëncivile spanjolle,Luftën e Dytë Botërore.Vdiq: më 1961, duke e përfunduar jetën me vetvrasje nga depresioni i madh.Krijimtaria letrare e modernistit Ernest HeminguejKa shkruar kryesisht në prozë: novela dhe romane. Tematikat e tij sillen rreth njerëzve të “brezittë humbur”,zhgënjimit pas luftrave, etj.1926-“Dhe dielli ngrihet po ashtu“ (roman-zhgënjimi i të rinjëve dhe rënia në depresion nga lufadhe idealet e tradhëtuara)1929-“Lamtumirë armë!” (roman-përfundimi tragjik i dashurisë së oficerit amerikan FredrikHenri dhe infermieres angleze Katerinë Kerkli)1932-“Vdekje mbasdite”1935-“Kodrat e gjelbra të Afrikës”1939-“Kolona e pestë“ (dramë) / “Për kë bie këmbana” (roman)- nga lufta civile në spanjë)1952-“Plaku dhe deti” (roman)Analizë e novelës “Plaku dhe deti”Tema: këtë vepër ia kushtoi pasionit të tij (peshkimit). Tematizohet edhe qëndrimi stoik deri nëfund të luftës.Ndërtimi: ka më pak se 100 faqe. Ndahet në tre segmente përmbajtësore.Subjekti: 1. segmenti hyres-flet për Santiagon (një peshkatar plak i vetëm, i cili për 84 ditë kapeshkuar, pa sukses, në ujrat e rrymës së Golfit), peshkatarin e vogël Manolino,përshkrimi ikasollës së plakut,bisedat e tyre, etj, 2.segmenti kryesor-dalja e Santiagos për peshkim në ditën e85-të me ëndrrën për të kapur një peshk të madh, të cilin pas një lufte të mundimshme e zë dhe elidh për barke. Kur niset nga bregu fillojnë sulmet e peshkaqenëve, me të cilët lufton që ta ruajpeshkun. Pas tri ditë e dy netë luftë me peshkaqenët kthehet në breg me skeletin e peshkut,3.segmenti përfundimtar-plakun e rraskapitur në kasoll e viziton Manolino i cili pandërpre qandhe habitet nga skeleti i madh.Gjuha dhe Stili- një prozë me analiza të holla psikologjike,shprehje të thjeshta, ku mbisundonmonologue i brendshëm,ku ka shumë pak segmente narrative dhe përshkrime.Dallohet rreptësia dhe thjeshtësia përshkrimore.Personazhet- në pamje të parë duken të ftoht. Pa komentuar futet në situate të ndryshmepsikologjike duke zbuluar identitetin e vet. Janë fjalëpak dhe shumica përjetojnë ndonjë traumë(tradhëti dashurie, zhgënjim nga lufta).Na sjell edhe personazhe kurajoz dhe burrëror. 89
  • Santiago- është një plak fillikat vetëm, pa pronë, i varfër, por ngusht i lidhur me detin. Pësondisata të rënda në peshkim por lufton deri në fund. Edhe pas dështimit nuk dorëzohet. Biografia e modernistit Alber KamyLindi: më 7 nëntor 1913 në Mondovi-Algjeri.Familja: e varfër dhe varfëria rëndohet me vdekjen e babait më 1914.Shkollimi: filloren në Balkar, gjimnazin në Algjer, studimet e filozofisë në Universitetin eAlgjerit.Aktivitetet: si student themelon trupën teatrore, punon si dramaturg, aktor, përkthyes;passtudimeve, sa qendron në Algjeri, punon si aktor dhe gazetar.1939- vendoset në Paris ku punon si gazetar.Merr pjesë në Luftën e Dytë Botërore dhe gjatë kësaj kohe themelon gazetën “Lufta”, redaktor isë cilës mbetet dri më 1954.Arritjet: më 1957 merr çmimin Nobel.Vdiq: sëmuret nga tuberkulozi por vdes më 4 janar 1960 në një aksident automobilistik.Krijimtaria letrare e modernistit Alber KamyRomansier, dramaturg, eseist. Krijimtaria e tij lidhet me nocionin e absurdit. Pasqyron problemetdhe situatat morale të njeriut bashkëkohor të shekullit XX.Për kundër ekzistencializmit që thot se për njeriun nuk ka rrugëdalje tjetër veç vuajtjes, Kamyrrugëdaljen e kërkon në një parim aktivist-kryengritja ndaj së keqes.1937-“E mbrapshta dhe e mbara” (libër me ese)1939-“Dasëm” (libër me ese)1942-“I huaji” (roman),disa muaj më vonë “Miti për Sizifin” (ideja filozofike e romanit I huaji)1944-“Keqkuptimi” (dramë) / Kaligula (dramë)1947-“Mortaja” (roman-vlerësohet si Romani më i mirë i vitit)1948-“Gjendje shtetrrethimi” (dramë)1950-“Të drejtët” (dramë)1954-“Vera“ (lbër me ese)1956-“Rënia“ (libër me ese)1958-“Internim dhe mbretëri” (përmbledhje me novela)Analizë e romanit “I huaji”I vogël për nga vëllimi, thjeshtë për nga ligjërimi.Tema: fatkeqsitë e një njëriu i cili i shtyrë nga rrethanat e përfundon jetën si kriminel.Kamy vë në pah situate jetësore, kur ekzistenca e njeriut përjetohet si absurd.Ndërtimi: ndahet në dy pjesë me njëmbëdhjetë kapituj.Subjekti: në pjesën e parë zbulohet jeta e rëndomtë e kryepersonazhit Mërso. Ai gjendet përballësituatave para të cilave ndjehet i pafuqishëm, çka e bën të mos i jap kuptim jetës së vet.Veprimi fillon me telegramin që merr nga Shtëpia e pleqve që e njofton me vdekjen e së ëmës.Këtë lajm ai e prêt me gjakftohtësi, nuk derdh as një pikë lot, fle rrugës për në Marengo (qytetiku gjendet Shtëpia e pleqve), para kufomës pi cigare dhe kafe, kotet, refuzon të shohë nënën për 90
  • herë të fundit, fill pas varrimit shkon të lahet në plash, lëshohet në aventura dashurie me ish-daktilografen e zyrës së tij,etj.Tensionimi dramatik fillon me takimet e shpeshta të Mërsoit me fqinjin e tij Rajmondin, i cilikërkon mendim nga Mërsoi se si t‟i hakmerret gruas që e tradhëton. Një ditë vëllau i gruas sëRajmondit (Arabi) bashk me një shok e përcjellin Rajmondin që t‟i hakmerren për shkak tëofendimit të rënd që Rajmondi ia bën gruas. Një ditë tjetër Mërsoi bashk me Rajmondin i takojnëdy arabët dhe fillojnë të rrihen. Rajmondi do ta vras vëllaun e së shoqes por Mërsoi e bind të mose bëj dhe ia merr revolen. Arabët tërhiqen. Po atë ditë Mërsoi, i shyrë nga të nxehtit shkon tëfreskohet “te shkëmbi praën burimit të vogël”, ku takohet me arabin i cili e nxjerr thikën për tatrembur Mërson, por ky e gjuan katër herë me revole.Në pjesën e dytë të romanit flitet për procesin gjyqsor të Mërsoit ku shpallet për kriminel dhedënohet me vdekje. Poashtu kjo pjesë paraqet rekapitulim të jetës së tij që nga varrimi i nënësderi te vrasja e arabit e parë nga këndi i prokurorit mbrojtës, kryetarit të gjygjit dhedëshmitarëve.Në fillim Mërsoi qëndron indiferent, pas shqiptimit të denimit ai rebelohet, nuk mund të pajtohetme akëtvendimin dhe me vdekjen që ia sjell ai. Pranon se deri më tani për të gjitha çështjet kapatur mendim të gabuar, por pas shqiptimit të vendimit është i preokupuar me dy gjëra: meagimin dhe me lutjen për falje. Tani është aktivisht i motivuar dhe i sigurt në vete.Perzonazhet: janë revoltues dhe kryengritësMërso: përfaqëson njeriun absurd. Nuk është në gjendje t‟i harmonizojë dëshirat dhe mardhëniete tij me shoqërinë. Nuk mërzitet pa shkak për gjëra si: vdekja ,dashuria dhe martesa. Nuk shethipokrizi dhe demagogji. Nuk synon karrierë, nuk vuan nga ambicie të sëmura dhe paragjykime,dhe nuk është xheloz. Te ai shohim “historinë e një njeriu,i cili pa qenë hero,pranon të vdes përtë vërtetën”. Biografia e modernistit Frederiko Grsia LorkaLindi: më 5 qershor 1898 në Fuente Vakueros-Granadë.Familja: bujq të pasur.Shkollimi: 1923-studimet e drejtësisë në Universitetin e Granadës.Aktivitetet: ka formuar trupën teatrore “Barraka‟‟.Ka jetuar në Madrid në “Shtëpinë e studenëtve‟‟(qendër intelektuale dhe artistike ne Spanjë), kunjihet me Salvador Dalin, Rafael Albertin, etj.1936- themeloi “Lidhjen e intelegjencës antifashiste”.Vdiq: më 19 gusht 1936, me pushkatim, si një nga viktimat e para të fashizmit, dhe i digjen libratnë sheshin Karmen në Granadë.Krijimtaria letrare e modernistit Frederiko Grsia LorkaKrijimtaria poetike e LorkësPoezia e Lorkës është e rrënjosur thellë në tokën spanjolle. Ajo sublimon folklorin muzikorspanjoll, fjalën poetike popullore, legjendat dhe gojdhënat, por edhe realitetin e Spanjësbashkëkohore në njërën anë. Është e ndërtuar nga imazhet, ngjyrat, pejzazhet, kundërmimet eAndaluzisë, etj, të cilat paraqiten si simbole dhe metafora përmes të cilave gufojne erupcionezjarri epshesh dhe dridhje. 91
