libri i mesuesit albas 11
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

libri i mesuesit albas 11

on

  • 20,862 Views

 

Statistics

Views

Total Views
20,862
Views on SlideShare
20,862
Embed Views
0

Actions

Likes
3
Downloads
131
Comments
0

0 Einbettungen 0

No embeds

Zugänglichkeit

Kategorien

Details hochladen

Uploaded via as Adobe PDF

Benutzerrechte

© Alle Rechte vorbehalten

Report content

Als unangemessen gemeldet Als unangemessen melden
Als unangemessen melden

Wählen Sie Ihren Grund, warum Sie diese Präsentation als unangemessen melden.

Löschen
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Ihre Nachricht erscheint hier
    Processing...
Kommentar posten
Kommentar bearbeiten

libri i mesuesit albas 11 libri i mesuesit albas 11 Document Transcript

  • Libër mësuesiEdlira GuguNexhmie Muça Gjuha shqipe dhe letërsia 11 Botime shkollore Albas
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” HYRJE Shtëpia Botuese Albas u vë në dispozicion mësuesve të gjuhës dhe të letërsisë të shkollavetë mesme Libër mësuesi për tekstin e ri Gjuha shqipe dhe letërsia 11, hartuar nga mësuese mepërvojë, të cilat janë përpjekur të zbërthejnë temat mësimore në modele mësimesh, që ndërtohenmbi bazën e metodave dhe teknikave mësimore bashkëkohore. Libri i mësuesit përmban: 1. Projekt-planin mësimor, në të cilin zbërthehet programi mësimor i MASH-it për lëndëne Gjuhës shqipe. Plani është i ndarë në dy pjesë, në tekste joletrare dhe në tekste letrare.Çdo pjesë zbërthehet në lloje tekstesh, në tematikë, orë e objektiva. Sipas programit, në planjanë parashikuar njohuritë teorike dhe veprimtaritë praktike, si: ushtrime, punë me projekt, orët epërsëritjes dhe testimi i nxënësve. Plani është sugjerues dhe mësuesi/ja mund ta ndryshojë nëpërputhje me nivelin e klasës dhe synimet e tij/saj. 2. Modelime mësimesh për të gjitha temat, të trajtuara sipas metodave bashkëkohore tëmësimdhënies. Në to paraqiten: • objektivat e temës; • materialet që do të përdoren, ku krahas materialeve që ka teksti, sillen edhe materiale të tjera,të cilat mund të shërbejnë si për nxënësit, ashtu edhe për vetë mësuesin/en për të qartësuar mëmirë temën teorike; • struktura mësimore PNP (parashtrim, ndërtimi i njohurive, përforcim), ku për çdo etapë tregohenedhe strategjitë që do të përdoren, veprimtaritë dhe organizimi e nxënësve; • detyra e shtëpisë, e cila përmban punë të pavarur lidhur me temën e dhënë, si dhe kërkesa përparapërgatitjen e temës së ardhshme. • Sipas rastit, në këtë pjesë ka fjalor ose njohuri teorike, lidhur me temën e dhënë. 3. Modele testesh Temat mësimore do të zhvillohen sipas strukturës PNP, e cila përbëhet nga tri pjesë përbërëse: • Faza e parashikimit (P), në të cilën nxënësve u kërkohet të mendojnë dhe të bëjnë pyetje përtemën që do të studiojnë. Ajo shërben: - për t`i nxitur nxënësit të sjellin ndër mend njohuritë që zotërojnë; - për të bërë një vlerësim sa më të plotë në lidhje me atë çka dinë nxënësit, duke përfshirë edhe konceptet e gabuara; - për të përcaktuar qëllimet e nxënies; - për të përqendruar vëmendjen tek tema; - për të përftuar një kontekst, në të cilin vendosen idetë e reja. • Faza e ndërtimit të njohurive (N), në të cilën mësuesi udhëzon dhe drejton nxënësit të kuptojnë 3
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” e të zbërthejnë materialin e të zbulojnë njohuri të reja në të, të bëjnë pyetje e t’u përgjigjen pyetjeve të drejtuara, të gjejnë pyetje të reja dhe t’u përgjigjen edhe atyre. Ajo shërben për: - për të krahasuar atë që pritej të ndodhte a ekzistonte me atë që po mësohet; - për të rishikuar parashikimet dhe për të krijuar parashikime të reja; - për të identifikuar a njëjtësuar pikat kryesore; - për të disiplinuar a shqyrtuar të menduarit vetjak; - për të bërë përgjithësime në lidhje me problematikën a materialin e parashtruar; - për të gjetur lidhje vetjake me mësimin; - për të ngritur pyetje të mëtejshme për mësimin. • Faza e përforcimit (P). Nxënësit reflektojnë për ato që kanë mësuar, mendojnë se çfarë domethënieje ka mësimi për ta, reflektojnë dhe vërejnë se si kanë ndryshuar mendimet e tyre dhe të vrasin mendjen se si mund t’i përdorin ato. Ajo shërben për: - për të përmbledhur idetë kryesore; - për të interpretuar idetë; - për të diskutuar mendimet; - për të bërë reagime vetjake; - për të vënë në provë idetë; - për të vlerësuar të nxënit; - për të bërë pyetje të mëtejshme.4
