SlideShare wird heruntergeladen. ×
• LIRIDON   SULEJMANI   • HEROLI ND   OSMANI   • DUGAGJIN      LATIFI  • QAMIL   AVDILI      • FATLUME   AVDIU      •   FI...
Parathënie :I dashur lexues , në dorë ke skriptën e përpiluar nga një grup nxënësish maturantë. Në vitin ekaluar pra në vi...
MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË PARË                             LETËRSIA E VJETËR SHQIPTAREFillon në shek. XVI (Marin Barlet...
BIOGRAFIA E HUMANISTIT MARIN BARLETILindi: (1460-1463), Shkodër ( sipas dok. në noterin e Padovës, dhe nga një testament I...
BIOGRAFIA E HUMANISTIT GJON BUZUKULindi : nuk dimë asgjë, për vendlindjen, sipas Norbert Jokli (austriak) dhe Marko La Pia...
KRIJIMTARIA LETRARE   1.   Doktrina e kërshtenë, Romë 1618;   2.   Pasëqyra e t‟rrëfyemit, Romë 1621 (përkthim nga latinis...
Është e tipit 2 gjuhësor por del edhe 4 gjuhësorë si latinisht, italisht, shqip, turqisht. Ai shënonemrat në të pashquar, ...
Në pjesën dytë flet për Jezu Krishtin, nënën e tij, për fëmijërin e tij, ndërtimin fizik dhe psikik,edhe për vendimin që t...
Vecori: vepra vuan nga proliksiteti, pjesët nuk janë të lishura mirë dhe ndihen zbrastira ndërmjettyre. Ka përdorur metafo...
intelegjenca, puna sakrifica. Të parat i kishte shtresa feudale dhe për këtë arsye atë qeveri e quanzaife, hokabaza, pijan...
Letërsia BotëroreApo ajo e pgjitshme, është degë e shkencës mb letërsinë. Përfsin veprat letrare të të gjithakohëvedhe të ...
Epi i GilgameshitSë pari i krijuar në gjuhën sumere, aty nga shek. XXII deri në shek. XVIII p.e.r.Tregimet për Gilgameshin...
HomeriBIOGRAFIAThuhet se ka jetuar ndërmjet shek XI p.e.r dhe shek. IX p.e.r por disa thojn prej shek IX deri VIIp.e.r.Shk...
POEMA ODISEATema: Flitet për kthimin e burrit në shtëpi, në momentin kur gruaja e tij duhej të martohej menjë burrë tjetër...
SAFONë letësrsinë greke paraqitet një formë e re letrare, ku paraqiten lirika dhe dramaturgjia, nëtematikën përmbajtësore ...
EskiliFazën e let. Greke atë klasike e karakterizojnë dy nënfaza: zhvillimi i poezisë lirike shek. VII-VIp.e.r Zhvillimi i...
PROMETEU I MBËRTHYERTema: Flet për kundërshtimin e Zeusit nga Prometeu, që të mos zhduk racën njerëzore.Subjekti- Prometeu...
njëri prej pleqve arrijnë marrveshje me zogjtë ta formojnë qytetin mes qiellit dhe tokës, emrinTerqyqari (Nefalokokijati)....
retorika, paraqitet publicistika, këtu dallojmë: Ciceronin me veprat e tij : Mbi oratorinë,       Bruti dhe oratorët e lav...
Tregohet veprimtaria e tërësishme e fshatit. Vepra ndahet në 4 pjesë: bujqësia, pemtaria mevreshtarinë, blegtoria dhe blet...
MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË DYTËPANORAMË E RILINDJES(ROMANTIZMIT) KOMBËTARE SHQIPTARËPër këtë formacion teorik-letrar të ...
së lavdishme,i kundërvihen realitetit,robërisë me tendencë që ta ndryshojnë.Tematika : bënevokimin e të kaluarës së shkëlq...
2.Sofonizma,tragjedi 18913.VEPRA SHKENCORE1.Parimet e estetikës,18612.Rapsodi e një poemi arbëresh ,18663.Shkronjat dhe gr...
ANALIZA E POEMËS SKANDERBEKU I PAFANKëtu kemi personazhe të njejta si te Serafina Topia.Kemi shfaqje të qëndresës shqiptar...
1.Përmbledhja poetike,,Këngëtorja arbëreshe‟‟ 1846-472.Poema ,,Valle e haresë së madhe‟‟ 1848 në gazetën Shqipëtari i Ital...
Dallimi:Autori nuk i kthehet të kaluarës(një prej tipareve të romantizmit) por kapet për realitetine kohës.Personazhet:kan...
dhe në Mal të ZiIshte poashtu aktivist i shoqërisë së Stambollit së bashku me Naimin , Vretuan etj.               Ivdes e ...
ANALIZA E ROMANIT ,,BARDHA E TEMALIT’’’Rëndësia: Mëton të jetë romani i parë në letërsinë shqipe edhe pse është i shkruar ...
BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) GAVRIL DARA I RILindi : më 1826 në Palac Adriano të Siqelisë.Familja : intelektuale e c...
Mara – e dashuruara në Nikun ,trimëreshë që nuk lejon ti hidhet në dorë armikut.Subjekti : Bëhet fjalë për trjatimin e dy ...
KRIJIMTARIA LETRARE E ROMANTIKUT(RILINDASIT) ZEF SEREMBESerembeja si nxënës i De Radës pati ndikim të madh Deradian.1860 –...
ANALIZA E LIRIKËS DASHURORE TË ZEF SEREMBESSerembe konsiderohet si liriku më i madh i lirikës dashurore.Në këtë lëmi ka sh...
përkrenaren e Skenderbeut .Gjat lidhjes së Prizrenit u angazhua në degën e Janinës.1882 –definitivisht Naimi vendoset në S...
,,Tradhtarët‟‟ – këtu Naimi përplaset me njerëzit e tëhuajsuar kombëtarisht. Anatema e kësajpoezie është ,,Bukë e mëmëdheu...
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature
Nächste SlideShare
Wird geladen in ...5
×

Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature

46,642

Published on

Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature (material i dobishem - m.d)

1 Comment
16 Gefällt mir
Statistiken
Notizen
  • qysh munum me shkarku
       Antworten 
    Sind Sie sicher, dass Sie...  Ja  Nein
    Ihre Nachricht erscheint hier
Keine Downloads
Views
Gesamtviews
46,642
Bei Slideshare
0
Aus Einbettungen
0
Anzahl an Einbettungen
1
Aktionen
Geteilt
0
Downloads
445
Kommentare
1
Gefällt mir
16
Einbettungen 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Letersia e Gjuhes Shqipe e reduktuar per provim mature"

  1. 1. • LIRIDON SULEJMANI • HEROLI ND OSMANI • DUGAGJIN LATIFI • QAMIL AVDILI • FATLUME AVDIU • FISNIK AZEMI • FLORENT AZEMI 1
  2. 2. Parathënie :I dashur lexues , në dorë ke skriptën e përpiluar nga një grup nxënësish maturantë. Në vitin ekaluar pra në vitin 2011 kur edhe ne ishim maturantë gjithnjë na brengoste fakti se si t‟imësonim vetëm ato që na kërkoheshin si përgjigje gjat provimit të maturës , kurse krahas kësajne kishim librat e gjuhës dhe letërsisë shqipe të cilët brenda tyre kishin përmbajtje të detajuar .Duke u gjendur para këtij fakti dhe duke pasur dëshirë për një mësim selektiv të asaj e cila me tëvërtetë kërkohej , mes nesh si grup nxënësish lindi një pyetje se çfarë të bënim lidhur meletërsinë ngase në të siç do të vëreni edhe vetë më poshtë kishte një numër të madh autorësh , njënumër të madh veprash , një numër të madh rrymash letrare si të vendit ashtu edhe të huaj ,pastaj kësaj i shtohet edhe numri i madh i veprave letrare të shpjeguara detajisht . Ne meqëkishim këtë problem vazhdimisht mes temash që debatonim kishim edhe si të mësonim më lehtënë gjuhë shqipe . Duke parë pyetjet që parashtroheshin në provimet paraprake që ishin dhënëviteve të kaluara nga ministria e arsimit , pastaj duke e marrë këtë mendim dhe duke e krahasuarme atë se çka realisht përmbanin librat , ne si grup nxënësish të një klase , një ditë nga ditët eshkollës vendosëm që të përpilojmë këtë skriptë . Këtu brenda këtij teksti do të gjeni shpjegimembi rrymat letrare , mbi veprat e autorëve , mbi ideologjinë e secilit nga drejtimet apo thënë mëdrejtë do të gjeni të gjitha ato mësime që përfshihen në materialin mësimor të gjuhës dheletërsisë shqipe që nga viti i parë e deri në vitin e katërt në gjimnazin e reformuar mirëpo në njëformat të reduktuar . Këtu kur themi format të reduktuar duhet të kihet parasysh fakti se ngateksti i vërtetë që përmbahet në libër janë hequr shpjegimet e përsëritura e të detajura thellë gjëe cila nga aq sa ne kemi mundur të kuptojmë nuk kërkohen nëpër provime . Përqendrimi ynë mëtepër është i orientuar në emra , data , përkatësisht në pjesën numerike dhe atë teorike që ështënga më e kërkuara . Këtu në tekstet paraqiten së pari rryma letrare e përshkruar nga bartësitrespektivisht autorët me emra , pastaj vitet kur paraqitet , vendi ku paraqitet , zhvillimet politike ,qëllimi i rrymës , autorët , biografitë e tyre të konkretizuara me vite , vende lindjeje , shkollime ,pastaj veprat e tyre të paraqitura janë në formë listash , e pas kësaj veprat e tyre ku janë dhënëinformata konkrete pra personazhe , zhvillime ngjarjesh të përgjithësuara , arsyet etj . Pra ngakjo ne skemi bërë gjë tjetër përpos që kemi vendosur të gjithë atë material në një skriptë si kjo kuqasja në informacionin e dëshiruar është më konkrete dhe më e shpejtë . Lexuesit i drejtohemime një kërkesë faljeje mjaftë të sinqertë lidhur me gabimet e mundëshme drejtëshkrimore të bërabrenda tesktit që për mungesë kohe nuk mundëm ti evitojmë dhe aq sa duhet . Nxënësit idrejtohemi me urdhërin e përvojës që ta lexojë skriptën nja pesë a gjashtë herë , nga fillimi derinë fund , dhe së bashku në kombinim me atë që ka mësuar më pare me shumë sukses do tëballafaqojë sfidën e provimit të matures në pjesën e letërsisë së gjuhës shqipe . Teksti në fjalëgjatë përpilimit është ndarë në grupe me nga dy ose një person që për hirë të mundit të dhënë doi përmendim edhe emrat e atyre që e bënë këtë punë jo me pak vlerë : materialin e vitit të parë ekanë përpunuar nxënësit Qamil Avdili dhe Herolind Osmani , materialin e vitit të dytë e kapërpunuar nxënësi Liridon Sulejmani , materialin e vitit të tretë e ka përpunuar Dugagjin Latifime asistencë të Fatlume Avdiut kurse materialin e vitit të katërt e kanë përpunuar Fisnik Azemidhe Florent Azemi. Ju dëshirojmë lexim të vëmendshëm dhe suksese në provim. 2
  3. 3. MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË PARË LETËRSIA E VJETËR SHQIPTAREFillon në shek. XVI (Marin Barleti) deri më 1836 (Milosao, J. De Rada). Para kësaj faze kemifazën e dëshmive:1. Dëshmia e Guilem Adeas (1332) , letra e Skenderbeut dërguar princit të Torontos (1460) dheM. Barleti Rrethimi I Shkodrës;2. Dëshmia e Pal Engjëllit (1462), fjalorthi i Arnold Von Harfit (1497) dhe Perikopeja e ungjillit( shek. XV-XVI).Pal Engjëlli (1417-1470)Ishte Nga Drishti, kryepeshkop i Durrësit, diplomat dhe këshilltar i Skenderbeut. Në kuvendin e8 Nëntorit 1462 në kishën e Shën Trinisë së Matit shkroi veprën Rregullat, ku gjendetFormula e Pagëzimit (afabet latin dhe Italian, dialekti gegërishte) , të cilën historiani NikollaJorga (rumun) e zbuloi në bibliotekën Laurentiana (Firence).Arnold Von HarfiIshte nga Kolni (Gjermani), kalorës që u ndal në Ulqin,Durrës dhe Sazan (ishte nisur përPalestinë). Nga nevoja për komunikim në fjalorth (shqip- gjermanisht) shënoi: 26 fjalë, 8shprehje dhe 12 numërorë , kishte perdorur alfabetin latin-gotik. Më 1860 e zbuloi Von Grote.Anonimi i Perikopesë së ungjillit (përkthim i tekstit biblik)Autori (sipas Kolë Ashtës është shqiptar, sepse bën më shumë gabime në gjuhën greke se shqipealfabet grek), përktheu një tekst të shkurtër biblik Ungjilli i Shën Mateut, kaptina XVI , 62-66.E zbuloi Spiridon Lambrosi (bibliotekën e Milanos), 1906. HUMANIZMIHumanizmi u ngrit kundër shtypjes feudale për të ndërtuar një rend të ri shoqërorë- ekonomik,kundër errësirës kishtare dhe pushtetit të kishës. Në këtë periudhë fillon edhe zëvendësimi iprodhimeve zejtare në ato manifakturale dhe u krijua edhe shtresa e borgjezisë (manifakturistë,bankierëve e financierëve .Ku në vend të dogmave fetare (nihilizmi, fanatizmi, asketizmi) lindivështrimi kritik duke u bazuar në arsyen e mendjes së njeriut. Humanistët luftonin për lirinëpersonale e lirinë e fjalës. Ata shfytëzuan kulturën greko-romake dhe folklorin, përdoriningjuhën kombëtare e pjesërisht latine. Humanizmi lindi në Itali, pastaj në Spanjë, Francë, Angli,Gjermani, Shqipëri etj.Humanizmi në letërsinë shqiptare- dallojmë dy faza: 1. Atë brenda territorit shqiptar (deri më 1479) 2. Atë jashtë territorit (fillon prej 1479- gjatë tërë shek. XVI).Faza e parë është pak e njohur, në të dytën kemi humanistë që shkruajtën për: luftërat eSkenderbeut e të Shkodrës ( Marin Barleti, Marin Becikemi dhe Martin Segoni); gjeografinë eShqipërisë ( Martin Segoni); filozofi, poezi, astronomi (Gazulli, Tomeu dhe Maruli). Këta ishindoktorë të shkencave e akademik, edhe profesorë në universitetet si të Padovës e të Breshias. 3