  • Krijimtaria dramatike e LorkësLorka edhe në fushën e dramës mbetet poet. Edhe drama ka të njejtin burim frymëzimi, sipoezia- traditën spanjolle. Në to trajtohen tema e dashurisë dhe vdekjes, si dhe tema nga ekaluara historike dhe aktualiteti spanjoll.1919-“Mbresa dhe pejzazhe” (libër me poezi)1920-“Magjia e fluturës” (dramë)1921-“Libri me poezi” (libër me poezi)1927-“Së pari poezia” (libër me poezi) / Mariana Pineda(dramë)1928-“Romancë cigane” (libër me poezi)1930-“Këpuctarja e çuditshme” (dramë)1931-“Poezitë e Kante Hondos” (libër me poezi)1933-“Dasama të përgjakura” (dramë)1934-“Erma” (dramë)1935-“Vajtimi për Injacio Sançez Mehijas” (libër me poezi)1936-“Këngët e para” / “Gjashtë këngë galiciane” (libra me poezi) Biografia e modernistit Horhe Luis BorhesLindi: më 1899 në Buenos AiresFamilja: intelektuale. Gjushja angleze çka bëri që ai ta mësojë anglishten paralel mespanjollishten.Shkollimi: të mesmen e kryen në Gjenevë (pasi që me familjen jeton në Zvicër nga 1914-1921).Aktivitetet: 1956- profesor i letësisë angleze në Universitetin e Buenos Airesit.1957- ndan çmimin ndërkombëtarë për letërsi, bashk me Beketin.Ligjëron në SHBA, Prais, Londër, Oksford, Kembrixh.Vdiq: më 1986 në Gjenev.Krijimtaria letrare e modernistit Horhe Luis BorhesVeprimtarinë e fillon me shkrimin e vargjeve. Frymëzohet nga hapsira dhe atmosfera e qytetit tëlindjes. Një herë përfshihet në veprimtaritë e poetëve avangardist, por me fillimin e viteve 30-ta,Borhesi i tejkalon shkajsmëritë avangarde për të krijuar “estetikën e intelegjencës”. MotivetArgjentinase, nga mjdisi urban është njëri nga mjetet përmes të cilit ai shprehë vizjonin e vet përbotën. Temat filozofike flasin për kozmosin, kaosin, labirinthin, për prejardhjen e njeriut, temanga përdithmëria, i këndon qytetit, poetëve dhe filozofëve, etj.Është mjeshtër i ironisë dhe ndërrimit të perspektivës.Proza mund të klasifikohet në tri lloje: tregime, parabol dhe ese. Ajo del nga erudicioni i begatëqë ka marrë nga veprat filozofike, historike, psikologjike, etj.Shkruan variantet e veta të teksteve të huaja, gjithmonë duke i cekur burimet.Fikcione: është libri më i vlefshëm me tregime i Borhesit. Përbëhet nga dy përmbledhje:Kopshtivi i shtigjeve të degëzuara dhe Çpikësit. Trajtohen temat si: vdekja, pavdekshmëria,amshimi, koha,kozmosi, etj.Esetë e tij shtrojnë tema të perthithura nga letërsia, historia, teologjia, filozofia. Më të njohurajanë esetë për Homerin, Servantesin, Floberin, Kafkën, etj.1919-“Ritmet e kuqe” (poezi) “Përgjim për Buenos Airesin” (poezi) 92
  • 1925-“Hëna e afërt” (poezi)1941-“Kopshiti i shtigjeve të degëzuara” (tregime)1944-“Çpikësit” (tregime)1929-“Shënimi “San Martin” ” (poezi)1969-“Lavdi hijes” (poezi)1972-“Ari i tigrave” (poezi) Biografia e modernistit Gabriel Garsia MarkesLindi: më 6 mars 1927 në Arakataki-Kolumbi.Familja: u rrit nga gjyshërit pasi prindërit i kishte të varfër.Shkollimi: u shkollu në Barankia, Bogota, Kartahen.1947-studimet në Fakultetin juridik në Bogotë.Aktivitetet: punon si gazetar(1955-Gjenevë, korrespondent i gazetës El Espektador; 1959-NjuJork/Meksikë, korrespondent i gazetës Prensa Latina),në Romë ndjek ligjeratat në Qendrën efilmit eksperimental.Shëtit: Parisin, Çekosllovakinë, Polonin, Bashkimin Sovjetik, etj.Arritjet: 1982-çmimi Nobel, 1971-Universiteti Kolumbia, Nju Jork, e shpall doktor nderi.Krijimtaria letrare e modernistit Gabriel Garsia MarkesE fillon krijimtarinë me shkrimin e tregimeve. Në romanet e tij sintetizohen mitet perditshmeriaaventurat dhe krijon personazhe që jetojnë mes ëndrrës dhe realitetit. Monologu i brendshëm,stili barok, i ngjashëm me romanin kalorsiak spanjoll.“Gjethet e rëna“ (La hojarsca)(roman- shenjon udhëtarët të cilët rrjedhat e kohërave moderne ikanë sjellë në Makondo- për herë të parë i përmendur në prozën e Markesit).1958- “Kolonelit s‟kishte kush t‟i shkruajë” (roman)1975-“Vjeshta e patriarkut” (roman)1985-“Dashuria në kohën e kolerës” (roman) “Gjenerali në labirinthin e vet” ”Njëqind vjet vetmi”Analizë e romanit “Kolonelit s’kishte kush t’i shkruajë”Subjekti: ka qenë i paramenduar të jetë një nga kapitujt e romanit “Moment i keq”. Koloneli plake i varfër që e ka humbur djalin e vetëm në luftën qytetare, e pret letrën me të cilën do të silletvendimi për pensionin e tij si veteran lufte. Letra nuk vjen pasi ka humbur në labirinthin eburokracis shtetërore. Koloneli nuk heq dorë nga pritja dhe lëshohet në iluzione. E vetmja gjë qëka mbetur nga djali është gjeli i aftësuar për luftë, të cilin koloneli e ushqen mirë dhe e përgatitpër përleshje në arenën lokale, ku duhet të fitojë mbi të gjithë gjelat e rrethinës. Vendin e kaplon 93
  • një entuziazëm: gjeli është symbol i shpresës së përbashkët. Përkundër mjerimit dhe urisë,koloneli refuzon t‟ia shesë gjelin një pasaniku.Analizë e romanit “Vjeshta e patriarkut”Subjekti: është vështrimi i autorit për pushtetmbajtësit e egër, të vrazhdë, dinak, të prishur.Përmes gjashtë kapitujve autori paraqet rrëfimin për jetën e një diktatori, i cili me një qeverisjetiranike, e shkatërron vendin duke e future në borxhe. Rikonstruktohet periudha e gjatë eqeverisjes së Patriarkut, aventurat e tij të dashurisë tentimet për grushtshtet, etj. Diktatori vdes ivetmuar në pallatin e tijë ku për shumë ditë askush nuk ka guxuar të hyjë, ndërkaq zogjtëkërmëngrënës e kanë coptuar kufomën.Ideja:pushteti absolute e shkakton vetminë absolute të atij që e posedon.Analizë e romanit ” Gjenerali në labirinthin e vet”Subjekti: është roman historik që bën fjalë për shtatë muajt e fundit të jetës së gjëneralit SimonBolivari,i cili i mundur nga kundërthëniet politike e lëshon pallatin dhe emigron në Santa Marta.Analizë e romanit ”Njëqind vjet vetmi”Subjekti: historia e librit fillon në mars të 1952 gjatë një udhëtimi me nënën në Arackataka, fshatii tij i lindjes. Në këtë vepër përshkruhet ngritja dhe rënia e familjes Buendia dhe e fshatitMacondo, themeluar prej saj në zemrën e Kolumbisë. Gjashtë breza, jetët e të cilëve gërshetohennë Makondo (jashtë botës, mes reales dhe fantazisë, mes së vërtetës dhe legjendës, mes misteritdhe ezoterizmit). Nga kryeplaku i familjes dhe themeluesi i Macondo-s, Hose Arkadio Buendiaderi tek fëmija i fundit me të cilin mbyllet romani kalon një shekull. Duke u martuar HoseArkadio me kushërirën e tij Ursula, të gjashta brezat jetojnë të mbytur nga supersticioni dhe ngafrika e fëmijëve me bisht derrkuci. të pakta janë çastet e lumtura në jetën e Mokando-s, shpeshherë i trazuar nga lufta civile, lulëzimi ekonomik, shfrytëzimi, katastrofat natyrore dheshkatërrimet nga dora e njeriut. Jeta që zhvillohet në faqet e romanit nuk është vetëm ajo e fshatitpor e gjithë Amerikës Latine. Personazhet e historisë janë të shumtë: nipër, fëmijë, vëllezër,me hidhërimet e tyre, ndryshimet e gjeneratave, fantazitë e papërmbushura, vitalitetin e burravedhe mençurinë e grave të Makondos. Derisa arrijmë në fund, ku tërë fshati shkatërrohet nga njëciklon tropikal. Një shekull kohë ka patur në disponim familja Buendia për t‟u përmirësuar, porsupersticionet dhe karakteret e degjeneruara të personazheve pengojnë çdo përmirësim.Shpesh herë personazhet e romanit kanë të njëjtat emra dhe është e lehtë për lexuesintë gabohet.Markesi është pararendësi i “realizmit magjik” në letërsinë latino-amerikane dhe atëbotërore të viteve 900. Biografia e modernistit Petro MarkoLindi: më 1913 në Dhërmi të HimarësShkollimi: filloren në vendlindje, të mesmen në një shkollë tregtare në Vlorë.Aktivitetet: gjatë shkollës së mesme bashkpunoi me shum gazeta dhe revista. Me ndihmën e disashokëve, si:Asim Vokshi, Vasil Shanto, etj, punon në redaktimin dhe botimin e revistës letrare“ABC”. Merr pjesë në luftën qytetare në Spanjë ku poashtu punon për botimin e revistës“Vullneti i lirisë”. 94
  • Vdiq: më 1992 në Tiranë.Krijimtaria letrare e modernistit Petro MarkoNë formë direkte e aktualizoi motivin social, temën e luftës dhe mjerimit. Duhet theksuar se artii tijë pësonte nga ideologjitë dhe tezat utilitariste, gjëra të cilat i shpreh në shkrimet e tij letrare.Veprat e tijë mbeten të zbehta dhe steriotipe. Punimet e para i boton në revistat “Java”, “Ora”,“Demokratia”, ejt. Poezitë e botuara në revista do t‟i përmbledhë në një vëllim, ”Horizont”. Mëse shumti atë e rëndojnë skematizmi në ndërtimin e personazheve, përmbajtjet shabllonike dheangazhimi i theksuar ideologjik.Fjalët në poezinë e Markos janë revoltuese dhe kumbuese, toni është deklerativ dhe sundonshprehja plot afsh për vdekjen e një sitemi të kalbur shoqërorë.Poetika e veprës së Petro Marko ndahet ne dy pjes, të ceilat nuk i përshkon ndonjë prerje eposaçme; dallohen: 1.faza para vitit 1937 dhe 2. faza pas vitit 1937. ”Horizont” (përmbledhje me poezi) 1964-“Rrugë pa rrugë” (përmbledhje me skica dhe tregime-shkruar gjatë viteve 30) 1956-“Hasta la vista” (roman) “Stina e armëve” (roman) “Qyteti i fundit” (roman) “Arë në mal” (roman) “Ultimatumi” (roman) “Shpella epiratëve” (roman për fëmijë) “Guna mbi tela” (dramë) “Niku i Martin Gjinit” (dramë) “Urata, dhia dhe perëndia” (përmbledhje me tregima-trajtohet motive social).Analizë e romanit “Hasta la vista”Tema: është marrë nga lufta qytetare e Spanjës e vitit 1936.Subjekti: paraqitet jeta dhe veprimet e vullnetarëve shqipëtar, heroizmi dhe solidariteti.Përvec këtyre trajtohet edhe motive i dashurisë. Paraqiten tabllo lufte, episode aksionesh,luftimesh frontale, bombardime, vrasje, plagosje, etj. Autori i shpie personazhet e veta në situatetë ndryshme, pa treguar se si reflektohet e gjith kjo në botën shpirtërore të tyre.Ideja: është se njerëzit i bashkon lufta e përbashkët e së keqes. Njëkohësisht autori u ngre njëpërmendore trimave shqipëtarë që vullnetarisht morrën pjesë në luftë.Personazhet: figura qendrore janë Gori Gjinleka dhe Anita të cilët biejnë në dashuri me shikim tëparë, dashuri e cila ndërpritet me kthimin e Gorit në Shqipëri.Gori Gjinleka: paraqitet portreti i tij fizik, është trim,flijohet për shokët e vet, njeri me ideoligjidhe me ndjenja. Për të realizuar idenë e tij është në gjendje ta harroj edhe Anitën që aq shumë edonte.Pucelli: njeri praktik, luftëtar garibaldian me origjinë Italiane, gjithmonë është optimist. Ailufton jo pse e do luftën por pse e do lirinë. Dallohen dialogjet mes Pucellit dhe Xhemal Kadës. Biografia e modernistit Jakov XoxaLindi: më 1922 në FierVdiq: më 1979 95