  4. 4. BIOGRAFIA E HUMANISTIT MARIN BARLETILindi: (1460-1463), Shkodër ( sipas dok. në noterin e Padovës, dhe nga një testament I vitit1501).Shkollimi: mësimet e para nga ndonjë qendër humaniste, të mesmet në Venedik.Aktivitetet: meshtar në Shkodër.KRIJIMTARIA E HUMANISTIT MARIN BARLETINë veprën e tij ka letra që dergojnë kundërshtarët, dialogje të palëve luftuese, fjalime të gjata,përskrime të natyrës dhe personazheve. Barleti ka shkruar vepra për Skënderbeun. Ato veprajanë: “Rrethimi I Shkodrës” dhe “Historia e Skënderbeut”.ANALIZA E VEPRËS HISTORIA E SKËNDERBEUTRëndësia: rol të madh edukativ në brezat e ardhshëm pse i ka edukuar në frymën patriotike , si taduan dhe mbrojnë atdheun. Kjo vepër ka vlerë edhe për idetë humaniste ku çmon mendjen dhegjykimin njerzor. E afirmon konceptin e lirisë politike të njëriut. Nga Barleti tradhëtarët quhen“qytetar të fëlliqur” dhe bukëshkalë. Barleti njeh lufra të drejta, që janë mbrojtëse dhe padrejtaqë janë okupuese. Ndahet në 13 libra ose kaptina.Tema: jeta dhe luftrat e Skënderbeut.Personazhet:Skënderbeu- pamje ideale, intelektual, ka kultura të huaja,ushtarak dhe me portrete si etik,psikologjik.Ballaban Pasha - renegat shqiptar,Ali Pasha, Mehmeti i II , sulltan Murati II, Mustafa Pasha- armiq.Subjekti:Pjesën më të madhe ua kushton luftrave të Skënderbeut kundër Perandorisë Osmane qëfillojn pas kuvendit të Lezhës (mars 1444). Në qershor 1444 zhvilloi luftën e parë kundër AliPashës ( në fushën e Torviollit, afër Dibrës), pastaj me Mustafa Pashën, më 1450 me sultanMuratin e II, Krujë ( ky sultan vdes në Edrene, 1451), mundi edhe Mehmetin e II (birin eMuratit II), në Krujë, pastaj pësoi edhe Ballaban Pasha (renegat shqiptar). Skënderbeu korrisuksese edhe në Itali, 1461, i ndihmoi Ferdinandit (djalit të mikut të tij Alfonsit V. Skënderbeuvdes më 17 janar 1468. Kjo vepër ka vlerë edhe për idetë humaniste ku çmon mendjen dhegjykimin njerzor. E afirmon konceptin e lirisë politike të njëriut. Nga Barleti tradhëtarët quhen“qytetar të fëlliqur” dhe bukëshkalë. Barleti njeh lufra të drejta, që janë mbrojtëse dhe padrejtaqë janë okupueseVendi i ngjarjes: Krujë, Dibër dhe Itali. 4
  5. 5. BIOGRAFIA E HUMANISTIT GJON BUZUKULindi : nuk dimë asgjë, për vendlindjen, sipas Norbert Jokli (austriak) dhe Marko La Piana(arbëresh) thuhet se është nga pjesa verilindore; ndërsa sipas Justin Rrotës dhe Eqrem Qabejështë nga pjesa veriperëndimore.Aktivitetet: meshtar i një kishe.KRIJIMTARIA LETRAREE shkroi vetëm veprën Meshari dhe nuk është një vepër origjinale por e përkthyer.ANALIZA E VEPRËS MESHARIRëndësia : më i pari monument i literaturës shqiptare, pa këtë vepër nuk mund ta studionimfonetikën, morfologjinë e dialektologjinë historike të gjuhës shqipe. Gjuha është gegërishtearkaike. Alfabeti është latin por pesë shkrojnja janë të huazuara nga ai gllagolitik i sllavëve tëbosnjës.Tema: vargje nga bibila.Vecori: nga 220 faqe I kshin mbetur 188 kur e gjeti Gjon Kazasi( e quajti Meshari), pa kopertinë.Për vendbotimin ka mendime të ndryshme si p.sh. Tivar, Shkodër, Obod dhe më I besueshëmVenedik. Sipas E. Qabej është përkthyer nga: gjuha latine, italiane dhe sërbe.Dallimi: tip i veprave fetare që përbëhet nga libri i orëve dhe nga i mesharit, ka edhe disa llojepoezish si himne dhe psalme.BIOGRAFIA E HUMANISTIT PJETËR BUDILindi: 1556, Gur të Bardhë të Matit.Shkollimi: rrethin familjar.Aktivitetet: në moshë 21 punoi si meshtar në Kosovë e Maqedoni.1599 vicar i përgjithshëm i kishave të Sërbisë (shërbeu 17 vjet).1616 shkoi në Vatikan (pas Kuvendit të Prokuplës) për disa kërkesa, nuk pati sukses.1618 në Romë, botoi 4 vepra.1621 I shkruan një letër kardinal Gocadinit,organizimin e kryengritjeve.1622 (Shqipëri ) ipeshkv i Sapës, mban mbledhje për ndalimin e veprimtarëve të huaj që ishinantikombëtar.Vdiq: dhjetor 1622 (aksidentalisht duke kapërcyer lumin Drin, ndërsa I. Zamputi thotë se ishtekomplot). 5
  6. 6. KRIJIMTARIA LETRARE 1. Doktrina e kërshtenë, Romë 1618; 2. Pasëqyra e t‟rrëfyemit, Romë 1621 (përkthim nga latinishtja) 3. Rituali roman, Romë 1621; 4. Kush thotë meshë këtë kafshë duhet me shërbyem, Romë 1621.ANALIZA E VEPRAVE TË PJETËR BUDITTipi i ligjeratës është Budi është prozator dhe poet. Proza është e përkthyer nga italishtja dhelatinishja dhe origjinale. Budi ka shkruar 3 200 vargje. Poezitë janë me motive:1. Biblike- dhiata e vjetër dhe e re (vëllavrasja- Kaini vret Abelin; motivin e vajeve- Shën Mëriavajton Krishtin) 2. Personale- të poetikës letrare: aktit të frymëzimit, krijimit dhe zgjedhjes së motivit.Budi përdor vargun tetërrokësh dhe alfabetin e Buzukut.BIOGRAFIA E HUMANISTIT FRANK BARDHITLindi:1606, Kallmet të Zadrimës,Familja: e shquar e Bardhajve,Shkollimi: mësimet e para në familje, 1628 në Loreto, 1633 në kolegjin e propagandës Fide tëRomës. 1635 kreu studimet.Aktivitetet:1636 ipeshkv në Sapë e Sardë,1642 kërkoi të mbahet gjyq për vrasjen e Budit, u dëshpërua nga vendimi I gjyqit.Është shkenctari i mirëfilltë i shek. VII.Vdiq:1643.KRIJIMTARIA LETRARE 1. Dictionarium latino-epiroticum (fjalor latinisht-shqip), Romë 1635; 2. Gjergj Kastrioti Venedik 1636ANALIZA E Dictionarium latino-epiroticumNë parathënie jep dy motive se pse e shkroi: 1. Kombëtar- ti ndihmoj gjuhës shqipe që kishte filluar të humbej, 2. Religjioz - ti ndihmoj priftërinjtë që përmes këtij fjalori të përkthejnë cdo libër që u bie në dorë. 6
  7. 7. Është e tipit 2 gjuhësor por del edhe 4 gjuhësorë si latinisht, italisht, shqip, turqisht. Ai shënonemrat në të pashquar, foljet në paskajore. Në pjesën e dytë ka pjesë gramatikore si: numërorët,ndajfoljet, lidhëzat, pasthirrmat dhe pjesë nga folklori, 113 proverba dhe 2 biseda. Ka 2544 fjalë.ANALIZA E VEPRËS Gjergj Kastrioti…E shruar latinisht dhe flet për Skënderbeun në formë të një apologjie ku dëshmon origjinën eSkënderbeut dhe mohon boshnjakun Tomko Marnaviqi. Ndahet në 2 pjesë: 1. Origjinën e familjes së Marnaviqëve, 2. Origjinën e familjes së Kastriotëve.Në apologji shfrytëzon veprat e Barletit, Becikemit; të huajve si Sabelikos dhe Orbinit.Përdor alfabetin e Buzukut dhe BuditBIOGRAFIA E HUMANISTIT PJETËR BOGDANILindi:1628, Gur të Bardhë të Hasit të PrizrenitFamilja: e përmendur që ka nxjerrë mjaft intelektual.Shkollimi:mësimet e para në familje, i vazhdoi në Kolegjin Ilirik të Loretos, studimet i vazhdonmë 1654 në Kolegjin e Propagandës Fide të Romës ( me ndihmën e Andrea Bogdanit), 1656diplomon për teologji dhe filozofi.Aktivitetet:Pas shkollimit të lartë punoi si peshkop në shkodër dhe administrator i Tivarit. U arrestua më1671 por nga burgu e nxorrën Pepë dhe Nikollë Kastori ( veprimtari politike kundër perandorisëosmane).1677 emërohet ipeshkv në Shkup ( me kërkesë e Andrea B. dhe me urdhrin e Papës.1682 strehohet në Dubrovnik, kthehet në Shkup më 1683.1689 I bashkohet generalit austriak Pikolomilit me 6000 ushtarë.Vdiq:1689, dhjetor, Prishtinë.KRIJIMTARIA LETRARE E HUMANISTIT PJETËR BOGDANI-Cuneus Prophetarus (ceta e profetëve), 1685, Padovë.-Krijimi I Rrozullimit, poezi refleksive-Jeta e dhjetë sibilave dhe kankat e tyne. Përdori alfabetin e paraardhësve, është I pari që shënon shkronjën ë me symbol të vecantë. Nëpoezi përdor vargun 11 rrokësh, strofa tetëvargjëshe, me rimën ab, ab, ab, cc.ANALIZA E VEPRËS ÇETA E PROFETËVEFillon me një parathënie , Të primtë përpara letërarit. Në këtë parathënie shpreh brengën përgjndjen politike-kulturore të popullit shqiptar I robëruar, flet për arsimin e lartë ku thotë se duhettë hapen këtu shkolla të larta e mos të shkojnë përtej detit, flet edhe për pasurimin e gjuhës mefjalë plaka dhe fjalë të reja dhe të mos huazoje nga popujt përreth.Vazhdon me tekstin themelorqë ndahet në dy pjesë.Në pjesën e parëflet për imanencën e Zotit që ai e quan Hyji, fuqinë e tij dhe se krijoi gjthëckamadje edhe njeriun. 7
  8. 8. Në pjesën dytë flet për Jezu Krishtin, nënën e tij, për fëmijërin e tij, ndërtimin fizik dhe psikik,edhe për vendimin që të martirizohet. Në vepër ka fragmente me temë kombëtare ku thotë seCesar Augustit që ka dashur ti ketë vetëm shqiptarë se janë trima e të fortë. Flet për Vuce Pashënqë humbi nga Kelmendasit. Përmend toponime si Prizrenin, Pashtrikun etj.BIOGRAFIA E HUMANISTIT JUL VARIBOBA (arbëresh)Lindi: 1724,Mbusat, rrethi i KozencësShkollimi: në kolegjin arbëresh Shën Benedeto Uliano.Aktivitetet:1751- rektor I kolegjit Shën Benedeto Uliano ( u shkarkua sepse opinion arbëresh u ankua tePapati).Shkoi në Mbusat të punojë si prift. Mbante korin me vajzat e fshatit të cilat këndonin këngë përShën Mërin që i thurrte ai. U shkarkua për arsyen e nnjejtë “ sepse propagandonte katolicizmin earbëreshëve.Vdiq:1788, Romë.KRIJIMTARIA LETRAREShkroi veprën origjinale por me personazhe të huazuara nga bibla “Gjella e Shën MërisëVirgjër”.ANALIZA E VEPRËS GJELLA E SHËN MËRISË VIRGJËRRëndësia: vepër origjinale, poetike.Mënyra e botimit: 1762 në Romë.Personazhet: Shën Bambini (Krishti) Shën Mëria- nëna e Krishtit.Subjekti: është e ndarë në dy pjesë: 1. Flitet për Shën Mërinë, e cila dallon nga personazhi biblik, sepse Shën Mëria e Varibobës është një nënë e vertetë, fshatare dhe grua e rëndomtë, ajo gëzohet kur njen se është shtatëzënë, vepron sit ë gjitha nënëat, e lidhë, e zgjidhë, i jep sisë, e lëmon, e shtrëngon në kraharor, e puthë, e mban në duar, edhe kur fillon të rritete ajo i këndon ninulla, e quan pëllumb, brengoset për të dhe vajton kur martirizohet përderisa ajo Biblike është indiferente, nuk i jep sosë, nuk kujdeset për të, nuk afrohet ta shikojë dhe nuk e pranon se është fëmija i saj. 2. Flitet për dy modele të Krishtin: kur flet për fëmijërin e tij është real e natyror dhe vazhdon deri kur martirizohet, ai luan me shokët si fëmijë i rëndomt, i do shokët dhe e duan, i sjellin dhurata shokët dhe i ndihmon të ëmës në punët e shtëpisë; prej martirizimit deri në vdekje tregohet sipas Biblës. 8
  9. 9. Vecori: vepra vuan nga proliksiteti, pjesët nuk janë të lishura mirë dhe ndihen zbrastira ndërmjettyre. Ka përdorur metaforën, krahasime, epitete. Përdor varg të larmishëm nga 5-14 rrokësh.Gjuha është me bazë popullore por ka edhe shumë italinizma.Vendi i ngjarjes: fshat. ALAMIADA SHQIPTAREZhvillohet nga fillimi i shek. XVIII gjatë tërë shek. XIX. Më parë është quajtur letërsia mealfabet arab dhe letërsia e bejtexhinjve. Letërsinë shqiptare e pasuroi me motiv të reja si:poetikës letrare, nostalgji, patriotizëm , moral-estetik, social dhe fetar. Nezim Frakulla botoiveprën e parë arstistike në letërsinë tonë Divanin (1730-1735). Përdorën gjuhën shqipe, paraqitënforma letrare fetare si: ilahi, elife, mevlude; jofetare si: poemat, kasidet, gazelet, humored,satirat, divanet. Përdorën ligjeratën poetike dhe zhvilluan lloje të ndryshme të vargjeve e tëstrofave, veçmas distihët e katrenat.BIOGRAFIA E ALAMIADISTIT HASAN ZYKO KAMBERIT Lindi:1743, Starje të Kolonjës.Shkollimi:medresen në lindje.Aktivitetet: 1789 mercenari Ali Pashë Tepelenës në luftën e Smederevës.Vdiq:mendohet për vitin 1810KRIJIMTARIA LETRARESipas temave ndahahet në temë : fetare dhe jofetare (laike).Temë fetare: 1. “ilahi”, 1749 2. përmbledhje poezish “Mexhnua”, “ Mevludi” etj.Temë jofetare:Poezitë: Paraja, Bahti im, Trahani, Lufta Mbretërore (Seferi humajun), Gratë e va, Gjerdeku ivashës, Munafiku, Ty bota ta kanë zili dhe Vasijetname.ANALIZA E POEZISË PARAJARëndësia: është me motiv social dhe më e rëndësishmja e kësaj periudhe.Personazhet: personazhet jan të shtresave të ndryshme.1. feudalët (mbreti,vezirët, pashallarët, tregtarët, zejtarët)2. klerikët (i pari i fesë, myftiu, myderrisi, kyrët e vaizët)3.të varfërit (servilët, mundqarët, sahanlëpirësit, pakurrizorët)Subjekti: flitet për veprimet, sjelljet e njerëzve që të aarijnë deri te para. Ku dy shtresat e parazhvillojnë luftë pa kompromis, ndërsa e treata veprojnë kundër ndërgjegjes, moralit, karakteritpër të fituar para.Qëndrimi i autorit: Shkrimtari dy grupet e para i satirizon dhe ironon ndërsa për shtresëne tretë ivjen keq për jetën e tyre.ANALIZA E POEZISË BAHTI IM (FATI IM)Subjekti: flitet për jetën e poetit dhe eksperiencën e njeriut në jetë. Shtron pyetje shoqërisë sekush duhet ta bëjn të lumtur një njeri: ryshfeti, paskrupulliteti, hipokrizia etj; apo dituria, 9
  10. 10. intelegjenca, puna sakrifica. Të parat i kishte shtresa feudale dhe për këtë arsye atë qeveri e quanzaife, hokabaza, pijanece, e të sëmurë.ANALIZA E DISA TJERA POEZIVETrahani-shpreh keqardhjen për barinjtë e bujqit që hanë të njejtin ushqim , edhe atë 12 muaj nëvit, trahanin. Edhe në këtë poezi bën ironi e sarkazëm për të pasurit.Lufta mbretërore: flet për mercenarizmin dhe luftat feudale i quan si mshtruese,cvlitëse,rrënuese.Gratë e va dhe Gjerdeku i vashës: trajton temën e gruas së ve në shoqëri e cila bëhetedhe burra për fëmijët e tyrë. Trajton fatin e vajzave që prindërit i fejojnë me kë të duan ata.BIOGRAFIA E MUHAMED KYÇYKUTLindi:1782, Konispol, Gjirokastër .Familja: mbeti herët pa baba u rrit nga ungji i tij.Shkollimi: medresen në Konispol, në Kairo studioi.Aktivitetet: hoxhë dhe muderriz në Konispol, merret me krijimtari përkthyese, përpilues teksteshdhe krijues origjinal.Vdiq:1844, Konispol.KRIJIMTARIA LETRARE E MUHAMED KYÇYKUTShkroi vepra me tematik fetare dhe jo fetare.Fetare:-Kaside byrda (përkthyer nga arabishtja)-Mevlud (origjinale).Jofetare: Poezitë: - Gurbetlinjtë - Bekriu - Zaptimi i Misolongut Poema: - Erveheja, 1818-1820 - Jusufi e Zylejhaja.ANALIZA E VEPRËS ERVEHEJANë këtë vepër është e paraqitur jeta e një gruaje e quajtur Erveheja. Përvec bukurisë ka edhemencurinë. Gjthcka shkonte mir derisa burri i saj shkon në kurbet, kunati i saj dëshiron ta bëjë tëtijën por nuk mundështe sepse hasi në vigjilencën dhe moralin e Ervehesë. Erveheja është edhehumaniste kur e shpëton nnga litari një të huaj duke i paguar 400 dukatë. Veprës ia humbinvlerën artistike disa fenomene psh kur anija përmbyset dhe shpëton vetëm ajo, bëhet mjek i syve. 10
  11. 11. Letërsia BotëroreApo ajo e pgjitshme, është degë e shkencës mb letërsinë. Përfsin veprat letrare të të gjithakohëvedhe të të gjithë popujve. Ka kritere teorike-letrare se cila vepër mund të integrohet në let.Botërore. P.sh. vepra që shquhen me idetë, mendimet e porositë dhe veprat që kanë përsosmëri singa përmbajtja ashtu edhe nga forma. Miti dhe MitologjiaMitet- janë tregime ose rrëfime për qeniet hyjnore si perënditë dhe gjysëmperënditë, për qenietnjerëzore si heronjë dhe fenomene natyrore.Mitologji- quajmë tërësinë e tregimeve dhe rrëfimeve për ngjarjet nga jeta e perëndive dhe ehyjnive, e heronjëve dhe e fenomeneve natyrore.Mitet ndahen në 3 cikle: teogonike, kozmogonike, heroikeTeogonike- flasin për historinë e perëndive.Kozmogonike- flasin për zanafillën dhe krijimin e botës.Heroike- flasin për heroizmat e trimave legjendarë, të njerëzve viganë ose të njerëzvegjysëmperëndi. Të tillë janë: Gilgameshi,gjysëmperëndi, lufton kundër Humbabës, sjell paqedhe lumturi te njerëzit e një krahine.Çdo popull ka mitet e tyre p.sh: të faraonëve, sumero-asiro-babilonase, kineze, indiane, greke,romake, shqiptare etj. Letërsia MesopotamaseMesopotamia shtet i lashtë në Lindjen e Mesme I krijuar që në mijëvieçarin e pestë p.e.r , la njëkulturë material dhe shpirtërore të pasur.Kult. shpirtërore u zhvillua së pari në gjuhën sumere. Sumerët,popull indoevropian,nga India eIrani. E ruajtën gjuhën e tyre në rrasa guri dhe në pllaka argjili e shkruar me shkronja të veçanta,sot të zbuluar afër Bagdadit.Gjuha dhe populli sumer u shuan në mijëvjeçarin e dytë p.e.r, kulturën dhe shkrimin e vazhduanasiro-babilonasit, prandaj kjo let. ndryshe quhet let. sumere-asiro-babilonase. Kjo let. është mepërmbajtje religjioze dhe laike, ka qenë i zhvilluar edhe epi, më të njohura janë: Zbritja e Inanësnë botën nëntokësore, Epi për Lugalbandën, Rrëfimi për përmbytjen etj. 11
  12. 12. Epi i GilgameshitSë pari i krijuar në gjuhën sumere, aty nga shek. XXII deri në shek. XVIII p.e.r.Tregimet për Gilgameshin, të njohura në gjithë Lindjen e Mesme, por nuk I dihet autori.NDËRTIMII ndarë në 12 këngë, sipas temave e ndajmë në 2 pjesëTEMA E PARËKjo pjesë shkon deri në këngën VIII, ka si temë luftën që bën njeriu kundër së keqës njerëzoreSubjekti: Gilgameshi personazh kryesor i epit, me prejardhje hyjnore (2/3) dhe njerzore (1/3).Themelues i Urukut, dhe mbret i saj. Krijues i një mbretërie të pasur, ishte një sundimtar ivrazhdë që nuk pyeste shumë për popullin, veçmas i mundonte të rinjt, nuk i linte të bashkohen.Perënditë i pranuan ankesat e popullit, dërgojnë një krijesë hyjnore Enkidujin, i cili e humbibetejën kundër Gilgameshit. Më vonë këta dy bëhen vëllezër dhe bashkëluftëtarë.Këta dy luftuan kundër një të keqe, Humbabës, krijesë hyjnore që i tmerronte njerëzit e njëkrahine. Këta dy korrën fitore në këtë betejë me ndihmën e hyjnive të Shamashit (zotit tëdiellit), dhe të Ninibit (hyjit të luftës).Gilgameshi dhe Enkiduji luftuan për të mirën epërgjithshme e jo personale.TEMA E DYTËFillon nga kënga e IX e deri në fund, ka si temë fikën nga vdekja dhe nga bota e nëndheshme dhepërpjekjen për të gjetur pavdekësinë. Konsiderohet si tema kryesore e epit të Gilgameshit.Subjekti: Është si vazhdim i pjesës së parë, por me përmasa shqetësuese, vdekja e Enkidujit.Vdekjen e Enkidujit Gilgameshi e përjetoi rëndë, dhe që në atë moment koncepti i epit merr njëkaje tjetër, jo të luftës dhe të guximit, por atë të nënshtrimit dhe të frikës nga vdekja. Me vdekjene Enkidujt Gilgameshi kuptoi domosdoshmërinë e vdekjes, se edhe ai një sit duhej të vdiste.Gilgameshi mbante iluzione se Enkiduji do të zgjohet, e mbajti 6 ditë të pavarrosur,të 7 dhaurdhër për ta varrosur. Atij i mbeti vetëm një shpresë, gjyshi i tij Utnapishtimi, i cili e kishtefituar pavdekësinë me barkën e tij që shpëtonte njerëz. Gilgameshi me shumë vështirësi arriti tegjyshi i tij, ai ia tregon një bari në fund të detit, mirëpo ai bari nuk ishte bari për ta fituarpavdekësinë por në të cilin ishte i vendosur rinia dhe fuqia,edhe këtë nuk arrin ta merr sepse paratij e merr një gjarpër. Tani e kupton se edhe ai një dit duhet të vdesë dhe kthehet në Uruk, ikërkon priftërinjëve të shkoj në botën e nëndheshme që ta takoj Enkidujin. Bisedon me hijen etij, dhe e kupton tmerrin që e pret.Vepra e Gilgameshit mbetet një porosi e madhe për të gjithë njerëzit,se njeriu është i vdekshëm. 12
  13. 13. HomeriBIOGRAFIAThuhet se ka jetuar ndërmjet shek XI p.e.r dhe shek. IX p.e.r por disa thojn prej shek IX deri VIIp.e.r.Shkrimtar i parë i letërsisë arkaike, i vë themelet e let. Greke.Shkenca që merret me Homerin dhe veprat e tij quhet Homerologji.Dy poemat e tij heroike Iliada dhe OdisejaNDËRTIMI (Iliada)Zhvillohet lufta në 51 ditët e funditLexuesi e di ngjarjen deri në ditën e 10Ka 15.700 vargje e ndarë në 24 libra, në bazë të alfabetit grek.POEMA ILIADATema: Poem heroike, tregohet për trimat e mëdhenj të luftës së Trojës dhe për luftën në mesgrekëve dhe trojanëve.Subjekti: Shkaktar i luftës, hipokrizia e mbreti të Trojës Parisit , i biri i mbretit Priam. Parisi simik i Menelaut (vëllau i Agamenonit), i rrëmbeu shumë pasuri dhe gruan Helenën, me këtëgjest të bërë nga Parisi filloi lufta 10 vjeçare greko-trojane.Kryepersonazh i Iliadës është Akili, biri i mbretit Pelejës dhe i biri i perëndeshës së detraveTetidës. Ngjarja e veprës fillon me hidhërimin e Akilit – Agamenonit, Agamenoni ia rrëmbeuvajzën e Krisit dhe e bëri robresh. Agamenoni pranon ta lëshoj vajzën e Krisit si kompenzimrrëmben robreshën e Akilit Briseidën. Agamenoni dëshiron të kthehet në Greqi por pengohetnga Odise.Përçarjet e grekëve i shfrytëzonin trojanët duke marrë iniciativ për të dalur jashtë kalasë.Parisi në duel me Menelaun, fituesi e merr Helenën. Parisin e shpëton Afërdita. Hektori luftonme Ajaksin, e shpëton Apoloni.Lufta ndikon edhe tek perënditë të cilët ndahen në dy tabore, me grekët dhe kundër tyre, mirëpoZeusi ia ndalon perëndive të marrin pjesë në këtë luftë.Hektori (sypatremburi,grauja e tij Andromaka), del në luftë me Petroklin( shuku i ngusht iAkilit, i cili ia kishte dhënë veshjet e tij) mirëpo ky vritet nga Hektori. Akili i zemëruar del nëdyluftim me Hektroin i cili e mundi atë, me ndihmën e perëndeshës Athina, e cila kinse ishte meHektorin i ndihmoj Akilit.Si hakmarrje Akili ia lidh kokën për qerre dhe e tërheqë rreth kalasë ku e shohin prindërit eHektorit.Me këngën XXIII bëhet varrimi i Petroklit. Me këngën XXIV, Priamai babai i Hektori i bie nëgjunjë Akilit t‟ia marr kufomën të birit, Akili ia jep hhe i premton 12 ditë armëpushim Ngjarjapërfundon me varrimin madhështor të Hektorit. 13
  14. 14. POEMA ODISEATema: Flitet për kthimin e burrit në shtëpi, në momentin kur gruaja e tij duhej të martohej menjë burrë tjetër, dhe burri i vërtet e ndërpret martesën.Subjekti: Odiseu mbreti i Itakës bashk me një grup luftëtarësh marrin rrugën për tu kthyer nëItakë. Gjatë rrugës së kthimit Odiseu haset në shumë pengesa të ngyrosura me mitologji, kundikojnëe edhe perënditë.Posejdoni, zoti i detit, ia çon anijen në ujdhesën e nimfës Kalipso,e cilado ta përvetësojë përburrë në kohën kur Penelopës gruas së Odiseut, shumë mësitë e duan dorën e saj. Biri i Odiseut,Telemaku i cili ka dalë ta kërkojë të atin, në rrugë takohet me heronjtë e trojës: Menelaun dheHelenën, por jo me Agamenonin sepse atë e kishte vrarë gruaja e tij.Kalipsa me urdhërin e perëndive e lëshon Odiseun, Posejdoni përsëri ia shkatërron anijen.Nausika i gjen në breg të detit dhe i çon në pallat ku aty takohet me Demodikun i cili këndonkëngë për luftën e Trojës. Grekët ndërtojnë një kalë të drunjt, në brendin e kalit fshehib qindraluftëtarë dhe Odiseun, Trojanët e fusin kalin brenda kalasë. Natën dalin luftëtarët dhe e shktrojnëtrojen deri në themele.Nëpërmjet 4 këngëve Odiseu tregon ngjarje dhe takime të çuditshme ku tregon kthimin ngaTroja.Së pari arrin në ishullin e Lotofagëve, pastaj shkojnë te kiklopët ku Polifemit ia nxhjerin tëvetmin sy dhe e verbojnë. Depërton në botën e nëndheshme ku takohet me nënën, Agamenonin,Akilin. Kalon nëpër ngushticën e Skilës dhe Kardibës ku i humb 6 shok dhe 6 tjerë të cilët ikishin mbetur e vazhdon rrugën Kur arrin në Itakë ai vishet si lypës, takohet me Telemakun birine tij, ku aty mbyti të gjithë mësitët. Më në fund vendoset paqja dhe qetësia në Itakë me mbreti nedikurshëm Odiseun.PERSONAZHETPersonazhe e Homerit paraqiten në situata të ndryshme, prandaj pasqyrojnë edhe një diapazon tëgjërë të realitetit.Akili- hero i madh i epikës greke, ka një dihotomi të veçantë: di të dashurojë dhe të urrejë me tënjejtën fuqi, di të hakmerret dhe të ngushëllohet për të njejtët njerëz.Hektori- gjithashtu hero i madh, në anën e Trojës, me karakter të fortë, nuk pranon të tërhiqetnga fronti i luftës edhe pse e pa vetën në rrezik,sepse iu duk vdekja më e ëmbël dhe e ndreshmenë fushën e betejës, paraqitet pak më i kompletuar, është burrë e prind i kujdesshëm.Agamenoni- ka pozitë të lartë në kierarkinë ushtarake sepse i takonte klasës aristokrate.Andromaka- gruaja e Hektorit,e kujdesshme që krijon familje të lumtur, e do burrin dhe eparandjenë tragjikën që do ti ndodhë në të ardhmën.Odiseu- si personazh e cilëson maturia dhe mprehtësia në veprime, përfaqëson njeriun e kohës,atë të tregtarit dhe të lundërtarit. Ai ka dashurinë ndaj atdheut dhe asnjëherë nuk e harroi Itakëndhe gruan.Penelopa- është gruaja ideale në kohën e Homerit të cilën e cilëson bukuria deh mençuria.Mungesa e burrit e afirmoi edhe më tepër si shtëpiake e mirë, penelopa mbeti simbol i gruas sëbukur. 14