  • Krijimtaria letrare e modernistit Jakov XoxaXoxa i ka takuar një formacioni stilistik letrar i quajtur “realizmi socialist”, karakteristikë e tëcilit stil është përshkrimi i detajuar.1949-“Novela”1958-“Novela”1964-“Lumi i vdekur” (roman)1971-“Juga e bardhë” (roman)1980-“Lulja e kripës” (roman)Tregimet: “Arka e thyer”, ”Agimi partizan”, ”Kapedani” ,”Gjeti ustai ustanë”, ”I urituri”,”Shembëllimi”, ”Vjeshta e Xheladin Beut”, ”Natë kollozhegu”, etj.Proza tregimtare e Jakov XoxësSipas tematikave që trajtojnë tregimet e Xoxës ndahen në dy dimensione kohore: 1. koha ekaluar (dominon motive social), 2. koha e luftës (theksohet ideja e sakrificës dhe e fitores sëmadhe kombëtare).Për nga nfërtimi ndahen në: 1. tregime të shkurtra me subjekt të thjesht (“Arka e thyer”, ”Agimpartizan”, etj), 2. tregime që anojnë kah novella (“Kapedani”, etj), 3. novelat (“Gjeti ustaiustanë” etj).Vendi ku nodhin ngjarjet në tregimet e tij është Myzeqeja. Autorin e preokupojnë fat ifshatarësisë, problemet shoqërore, padrejtësitë, etj.Analizë e romanit “Lumi i vdekur”Tema: Roman shoqëror ku dëshmohet sprova e njeriut tonë brenda kundërthënieve të mëdhaklasore e shoqërore. Duke përdorur mjete te artit realist autori rrok situata të skajshme historikedhe sociale, nëpër të cilat jeton njeriu ynë i varfër. Jepen gjendja e konflikteve, përpjekjeve përnjë jetë më të mirë e plot aspirata tjera. Në këtë vepër poashtu përfshihet një periudhë e caktuarhistorike (1928-1940). Kjo botë shpaloset nga Xoxa përmes gradacionit, një narracioni të shtruar,shumë përshkrimeve, digresioneve dhe retardimeve.Subjekti: Përshkruhen fatet, raportet konfliktore e historiko-shoqërore të tërë jetës kombëtarepërmes fatit të tri familjeve, me çka ngritet ideja e madhe e qëndresës së fortë ndaj dhunës dhë tëkeqes në përgjithësi. Romani është i shtruar në dy binarë kryesor:1. Fati i familjes Shpiragu. Rrëfimi prap degëzohet në dy linja tjera: vuajtjet e familjes(fshatarësisë) dhe dashuria e Vitës dhe Adilit.- Si pasojë e vërshimit të lumit dhe nga grabitja e tyxharëve kjo familje mbetet pa mjete përjetesë. I shtyrë nga këto rrethana Pilo Shpiragu detyrohet të mbështetet te beu të cilit ia dorëzonedhe vajzën, Vitën, e cila nuk pajtohet me këtë akt të babait dhe për këtë shkak arratiset bashkëme të dashurin e saj Adilin. Pas kësaj Shpiragajt dëbohen duke mbetur pa strehë.2. Vuajtjet e familjes së Koz Dynjasë. Kjo familje përjeton një fat të njejt me atë të Shpiragajveme preteksin se i kanë përkrahur reformat e Fan Nolit, para ardhjes së Ahmet Zogut. Këtupasqyrohet edhe rezistenca dhe kryengritja e kësaj familje ndaj armikut klasor, beut, klerit dheformave tjera të pushtetit shfrytëzues.Romani flet edhe për një fakt historik: atë të ndjekje së Sulejman Tafilit nga monarkia jugosllavedhe vendosjes së tij, bashkë me familjen, në fushat e Myzeqesë.Shpërngulja e familjes Tafili nga Kosova në Myzeqe u bë nga shkaku se Xhaferi, vëllau i vogël iSulejmanit, kishte vrarë një serbomadh pasiqë ai e kishte sharë rënd Xhaferin. I detyruar që t‟i 96
  • ikë denimit familja Tafili migron, në mënyrë që të ruaj vetveten, dinjitetin dhe krenarinë etrashëguar nga të parët.Personazhet: Nuk dalin në skenë me bujë të madhe por rezistojnë në heshtje dhe tregohen tëpërmbajtur. Ata jepen si mëshirim i jetës dhe i imagjinatës.Në këtë roman shohim tipa cinikë dhe të paskrupullt (vëllezërit Gjanica), shtypës dhe intrigantë(Suat bej Vërmodha), injorantë dhe të egër (qahallarët e beut), dallkaukë (Kolë Shpërvjeli),punëtorë e lakmiqarë (Pilo Shpiragu), guximtarë e dredharakë (Koz Dynjaja), sedërtar (SulejmanTafili), romantikë e naivë (Vita), të vrullshëm në ndjenja (Adili).Pilo Shpiragu: Jepen veçoritë e tij fizike, morale dhe psikikeSuat bej Vërmodha: Klasifikohet si personazh negative te i cili personifikohet pushteti i egërklasor i tipit anadollak, poashtu pasqyrohen figura e tij imorale dhe fragmente nga jeta e tij.Kolë Shpërvjeli: Kryeplaku i fshatit. Figurë e ngjashme me Suad bej Vërmodhin. Ai ështëpersonifikim i demagogut, oportunistit dhe konformistit, që përkrah çdo pushtet për të ruajturpozitën e vet.Sulejman Tafili: Nga figurat më të skalitura. Ai simbolizon patriotizmin e shëndoshë popullor.Shquhet për burrëri, urtësi, drejtësi dhe dinjitet të pacënuar në çfarëdo situate që bie.Adili: Djali i Sulejman Tafilit. Shkrimtari e jep si sintezë dhe simbol të guximit dhe bukurisë. Ikundërvihet realitetit të ngryst shoqëror. Provon shumë intriga nga njerëzit, burgoset, merr pjesënë demonstrata kundër Italisë fashiste, etj. Flijohet për dashurinë ndaj Vitës dhe dashurinë ndajatdheut.Vita: Jepet me ngjyra romantike. Besimin dhe dashurinë e saj nuk mund ta pengojë asgjë. Ka njëbukuri të rrallë. Përkatësia klasore dhe dashuria me një kosovar me besim tjetër fetar, janërrethana që e ngatërrojnë fillin e jetës saj. Në çdo hap ngatërrohet nga paragjykimet,thashethemet, xhelozia dhe mëria. Është e gatshme të flijohet për një të nesërme më të mirë,prandaj dhe arratiset bashkë me Adilin, duke mohuar çdo gjë të botës ku jetonte.Gjuha dhe stili: Gjuha popullore dhe ajo e krijimtarisë gojore e përbëjnë burimin e pashtershëmtë këtij romancieri të shquar. Ajo është e gjallë, metaforike dhe emotive. Shpreh të vërtetat e fatitnjerëzor. Jep atmosfera të rënda përmes animizmit. Përdor më tepër aluzionin, metaforën,simbolin, alegorinë dhe ironinë. Një element impresiv në romanet e Xoxës është peizazhi. Biografia e modernistit Martin CamajLindi: më 21 korrik 1925 në Temal i Dukagjinit.Shkollimi: shkollën jezuite në Shkodër, studimet e romantikës në Beograd dhe Romë. Doktoronme temën “Meshari i Gjon Buzukut” ,në Romë.Habiliton me temën “Fjalëformimi në gjuhën shqipe” ,në Munih.Aktivitetet: Punoi në Beograd dhe Romë. Nga viti 1961 vendosë të jetojë përgjithmonë në Munihtë Gjermanisë.Vdiq: më 19 mars 1992 në Munih dhe u varros ne Langrisë.Krijimtaria letrare e modernistit Martin CamajKa botuar 25 vepra të lëmive të ndryshme.1953-“Një fyell ndër male” (poemth)1954-“Kanga e vërrimit” (vjersha)1958-“Djella” (roman) 97
  • 1964-“Legjenda” (vjersha)1967-“Lirika mes dy moteve” (vjersha) “Dranja” (novelë)1981-“Shkundullina” (novelë)1987-“Karpa” (roman)1991-“Pishtarët e natës” (novelë) / “Në hijen e gjarpnit” (vjersha)Tri fazat poetike të Martin CamajtVeprimtaria e Camajt shtrihet në një periudhë kohore pesëdhjetvjeçare dhe realizohet ne poezidhe prozë. Provon disa forma poetike: vjershën,poemthin,tregimin,novelën dhe romanin.Krijimtaria letrare e Camajt ndahet në tri periudha: 1. periudha e fillimeve poetike për ta gjeturfizionominë e vet (deri më 1967), 2. periudha e kuptimësisë dhe shprehmërisë poetike (deri më1978), 3. periudha e thellësisë më të madhe kuptimore dhe e nivelit më të lart poetik. Studiuesi iCamajt, Anton Berisha, thekson se ai dallohet me thellësinë e vrojtimit dhe kompleksitetin eshqiptimit të jetës dhe botës së brendshmë të njeriut tonë.Poezia e Martin CamajtU përkthyr ne disa gjuhë, ndër to: gjermanisht,anglisht,italisht.Ajo kalon vazhdimisht në përsosje. Camaj është poet i pasqyrimit të kundërthënieve, të kontrasitndërmjet të kaluarës së lindur dhe të ardhmes së pasigurtë. Në njërën anë është jeta e egër dheprimitive e malësorit në anën tjetër janë përpjekjet e tij për t‟u përfshirë në rrjedhat e jetësbashkëkohore. Shkruan për dashurinë dhe krenarinë e malësorit për jetë të bujshme, por edhe përdhembjet dhe dëshpërimin e tij.Një fyell ndër male: përmbledhja e parë ku flet për jetën blegtorale, me freskinë e gjallimitmalësor, që është në kundërshtim me ashpërsinë e jetës.Kanga e vërrimit: duke kaluar në klimën e butë fushore, autori shpirtërisht është edhe më ishqetësuar për jetën e bashkatdhetarëve te vet të zhytur në