  15. 15. SAFONë letësrsinë greke paraqitet një formë e re letrare, ku paraqiten lirika dhe dramaturgjia, nëtematikën përmbajtësore pasqyrohet më tepër realiteti.BIOGRAFIAGruaja e parë poete e lindur në Lesbos, jetoi në shek. VI p.e.r,Bijë e një aristokrati, u martua me një aristokrat, kishte një vajzë.Largohet nga Lesbosi për në Sicili, kishte formuar shoqatën e femrave, të cilën e quantë, shtëpiae shërbtorëve të muzave.Poezitë e Safos janë të lidhura me dashurinë e një femre ndaj në mashkulli, Safo ishte për njëbukuri të jashtme por edhe të brendshme, e cila thotë: ,,I bukur është ai i cili është i madh nëshpirt‟‟. Safo paraqitet në një vazo greke me shirit në dorë, kah ajo fluturon Erosi me njëmbishkrim ,, i pafat‟‟. Kjo simbolik ka edhe mitin për Safon se ajo ka përjetuar një dashuri tëpafat me Faonin, të cilin e krijoi Afërdita. Safo nga dëshprimi që nuk arriti t‟ia rrëmbej zemrën,ajo u hodh nga shkëmbinjtë në valët e detit, ngjarja mbaroi tagjikisht.Safo njihet si poete eepitalmeve. Janë të ruajtura 2 këngë të tilla Kori I dhe Kori IIKORI ITrajtonë pozitën shumë deprimues dhe degraduese, të një vajze të pamartuar, të virgjëreshës, tëcilën e krahason me një lule shumë të bukur, mirëpo kjo vajzë nuk është si të tjerat, kjo vajzëkarakterizohet me virgjinitet të humbur nga bariu, ku nga një vajzë e tillë ikin meshkujt. Poetjakërkon shpëtim për një virgjëreshë të tillë, kërkon shpëtim nga Hymena , perëndesha ebashkëshortësisë dhe e dasmës për t‟i ndihmuar vajzës.KORI IIMe motiv autonimik, lumturinë e femrës që vë kurorë në rini. Këtë e krahason me një elementproduktiv që me frytet e saja i gëzohen të tjerët (hardhinë). Për poetën martesa ngjall 2 ndjenja:dashurinë e burrit dhe kënaqësinë e prindërve.Edhe në këtë poezi poetja e fton Hymenën që tëvazhdojë me kurorëzimet e të rinjëve.EPITALAMI I AFËRDITËSDallohen 3 komponenta që shprehin vuajtjet e femrës: vokacioni, epiteti, thirrjaMe vokacionin o frontstolisura, o hyjneshë e madhe, o e lumtur e madhëron Afërditën(hyjneshën e dashurisë).Me epitet si : Afërdita e amshuar, hyjneshë e madhe, fytyrë hyjnore, metë cilat e ngre më lart personalitetin e saj. Me thirrjet : këtu ejaZhvillohet dialogu në mes Afërditës dhe poetës. Pjesa e dialogut të Safos flet përdashuri tëplagosur, ku dashnori i ka ikur dhe nuk i kthehet, të cilën e lëndon moralisht.EPITALAMI PASION DASHURIEFlet për cfilitjet e femrës që nuk gjen dashuri, për vuajtjet që janë fizike e psikike që shoqërohenderi në vdekjeSafo është autore e një strofe të veçantë Safike, Përbëhet: 1katren, 3 vargjet e parai ka në vargun 11 rokësh, vargun e 4 në 5rrokësh. 15
  16. 16. EskiliFazën e let. Greke atë klasike e karakterizojnë dy nënfaza: zhvillimi i poezisë lirike shek. VII-VIp.e.r Zhvillimi i tagjedisëdhe komedisë dhek. V-Ivp.e.rLindja e tragjeisë e të komesië e kushtëzojnë 2 momente: festat e Dionizit (perëndisë së verës),lulëzimi i shoqërisë demokratike greke. Festat e Dionizitmbaheshin në pranverë dhe vjeshtë.Korifeu- kishte rolin e tregimtarit të ngjarjes, ndërsa kori këndontë këngë lirike.Lulëzimi i demokracisë luajti rolë në zhvillimin e tragjedisë dhe komedisë, u krijuan kushte përkrijimi ne teatrit grek: skena orkestra dhe publiku.BIOGRAFIAKrijoi tragjeditë e para, njihet ,,baba i tragjedisë”, për nga vlerat ,,gjeni i tragjedisë”.Ka lndur në Leuzinë afër Athinës, 525 p.e.r me prejardhje aristokrate, por mbështetidemokracinë.Tragjeditë e para, në moshën 40 vjeçare, tragjedia e parë Persët.Eskili thoshte se demokracia është më e pranueshme se monarkia, lindin mospajtime mes Eskilitdhe Athinës, ku më 458 u luajt në athinë trilogjia ,, Orestina”, ku u ngritën akuza të rëndadhe udetyrua të largohet nga Athina, shkon në Sicili, vdes në vitin 456 p.e.rPër vdekjen e tij ekziston një legjend. Një ditë duke ndenjurnë fushë, kalon një shqiponjë kumendon se koka e tij tullace është shkëmb, e lëshon breshkën dhe bie në kokën e Eskilit, dhekështu vdes Eskili.KRIJIMTARIJA LETRARENga 90 sipas disave apo 70sipas disave, vetëm 7tragjedi janë të ruajtura, mirëpo nga 72 tragjedika fragmente dhe dihen titujtNdahet në 3 faza:faza e hershme (Lutëset, Persëtfaza e mesme (Të shtatët kundër Tebes, Prometeu i mbërtyer)faza e fundit (Orestina)PERSËTTema: Lufta e Persëve kundër GrekëveSubjekti: Është trilogji, i largohet legjendave, i zavendëson me ngjarje bashkëkohore, ku merrpjesë edhe vet. Kjo luft zhvillohet në krye me Kserksin, biri i Darit, ngjarja zhvillohet nëoborrin e Persëve. Tragjedia fillon me kori ne pleqëve persianë, që e lëvdojnë mbreitn dheushtrinë persiane.Nëna e Kserksit sheh ëndrra të tmerrshme, Dari flet për humbje të mdha, që vjen si rezultat ikrenarisë së tepruar të Kserksit. Ngjarja religjioze dhe porosia morale e përcjellin fati ne ngjarjes.Ngjarja nuk zhvillohet para spektatorëve por përmes lajmëtarit i cili e kumton humbjen osefitoren.TË SHTATAT KUNDËR TEBESKëtu personazhi kryesor merr një rol dominues, roli i korit zvogëlohet duke ia zënë vendinprologu,Në tragjedinë Orestia fut edhe personin e tret 16
  17. 17. PROMETEU I MBËRTHYERTema: Flet për kundërshtimin e Zeusit nga Prometeu, që të mos zhduk racën njerëzore.Subjekti- Prometeu është një nga titanët e mëdhenj që ia mbajti anën Zeusit deri në momentinkur Zeusi dëshiroj të sjellë në racë tjetër tënjerëzve dhe në atë moment e kundërshtoi Zeusin.Zeusi e angazhoi Hefesin, të birin, perëndinë e zjarrit. Zeusi i dhuroi 2 veçori alegorike:Pushtetin dhe Forcën. Prometeu lidhet për shkëmbi, rri si rojtar i vetmuar dhe në një pozitëshumë të keqe.Prometeu i dhuroi njerëzimit zjarrin, i bëri njerëzit që të njohin ciklet natyrore, i bëri njerëzit qëtë shohin edhe psekishin sy, të dëgjojnë, zbuloi numratme të cilat i dha mundësi të zhvillohetshkenca, zbuti kafshët etj, të gjitha këto përkundër dëshirës së Zeusit.Zeusi me gjithë forca e tij ngriti një stuhi, e cila stuhi e rrëzoi shkëmbin ku ishte lidhur prometeudhe ra në det.Zeusi u tregua i vrazhd edhe ndaj gruas së tij-HerësFig. Prometeu ka simbolik njeriun që lufton kundër tiranisë për t‟i dhënë njerëzimit vlerat më tënevojshme në jetë. ARISTOFANINë këtë kohë lind edhe komedia, fjala komedi nga gre. Komodia, do të thotë këngë e komosëve(grumbullimi i njerëzve të papunë). Edhe komedia lindi në Athinë në kohën e festave tëDioniseve. Aristoteli thotë se : tragjedia lindi nga këngët ditirambike, ndërsa komedia ngakëngët follike.BIOGRAFIALindi në Athinë në vitin 445p.e.r në një familje treftareTë gjitha temat e komedive janë të lidhura me ngjarjet politike, shoqërore e kulturore.Vdiq në vitin 388 p.e.r në moshë të reLa një numër të madh komedish, prej 44-50, sot njohim 11 prej tyre.KOMEDIA KALORËSITMe temë plolitike, flet kundër liderit të partisë demokratike radikale- Kleonit.KOMEDIA ZOGJTËTema: Përmes fantazisë të krijoi një jetë të lumtur e të pasur, për një pavarësi të njeriut ngaplotëfuqia.Subjekti: Dy pleq nga Athina largohen atdheu të pakënaqur, shojnë në një vend imagjinar nëPupëz, me veti kishin marr pulatë egra dhe sorra. Njërit i bie ndërmend ta krijoi polisin ezogjëve ku njerëzit dhe perënditë do ti sundonin zogjtë. Zogjtë të shqetësuar vijnë memaska,sepse në vendin e tyre kishin ardhur armiqt e tyre-njerëzit. Pas fjalimit të mbajtur nga 17
  18. 18. njëri prej pleqve arrijnë marrveshje me zogjtë ta formojnë qytetin mes qiellit dhe tokës, emrinTerqyqari (Nefalokokijati). Në këtë qytet do të pranohen njerëz të shquar, por edhe poetin evarfur, Herakliti, Posejdoni, Tribali. Komedia përfundon kur Zeusi e marton të bijen me njërinprej qytetarëve.KOMEDIA BRETKOSATParaqitet në kohën e shkatërrimit të shtetit detar Athinës pas luftës së Peloponezit.Tema: Problemin e kritikës letrare, mes Eskilit dhe Euripidit në prezenc të Dionisit.Subjekti: Secili i bën shkut vërejtje estetike-letrare, ku secili mbrohet me kundërargumente.Euripidi e kritikon Eskilin mbi psikologjinë e personazheve, ku pozixioni i tyre gjithmonë është imbuluar, me fytyra të mbuluara, të heshtur, Eskili i përgjigjet se në tragjedinë e Euripidit dalinpersona të këputur, me rrecka, gojëprishur e çalamnë.Euripidi thotë se Eskili i lë pa subjekt si në tragjedinë Orestia, Eskili hedhë poshtë këtë vlerësimduke cituar 3 vargjet e para. Euripidi konstaton se në ato 3 vargje ka më shumë se 20 gabime.Në fund sipas vlerësimit të Dionizit, në rolin e gjykatësit, dueli përfundon me fitore të Eskilit.Aristofani në komeditë e tij shprehu një satirë të fuqishme, të guximshme dhe realepër gjendjenpolitike-shoqërore në Athinë. LETËRSIA ROMAKEZhvillohet pas gjysmës së dytë të shek. III p.e.r , në kohën kurletërsia klasike greke ishte nëpërfundim e sipër, konsiderohet si vazhdim i let. greke. Let. romake zhvillohet në rrethanapolitike e shoqërore njejt si ajo greke, vetëm se në një periudhë më të vonë kohore. Shoqëriaromake ka kaluar nga ajo fisnore, në atë klasore, në atë skllavopronare, me polisin kumbizotëronin antagonizmat.Letërsia romake, zhvillohet nëpër dia periudha, e cila ndahet në dy epoka kryesore: në epokën elet. republikane që arrin derin në vitin 30 p.e.r , epokën e let. mbretërore që fillon nga vitet 30p.e.r vazhdon deri më 476 p.e.rSecilën epokë e ndajmë në disa periudha. Epokën e parë e ndajmë në 3 periudha a) Periudha e parë letrare, fillon në mesin e shek. III, në kohën e helenizmit të let. romake, kur polisi shllavopronar e zgjeroi pushtetin në tërë italinë, zhvillohen himnet e kultit, këngët e vajeve, këngët triumfale, fjalët e urta etj. b) Periudha e shekullit të parë të let. romake, zhvillohet deri në mesin e shek. II, Koha kur formohet polisi antik. Në këtë periudhë krijues e kemi Plautin me 20 komedi, Eniusin nga Kalabria italo-grek, konsiderohet si Homeri romak, i përpunoi tragjeditë dhe komeditë greke: Terenci nga Kartagjena, shkroi 6 komedi dhe Katoni,llogaritet si histogra e orator. c) Periudha e shek. të fundit të republikës, zhvillohet nga gjysma e dytë e shek. II deri në vitet 30 p.e.r . Në këtë kohë kemi luftra të ashpra sociale, kryengritja e robërve si ajo e Spartakut, këtu kemi edhe diktaturën e Cezarit. Në këtë periudh zhvillohet filozofia dhe 18
  19. 19. retorika, paraqitet publicistika, këtu dallojmë: Ciceronin me veprat e tij : Mbi oratorinë, Bruti dhe oratorët e lavdishëm, Letra miqve, Atika etj. , Katuli- poet i shquar i epigrameve, elegjive retorike et.Epokën e dytë e ndajmë në: a) Periudhën e kalimit nga republika në mbretëri, prej viteve 30 p.e.r deri në vitin 14 e.r, koha kur sundon Augusti, Më të njohur të kësaj periudhe janë: Virgjili, Horaci- satiristi më i madh i kësaj periudhe, Ovidi-poeti elegjiak, Tibuli-poet i dashurisë, Tit Livi orator e moralist. b) Periudha e letërsisë bretërore e Romës, zhvillohet nga shek. I deri në shek II, u quajt edhe si periudha e bronztë e let. romake, Më të njohur janë: Petronie-prozator; Fedrie- fabulist, Kuintiliani-retorist, Marciali-me epigramet, Plini i Ri-orator produktiv, Juvenali- satirist, Taciti etnografë dhe teorik i oratorisë. c) Letërsia e vonë romake, Nga shek. II e deri në shek V, kur shkatërrohet perandoria romake. Krijuesit më të njohur të kësaj periudhe janë: Frontoni, Aula Geli, Apuli etj. GGjat shek. V let. romake kalon në letërsi romake mesjetare. PUBLIE VIRGJIL MARONIBIOGRAFIALindi në vitin 70 p.e.r në Mantue- Italia Veriore.Nga një familje e qytetarëve të lirë, Babai me zejatriU shkollua në Kremona dhe Milano. Në Romë dhe Napoli studioi retorikën dhe shkencat.Punoi si avokat, por për shkaqe objektive e la , dhe filloi të merret me poezi.Si poet ishte nën ndikimin e lirikës satirike dhe epikuerane (i la më së shumti përshtypje).Ishte nën ndikimin e Teokritit.Vdiq në vitin 90 p.e.rVEPRATBukoliketGjeorgjike ( Bujqësia)EneidaBUKOLIKETVepra e parë e tij 42-41 p.e.rNë këtë vepër zhvillohen gara të këndimit se kush thotë poezi më ë gjata, apo më të shkurtra,këndoheshin këngë për dashurinë.Virgjili pati sukses me këtë vepër dhe u pranua në rrethin e Augustit.GJEORGJIKE (Bujqësia)Në këtë vepër punoi 7 vjet 19
  20. 20. Tregohet veprimtaria e tërësishme e fshatit. Vepra ndahet në 4 pjesë: bujqësia, pemtaria mevreshtarinë, blegtoria dhe bletoria.Në poemë dy fenomene lëvizin ritmikisht: drita dhe hija.ENEIDAVeprat e Homerit i kishte si shembull dhe dëshiroi ta përpiloi një epope për heronjt romak duke umbështetur në mitologji.Poema Eneida ka 12libra e ndanë në 2 pjesë:Në pjesën e parë flet për udhëtimet e Eneutnga Troja nëpër Kartagjen, Butrint, Sicili e Romë, ipërgjigjet pjesës së dytë të Homerit-OdiseaNë pjesën e dytë flet: kur ngjarja vendoset në Lacio, kur Eneu lufton kundër Mezencit, dyluftimii Euralit dhe Turnit, zemërimi i Nisit për vrasjen e shokut të tij Euralit, i përgjigjet veprës së dytëtë Homerit- Iliadës.Eneu me flotën e tij duke iu afrua Italisë nga Troja, Junina ia shkatërron flotën me stuhin edërguar, të cilët kishin arritur afër Kartagjenës. Këtë qytet e krijoi Didona, grua mjaft energjike,të cilës ia kishin vrarë burrin.Eneu fillon t‟ia trego ngjarjen Didonës, të cilës i vjen shumë keq për vuajtjet e Eneut dhe i lindnjë simpari, dhe nuk dëshiron të largoet nga Kartagjena. Kur Eneu largohet nga Kartagjena,Didona bën vetvrasje, bie nga shkëmbi.Rrugës për Sicili, eneu Ndalet në Butrint takohet me Andromakën, gruan e Hektori. Eneu zbretëedhe në Kumë, Sicili, ku janë profecitë e Apolonit dhe të Sibilave,depërton në botën enëndheshme, takohet me të atin Ankizi, e takon Didonën, ajo si flet.Nga Kumi shkon në Lacio ku fillojnë luftimet, Eneu e merr rolin e Akilit, lufton kundërMezencit. Zhvillohet luftë në mes italikëve dhe trojanëve. Junina kërkon që trojanët të përzihen me latinët, dhe këto dy fise ta pranojnë traditën dhe gjuhenitaliane. Eneu bën dyluftim me Turin, i cili vritet, ashtu si Hektori nga Akili.Epopeja heroike Eneida idealizon periudhën antike romako- talike, në prani të elementevemitologjike 20
  21. 21. MATERIALI MËSIMOR I VITIT TË DYTËPANORAMË E RILINDJES(ROMANTIZMIT) KOMBËTARE SHQIPTARËPër këtë formacion teorik-letrar të shek XIX kemi dy shprehje terminologjike i pari ,,Letërsia eRilindjes Kombëtare‟‟(i përdorur më herët nga rilindësit shqiptar) dhe i dyti ,,Letërsia eRomantizmit Kombëtar‟‟(i përdorur botërisht).Kjo rrymë zhvillohet në rrethana të shek.XIX kurpopulli gjendej nën sundimi e Perandorisë Osmane , si pasoj nuk zhvillohejekonomia,kultura,arsimi si te popujt tjerë që gëzonin lirinë politike.Perandoria Osmane në fillimtë shek XIX në saje të lëvizjes si faktor rrëmues i brendshëm dhe në saje të zhvillimit tëekonomisë monetare ajo tanimë fillon të quhet si ,,I sëmuri i Bosforit‟‟ngase dobësohetshumë.Nga ky dobësim në territoret shqiptare u formuan dy pashallëqe , ajo e Bushatasve tëShkodrës dhe ajo e Ali Pashë Tepelenës në Janinë.Këtu përkundër që u fuqizuan , e Ali PashëTepelenës u shkatërrua më 1821 kurse e Bushatasve më 1831.Themelet e portës së lartë ulëkundën edhe nga reformat e Tanzimatit më 1839 , shfaqen kryengritje shqiptare kundërreformave që provokuan krijimin e Lidhjes së Prizrenit(qershor 1878).Kongresi i Berlinit nuk imerr parasysh kërkesat e shqiptarëve,përkundër kësaj i shkëputen territore trungut shqiptar dhe idhurohen Malit të Zi , Sërbisë , Bullgarisë dhe Greqisë.Lidhja e Prizrenit formon formacioneushtarake për mbrojtje territoresh.Ajo ekzistoi 3 vjet.U shkatërrua nga Fuqitë e mëdha ,Perandoria Osmane , vetëdija e ulët kombëtare.Lidhja e Prizrenit u kushtoi rëndësi hapjes sëshkollave,përpilimi i platformës së qartë.Veprat që shërbyen për ngritjen e ndërgjegjeskombëtare ishin : ,,Letërqarkorja‟‟ e Naum Veqilharxhit , shkruar 1846, shtron konceptin elëvrimit të gjuhës.,,Përmbledhje këngësh popullore dhe rapsodish shqiptare‟‟ e Zef Jubanit ,dolisi vepër e parë e folklorit shqiptar që dëshmon për rezistencën e popullit shqiptar kundër turqiveme këngë.,,Bleta shqiptare‟‟(1878) e Thimi Mitkos , shpreh shpirtin e pasur krijues të popullit shqiptar.Kjovepër ishte thikë kundër propagandës greke se populli shqiptar nuk ka histori, nuk ka kulturë,nukka gjuhë e as shpirt krijues aq të pasur për të shprehur një botë të tërë shpirtërore si edhe popukttjerë.,,E vërteta për Shqipërinë dhe shqipëtarët‟‟(1879) e Pashko Vasës , i kushtohet opinionit tëhuaj sidomos atij diplomatik, për ti treguar të vërtetën për Shqipërinë.,,Shqipëria çka qenë çështëdhe çdo të bëhet‟‟-traktat largpamës , për mjerimin politik,ekonomik,kulturor,arsimor e shoqërortë Shqipërisë së shek XIX.Në pjesën e tretë tregon rrugët që janë përmes iluminizmitkombëtar,poashtu ai zhdaravit idetë dhe mendimet e disave të cilët nuk mund ta paramendoninshqipërinë të ndarë nga Turqia.Kjo letërsi fillon me poemën ,,Këngët e Milosaos‟‟(1836) eJeronim De Radës e cila me prosedenë , gjuhën dhe koncepcionet mbi historinë e nis këtëformacion dhe mbaron me Baba Tomorri të Andon Zako Çajupit e cila ka temë sociale të shtruarnë poezitë e 14 vjeç dhëndërr dhe i ndërpret temat romantike dhe fillon me realizmin.Kjo letërsizhvillohet mes viteve 1836-1902 ndahet në atë prej fillimit deri te Lidhja e Prizrenit (1878) dheatë prej Lidhjes së Prizrenit e deri më 1902.Në etapën e parë kemi gazetën e parë Arbëreshi iItalisë , poemën Këngët e Milosaos,në etapën e dytë kemi më shumë shkrimtarë dhevepra.Romantizmi shqiptar vazhdon gjatë deri në fund të shek XIX kurse ai botëror deri nëgjysmën e dytë të shek XIX.Si veçori të romantizmit janë : karakteri patriotic,popullor,politikdhe kombëtar,gërsheton iluminizmin që ka qenë i nevojshëm për të gjithë,heronjtë romantikëeuropianë largohen nga rrethi shoqëror në shenjë revolte kurse ata shqiptar i kthehen të kaluarës 21
  22. 22. së lavdishme,i kundërvihen realitetit,robërisë me tendencë që ta ndryshojnë.Tematika : bënevokimin e të kaluarës së shkëlqyeshme historike të shek XV , ngjall krenarinë për kontributin qëi ka dhënë populli shqiptar vendeve të Europës,rrah tema filozofike,shoqërore,erotike ,peizazhiste,fetare .Karakteristikë tjetër është mbledhja e këngëve popullore marrin tema syzhe,përmbajtje, figuracion dhe metrikë nga folklori.Më tepër spceifizohet poezia lirike,përformacionin stilistik të realizmit që në letërsinë e realizmit europian u shpreh më tepër meprozë.Kemi përdorim të alfabeteve si ,,I stambollit i shoqërisë ,,Bashkimi‟‟ , I shoqërisë,,Agimi‟‟ por ky prb u zgjidh në Manastir më 1908.Shkolla shqipe kish pasur edhe më parë si nëKurbin(1632),në Pdhanë(1638),në Blinisht(1639),Naimi dhe Samiu mundësuan që të nxirret lejedhe më 7 mars 1887 në Korçë të hapet shkolla e parë shqipe,pastaj në Kolonjë ,Pogradec,Prizëren etj që më 1909 të hapet edhe normalja e Elbasanit.Mësues të parë ishinPandeli Sotiri,Papa K.Negovani,Gj.Qiriazi,S.Qiriazi-Dako,M.Logoreci.Për përpilimin e teksteveu formuan Shoqëria e Stambollit(1879) nga Sami Frashëri , P.Vasa , J.Vreto,I.Qemaili etj.Formoivariantin e abetares së dhënë nga Sami Frashëri me emrin Alfabetare.Më 1881 Jani Vretuafromoi degët e kësaj lidhje në Bukuresht,në Egjipt dhe në Sofje.Më 1886 dega e Bukureshtit ethemeloi shtypshkronjën e parë në gjuhën shqipe,ku po atë vit në atë shtypshkronjë u botuan 10vepra.Më 1848 J.D.Rada me titull Arbëresh i Italisë , në etapën e dytë më 1879 doli në Athinëgazeta ,,Zëri i Shqipërisë‟‟ i Anastas Kulluriotit,më 1888 ,më 1883 J.de Rada në Kozencë nxorrirevistën ,,Flamuri i Arbërit‟‟ , më 1884 në Stamboll doli revista Drita-Dituria,më1888 nëBukuresht nga N.Naço revista Shqiptari,më 1897 F.Konica nxorri revistën Albania,më 1897A.Lorekio në Itali nxorri revistën ,,Kombi shqiptar‟‟.Poashtu shumë revista u hapën në fillim tëshek XX.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) JERONIM DE RADALindi:më 1814 në fshatin Maki,KozencëShkollimi:mësimet e para i mori në Kolegjin e Shën Adrianos,në kolegj u njoh me idetëpërparimtare të Revolucionit Borgjez të Francës të vitit 1789,kolgjin e kreu më 1883,pushoi njëvit ngase ishte shëndetligj,filloi të mbledhë këngë popullore,më1834 , u regjistrua në fakultetinjuridik në NapoliAktivitetet: Qyteti i la përshtypje,u njoh me lëvizjen politike të rinisë së Napolit.Lexoishkrimtarë antik , romantikë europian dhe italian.Më 1836 erdhi në pushime në vendlindje meveprën e parë të botuar Këngë e Milosaos.Ishte aktiv në lëvizjen për të përmbysur dinastinë eburbonëve,lëvizja nuk pati sukses,u dënua me gjashtë muaj burg,pasi u lirua ishte shum ivarfër,punoi si mësues privat në një shtëpi aristokrte të Napolit.Vdiq:1903 në vetmi të plotë dhe me brengën e madhe për fatin e mëtejmë të arbëreshëve.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT) J.DE.RADA1.VEPRA POETIKE1.Poema liriko-epike Këngë e Milosaos ,1836,Napoli2.Poema epiko-lirike Serafina Topia , 1839,Napoli , e ripunoi dhe boti me titull të ndryshuar :,,Një pasqyrë e jetës njerëzore‟‟Coroliano Calabro 1843.3.Poema epike Skanderbeku i pafan , 18722.VEPRA DRAMATIKE1.Numidët ,tragjedi 1846 22