botkuptimin e zakoneve fisnore.Lahuta e vjetër: paraqet shkëputjen nga tradita kreshnike e malsorit ne fusharak e cila nuk bëhetnë mënyrë të natyrshme. Lahuta metaforikisht shërben për të lidhur të kaluarën me të tanishmen.Në hijen e gjarprit: ndahet në dy tërësi Nema dhe Buelli. Paraqitet shqetësimi i autorit për tëkaluarën dhe të tanishmen. Leksema nëma nënkupton brendinë e njeriut, pakuptimësinë,tragjikën që e cilëson botën tonë, etj. Simbolika e buallit degëzohet në disa drejtime, nuk lidhetvetëm me të keqen, por nënkupton edhe përballimin. Bualli ka përmasa demonike dhe konkrete.Përmes poezisë së tij Camaj tenton të ngrit vetëdijen kombëtare.Proza e Martin CamajtShkrimet e para i ka botuar në gazetat: Rilindja, Flaka e vëllazërimit, Jeta e re, etj, kurse libranisi të botoj nga viti 1958.Edhe këtu pasqyrohet jeta e malësorit. Heroi i veprës së tij është vazhdimisht në lëvizje dhe nëkërkim të së panjohurës, duke kërkuar këtë të panjohur, ai vazhdimisht bëhet viktimë e saj. Biografia e modernistit Kasëm TrebeshinaLindi: më 8 gusht 1926 në Berat.Shkollimi: në vendlindje dhe në Normalen e Elbasanit.Aktivitetet: 1942-përfshihet në lëvizjen e rezistencës, nga çka e ndërpreu shkollimin. Studimet enisura në vitet 1948/1949 në Institutin e Lartë të Teatrit “A.Ostrovski” të Shën Peterburgut (përshkak të mosmarrveshjeve politike, nuk i përfundoi kurrë). Largohet nga Partia Komuniste dheLidhja e Shkrimtarëve. 1953-burgoset për herë të parë dhe deri më 1988 u dënua tri herë. 98
  • Jeton dhe vepron në Tiranë.Krijimtaria letrare e modernistit Kasëm TrebeshinaËshtë e shtrirë në tri gjinitë letrare: dramaturgji, prozë, poezi; si dhe letërsi shkencore. Veprat etij i boton pas vitit 1990. Më 1961 i është botuar vetëm vëllimi me poezi “Artani dhe Min‟ja osehijet e fundit të maleve” dhe një përkthim pa emër i Frederiko Garsia Lorkës. Ka botuar njënumër të vogël veprash (18 vëllime poetike, 42 pjesë teatrale, 22 romane e novela, vëllimetregimesh, shkrime politike, polemike e kujtime) por ka 82 tituj në dorëshkrim.1991-“Stina e stinëve” (novelë)1992-“Legjenda e asaj që iku” / “Koha tani, vendi këtu”1993-“Qezari niset për në luftë” / ”Rruga e Golgotës”1994-“Lirika dhe satira” / ”Mekami” (melodi turke)1995-“Histori e atyre që nuk janë”1996-“Hijet e shekujve” / “Ëndrra dhe hija” (dramë) “Tiranozauri” (dramë) “Fshati mbi shtatë kodrina”Krijimtaria e tij ndahet në tri periudha.1.Periudha e parë: Krakteristike për këtë periudhë është novela “Stina e stinëve” dhe romaniepope në pesë vëllime “Kënga shqiptare”. Trebeshina vet këtë periudhë e quan “periudha erealizmit socialist”.Stina e stinëve: Është cilësuar si rrëfim i fëmijërisë në mjedisin shqiptar ku fenomenet reale inënshtrohen përshtypjeve naïve të fëmijës në fazën e pubertetit dhe vlerësimeve serioze.Përshkrimi i ngjarjeve prek tema të ndaluara për kohën: bukuria femërore dhe përjetimi i saj.Trebeshina futet thellë në zonat e përjetimeve të brendshme dhe instinktet njerëzore i ngre nëkult. Ai përshkruan zgjimin e instinkteve mashkullore të kryepersonazhit, Hiqmetit, momente tëjetës në shkollë, në fshat, rrahja e nxënësve mes vete, kafshimi i vajzës nga qeni, zënka meSikun, rrëfimet për xhindët, larja e vajzave në përrua, simpatia e parë, përjetimi i parë seksual,biseda me plakun, lopa e Sofës, dhunimi i Kristinës, vrasja e fshatarëve, poshtërimi i qehajait,pjekja psikike dhe fizike e personazhit, vdekja e babait, vetëdijësimi i personazhit, largimi ngafshati dhe vajtja në luftë. Subjekti përfshihet brenda një vere, por me prapavështrim(retrospektivë) përshkruhen edhe ngjarje tjera.2.Periudha e dytë: Fillon në vitin 1955. Trebeshina bën një kthesë në veprat e tij. Vendos të krijojnjë botë fantastike me personazhe real ose të krijojë botë reale të populluar me fantazma. Të tillëjanë: Odin Mondvalsen, Histori e atyre që nuk janë, Meteoriti i Kotvanit, etj.Odin Mondvalsen: Për ta pasqyruar sa më realisht absurdin shqiptar të shtetit totalitar,Trebeshina shkruan për dhunën dhe “shpërlarjen e trurit” që ushtronte pushteti mbi intelektualët.Subjekti: Kryepersonazhi Odin Mondvalsen një i sëmurë psikik, i vendosur në një spitalpsikiatrik burgu, shpalon botën përshkrimore të kësaj novele.Ka humbur lidhjet me realitetin. Kthehet në botën reale vetëm kur kujton Dashnoren, por vdekjae sajë e kthen përsëri në gjendje passive, indiferente dhe të pa interesuar. Ai nëpërmjet imazheveartistike udhëton në katër anët e botës “duke qëndruar në vend hiç pa lëvizur”. Bashkpersonazhejanë: mjekët, hetuesi, sekretari, policë sekret, gjykatës.Ngjarja ndodh në Mars, ku Odini mendon se ka zbarkuar nga hëna. Aty arrestohet si spiun,merret në pyetje për t‟u zbuluar identiteti i tij. Para personazhëve tjerë flet si i çmendur, por 99
  • guxon të arsyetojë, të shfaq mendime filozofike e të gjykojë. Koha e zhvillimit të subjektit ështëkoha e absurdit komunist.Histori e atyre që nuk janë:Subjekti: është i ndërtuar mbi moralin e prishur të sistemeve shoqërore totalitare. Njeriu i kësajdrame përjeton poshtërime fizike e shpirtërore nga më të ultat, që në fund të arrijë me guximmbinjerëzor të ngritet në shkallën më të lartë të moralit njerzor. Heroi i Trebeshinës është igatshëm të vet shkatërrohet për një pozicion më te lartë të moralit, duke u shëndrruar ngaantiheroi minor në hero tragjik.3.Periudha e tretë: Lufta e trojës, Tiranozauri, MekamiFshati mbi shtatë kodrina (Kapriçio shqiptare): është novela më e ngulitur në traditënshqipëtare por edhe e mbarsur me elementin e absurdit. Tipike e “realizmit simbolik”.Subjekti: përjetimet e Rrapo Hardhisë në formë të një ditari.Ideja: Përmbushja e detyrës jetësore bëhet me kohë, derisa ke fuqi dhe shpirt.Tiranozauri: dramë filozofike, përmes së cilës i bëhet autopsi diktaturës. Paraqitet realiteti ikobshëm me problemet, idetë, mesazhet, kundërthëniet dhe rrëmimin e njeriut në sistemettotalitare.Rruga e Golgotës: është një simvolik e Luftës së Dytë Botërore. Romani thyen kornizat erealizmit socialist. Shpalos një luht të dhimbshme mes dy forcave shqiptare: nacionaliste dheinternacionaliste. Veprimi zhvillohet brenda tre ditëve dhe nxjerr një pamje të L.D.B., që paraqetGolgotën shqiptare prej kohave më të hershme e gjer më sot. Autori përqëndrohet në përshkrimine brendshëm të personazheve, duke e shmangur përshkrimin e jashtëm. Poashtu pasqyronshkatërrimin moral që i shtyn njerëzit të bëjnë krime ndaj të tjerëve dhe ndaj vetes.Personazhet ndahen në dy blloqe: personazhet e thjeshtë dhe të sinqertë , kundër të cilëve janëintrigantët të cilët parapërgatisin pushtetin përbri kufomave pa i vrarë ndërgjegjja.Gjuha dhe stili: Trebeshina është i kursyer në përshkrime, ndërsa del mjeshtri i dialogut dhe inëntekstit, vazhdon të krijojë në traditën e Mitrush Kutelit. Biografia e modernistit Dritëro AgolliLindi: më 1931 në Menkulas, Devoll.Shkollimi: filloren në vendlindje, të mesmen në gjimnazin e Gjirokastrës, studioi letërsi në ShënPeterburg.Aktivitetet: punoi si gazetar në gazetën “Zëri i popullit”, ka qenë Kryetar i Lidhjes sëShkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, 30 vjet deputet në Kuvendin Popullor të ShqipërisëKrijimtaria letrare e modernistit Dritëro AgolliI përket brezit të shkrimtarëve të brezit të dytë të “realizmit socialist”, por Agolli bashkë meKadarenë u desht të krijonin sipas dy metodave: realizmit socialist dhe modernes hermeneutike.Është e shtrirë në disa gjini: poezi, poema, tregime, novela, romane, drama, skenarë filmash.Tematizon jetën e bujkut dhe bariut, fshatarit dhe studentit, malësorit dhe fusharakut, por edhepër nga e kaluara e lavdishme historike e kombit tonë. Përcillet nga kritika letrare, bile kritokohetpër ironi dhe aludime anti-ideologjike.Heroi i tij lirik është malësori i cili jepet pas çdo gjëje të mirë të kësaj bote, por edhe di t‟iqëndrojë ballëlart vdekjes. Ai del si hero i dramës së madhe të së kaluarës shqiptare, njeriu ishtypur dhe i revoltuar, i uritur e i robëruar, i goditur e i pagjunjëzuar, njeriu i parmendës sëdrunjtë dhe i mauzerit, i varfër por me shpirt të lirë dhe krenar, me ndjenja të zjarrta 100