  23. 23. 2.Sofonizma,tragjedi 18913.VEPRA SHKENCORE1.Parimet e estetikës,18612.Rapsodi e një poemi arbëresh ,18663.Shkronjat dhe gramatika e gjuhës shqipe , 18944.Autobiologjia , 1898-18995.Testamenti politik , 1902.ANALIZA E POEMËS EPIKO-LIRIKE SERAFINA TOPIABotuar më 1839 si Këngë e Serafina Topisë dhe më 1897 si Një pasqyrë e jetës njerëzore.Temaështë romantike , gërshetohet dashuria ndaj të zgjedhuri-zgjedhurës me dashurinë ndaj atdheut ,këtu ngadhënjen dashuria ndaj atdheut , sakrifikohet dashuria nda femrës apo mashkullit , për hirtë dashurisë ndaj atdheut.Serafina , bja e Ndre Topisë dhe mbesa e Gjergj Arianit Topisë ,sakrifikon dashurinë që ka ndaj Bozdarit , nipit të Skenderbeut dhe martohet me NikollëDukagjinin , duke e respektuar fjalën e prindërve se kjo martesë do të ndihmonte në bashkimin eforcave kombëtare kundër armikut.Elementet lirike të poemës janë : lindja e dashurisë mes dy tërinjëve , Serafinës dhe Bozdarit,ëndrrat vajzërore,frika se mos del diçka që do ta pengojë e taprishë këtë dashuri e cila konfrontohet në rastin kur marrin vesh prindërit e Serafinës tek e ciladominon arsyeja mbi ndjenjën apo më mirë thënë detyra ndaj atdheut kundër pasionit tëdashurisë , kur prindërit e Serafinës me pëlqimin e së bijës së vet , vendosin ta fejojnë meNikollë Dukagjinin , fisnik i Veriut që do të ndikonte në bashkimin e Veriut të tyre me Jugun eTopiajve për të luftuar armikun e përbashkët , turkun , Bozdari , dashnori i parë i Serafinës , pasie vret një turk , largohet nga atdheu , më vonë kthehet , merr vesh për gjënë që i ka ndodhur merrvesh për tolerancën e Serafinës .Bozdari zemërohet ashu si Akili i Iliadës së Homerit , aq sa nukintervenon kur po e digjnin të gjallë Evodën me djalin e saj turqit.Në dasmën e Skëndërbeuttakohet Nikolla me Bozdarin , te Serafina ndodh ajo që i përtëritet dashuria ndaj Bozdarit dhe nëkonfliktin që lind mes Nikollës dhe Bozdarit , Serafina mban anën e Nikollës këtu vërehet moralii bashkëshortes dhe i nënës që e mban anën e Nikollsë. Në konflikt intervenon edhe Skenderbeu ,me autoritetin e tij i ndan të rinjtë dhe e shkuan konfliktin , te masa paraqiten revolta kundërkonflikteve individuale, kur kërkohet unitet pët të luftuar kundër armikut tëpërbashkët.Evokohen kujtime nga lufta para ardhjes së Skëndërbeut. Serafina është romantike ,ka dashuri të zjarrtë ndaj atdheut,përballon ndarjen nga dashuria e parë,është dashnoe ezjarrtë,patriote po ashtu ka edhe shpirt krijues sepse ajo është autore e këngës për Radavanin kuflet për një dashuri pikëlluese dhe tragjike.Idenë e bashkimit kombëtar e theksojnë të gjithapersonazhet kurse Skëndërbeu i takon mendimit se duhet të luftojnë shqiptarët duke u mbështeturnë forca vetanake këtu në mënyrë të tërthortë i bëhet kritikë vendeve perëndimore që nukndihmuan asgjë edhe pse Skennderbeu luftoi shum për Evropën në kohën kur gjendja e saj ishtemë kritike.Bozdari është personazh romantik kur lufton kundër një ushtari turk dhe kalorsiak kurshpëton një vajzë të panjohur,kontravers kur dashurinë ndaj atdheut e përzien me dashurinë ndajtë dashurit-të dashurës,e torturon veten,vajton buzë detit,zbraz hidhërimin duke dashur të shprehëdashuri ndaj Olimpisë.Radavani është antitezë e Bozdarit,ka dashuri konstante ndaj atdheut ,dashuri ideale naj femrës , nuk largohet nga atdheu edhe kur i shkatërrohet lumturia me humbjene së dashurës Parailës.Dialogët dhe monologët lirikë janë tipare të ligjeratës poetike të kësajpoeme.Kemi idealizim të skajshëm të Skëndërbeut. 23
  24. 24. ANALIZA E POEMËS SKANDERBEKU I PAFANKëtu kemi personazhe të njejta si te Serafina Topia.Kemi shfaqje të qëndresës shqiptare kundërosmanëve gjatë shek.XV.Ngjarje që zhvillohen brenda 26 viteve të vendosura në krahina tënjohura të Shqipërisë , si Krujë ,Shkodër ,Dibër ,Elbasan , Mirditë,Himarë etj.Skenderbeu nukështë personazh kryesor por popullata pas vdekjes së Skëndërbeut nga ku e mer edhe emrinSkenderbeu i pafat.De Rada pasqyron të madhërishmen , tragjiken e kohës së Skëndërbeut ,vepra e vetme e romantizmit shqiptar që e pasqyron aq gjërë periudhën e lavdishme me : motivinpatriotik , atë të çlirimit të vendit me luftë të armatosur e gërsheton me motivin shoqëror,tëçlirimit nga shfrytëzimi feudal dhe me të drejtën që njeriu të vendosë vetë për fatin personal përtë qenë i lumtur.Skenderbeu që lëviz si hije gjithkund vendos për gjithçka , simbolizon njeriun icili sakrifikon të sotmen dhe të nesërmen,personalen dhe familjaren për të mirën kombëtare dhebëhet si prototip për të gjithë shkrimtarët e Rilindjes Kombëtare.Radavani dhe Astiri janëpersonazhe të dashura nga poeti sepse përmes tyre autori shpreh ide , Radavani i thotë dukës sëVenedikur se për fatin e atdheut duhet të vendosin vetë shqiptarët , kurse Astiri është itmerrshëm në luftë saqë prijësi osman nuk guxon ti dalë në dyluftim.Shtohet galeria e femrave ,Imotea që shquhet për pastërti morale dhe guxim e mbyt pashanë turk duke i thënë jam arbëreshe,Agata që ik nga Shkodra kur ajo pushtohet nga turqit , Frosina që intimisht e dashuronSkenderbeun por pati një fat të mbrapshtë,Goneta një femër e dhembshme,Gravilla një femër eëmbël dhe delikate,Viola e bukur dhe e etshme për pasuri,Vantisana princeshë turke ,personaliteti fuqishëm me ndjesi për njerëzit dhe me përgjegjësi.Këto poema kanë ndikim poezinë popullore.BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) ANTON SANTORITLindi : më 1918 në Shën Katerini , KozencëFamilja: e varfërShkollimi:1835 regjistrohet në Kolegjin Shën Benedeto1842-1858 vazhdon në manastirin Shën Marko ArxhentanosAktivitetet: ishte orator i mirë dhe për këtë arsye u ftua në qarqe fetare në Romë , pjesën më tëmadhe të jetës ishte famulltar, kishte krizë materiale , ishte drugdhendësVdiq:në Shën Jak , Kozencë 1894.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT)ANTON SANTORINdikim në krijimtarinë e tij kishte Jeronim De Rada.Shkroi në gjuhën italiane dhe shqipe.Shkroinovela(këtu shkruan për jetën e fshatarëve arbëresh,dukuritë shoqërore-morale) , romane(këtuparaqet gjendjen e rënëdë sociale në të cilën janë të detyruar të jetojnë arbëreshët dhe elementetentografike e folklorike , në romane gjejmë frazeologjizma dhe shprehje proverbiale) ,drama(autori i parë që ka shkruar një dramë në gjuhën shqipe) , satira , fabula , shkencë ,gramatikë , poashtu mblodhi këngë popullore. 1846-47 në gazetën e De Radës botoipërmbledhjen e parë poetike ,,Il Canzionere albanese‟‟.Studiuese i krijimtarisë santoriane ështëRexhep Qosja.Krijimtaria e tij ndahet në :1)Vepra me tematikë jashtëfetare : 24
  25. 25. 1.Përmbledhja poetike,,Këngëtorja arbëreshe‟‟ 1846-472.Poema ,,Valle e haresë së madhe‟‟ 1848 në gazetën Shqipëtari i Italisë i J.D.R3.Poema ,,I burgosuri politik‟‟ italisht shqip,18504.Romani ,,Bija e mallkuar‟‟ italisht , 18585.Drama ,,Emira‟‟ në tre akte në Flamuri i Arbërit 1886-872)Vepra me tematikë fetare :1.Poema ,,Rozari i Shën Mërisë Virgjër‟‟ 16492.Përmbledhje e lutjeve , këngëve liturgjike ,,Kërshteu shenjtëruarë‟‟18553)Të mbetura në dorëshkrim1.Romane:Sofia Kominiate ,shqip,italisht;Ushtari shqiptar,italisht2.Novela:Panaino e Delia;Kolluqi e Serafina;Miloshini;Virgjeria;Guidhja e Kusari3.Melodrama:Pjetër Shtertori;Miloshini e Pjetër Shini;Malia4.Drama:Sofia;Klementinaa)Tragjedi:Jarobiamb)Komedi:Kallogrea kalloqare5.Letërsi popullore:Përmbledhje këngësh popullore , Përralla nga Ezopi6.Vepra gjuhësore:Gramatika e gjuhës shqipe , Fjalor italisht-shqip7.Poemë:Ushtari arbëreshANALIZA E POEMAVE TË RILINDASIT(ROMANTIKUT) ANTON SANTORIValle e haresë së madhe ,poemë,botuar më 1848.Poemë që përshëndet kushtetutën e re që ishsjellë në Itali e cila sipas Santorit do të përmirësojë jetën e Arbëreshëve që vuanin nga dinastia eBurbonëve.Tiparet romantike të veprës vërehen në optimizmin dhe utopinë që shfaq autori përkushtetutën.I burgosuri politik ,poemë , italisht . Gërsheton idetë romantike si ; jeta e të burgosurit , arratisja ,takimi me të birin , vrasja e shoqes dhe e të bijës nga armiqtë.Gërsheton edhe idetë demokratikesi ; mirkuptimi në mes njerëzve.Poezitë satirike-humoristike janë më të arrira se poemat.Japin pamje nga përditshmëria dheporosi morale.Për nga tematikat satirat ndahen në:a)dukuri politike - burokracia (Propagandisti)b)dukuri sociale - varfërinë (Varfanjakja e gjorë)c)tipare negative karakterologjike – vjedhjen , gënjeshtrën,llafosjen,përtacinë,koprracinë,hipokrizinëANALIZA E DRAMËS EMIRARëndësia:Paraqet dramën e parë në gjuhën shqipe.Ka shkallëzim xhelozie dhe intrige,ndërtim tëkonflikteve,dialog të gjallë,kompozicion dhe ndërtim struktural të rrallë.Mënyra e botimit:Pjesërishtë , vetëm tri aktet e para më 1886 kurse si tërësi më 1984 ngaFrançesko Solano.Tema:a) Një ngjarje nga jeta e arbëreshëve të kohës së shkrimtarit,dhuna që ushtrojnë cubat në njëfshat arbëresh dhe përpjekja e pushtetit legjitim që ta shpëtojë popullatën nga kjo e keqe e madheqë banorëve të Piciljes ua ka vështirësuar jetën.b) Dashuria mes dy të rinjëve 25
  26. 26. Dallimi:Autori nuk i kthehet të kaluarës(një prej tipareve të romantizmit) por kapet për realitetine kohës.Personazhet:kanë tipare romantikeEmira - e dashura e Mirianit(plotësisht pozitiv;e çiltër,e sinqertë,besnike)Miriani - i dashuri i EmirësGjergji - babai i MirianitBardhi – babai i EmirësAlbenci – vëllai i MirianitKalina – vajza e dashuruar në MirianinKallonjeri – djali i dashuruar në Emirën(plotësisht negativ;intrigant,xheloz,agresiv)Subjekti:Flitet për një dashuri që pengohet nga :a) Faktori i jashtëm – fushata e cubaveb) Faktori i brendshëm – xhelozia që paraqitet te personazheta)Faktori i jashtëm – fushata e cubave :Cubat i kishin djegur tërë pasurinë (i djegin shtëpinë dhe imarrin bagëtinë) Gjergjit.Gjergji(i ati i Mirianit) e dinte pozitën e tij inferiore ndaj Bardhit(të atittë Emirës).Gjergji kërkoi nga Bardhi që ta prishë miqësin respektivisht martesën mes Emirës dheMirianit.Bardhi kundërshton në mënyrë mjaft intelektuale duke kundërpropozuar që të vazhdojëmiqësia sikurse nuk ka ndodhur asgjë.b)Faktori i brendshëm – xhelozia që paraqitet te personazhet:Kalina dhe Kallonjeri poashtundikonin në prishjen e dashurisë mes Mirianit dhe Emirës.Kalina ishte shoqja e ngushtë e Emirëse cila ishte dashuruar në Mirianin , kurse Kallonjeri i cili e donte Emirën (të dashurën e Mirianit)ishte një hipokrit që shpif te cubat për Mirianin (duke qenë i shtyrë nga Kalina).Mirianishqetësohet tepër.Intriga e Kallonjerit vazhdon ai tenton ta bind Emirën ta pranojë dashurinë e tijmadje don edhe ta rrëmbejë.Emirën nga rrëmbyerja e shpëton Albenci(vëllai i Mirianit) i cili eplagos Kallonjerin.Kallonjeri për hakmarrje e padit Gjergjin dhe Mirianin te pushteti sibashkëpunëtor të cubave.Miriani dhe Gjergji lirohen në mungesë të fakteve.Cubat e mbysin nëfund Kallonjerin.Në aktin e fundit Miriani dhe Emira martohen poashtu edhe Kalina meAlbencin.Qëndrimet e autorit:1)qëndrimi realist(atmosferën dhe veprimet e cubave)2)qëndrimi romantik(ndjenja e dashurisë dhe pengimi i saj)3)qëndrimi sentimental(zgjidhja përfundimtare e konfliktit)Vendi i ngjarjes : Natyra përmes barinjëve , bareshave,blegtorëve.Të ndërfutura:këngët , vallet , traditat,ritet familjare,përshkrimet etnografike(akti V)BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) PASHKO VASALindi : më 1825 në ShkodërShkollimi:autodidakt dhe mësoi shumë gjuhë të huajaAktivitetet: 17 vjeçar punon si sekretar në konsullatën angleze në Shkodër(5 vjet).1848 viziton Romën dhe Venedikun ku ishte epror ushtarak në luftën e popullit Italian kundërzgjedhës austriake.(në fund italianët e larguan nga Venediku me dhunë).1850 viziton Stambollin ku u punësua në Ministrinë e Jashtme të Turqisë(pasi dinte një sërëgjuhësh të huaja). 1862 kthehetnë Shkodër në kohën e kryengritjeve të mëdha në Malësi.Pastaj kthehen në Stamboll e më vonë kryen shërbime administrative në Bosnjë e Hercegovinë 26
  27. 27. dhe në Mal të ZiIshte poashtu aktivist i shoqërisë së Stambollit së bashku me Naimin , Vretuan etj. Ivdes e shoqja së bashku me katër fëmijë. Më 1883emërohet guvernator në Liban.Vdiq:1892 në LibanKRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT) PASHKO VASATe ky shkrimtar paraqiten dy prej tipareve të romantizmit e që janë : 1)malli për atdhe dhe2)konceptimi i idelogjisë kombëtare.Veprat e Pashko Vasës janë :1.Romani autobiografik ,,Burgimi im‟‟,italisht ,(1850)Përshkruan : kohën e qëndrimit të tij në Venedik , pjesmarrjen e tij në luftën e Italianëve kundërAustrisë , sundimin mbretëror , sundimin republikan dhe qëndrimin e tij demokratik2.Vëllimi i poezive ,,Trëndafila e gjemba‟‟,italisht(1873)Përshkruan : shpirtin e lënduar të vetë autorit,pikëllimin për vdekjen e parakohëshme të gruasdhe katër fëmijëve , për atdhetarizmin , për problematika.Tema : universale ,,vdekja‟‟Ndërtimi: Vasa tregohet njohës i vargut , i strofës , frazeologjisë ,figuracionit/3.Artikullin e gjërë të botuar në Alfabetare ,,Shqypnija dhe shqyptarët‟‟(1879)Përshkruan:lashtësinë e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe4.,,E vërtata për Shqipërinë dhe shqiptarët‟‟(1879) , frengjisht5.Poezia ,,Mori Shqypni , e mjera Shqypni‟‟Kuriozitet:është poezia më e njohur e Rilindjes(romantizmit) kombëtare.6.Romani ,,Bardha e Temalit‟‟(1890),frëngjisht.7.Pashko Vasa , Vepra I,II,III,IV , RILINDJA Prishtinë (1989)ANALIZA E POEZISË ,,MORI SHQYPNI , E MJERA SHQYPNI’’Rëndësia : shërbeu për aktualizimin e premisave(parakushteve) që shtronte lidhja e prizrenit pasiedhe vetë poezia u përpilua më 1880 (në kulm të Lidhjes së Prizrenit).Për shkak të temës qëtrajtonte poezia shërbeu si platformë politike.Tema: vepra ka tredimenzionalitet tematik dhe përbëhet nga tema e së kaluarës , së tashmes dhee së ardhmes së popullit shqiptarë.Dallimi:Autori i kthehet të kaluarës(një prej tipareve të romantizmit) duke u kapur edhe nërealitetin e kohës.Personazhet: vetë populliSubjekti: Poeti duke u shërbyer me 1)figuracion të pasur simbolik dhe 2)gjuhën e poetikëspopullore depërton në ndërgjegje të njeriut shqiptar dhe thërret që të mendojmë për atë qëstërgjyshërit na e kanë lënë trashëgim.Te poezia paraqitet një kontrast mes të tashmes dhe tëkaluarës(,,Kush të ka qit<e tashmja> me krye në hi/Ti ke pas ken<e kaluara> ni zoj e ran).Qëndrimi i autorit: Ai thërret në unitet(në një besë për bashkim kombëtarë) sidomos duke folurpër atë ndarje që ka shkaktuar : vllavrasja , përçarja kombëtare dhe fetare , poshtërimi familjar ,degradimi e turpi.Ideja:Pavarësimi i popullit shqiptarë dhe ecja përpara 27
  28. 28. ANALIZA E ROMANIT ,,BARDHA E TEMALIT’’’Rëndësia: Mëton të jetë romani i parë në letërsinë shqipe edhe pse është i shkruar në frengjisht.Mënyra e botimit:I botuar në Paris (1890), në fillim nuk bëri bujë mirëpo pasi u përkthye më1969 në shqip atëherë bëri jehonë të madhe edhe në popullin shqiptarë.Tema: temat e kësaj vepre mund ti ndajmë në :a)tema bazë: ,,Dashuria e dy të rinjëve që nuk mund të realizohet ashtu siç ata dëshirojnë,por nëlinja të kundërta,prandaj ka përfundim tragjik‟‟b)tema dytësore : konfrontimet mes shqiptarëve dhe sundimtarëvec)tema tretësore : konfrontimet mes të rinjëve që janë kundër të resë dhe të rinjëve që janë për tërenë ngaqë janë lodhur nga zakonet e egra dhe nga fanatizmi.Dallimi: Vepra ka ton romantikPersonazhet:Bardha – një vajzë nga një familje aristokrate e Shkodrës , e martuar me Lulin dhe e dashuruarnë AradinLuli – prijësi i malësisë së Temalit , i martuari me Bardhën.Aradi – bashkmoshatar dhe i dashuri i Bardhës poashtu edhe vrarës i të dashurit të motrës së tij .Pashai i Shkodrës – mercenar dhe bashkëpunëtor i pushtuesitOsman Pasha – mercenar dhe bashkëpunëtor i pushtuesitJak Kola – luftëtar për çështjen kombëtarePersonazhet ndahen në personazhe që janë : a) për të rejën (për çrrënjosjen e traditave dekadente) e ata janë: Aradi dhe Anuli b) për të vjetrën(për traditën , për zakonet). Pashai i Shkodrës , Osman Pasha , Luli , Jak Kola. c) personazhe që e vuajnë të vjetrën : Bardha , Drandja , motra e AraditSubjekti: Bardha nën ndikimin e prindërve të saj(nëna dhe i vëllai) e pa dëshirën e vet martohetme Lulin ngase ai ishte prijës në malësinë e Temalit( e kështu do të lidhej miqësi me një familjetë fuqishme dhe me influencë nga paria e malësisë).Bardha menjëherë ballafaqohet mepërçmimin e vjerrës ndaj saj dhe arrogancën e burrit të saj ngase këtu ballafaqoheshin mentalitetifshatar i Bardhës dhe mentaliteti aristokrat i Lulit dhe i vjerrës së Bardhës.Pas 1 viti Bardhakthehet në shtëpi.Bardha pas kalimit të një kohe dashurohet me Aradin.Aradi vinte nga njëfamilje që ndiqej nga pushteti ngase famlija e Aradit kish vrarë të motrën ngase ajo ish dashuruarpa lejen e prindërve në një të ri të cilin e poashtu e kishte vrarë Aradi.Bardha gjendej në njëudhëkryq ngase po të dashurohej me Aradin prindërit nuk do e linin të martohet me të ngasefamilja e tij ndiqej nga pushteti , në anën tjetër me Lulin kishte konflikt mentalitetesh . Tashmëose duhej të vritet Luli nga Aradi që të realizohej dashuria ose të vritet Bardha nga xhelozia eLulit.Ndodh më tragjikja që e ëma e Lulit e vret nusen(Bardhen) natën.Vendi i ngjarjes :Shkodër dhe Malësi 28
  29. 29. BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) GAVRIL DARA I RILindi : më 1826 në Palac Adriano të Siqelisë.Familja : intelektuale e cila letërsisë shqiptare i kish dhënë një përmbledhje këngësh popullorearbëreshe.Ai ishte nip i Gavril Darës Plakut dhe bir i Andrea DarësShkollimi:Mësimet e para i mori në kolegjin arbëresh të Palermos.Në Palermo kreu edhedrejtësinë.Aktivitetet:1871-74 shkoi në Romë ku drejtoi gazetën Reforma të arbëreshit F.Krispi1874 – kthehen i pakënaqur në Gjirgjendi ku merret me studime shkencore dhe letrare.Vdiq: më 1885 në gjendje të rëndë ekonomikKRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT (ROMANTIKUT) GAVRIL DARA I RIKrijimtaria a Darës së Ri është në gjuhën italiane.Krijimtaria e tij ndahet në letrare dheshkencore .1.Veprat letrare1.Përmbledhja ,,Disa poezi‟‟ 18472.Poema ,,Ana Maria Kominiate‟‟ 18643.Poezia e gjatë ,,Të zezat tona‟‟ 18704.Poema romantike ,,Kënka e sprasme e Balës‟‟ botuar pjesërisht në revistën Arbëri i ri(Palermo1887) dhe si libër (1906).2.Vepra shkencore :1.Mbi tipografinë e Gjirgjendit (1863)2.Topografia e Palac Adrianos , botuar në revistën Flamuri i Arbërit (1887)ANALIZA E POEMËS ,,KËNKA E SPRASME E BALËS’’Rëndësia:Është një ndër veprat më të njohura të romantizmit shqiptar që i shëmbëllen edheromantizmit europian.Mënyra e botimit:Kjo vepër është krijuar duke mbledhur këngë popullore që më pastaj autori do ifusë në ndëritm të veprës.Tema: Subjekti trajton dy tema :1)Dashuria ndaj atdheut2)Dashuria ndaj gruasDallimi Në këtë vepër nuk zhvillohet luftë e brendshme e personazheve por kemi vetëmpërpjekje për të përputhur divergjencat e ndjenjave.Personazhet:Skenderbeu – kryehero i shqiptarëveBala – rrëfimtarja që rrëfen tregimin(që aludohen në Homerin e shqiptarëve)Nik Peta – romantik(pjesmarrës në luftërat e Skenderbeut),dashurohet në e parë,detyrën ndajatdheut e ve mbi dashurinë,nisen në luftë për,,zulm e varr‟‟.Pal Golemi – romantik(pjesmarrës në luftërat e Skenderbeut),dashurohet në e parë , ka tiparekalorsiake ngase kërkon që pazmorja dhe shpata ti varen mbi pemë që tua fusin zjarrin armiqëve,edhe ky niset në luftë për zulm e varr. 29
  30. 30. Mara – e dashuruara në Nikun ,trimëreshë që nuk lejon ti hidhet në dorë armikut.Subjekti : Bëhet fjalë për trjatimin e dy temave paralel atë të dashurisë ndaj së dashurës dhedashurisë ndaj atdheut. Tema e dashurisë shfaqet me Marën e cila është një vajzë e dashuruar nëNikun.I ati i saj ia imponon një kurthë Pal Golemit nga e cila e shpëton vetë Mara.Ajo pasi qëdëgjon që Nik Peta ka vdekur në luftë bën vetëvrasje dhe vdesFlitet për një zënkë në një ndejë nëmes Pal Golemit dhe Nik Petës për Marën të cilën zënkë e qetëson Skenderbeu me famën dhetrimërinë e tij.Tema e luftës paraqitet me atë se edhe Nik Peta edhe Pal Golemi merrnin pjesë nëluftërat e Skenderbeut edhe atë me parollën ,,Zulm e Varr‟‟.Lufta që përmendet është ,,Lufta eValkalit‟‟.Siç shihet në këtë vepër të marrë nga letërsia popullore flitet për : grindjen e dy tërinjëve për një femër,rrëmbimi i vazjës nga duart e armikut , kthimi i unazës nga ana e burrit qëajo të martohet , amaneti i luftëtarëve që vdesin në luftë,mbirja e pemës.Në vepër përmendetedhe Moisi Golemi që rri i vetmuar me kokë ulur për kompleksin e fjalorit.Ndërfutje: Këtu flitet për atë se hëna , zogu i lajmërojnë personazhet për veprimet e armiqëve.Koha e ngjarjes: Shek XVPorosia:,,Vetëm me luftë të armatosur mund të çlirohet atdheu‟‟(ideja konsiston në atë se robëriaishte pengesë edhe në rrjedhjën normale të jetës).BIOGRAFIA E RILINDASIT(ROMANTIKUT) ZEF SEREMBELindi : më 1884 në Strigari , KozencëFamilja: me prejardhje fshatare dhe e varfërShkollimi:Mësoi në kolegjin Shën Adriano(mësues e pati De Radën) dhe pasiqë i ati i Serembes ishtepjesmarrës i lëvizjes kundër dinastisë së Burbonëve pas rrëzimit të saj i ati i Serembes dënohetme vdekje në mungesë dhe për rrjedhojë edhe Serembe detyrohet ta ndërpresë shkollimin.Aktivitetet:1848- rrëzohet lëvizja e italianëve kundër Burbonëve , në të cilën lëvizje bën pjesë si aktivistedhe i ati i Serembes . Babai i Serembes(Mikelangjeli) dënohet nga ana e pushtetin që kishinBurbonët me vdekje në mungesë.Lëvizja e re kundër Burbonëve ishte për vendosjen edomkracisë dhe për përmirësimin e gjendjes ekonomike.Kjo gjë pati ndikim të madh nëpersonalitetin dhe psikologjinë e Serembes ngase familja u varfërua shum dhe Serembe u detyruata ndërpresë shkollimin.1860-e kemi vdekjen e së dashurës të cilën e kishte njohur përderisa po lëvizte nëpër fshatratarbëreshe për mbledhje të këngëve popullore , e cila vajzë kishte shkuar për shkak të rrethanavepolitike-ekonomike për të jetuar në Brazil .Në Brazil pas një kohe ajo kishte ndërruar jetë.Më1875 Zefi nën ndikimin e Dora Distrias e cila ishte një fanse e poezisë së tij e cila kishte folur meprincin e Brazilit që ti bënin pritje , Zefi vizitoi Brazilin , me shpirtin e tij romantic vizitioi edhevarrin e së dashurës dhe e gjithë kjo gjë poashtu përsëri ndikoi mjaftë rëndë në gjendjen psiko-shpirtërore të autorit.Kur u kthye jetoi si një i varfër.Serembe jetoi në kohën e lëvizjes për bashkimin e Italisë me në krye Garibaldin.Në kohën kur i ati i Serembes përndiqej nga pushteti , Serembe shëtiste në fshatrat e Kalabrisë eSiqelisë për të mbledhur traditën , folklorin,zakonet.Vdiq:më 1901 në Sao Paolo , Brazil në gjendje psikike shum të rëndë. 30
  31. 31. KRIJIMTARIA LETRARE E ROMANTIKUT(RILINDASIT) ZEF SEREMBESerembeja si nxënës i De Radës pati ndikim të madh Deradian.1860 – shkroi poezinë e parë ,,Për lirinë e Venetisë‟‟shfaq përcaktimet ideologjike me atë sekrahason Garibaldin me Skenderbeun,poashtu në poezi entuziazmohet me pjesmarrjen earbëreshëve në lëvizjen e Garibaldit.1883 – botoi përmbledhjen ,,Poezia italiane dhe kënkë origjinale të përkthyera‟‟, në këtë vepërmallkon Brazilin që i shkaktoi humbje aq të mëdha(ngase e dashura e tij pasi që kishte shkuar nëBrazil kish vdekur).Në poezitë e mëvonshme flet për : shpresën , gëzimin , optimizmin , protesta , akuza ndapadrejtësisë etj.1893 – botoi baladën në italisht ,,Ushtari i kthyer‟‟.1894 – i shkruan De Radës për një vepër prej 400 faqesh që flet për historinë e Shqipërisë.1897 – botoi poezinë ,,Zotit‟‟ , në Buenos Ajres .1898 – botoi vjershën ,, Për vdekjen e Pjetër Irjanit.Poetika e veprave të Serembes dallohet me karakterin lirik.Lirika e tij ndahet në patriotike dhedashurore.ANALIZA E LIRIKËS PATRIOTIKE TË ZEF SEREMBESNë lirikë patriotike flet për ndjenja patriotike , dashuri ndaj atdheut të të parëve ,për të ardhmen earbëreshëve etj.Këtu bëjnë pjesë vjershat si : ,,Rrotullupë‟‟(vrull) , ,,Detari‟‟ , ,,Zonjës ElenaGjikë‟‟ , ,,Për lirinë e Venetisë‟‟.,,Rrotullupë‟‟- botuar 1860 , ish në moshë 16 vjeçare, flet për fatin e atdheut, poashtu flet edhepër një luftë të hapur kundër turkut që ,,na la pa mëmëdhe‟‟.Në poezi paraqitet edhe vrulli i tijrinor dhe preokupimi i tij emocional shfaqet veçmas në dy strofat e para të poezisë.Në vjershështrohen 3 drama : 1)dobësia e lëvizjes kombëtare , 2)drama e arbëreshëve që kanë mbetur paatdhe , 3) harresa tashmë kish filluar ta mbuloj kujtesën historike të arbëreshëve.Flet për atë seArbëria tashmë nuk ishte e pavarur dhe si e tillë nuk mund t‟i ndihmonte bashkatdhetarëve.,,Ditari‟‟- flitet për një luftëtarë që ishte nisur në luftë kundër armikut , luftë që e kish pritur gjatëkohë , në këtë rrugë për luftë se ndal as vajza që tani qan , te ky luftëtar mbizotëron dashuria ndajatdheut ngase ai i përgjigjet thirrjes ,,vatra na thërret‟‟.Nga e dashura kërkon që kur të kthehet tivendoset flamuri në trarin e shtëpisë.Flamuri për të është sikur nusja.Figura e luftëtarit tëpërkujton Teutën , Agronin e figura të lashta të historisë shqiptare.,,Zonjës Elena Gjikë‟‟-botuar 1870 , këtu poeti e ndërton figurën e romunes me prejardhjeshqiptare me të cilën krenohen arbëreshët , sidomos me formimin e saj intelektual , me pozitën esaj , siç paraqet edhe autori si një unazë që lidh dhe si një yll i lirisë që ndriçon.Poashtu në këtëpoezi autori brengoset me mosaftësinë e Arbëreshëve për t‟u ndihmuar bashkëatdhetarëve , fletpër ata si Xhavella , Bubullima , Boçari e shum shqiptarë të tjerë që kishin luftuar për Greqinëkurse tashmë për vetë mëmëdheun skishte asnjë burrë për të luftuar dhe për ta liruar nga zgjedhaturke.,,Për lirinë e venetisë‟‟- shkruar 1860 , flet për luftën çlirimtare të Venedikut , të cilën luftë eudhëhoqi Garibaldi. Peoti gjithashtu u del në krah arbëreshëve që marrin pjesë në lëvizjen eGaribaldit duke shpresuar në ndihmën e Garibaldit ndaj shqiptarëve saqë Garibaldin e krahasonme figura të larta shqipe si Skenderbeu. 31