  • atdhedashurie, që shpesh e ka detyruar ta lër parmendën e ta rrëmbej dyfekun. Heroi lirik iAgollit është në kundërshtim, nga njëra anë me elementin e prapambeturisë patriarkale tëtrashëguar nga e kaluara, nga ana tjetër me lakminë e ambiciet dhe me pseudomodernizmin.Është njeri i ndjenjave të shëndosha, që ka për ideal atë që është reale dhe nuk rron as në ëndërr eas në shprea.Në veprat e tij Agolli është një “unë ” ku gjen veten bujku,punëtori,intelektuali,luftëtari,etjLibrat e Agollit u përkthyen në shumë gjuhë botërore. Poezia Proza1958-“Në rrugë dola” 1964-“Zhurma e erërave të dikurshme”(tregime)1961-“Hapat e mia në asfalt” 1970-“Komisari Memo”(roman)1965-“Shtigje malesh dhe trotuare” 1975-“Njeriu me top”(roman)1964-“Devoll-Devoll” 1980-“Trandafil në gotë”(roman)1968-“Mesditë” “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”(roman)1969-“Baballarët” “Hundëleshi”(ose “Kalorësi lakuriq” ,roman)1974-“Nënë Shqipëri” “Dështaku”(roman)1977-“Fjala gdhendë gurin” “Baladë për një grua”(dramë)1985-“Udhetoj i menduar” “Fytyra e dytë”(dramë)1993-“Pelegrini i vonuar” “Mosha e bardhë”(dramë)1995-“Lypësi i kohës”1999-“Fletorkat e mesnatës”.Analizë e romanit “Njeriu me top”Tema: Ka të bëj me luftën partizane.Subjekti: Në qendër të vëmendjes është hakmarrja e kryepersonazhit Mato Gruda, i cili është “nëgjak” me fisin e Fizëve. Një ditë Mato gjen një top të braktisun nga ushtria italiane, të cilin eruan për hakmarrje. Ai pas kapitulimit të Italisë fashiste strehon edhe një ushtar italian,Auguston, të cilin Mato e quan Agush. Prej tij mësohet ta përdor topin. Është kohë lufte. Ikompleksuar nga hakmarrja, Matoja nuk është në gjendje të bëjë dasinë politike. Herën e parëgjuan shtëpinë e Fizëve, por nuk e godet dhe zhgënjehet. Herën e dytë, i zemëruar nga vrasja eshokut të tij Murat Shtagës, Mato lë anash interesin personal para interesave të larta kombëtaredhe i bashkohet partizanëve. Ai e tërheq topin zvarrë deri te vendi ku partizanët i kishin zënëpritën gjermanëve.Analizë e romanit “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”Tema: Është roman satirik i cili vë në lojë byrokracinë, hipokrizinë dhe servilizmin.Subjekti: Regjistrohen deri në hollësi ironike figurat e Zylos, një drejtor i sektorit për çështjekulturore, dhe vartësit të tij Demkës. Kthesë në karrierën e shokut Zylo vjen kur atij i kërkohet tëshpreh pikëpamjet e veta për një pjesë teatrale. Shoku Zylo është një karaker universal që mundtë ndeshet në çdo shoqëri e në çdo epokë. Rrëfimi i romanit është i veshur me humor popullor. 101
  • Personazhet: Ndërveprimi i personazheve është i përafërt me të Don Kishotin dhe Sanço Pançon.Në fillimi është Sançoja që habitet me lajthitjet e të zotit, por në fund ai vet e humbet sensin erealitetit.Zylo: Është një burokrat i qetë e i heshtur. Imponimi i tij bëhet me zë të ulët. Veprimet e tij janëgjithmonë qëllimmbara por e çojnë në gabime qesharake. Ai nuk ka dijeni për sëmundjen që ka,për këtë fakt lexuesit i vjen keq. I vesh vetes atribute të pamerita dhe personalitetin e vet e jetonme seriozitet, ndërsa të tjerët mezi e mbajnë të qeshurën.Demka: është qesharak dhe i mjerë. Dikur njeri me talent, por me kalimin e kohës i nënshtrohetvullnetit të eprorit. Biografia e modernistit Adem GajtaniLindi: më 1935 në Besianë.Shkollimi: filloren dhe gjimnazin në Prishtinë, studioi juridikun në Beograd në fillim, pastaj evazhdoi në Shkup.Aktivitetet: i përkushtohet gazetarisë, punon si korrespondent i Rilindjes nga Shkupi, dhe redakori rubrikës kulturore ne gazetën Flaka. Ka përkthyer vepra nga gjuha maqedone në shqip dhe ekundërta.Vdiq: më 1982 në Shkup.Krijimtaria letrare e modernistit Adem GajtaniVeprimtaria e tij kap 15 tituj. Temat e tij sillen rreth dashurisë për jetën, njeriun, këngën, etj. Nëpoezinë e Gajtanit paraqiten imazhe nga qyteti e fashti dhe hapsirat ku jeton e vepron njeriu ynë.Ndërtimi bëhet me nota të reales, të sociales, dhe aty-këtu, me ngjyrime romantike të së kaluarës.Ka shkruar vetëm një përmbledhje me tregime-“Malbrezet”. Janë 12 tregime të botuara nëpërgazeta e revista gjatë viteve 1959-1963. tregimet ndahen sipas një simetrie: 6 të parave u prinmestitulli Malbrezet e qëndresës, kurse 6 të dytave Malbrezet e dashurisë.Në to shtjellohen subjekte nga Lufta e Dytë Botërore, të përshkuara nga një notë intime erotike.1961-“Drita në zemër”1962-“Dielli i mbramjes,dielli i mëngjezit”1964-“Dryni i heshtjes”1966-“Goca e detit”1968-“Ti këngë,ti zog i largët”1972-“Lule më lule”1973-“As dru,as zog-dashuri”1974-“Unazë”1975-“Në ëndërr kënga”1977-“Amfora e fundosur”1978-“Kuq”1980-“Kënga e mjellmës”1982-“Gejzeri i blertë”1982-“Malbrezat” (tregime) Biografia e modernistit Ismail Kadare 102
  • Lindi: më 28 janar 1936 në Gjirokastër.Shkollimi: Studioi gjuhë dhe letërsi shqipe në Fkultetin e Filologji-Historisë dhe në InstitutinGorki në Moskë.Aktivitetet: punoi si gazetar te “Zëri i popullit” dhe ”Drita”, drejtoi revistën “Le lettersalbanaises”. “Doctor honoris” i Universitetit të Tiranës, të Gjirokastrës e të Prishtinës. Kandidatshumëvjeçar i çmimit Nobel. Anëtar i Akademisë së Skencave të Shqipërisë, i Akademisë sëShkencave të Gjermanisë dhe i Akademisë Franceze të Shkencave Morale.Në fund të viteve ‟90 u largua së bashku me familjen nga Shqipëria dhe u vendos në Paris, pornuk i ndërpreu lidhjet me atdheun.Krijimtaria e modernistit Ismail KadareProvoi shumë lloje gjinishë: poezi-vjersha e poema, prozë-romane, novela e tregime, ese,studime, reportazhe, shkrime për fëmij, pjesë teatrale, etj. E preokupojnë problemet të cilat ikanë edhe populli i tij.Poezia e tij synon simbolin, është e drejtpërdrejtë, e angazhuar dhe hyjnizuese. Ajo hyjnizonhistorinë dhe qëndresën e kombit shqiptar, lavdinë dhe bëmat e të parëve, njësoj siç hyjnizonPartinë dhe veprat e saj, i këndon jetës intime, dashurisë, punëtorit, fabrikave, uzinave, gjithnjëduke i parë në syrin shoqëror. Një burim i pashterrshëm frymëzimi për poezinë e tij ështëperiudha e lavdishme e “motit të madh” me Skenderbeun në krye, gjuha shqipe dhe etnosishqiptar.Proza e Kadaresë përqëndrohet rrethkëtyre temave: liria e njeriut dhe liria krijuese e intelektualittë nëpërkëmbur nga pushtetarët, qëndresa dhe mbijetesa e njeriut, parasëgjithash shqiptar, pastajballkanik, evropian e botëror, pra, universal.Kjo luftë për ekzistencë personale funksionon në dy plane: 1. historik dhe 2. aktual.1. Në planin historik - ka kapur pikat kulminante të historisë së popullit shqiptar.2. Në planin aktual – projekton momente që meritojnë të afirmohen te brezat e ardhshëm.Pikëvrojtimi i Ismail Kadaresë është përqëndruar rreth shtatë periudhave kulmore të historisë sëpopullit shqiptar, çka bën që vepra e tij të ndahet në shtatë rrathë tematikI. Trajton tema nga e kaluara e hershme historike, dhe gërshetohet në paralelizëm me historinë epopujve tjerë (grekët, egjiptianët). Piramida , Përbindëshi , Prometeu , E bija e Agamemnonit ,Eskili, ky humbës i madh , Ura me tri harqe , Kush e solli Doruntinën.1. Prometeu - është një skicë. Përmes saj autori, tashmë i larguar nga poezia deklarative,himnizuese, erotike ; e i kthyer kah proza psiko-analitike; duke shfrytëzuar mitologjinë grekeripunon idenë e protestës, urrejtjes e mosnënshtrimit ndaj diktatorit. Urrejtja që shpreh popullindaj diktatorit është e njejtë si urrejtja e Prometeut ndaj Zeusit.2. Piramida - është roman me 17 kapituj. Autori flet për ndërtimin e “piramidës”, Muzeu iEnver Hoxhës në Tiranë. Është roman historik sepse rrëfen për ndërtimin e piramidës së Keopsitnë Egjipt, por që porosia përcillet me alegori, dhe duhet lexuar si alegori politike.Keopsi ishte betuar se nuk do të ndërtonte piramidë si faraonët e tjerë, por bindet nga kryepriftiHemiunu. Kështu egjiptianët katërmijëvjeçar e gjysëm më parë iu vunë punës në ndërtiminabsurd të piramidës në shkretëtirë, njësoj si shqiptarët e Ismail Kadaresë që përveshën llërët përtë ngritur qindra e mijra bunkerë betoni anembanë vendit dhe një mauzole mermeri për faraonine tyre. 103
  • 3. Përbindëshi - roman i cili u cenzurua për 25 vjet. Në të flitet për përpjekjen tinzare të futjes sëtradhëtisë në një qytet me një furgon të vjetër. Analogjia me Kalin e Trojës është e dukshme, siedhe aludimi në gjendjen politike në Shqipëri.4. Eskil, ky humbës i madh - është studim mbi jetën dhe veprën e dramaturgut të madh tëantikitetit. Në veprën e tij autori gjen edhe shumë elemente nga tradita shqiptare, si besa nëtragjedinë Orestia.5. Ura me tri harqe - roman ku trajtohen përçarjet e feudealëve shqiptar, e cila krijon kushte tëvolitshme për depërtimin e të huajve nga Lindja e Perëndimi. Ngjarja vendoset në shekullin XV.6. Kush e solli Doruntinën - romani ku poetizohet besa e shqiptarëve. Veprimi i romanitshtjellohet në Shqipërinë mesjetare. Kapiten Stresi është i ngarkuar të shkruaj një raport dhe tëmbyll çështjen e ardhjes së Doruntinës nga Bohemia, vdekjes së saj dhe të nënës, dhe hapjen evarrit të Konstandinit. Fjala është për një nënë me nëntë djem dhe një vajzë, të cilën dëshirojnë tamartojnë larg. Nëna nuk bindet deri sa Konstandini i jep besën se do ta sjellë Doruntinën sa herëqë ajo dëshiron. Në luftë vdesin të nëntë djemt. Nëna digjet për ta parë doruntinën, por s‟ka kusht‟ia sjellë. Mallkon Konstandinin e vdekur pse dha besën kur nuk është në gjendje ta mbajë.Konstandini i mbetet besnik fjalës, ndonëse i vdekur,ngrihet nga varri, e shalon kalin, e gjenmotrën dhe ia sjell nënës.autori përcjell mesazhin se: besa si e mund jetën e nënshtron edhevdekjen.II. Tematizohet periudha e mesjetës së vonë me gjithë karakteristikat përcjellëse. Formimi ikombit shqiptar dhe ngjarje tjera historike. Tri këngë për Kosovën, Kështjella.7. Tri këngë për Kosovën - është triptik novelistik i Kadaresë. Ka parasysh Betejën e Kosovës(1389). Kjo ndodhi i ka shërbyer autorit të persiatë rreth mosmarrëveshjes disa shekulloreshqiptaro-serbe. Jepet të kuptohet se në këtë “kolektiv ballkanik” shqiptarët gjithmonë kanë daltë mashtruar dhe janë bërë pre e “dashamirësisë” së rrudhjes së pandërprerë si troje, si etnos, sikomb dhe si qenie njerëzore.8. Kështjella - roman me temë të historisë së popullit shqiptar dhe mitit kombëtar shqiptar-kalasë, si simbol i qëndesës dhe i mbijetesës. Flitet për kështjellën e kohës së Skenderbeut, e cilapa sukses mbahet e rrethuar nga ushtria e Perandorisë Osmane. Si te Gjenerali i ushtrisë sëvdekur, edhe këtu Shqipëria shihet me sytë e një të huaji – pashait turk Tursun Pasha.Skendërbeu është jasht mureve të kështjellës, është strehuar maleve dhe vazhdimisht i vie nëndihmë të rrethuarve duke i sulmuar çadrat e ushtrisë rrethuese të Perandorisë. Kështu ushtria eTursun Pashait nga një ushtri rrethuese kthehet në një ushtri të rrethuar.Ky roman u kuptua si aludim në ngjarjen e kohës, atë të Portës së Lartë me Kremlinin.III. Tematizohen ngjarjet e periudhës së pushtimit osman. Hankonatët, Pashallëqet e mëdha,Komisioni i festës, Nëpunësi i pallatit të ëndrrave, Sjellësi i fatkeqësisë.9. Hankonatët / Breznia e Hankonatëve - roman ku përshkruhet trungu familjar i familjes sëHankonatëve nga Gjirokastra. Vihet në dukje zelli, paragjykimet, konfliktet, rivaliteti, ngritja dhedështimi i kësaj familje në një periudhë dyshekullore.10. Pashallëqet e mëdha / Kamarja e turpit - roman ku përshkruhet personaliteti kontradiktor iAli Pashë Tepelenës dhe etja e tij për pushtet e lavdi. Veprimi i romanit zhvillohet në plankronologjik dhe përqëndrohet kryesisht rreth vrasjes së Ali Pashë Tepelenës dhe sjelljen e kokëssë tij në Stamboll nga Unxh Hatai. Pjesa tjetër e jëtës së Ali Pashë Tpelenës ndërtohet me anë tëprapavështrimit.11. Komisioni i festës - romani ka marr shkas nga ardhja e Mehmet Rashid pashës, më 1830 nëManastir, për t‟i shuar kryengritjet shqiptare dhe shpalli amnisti të përgjithshme. Me këtë rast 104
  • ftoi 500 kryengritës, gjoja për të festuar amnistinë, porn ë të vërtet i vrau të gjithë. Veprimi iromanit ndërtohet nga shikimi i kampit të armikut.Ky roman na porositë që kundër pabesive të armikut duhet patur vigjilencë dhe unitet për tambrojtur lirinë e kombit.12. Nëpunësi i pallatit të ëndrrave / Pallati i ëndrrave - është një roman ku shihet se si njështet totalitar bën kontrollin e shpirtrave, kanalizon opinionin dhe bën shpërlarjen e trurit.Në të përpunohen dy tema kryesore: degjenerimi i Perandorisë Osmane dhe qëndresa e vitaliteti ipopullit shqiptar.Linja e parë e veprimit ndërtohet rreth punës së Mark Alemit në Tabir Saraj, ku ishte caktuar tëmerrej me grumbullimin dhe shpjegimin e ëndrrave të shtetasve të sulltanitLinja e dytë ndërtohet në formë të një polemike shkencore rreth eposit heroik shqiptar dhepozitës që ai duhet të ketë në gjirin e folklorit ballkanik.Vjedhësi i gjumit perandorak është varianti diaboli i këtij romani.13. Sjellësi i fatkeqësisë - roman me temë nga periudha e Perandorisë Osmane, por që aludon nëgjendjen aktuale në Shqipëri. Bën fjalë për shqetësimin e Sulltanit se një gjysmë milioni shtetasetë tij evropiane nuk mbuloheshin me ferexhe. Ai ngarkon Haxhi Miletin që ti sjellë ato nëmalësitë e thella të Shqipërisë. Haxhiu përfundon misionin, por kur kthehet në Orman Çifligarrestohet dhe jetën e kalon në burg. I lihet lexuesit të përfundojë se Haxhiun e zu mallkimi igrave të Ballkanit, apo u bë pre e ndonjë intrige politike.IV. Kap një periudhë më të re. kadare përmbledh veprën letrare që kap gjysmën e parë tëshekullit njëzet. Viti i mbrapshtë, Prilli i thyer, Dosja H, Ardhja e Migjenit në letërsinë shqipe.14. Viti i mbrapshtë - roman që flet mbi ngjarjet e vitit 1914, koha e sundimit gjashtëmujor tëprincit gjerman Vilhem Vid.15. Dosja H - përshkruhet udhëtimi id y studiuesve të huaj Maks Roth dhe Vili Norton, të cilëtvijnë në Shqipëri për të mbledhur dhe regjistruar në gramofon këngë të eposit heroic shqiptar.Hulumtojnë për ndonjë lidhe mes eposit homerik me eposin heroik shqiptar, i cili akomakëndohej nga malësorët shqiptar dhe sllavët e jugut. Ky udhëtim iv ë në dyshim autoritetetshqiptare, sidomos nënprefektin e zonës, i cili angazhon agjentin Dulë Baxhaja t‟i përcjellë tëhuajt. Veprimi zhvillohet në Hanin e Rashtbuallit. Në popull përhapet dyshimi se ata janë spiun.Hani bastiset dhe materialet e tyre asgjësohen.16. Prilli i thyer - roman i cili rrok temën e gjakmarrjes. Përshkruhet me hollësi forca e kanunitnë jetën e malësorëve. Veprimi vendoset në vitet e ‟30-ta dhe ndërtohet në dy linja.Linja e parë flet për një malësor, Gjorg Berisha, i cili është i detyruar nga familja dhe të afërmitta vrasë vrasësin e vëllait të vet nga fisi i Kryekuqes. Krahas tragjizmit theksohet dëshira enjeriut të thjeshtë, si viktimë e kanunit, për ta gëzuar jetën. Shkrimtari depërton thellë nëpsikologjinë e këtij personazhi. Berisha nuk pajtohet me kanunin dhe nuk gjen forcë takundërshtoj e ta dënojë.Linja e dytë është ajo e udhëtimit të çiftit Besian dhe Diana Vorpsi në Malësi në Orosh.Përshkruhet edhe dashuria midis Gjonit dhe Dianës, rrugët e të cilëve kryqëzohen në një pikë,kur Gjorgu shkonte për ta takuar qehajain e gjakut, dhe kur Diana po kalonte muajin e mjaltit nëmalësi të Veriut nga insistimi i të shoqit,shkrimtarit Besian Vorpsi.17. (30.3) Klorësi me skifter - flitet për mënyrën e zhdukjes dhe ekzekutimit të kundërshtarëvepolitik në dy qeveri:fashiste dhe komuniste.Nje arkitekt gjerman,në llogari të italianëveprojekton një bujtinë gjuetie në veri të Shqipërisë ,e cila përveç solemniteteve të rastit do tëkishte edhe një funksion tjetër: zhdukjen e kunërshtarëvë politikë. 105
  • 18. Ardhja e Migjenit në letërsinë shqipe - Kadare duke folur për Migjenin ,flet edhe përperiudhën letrare në të cilën ai ka krijuar, e cila i çeli udhë letërsisë shqiptare duke u larguar ngatradita e romantizmit kombëtar.V. Tema nga Lufta e Dytë Botërore. Gjenerali i ushtrisë së vdekur, Nëntori i një kryeqyteti,Kronikë në gur.19. Kronikë në gur - roman i cili përshkruan ngjarje të Luftës së Dytë Botërore në Gjirokastër.Veprimi projektohet nga pozita e një fëmije. Libri ka 18 kapituj dhe 1 epilog. Mendohet që nëkëtë roman të jenë dhënë elemente nga fëmijëria e Kadaresë.20. Nëntori i një kryeqyteti - në këtë roman përshkruhet lufta partizane për çlirimin e Tiranësnga pushtuesit gjerman më 1944.VI. Janë vepra letrare që i bëjnë jehonë ngjarjeve sociale, politike, ekonomike, kulturore ehistorike të gjysmës së dytë të shekullit XX deri më 1990. Dimri i madh (Dimri i vetmisë sëmadhe), Dasma, Lëkura e daulles, Emblema e dikurshme, Muzgu i perëndive të stepës, Krushqitjanë të ngrirë, Koncert në fund të dimrit, Shkaba, Lulet e ftohta të marsit, Historia e Lidhjes sëShkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, përballë pasqyrës së një gruaje, Ikja e shtërkut, Hija,Pasardhësi, Ftesë në studio, Nga një dhjetor në tjetrin, Pesha e kryqit.21. Dasma - roman i cili i kushtohet temës së përditshmërisë dhe propaganës politike.22. Lëkura e daulles - roman që trajton aktualitetin dhe afirmon normat e reja morale.Bartëse e subjekti është Katrina me dasmën dhe historinë e saj.23. Emblema e dikurshme - roman me temë aktuale, ku shtrohet problem ii gjetjes së naftës nëLindjen e Afërt dhe lufta mes Izraelit dhe shteteve arabe. Bartës i veprimit është gjeologuBardhyl Krasta, i cili përfaqëson njeriun me karakter të fort dhe këmbngulës në punë dhe për tazbuluar të vërtetën.24. Dimri i madh - është variant i zgjeruar i romanit “Dimri i vetmisë së madhe”, kupërshkruhen ngjarjet e vitit 1960-1961. Është viti i prishjes së marrdhënieve mes Shqipërisë dheBashkimit Sovjetik, me ç‟rast ndërpriten marrdhëniet ekonomike e politike dhe shumë studentdetyrohen