  32. 32. ANALIZA E LIRIKËS DASHURORE TË ZEF SEREMBESSerembe konsiderohet si liriku më i madh i lirikës dashurore.Në këtë lëmi ka shkruar shumëpoezi.Dashuria e Serembes është dihotomike , me fillim të shkurtër ku shfaq dëshiratëndërrimtare , me një vazhdim deri në finale , dhe me një përfundim të hidhur , mehelme,dhembje e psherëtima ngase kemi dashuri të parealizuar.Dashuria e parealizuar u bë shkakqë poeti të lektiset të vuajë e të traumatizohet , të përgjerohet duke krijuar një lirikë madhështoretë dashurisë.Për sa i përket dihotomisë së parë , fillimit të shkurtër të dashurisë ku shfaqen ndjenjat dhedëshirat ëndërrimtare kemi këto poezi:1)Kënka e dashurisë së parë2)Kënka e gëzueshme3)Fytyra e asajDashuria e parë te Serembeja ka nota romantike , lind në kontaktin e parë , ky kontakt ralizohetnë kishë , poeti e paraqet portretin e vajzës , kontaktin e parë , vazhdimin e asaj dashurie meintenzitet dhe për këtë frymëzohet sidomos nga folklori arbëresh.Në moshën kur shumë poetëfillojnë që të merren më tepër me motive filozofike Serembeja vazhdon që përsëri të rrahëmotivin e dashurisë.Poezia e tij Seremben e dërgon në helme,vetmi , dhembje , psherëtima ,trauma , lektisje , në kontraste si gaz-vaj,gaz-psherëtima, megjithatë nuk zhytet në kotësi për bënanalizë të hollë të psikologjisë së dashurisë.Serembe shquhet për aftësinë e mbajtjes së ekuilibrittë kontrasteve mes brengës së poetit dhe mospërfilljes së vajzës.,,Kujtim‟‟- është poezi e cila qëndron në krye të erotikës shqiptare.Dashurinë Serembe e shprehnëpërmjet kujtimeve imagjinative të tij .Në atë gjendje përderisa vetë poeti po fanitej gjen forcëtë plotësojë portretin e dashurisë së tij që i kish vdekur duke krijuar iluzione se ,,vasha mu kthyenga tjetri dhe‟‟ , por kur e sheh autori gjendjen e tij përsëri bën kthesë në realitet duke thënë,,sngrihet Bardhusha që te varri fle‟‟.BIOGRAFIA E RILINDASIT (ROMANTIKUT) NAIM FRASHËRILindi : më 25 maj 1846 në Frashër DangëlliFamilja: Naimi ishte vëllai i mesëm i Abdylit dhe Samiut , bir i Halit dhe Emine Frashërit.Shkollimi:Mësimet e para i mori në gjuhën turke-arabe-persiane te hoxha i fshatit , gjithashtu mësoi edheindividualisht edhe nga vepra Hadikaja e Dalip Frashërit.Fshati zhvilloi te Naimi shpirtinmeditues e skofiar dhe ndjenjën e humanizmit.1865 – Abdyli pas vdekjes së të atit , Naimin së bashku me vëllaun e vogël Samiun i shpërngulnë Janinë për të vazhduar mësimet në gjimanzin ,,Zosimea‟‟.N; gjimanz mësoheshin frengjishtja, greqishtja e vjetër , anglishtja e italishtja. Abdyli u zuri vëllezërve një mësues privat për tëmësuar gjuhën turke-arabe-persiane që më vonë do i shërbejë Naimit për kryerjen e disafunksioneve në ministrinë e arsimit të Turqisë. Janina i impresionoi vëllezërit ngase ishin ende tëgjalla dëshmitë për Ali pashë Tepelenën.Aktivitetet:1870 – shkon në Stamboll për të kërkuar punë , nuk mundi të qëndroj për shkak të mospëlqimittë atmosferës anadollake dhe sëmundjes së tuberkulozit .Kthehet dhe punësohet në Berat ,Sarandë . 1877 – gjendja përsëri i keqësohet dhe shkon për mjekim në Austri . Viziton 32
  33. 33. përkrenaren e Skenderbeut .Gjat lidhjes së Prizrenit u angazhua në degën e Janinës.1882 –definitivisht Naimi vendoset në Stamboll.Gjeti punë atje si nëpunës në ministrinë e arsimit tëturqisë.Kurrë më nuk do të kthehet në vendlindje deri në vdekje.1884- si nëpunës në ministrinë earsimit nxorri lexe për një revistë në gjuhën shqipe me emrin ,,Drita‟‟ më vonë u quajtë,,Dituria‟‟.1887- nxorri poashtu leje për hapjen e shkollës së parë legjitime në gjuhën shqipe ecila hapet më 7 mars 1887 në Korçë.Naim Frashëri vdiq më 19 nëntor 1900 në moshë 54 vjeçare.KRIJIMTARIA LETRARE E RILINDASIT(ROMANTIKUT) NAIM FRASHËRINë fillim shkroi turqisht dhe persisht.Prej 1886 do të botojë në shqip.Naimi në e parë është poetlirik por shkruan edhe poezi epike.Sipas motiveve krijimtaria e tij poetike ndahet në :1)Poezi me motive atdhetare2)Poezi me motive dashurore3)Poezi me motive filozofikeANALIZA E POEZIVE ME MOTIVE ATDHETARETe Naimi , erotika , filozofia , historia , konceptet fetare u nënshtrohen një agensi të përbashkët eqë është ,,atdheu‟‟.Te ai kemi poezi dhe poema atdhetare.Poezitë atdhetare janë shpërndarë nëdisa vepra dhe ato janë : Atdheu , Shqipëria , Dëshirë e vërtetë e shqiptarëve , Për se? Gjuha jonë, Korça , Shpreh , Tradhtarët.Poezitë me motive atdhetare janë:,,Atdheu‟‟ – është poezia e parë patriotike e Naimit.Shkruar në gjuhë të huaj.Këtu jepdefinicionin përkufizues rreth nocionit ,,atdhe‟‟ .Poezia përfundon me ligjeratën lutëse dheuruese.,,Shqipëria‟‟- këtu atdheun e shquan si territor ku jetojnë shqiptarët si tërësi entike dhehistorike.Kur i drejtohet lashtësisë kombëtare për dëshmimin e autokratisë vërehet karakteriromantik i Naimit.Ngritjen e ndërgjegjes kombëtare në poezi e kërkon nëpërmjet arsimimit dhegjuhës.,,Dëshirë e vërtetë e shqiptarëve‟‟ – poemth i shkruar në greqisht.Tema ,,atdheu‟‟. Flet me frikëpër fatin e Shqipërisë.Flet për bindjet negative që kanë popujt dhe vendet ballkanike e europianerreth Shqipërisë dhe shqipëtarëve.Kërkon poashtu ndryshimin e atyre bindjeve se është interes ipërbashkët.,,Shpreh‟‟- shkruar në shqip.Motivi i kësaj poezie është i ri ,,besimi në të ardhmen e lirë tëatdheut‟‟.Parashtron kërkesën për dritën iluministe që do të ndriçojë mendjen shqiptare.Ai besonse ,,vetëm dritë e diturisë përpara do na shpjerë‟‟.,,Për se?‟‟- poezi që shpreh besimin për një të ardhme të ndritur të shqiptarëve.,,Gjuha jonë‟‟- shpreh shenjtërinë e gjuhës që sipasi tij duhet të respektohet si Perëndia.Këtuparaqitet kërkesa e Naimit që të shkruhet gjuha që ish e nevojshme për kohën.,,Korça‟‟ – kjo poezi lidhet me hapjen e shkollës së parë shqipe në Korçë.,,Shkëndijë e diellit ndaj manushaqes‟‟ – flet për gjendjen potilike të Shqipërisë dhe për rrugët eshpëtimit të saj.Manushaqja është metonimi për Shqipërinë kurse rrezet e diellit tregojnë rrugëndrejt së ardhmes.(arsimimi).Në pjesë të parë dominon nota elegjiake kurse në të dytën kemimeditime filozofike. 33
  34. 34. ,,Tradhtarët‟‟ – këtu Naimi përplaset me njerëzit e tëhuajsuar kombëtarisht. Anatema e kësajpoezie është ,,Bukë e mëmëdheut zëntë , tradhtarët e pabesë.Poemat me motive atdhetare janë:,,Bagëti e Bujqësi‟‟ – në këtë vepër romantikja paraqitet nëpëmjet proklamimit të natyrësshqiptare.Ka dy tema kryesore: 1) bagëtinë dhe 2)bujqësinë. Bagëtia ka të bëjë me jetën baritore ,paraqitet bukuria e tufës së dhenëve , baresha me llërët e përveshur , stopani , shtërpari , loja eshqerrave me mëmat e tyre që ka subjekt lirik në atë se paraqitet atdheu me bijtë e tij.Bujqësia katë bëjë me bujkun , fushat pjellore , bimësinë , pemëtarinë , shpesërinë dhe që të dyja edhebagëtija edhe bujqësia e plotësojnë kultin e natyrës që himnizohet si një ,,jetë ideale‟‟.Në pjesëne parë flet për migrimin e shqiptarëve në vendet e huaja(pët mërgimtarin) , për lypësin (gjendjene vështirë ekonomike në Shqipëri).Në paralelizëm shtrohet edhe dashuria ndaj atdheut.Në pjesëne dytë flet për udhëtarin(këtu shfaq traditën shqiptare të mikëpritjes) që ka mbetur përjashta dhepër vajin e një nëne me të bijën që vajtojnë vajzën dhe motrën e vdekur(shfaqet tema epanteizmit).Naimi duke u nisur nga paradigma patriotike thërret fshatarët që të mos shkojnë nëqytet.Poashtu paraqet autori edhe mallin për vendlindjen.Në vepër kemi shpërthime lirike dheprirje filozofike.Trajtat ligjërimore të poemës janë:urimet ,lutjet , mallkimet.Figura që përdor mësë shumti është apostrofa mandje disa e quajnë poemën si një ,,apostrofë e madhe‟‟.,,Historia e Skenderbeut‟‟ – poemë ku evokohet e kaluara e lavdishme e shek XV.Poema ështënjë epope për Skenderbeun.Figurën e Skenderbeut në vepër më së shumti e dallon atdhedashuriangase luftërat e tij janë me karakter atdhetar.Skenderbeun në vepër e cilëson mençuria ,humanizmi dhe fizikumi.Tema është historike.Gërshetohet miti , gojëdhënat , emrat epersonazheve , toponimet , emrat e popujve etj.Rëndësia e tyre është në formimin e ndërgjegjeskombëtare.ANALIZA E POEZIVE ME MOTIVE DASHUROREKëtu Naimi zbulon botën meditive dhe konceptin origjinal të poetit mbi dashurinë.,,Vasha nazemadhe dhe me të ecur të këndshëm‟‟ – poezi , shpreh botën intime të Naimit.Poetinë këtë rast na paraqitet si përceptues dhe vështrues romantik i bukurisë femërore.Këtë bukuri qëai e quan hyjnore e shpreh me metaforat si (sytë-yje,balli-hënë, faqet, flokët-dritë qiejsh).Poetinuk flet për dashuri të përjetuar.Poezia mbyllet me një reminishencë filozofike se ,,ska asgjë tëpërjetshme , se bukuria dhe djalëria vjen e shkon dhe ndërrohen gjërat‟‟.Bukuria sipas Naimitështë kategori estetike dhe shfaqje hyjnore.Bukuria hyjnore te femra shfaqet më plastike dhe embuluar vetëm nga bukuria.Gjërat që Naimi përcepton janë : gusha , kraharori , sytë , balli ,pulpat , llërët , qëpallat , këmbët , duart dhe ato i paramendon si të veçantat e tëpërgjithshmes.Sipas tij nga bukuria lind dashuria kurse dashuria nuk mund të ekzistojë pa qenëbukuria.Bukurinë Naimi e shfaq në dy rrafshe në atë 1)hyjnor apo filozofik dhe 2)tokësor aponjerëzor.,,Bukuria‟‟- shpreh bindjet folozofike-panteiste për bukurinë se ,,bukuria nuk është privilegj ifemrës por i gjithë asaj që e përceptojmë në natyrë.Dashurisë tokësore të Naimit i mungojnë :partneriteti dhe reciprociteti.Për Naimin ka rëndësi vetëm objekti i dashurisë apo vendi ku do tadredh dashurin , atij nuk i intereson se sa femra do tia kthej atë dashuri.,,Kënaqet vetëm dukeparë por jo edhe duke shijuar‟‟.Për Naimin ka rëndësi , plaga , lektisja , viktimizimi sesagëzimi,kënaqësia,lumturia që sjell dashuria e kontaktit.(këtu edhe shfaqet romanticiteti i tij).Aika dashuri platonike ngase dashnores nuk ia dimë emrin,kohën,vendin , identitetin.Te e dashura eNaimit kemi mungesë të tipareve fiziologjike si , pamja e fytyrës,trupit , botës psikike , 34

×