t‟i ndërprejnë studimet. Veprimi i romanit vendoset në Kremlin dhe Tiranë dhe bartësi veprimit është gazetari Besnik Struga. Ai ngarkohet ta shoqërojë delegacionin shqiptar, sipërkthyes në Moskë.Lëndën e këtij romani Kadare e herri nga procesverbalet e bisedimeve dhe nga kujtimet e EnverHoxhës, portreti i të cilit është shumë lajkatues në këtë roman, çka bëri që të forcohej pozita eKadaresë në parti.25. Muzgu i perëndive të stepës - roman ku përshkruhen vitet e Kadaresë si student në InstitutinGorki, para prishjes së marrdhënieve sovjete-shqiptare. Paraqet degjenerimin e sistemit rus dhehistorinë e dashurisë së një studenti shqiptar me një ruse.26. Krushqit janë të ngrirë – roman kushtuar statutit të Kosovës në Jugosllavi. Veprimi iromanit zhvillohet në Kosovë, ku ishte vendosur shtetrrethimi si rezultat i demonstrative të mars-prillit të vitit 1981. autori niset nga mitologjia shqiptare për të përshkruar proceset e montuarapolitike, arrestimet, burgosjet, vrasjet. Në epiqendë është jeta e Teuta Shkrelit , mjeke kirurge nënjë spital të Prishtinës. Ajo në punë ballafaqohet me një varg intrigash dhe inkriminimesh.Ndodhet në një udhëkryq, dhe zgjedh të ndjekë rrugën e besnikërisë ndaj popullit të vet e ndajprofesionit, në vend të besnikërisë pasive ndaj shtetit.27. Koncert në fund të dimrit - roman ku pasqyrohen ngjarjet e vitit 1978, në kohën e prishjessë marrdhënieve mes Shqipërisë dhe Kinës. Personazhet janë të njejtë me të romanit Dimri imadh, vetëm tani janë 17 vjet më të vjetër. 106
  • 28. Shkaba - roman që flet për qytetthin e imagjinuar e të lënë pasdore dhe një kafebar tërrezbitu, ku janë mbledhur “të rënët”, ”të rrëzuarit”,”të zbriturit”29. Lulet e ftohta të marsit - roman ku trajtohet motive i hakmarrjes. Pikënisje e romanit ështëmitologjia përrallore e djalit gjarpër- dy formave të jetës. Veprimi zhvillohet rrethkryepersonazhit Mark Gurabardhi, piktor dhe dashnor i modeles që pikturon.30. Përballë pasqyrës së një gruaje titull i 3 romaneve: Kalorësi me skifter, Historia e Lidhjessë Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë,përballë pasqyrës së një gruaje, Ikja e shtërkut.31. (30.1) Historia e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptar,përballë pasqyrës sënjë gruaje - roman i cili sjell para lexuesit mënyrën e funksionimit të LShASh, levë e PPSh derimë 1990. përshkruhen shkrimtarët e realizmit socialist, të cilët janë prirur për shpinëkërrusje dhemiratim pa diskutim të çdo vendimi që vinte nga lart, port ë zellshëm në thurrjen e intrigave nëkurriz të kolegëve. Përballë tyre qëndron prostitute, tek e cila shkrimtarët kthejnë pas çdombledhje dhe joshen nga bukuria e Margaritës, e cila nuk çan kokën për plenume e kongrese, porvetëm për mijralekëshin e shfryerjes së epsheve. Kadare tallet me të gjitha breznitë eshkrimtarëve dhe artistëve, pa përjashtuar edhe veten.32. (30.2) Ikja e shtërkut - roman kushtuar Lasgush Poradecit. Përshkruhet fat ii gjeniut në njëshoqëri diktatoriale. Në roman ndeshen diktatori me poetin.33. Hija / Shënime të një kineasti të dështuar - subjekti i romanit ndërtohet mbi përpjekjen enjë kineasti francez që dëshiron të bëj film mbi Shqipërinë dhe shqiptarët e periudhës së EnverHoxhës. Jepen përshtypje të kineastit gjatë qëndrimit në Shqipëri.34. Pasardhësi - roman që sjell në kujtesë një nga enigmat më të mëdha në historinë eShqipërisë, vdekjen e mistershme të Mehmet Shehut, pasardhës i Enver Hoxhës, trupi it ë cilit ugjet me një plumb në zemër natën e 13 dhjetorit në dhomën e tij të gjumit.35. Ftesë në studio - përmbledhje me 32 vjersh, disa përkthime nga autorë grekë, kinezë, frengë,rumunë, rusë; si dhe një radhë refleksionesh për artin dhe kulturën e asaj kohe.36. Nga një dhjetor në tjetrin - roman ku autori shpreh impresionet e veta për gjendjen eShqipërisë nga dhjetori 1989 deri në dhjetorin e vitit 1990.37. Pesha e kryqit – roman ku zbulohen ankthet dhe vuajtjet e intlektualëve në regjimin Stalinisttë Enver Hxhës. Është vazhdim i Ftesë më studio, dhe bashk me Nga një dhjetor në tjetrin,paraqet një lloj trilogjie politike letrare.VII. Lënda e romaneve te këtij rrethi është ekzili i shqiptarëve. Jeta, loja dhe vdekja e LulMazrekut.38. Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut - roman që trajton temën e arratisjeve pas vitit 1990,kur njerzit iknin dhe vriteshin në kufi. Romani është përshkruar me groteskë, humor të zi etragjizëm, realizëm magjik ballkanas, shqiptar e universal. Dialogjet janë të gjalla.Ismail Kadare në studimet e tij përpun çështjen e letërsisë gojore shqiptare, sidomos të baladavedhe eposit heroik shqiptar. Më të njohura janë Autobiografia e popullit në vargje, Mbi episodin ekreshnikëve.Analiza e romanit “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”Tema: qëndresa e popullit shqiptar në ndeshje me një ushtëri pushtuese dhe fat ii kobshëm i kësajushtrie në truallin shqiptar. Trajtohen edhe tema nga përditshmëria.Subjekti: Kjo vepër konsiderohet kryevepër e prozës shqiptare të realizmit socialist.Shtjellohet ardhja e një gjenerali dhe një prifti në Shqipëri, për t‟i mbledhur eshtrat e një ushtrietë vrarë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ata kalojnë nëpër vise të ndryshme të Shqipërisë të pas 107
  • njëzet vjetëve paqe. Ardhja e tyre u kujton banorëve ushtarët e vrarë, por edhe baballarët, nënat,vëllezrit, motrat dhe shokët e rënë nga dora e ushtarëve të këtyre dy ushtarakëve. Gjenerali mepërcjellësin e tij gjurmojnë nëpër tokën shqiptare, ku i presin vendësit mikpritës, të cilët e dinë seata janë oficerët që para njëzet vjetësh u sollën fatkeqësi dhe shkatrrime. Gjenerali ka pritur tëtakoj njerëz të egër e barbarë, por ngjet e kundërta, sa më shumë njef popullin shqiptar, aq mëshumë ka dashamirësi dhe vetkritikë.Personazhet:Plaka Nicë: personifikon nënat e martirizuar dhe urrejtjen e pashuar të popullit ndaj agresovrëve.Në gjestin simbolik të hudhjes së eshtrave në këmbët e gjeneralit, gjykon dhe ekzekuton deniminpër kolonelin Z.Gjenerali: është prototip i ushtarakëve me dëshira për pushtime. Ai është në konflikt të mprehtëme popullin shqiptarë. Vjen në Shqipëri me krenari, por krenaria dhe solemntiteti e lënë shpejt.Ai provon se sa e rëndë është të ndeshesh kudo me disfatën e turpshme, dëshmit e së cilës imbledh nëpër mijëra thaës najloni. E trondit fund ii hidhur dhe qesharak i armatave “tëpathyeshme”, të cilat u katandisën të ruanin pulat nëpër shtëpitë e fshtatarëve shqiptarë, dukebërë “leckë” dinjitetin e Italisë pushtuese.Prifti: paraqet tipin tjetër të armikut të egër të popullit shqiptarë. Ai u pasqyrua në karakter tëgjallë me ngjyra psikologjike. Prifti e shoqëron gjeneralin jo vetëm si fetar, por edhe si specialistpër çështjet shqiptare, që zotëron mirë gjuhën shqipe dhe hiqet si njohës i së kaluarës,psikologjisë dhe mentalitetit shqiptar. Gjykimeve të tij për shqiptarët, traditat dhe zakonet e tyre,mundohet t‟u vërë një bazë filozofike.Koloneli Z: mbetet si një personazh fantazmë, përmendet shpesh, por s‟del asnjëherë, veçse nëfund shohim eshtrat e tij në një thes të vjetër. Ai ka vrarë burrin e plakës Nicë dhe ia ka dhunuartë bijën katërmbëdhjetëvjeçare.Koloneli Z realizohet në dy plane: përshkrimi i nënës së tij e nxjerr si zemër të mirësisë. Ndërkaqpërshkrimi i plakës Nicë nxjerr në pah anën e vërtetë të njeriut bishë, edhe për shqiptarët edhepër ushtarët e tij, si komandant i “Batalionit blu” që ishte. Biografia e modernistit Anton PashkuLindi: më 8 janar 1937 në Grazhdanik, Prizren.Shkollimi: filloren në vendlindje, të mesmen në Prishtinë.Aktivitetet: gazetar, më vonë edhe redaktor i rubrikës së kulturës dhe redaktor i botimeve, nëRilindje.Vdiq: 1 nëntor 1995 në Prishtinë dhe u varros në vendlindje/Krijimtaria letrare e modernistit Anton PashkuAnton Pashku konsiderohet themelues i letërsisë moderne shqipe. Ka shkruar tregime, një romandhe dy drama. Temat e tij ngrihen mbi tabanin e letërsisë dhe historisë kombëtare. Pashku nuk elufton mitin, por e afirmon dhe krijon mite të reja. Në tregimet e tij dallohen tre rrathë tematik:dashuria, vetmia (ku shprehet dhembja për përmbysjen vlerave morale të njeriut) dhe dhuna(përshkruhet dhuna e luftës dhe shprehet qëndrimi injorues i autorit ndaj dhunës nëpërmjetironisë,humorit të zi dhe groteskës).Analizë e romanit “Oh” 108
  • Në këtë roman komunikojnë koha aktuale, koha mitike dhe një kohë e ardhme si utopi negative.Romani “Oh” ndihmoi shprishje e konvencave tradicionale të ndërtimit të rrëfimit në prozëntregimtare dhe ndërtimin e figurshëm të realitetit përshkrimorë. I mungojnë shumë karakteristikatë prozës rrëfimore klasike: fibula, lidhja syzheore, rrjedha njëdimensionale e rrëfimit,këndvështrimi i fiksuar i autorit, kategoria e mirëfiklltë e kohës. Romani është i shkruar në vetëne parë. Rrëfimi i ngjarjeve strukturohet si dialog i Burrit-rrëfimtarit me bashkëbiseduesen “epranishme”.Dallojmë dy kohë: kohën e personazhit-subjektive (koha e ndodhive të romanit, e gjatë 1 ditë)dhe kohën e botës rrëfimore të romanit-objektive (koha e ndodhirave në botën romaneske, që kapperiudhë kohore dymijëvjeçre).Romani “Oh” është roman “hermaetik”, apo antiroman.Subjekti: Njeriu i vetmuar, në dhomën e errët, është kredhur në mendime. Në dhomë është gruajapor ajo nuk merr pjësë në shqetësimin e tij.Tragjika dhe absurdi dalin në Iliri dhe manifestohen përmes tradhëtisë, vrasjes, e vëllavrasjes,shpifjeve. Ato përsëriten edhe në periudhat e mëvonshme historike.Ideja: Me anë të këtij romani autori synon ta godasë vetëdijen kombëtare.Analizë e dramës “Gof”Subjekti: Ngjarja e dramë vendoset në vitin 1939, në kohën e pushtimit fashist në Shqipëri.Autori veçon tri veti reagimesh individuale: Lulashin, Luluan dhe Lulanin. Kur pushtohet atdheuata mbesin të ngujuar në një shtëpi të braktisur dhe aty reagojnë secili në mënyrën e vet. I pariështë në agoni, i dyti i dehur dhe i treti lucid. Personazhet denoncojnë njëri-tjetrin për ligësi dhezihen për të gjetur shtegdalje. Biografia e modernistit Azem ShkreliLindi: më 1938 në Shkrel, Rugovë.Shkollimi: filloren në Nakëll të Pejës dhe Haxhaj të Rugovës. Normalen dhe studimet në Degën eGjuhës dhe Letërsisë Shqipe në Fakultetin Filozofik të Prishtinës.Aktivitetet: gazetar në “Rilindje”, drejtor i Teatrit Popullor Krahinor, kryetar i Shoqatës sëShkrimtarëve të Kosovës, kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Jugosllavisë, drejtor i Kosova-Filmit në Prishtinë.Vdiq: më 27 maj 1997 në varrezat e Prishtinës.Krijimtaria letrare e modernistit Azem ShkreliKa shkruar poezi, proza, drama, skenarë filmash. Poezia1960-“Bulëzat” 1961-“ Karvani i bardhë” (roman)1963-“Engjujt e rrugëve” 1997-“Karvani i bardhë-i riu” (roman)1969-“E di një fjalë prej guri” 1965-“Sytë e Evës” (tregime)1977-“Nga bibla e heshtjes” / “Vjersha” 1968-“Fosilet” (dramë)1981-“Pagëzim i fjalës” 1983-“Varri i qyqes” (dramë)1986-“Kënga e hutinit”1990-“Nata e papagajve” 109
  • 1993-“Muri përfundi shqipeve” / “Shtatë nga ata”2001-“Rrënjë të gurta”PoeziaDallohen tre rrafshe tematik, të cilët nuk bëjnë ndonjë dallim të prerë: lirika e dashurisë,atdhetare dhe refleksive.Në poezinë e Azem Shkrelit bashkëjetojnë dy tema kryesore: tema e lirkës subjective dhe tema epeizazhit natyror e shpirtëror të ambientit shqiptar.Ditët e rinisë e të fëmijërisë i sheh si bukuri të vendëlindjes. Këto venerime më pas do të kthehennë vrojtime kundër shkaktarëve të prishjes së paqes.Ndihet një ndikim i fortë i “poetit të mjerimit”.Poeti ndjen nevojë t‟i drejtohet bashkëkohësisë për rolin që duhet të ketë ndaj brezave tëardhshëm, ta zgjojë ndërgjegjen, urtinë njerëzore për paqe.Analizë e romanit “Karvani i bardhë”Tema: Është një realizim kompozicional që shmang klishetë e deriatherëshme dhe një sintezëmes romanit të personazhit dhe romanit psikologjik. Shkreli me këtë roman i bën portret DylMehmetit, një malësor Rugovas. I bindur për drejtësinë e veprimeve të veta është kundërndryshimeve.Parimi dhe vlera e tij jetësore është vdekja burrërore nga plumbi i pushkës.Subjekti: Ngjarja vendoset në Rugovë. Romansieri zbulon madhështinë e rrejshme tëprotagonistit.Dyl Mehmeti personazh gjysmëlegjendar që ka pirë ujë dhe gjak malesh, zbulohet si njeri që nukka dashur t‟i ndërroj flamujt sipas motit. Mirëpo, pikërisht i biri, Shpendi, është aty për tapërkujtuar të atin se koha e Dyl Mehmetëve ka perënduar. Dyl Mehmeti do ta ndjej veten tëthyer, port ë papushtetshëm dhe do t‟ia marrë vetes jetën.Jeta do ta vazhdojë rrjedhën e vet në vazhdën e re, me Shpendin, i cili është i vetëdijshëm se meluftën e fundit “as toka, as njerëzit nuk janë më ata që ishin”.Te romani “Karvani i bardhë”, Dyl Mehmeti pastrohet nga shpifjet dhe sajesat e kohës.Ideja: Lufta që fitohet doemos vjen nga një varg betejash të humbura.Me këtë roman Shkreli synon ngritjen e vetëdijes së njeriut, e veçanërisht atij shqiptar.Përshtatja për skenë e këtij romani është dama Fosilet.Analizë e dramës “Varri i qyqes”Është e ndërtuar mbi bazën e tregimeve “Sytë e Evës” dhe “Helmeta”.Subjekti: Gjergji bashkë me Marinë, duke kaluar pran varrit të të birit Gjinit, që kishte rënë nëluftë. Gjergji vret mendjen: ku dhe si i vdiq djali? Frikohet mos ka vdekur si qyqar.Maria është e vetmja dëshmitare e vdekjes së mistershme, e cila tregon ngjarjen, pas shumëvitesh insistim nga ana e Gjergjit.Kullën ku ishte ngujuar Gjini partisan e djeg armiku. Pas disa ditësh te vend ii kullës gjenden dypalë eshtra. Njëra palë e Gjinit, tjetra e gjermanit. Askush nuk e di se cilat të kujt janë, prandjavarrosen pranë njëri-tjetrit. Gjergjin e mundon fakti se varri i Gjinit del me eshtra të përzier, pravarr i qyqes. Dyshimin e shton e dhëna se Gjini ka bërë dashuri me vajzën e Aleksit, dashuri kjo 110
  • që shenjëzon bashkëjetesën e njerëzve me përkatësi të ndryshme kombëtare. Këto dilemma ebëjnë tekstin të ndërlikuar. Bëhet fjalë për tre, të zhdukur, kurse në hirin e kullës zbulohen vetëmdy palë eshtra.Çka fsheh Maria? Biografia e modernistit Ali PodrimjaLindi: më 1942 në Gjakovë.Shkollimi: filoren dhe gjimnazin në vendlindje. Studioi gjuhë dhe letërsi shqipe në Universitetine Prishtinës.Aktivitetet: punoi në gazetën “Rilindja”, bashkëpunon me të gjitha gazetat dhe revistat shqipe,është anëtar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.Krijimtaria letrare e Ali PodrimesVargu i tij orientohet drejt simbolit e alegorisë.Poezia e tij është poezi lirike e frymëzuar nga problemi i ekzistencës së popullit shqiptar, e lidhurthellësisht me fatin historik e politik të njeriut shqiptar.Përpunon tri fusha tematike, të cilat i përgjigjen tre faktorëve: dy janë të jashtëm-të huajtë (njëriështë fqiu pushtues, i cili me vete sjell dhunë; kurse tjetri është i trupëzuar në indiferencën dhedyfytyrësinë e Evropës plakë) dhe një i brendshëm (që janë puthadorët, gjarpërinjtë, kameleonët,minjtë, ushujzat e larot e tyre, të cilët për një rrotë veture-thotë poeti,shesin fatin e kombit.).Përballë të këtyre tri kategorive të së keqes Ali Podrimja vendos qëndresën heroike shqiptare.Në veprimtarinë e tij dallohen tri faza krijuese: nismëtare, të formimit e të kalitjes dhe fazën epjekurisë artistike.I. Thirrje, Shamijat e përshëndetjeve, Dhimbë e bukur. Në këto vëllime autori është i magjepsurnga e kaluara historike e kombit. Preken edhe probleme si: mërgimi politik dhe ekonomik,problemi social, i punës, etj.II. Sampo, Torzo, Folja, Credo, Sampo 2, Drejtpeshimi, Lum Lumi. Autori është gjithnjë ipreokupuar me fatet e kombit dhe të Kosovës. Në këtë fazë gërshetohen përjetimet intime tëpërditshmërisë së poetit. Shprehja poetike e Podrimes pasurohet edhe me ironi dhe groteskë.Lum Lumi - përmbledhje me poezi. Poeti është i preokupuar me problemin e të keqes në histori,me çka dëshmon se ajo nuk është zbulim i të sotmes, por trashëgim nga lashtësia. 111
  • Të jetosh - Shqetësohet për dekadencën morale të njeriut në ditët e sotme. Podrimja është iprirur drejt dëshirës për krijimin dhe afirmimin e mitit të qëndrueshmërisë.Të keqeno - i kushtohet motivit të dashurisë.Nuk kam bërë kurrgjë për Lumin - është karakteristike për pleksjen e personales dhekolektives në një ind të vetëm. Autori e ndjen veten të fajshëm se nuk ka bërë të pamundurën përLumin, të birin, edhe pse është përpjekur të bëjë gjithçka që është e mundshme. Ky është edhenjë qortim i prindit, i cili kurrë nuk kënaqet me ato që ka bër për pasardhësin e vet.III. Fund i gëzuar, Zari, Në bisht të sorrës, Buzëqeshje në kafaz, Burgu i hapur, Harakiri, IshulliAabania, Dielli i zi, Libri që nuk mbyllet.Fund i gëzuar - e kaluara jepet përballë të sotmes. Përmes të kaluarës poeti synon të ndikojë nëtë sotmen dhe të ardhmen. Objekt trajtimi janë fati, krenaria, drama dhe tragjika e popullitshqiptar, e njeriut tonë në histori. Poezi1961-“Thirrje”1963-“Shamijat e përshëndetjeve”1967-“Dhimbë e bukur”1969-“Sampo”1971-“Torzo” / “Hija e tokës”1973-“Foleja”1976-“Credo”1978-“Poema”1980-“Sampo 2”1981-“Drejtpeshimi”1982-“Lum Lumi”1988-“Fund i gëzuar”1990-“Zari”1994-“Në bisht të sorrës” / “Buzëqeshje në kafaz”1998-“Burgu i hapur”1999-“Hrakiri” / “Ishulli Albani”2000-“Dielli i zi”2001-“Libri që nuk mbyllet” 112
  • 113