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë llojet e teksteve sipas funksionit gjuhësor; 1. Llojet e • të shpjegojë qëllimin e përdorimit të teksteve; teksteve • të vëzhgojë për të dalluar funksionin mbizotërues në një reklamë; • të ndërtojë skemën e llojeve të ndryshme të teksteve sipas funksionit gjuhësor. sipas Materialet dhe mjetet mësimorefunksioneve Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh, reklama, libra,gjuhësore (I) shkumësa me ngjyra, tabela.BIOGRAFI Materiale ilustrative (HAKI STËRMILLI) Haki Stërmilli (1895 – 1953), shkrimtar, patriot dhe demokrat. Lindi në Dibër të Madhe, ku mori mësimet e para, ndërsa gjimnazin turk e kreu në Manastir. Në vitet 1920-1924 hyri në Lëvizjen Demokratike dhe u bë një ndër drejtuesit e shoqërisë “Bashkimi”. Pas dështimit të Revolucionit Demokratiko-Borgjez të qershorit 1924, si emigrant politik në Bashkimin Sovjetik, Itali, Austri, Jugosllavi e gjetkë, vijoi luftën kundër regjimit zogollian dhe bashkëpunoi në faqet e gazetave “Liria kombëtare” dhe “Federacioni Ballkanik”. Më 1930 policia jugosllave ua dorëzoi autoriteteve të Ahmet Zogut, që e dënoi me burgim. Haki Stërmilli mori pjesë si partizan në Luftën ANÇ, ishte anëtar i KANÇ-it. Fjalori Enciklopedik Shqiptar ,1985 Gramatika shqipe e 1710: A është vërtet ajo e para? Sivjet mbushen 300 vjet nga Gramatika e parë e shqipes, që i përket vitit 1710.ARTIKULL Dorëshkrimi i saj ruhet në Bibliotekën e Manastirit të Grotaferratës, afër Romës. Informacionin e parë për këtë gramatikë e pati dhënë studiuesi arbëresh Nilo Borxha, 83 vjet më parë, duke botuar në revistën “Diturija”(1927, nr.12) të Lumo Skëndos një shkrim me titull “Një gramatik’ e voglë e gjuhës shqipe, më 1710″. Artikulli është i shkurtër. Autori njofton se dorëshkrimi hyri në këtë bibliotekë në vitin 1923. Pas tij për këtë dorëshkrim shkruan, dikush më shumë e dikush më pak, G. Petrota, M. Roku, J. Kastrati, Dh. S. Shuteriqi etj. Së fundi akademiku kosavar Rexhep Ismajli, pasi botoi në revistat shkencore ndonjë shkrim për këtë gramatikë, në vitin 1982 e botoi dorëshkrimin të plotë në Prishtinë, botim kritik, shoqëruar me studim e transkriptim…….. Tomor Osmani Marrë nga Gazeta Shqiptare GISHTËZA Na ishte njëherë një grua që dëshironte shumë të kishte një fëmijë të vogël, por,PËRRALLË meqë nuk dinte se si ta plotësonte këtë dëshirë, shkoi te një magjistare plakë dhe i tha: -Desha të kisha një fëmijë të vogël; më thuaj ç’duhet të bëj për këtë gjë? -Nuk është punë e vështirë, – iu përgjigj magjistarja. -Na një kokërr elbi, që është e një lloji tjetër nga ai që rritet në arat e fshatarëve dhe që e hanë pulat. Vëre atë në poçen me lule dhe do të shohësh. -Faleminderit! – i tha gruaja dhe i dha magjistares dymbëdhjetë groshë. Pastaj u kthye në shtëpi të saj dhe e mbolli kokrrën e elbit. Pas pak, ajo pa të dilte prej dheut një lule e madhe dhe e bukur, që i përngjante një tulipani ende të paçelur mirë. -Sa lule e bukur! – tha gruaja, duke puthur fletët e kuqe e të verdha dhe, po në këtë çast lulja u çel me një zhurmë të madhe. Tani dukej që ishte një tulipan i vërtetë, por brenda, në sfondin e gjelbër, ishte ulur një vajzë shumë e vogël, e hollë dhe e hijshme, e gjatë sa një gisht. Kështu e quajtën GISHTËZË ... 5
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” POEZI KATËR KËSHILLA VETES Mos u bëj poet nëse s’mund të lindësh me secilin varg, të lindësh me secilën fjalë. Ngrehu mbi veten në do t’rrokësh frerët e erërave, të shkelësh shpërgajt e mërisë dhe shtrëngatat e gjakut tënd. N’se dashurohesh, dashurohu n’flakë e n’valë, jo në sy të kaltër, se bëhesh det i çmendur pendimi. Mos u bëj poet nëse s’mund të vdesësh për secilin varg, të vdesësh për secilën fjalë. Azem Shkreli RECETË GATIMI Tortë me kakao dhe lajthi Përbërësit • 12 lugë gjelle sheqer + 12 lugë gjelle për kremin • 12 lugë miell + 3 lugë gjelle për kremin • 12 lugë qumësht + 1/2 e litrit për kremin • 2 lugë kakao + 2 lugë për kremin • 1 bakin (pecivë) • 50 gr margarinë • 50 gr lajthi të bluara • 50 gr miell kokosi • 2 vezë Udhëzime për përgatitjen Rrihni vezët me sheqerin, pastaj shtoni qumështin, miellin, kakaon dhe bakinin (pecivën). Hidheni në enën e yndyrosur dhe piqeni në furrën e nxehtë me 220 gradë. Në një enë vloni 1/2 litri qumësht, duke hequr gjysmë gote, të cilit i hidhni 12 lugë sheqer. Në enën tjetër përzieni miellin, kakaon dhe gjysmën e gotës së qumështit, të cilën pastaj e hidhni në qumështin e vluar me sheqer dhe e zieni derisa të trashet si krem. Në një enë tjetër përhapni 50 g margarinë dhe në të hidhni pak mielli kokosi dhe lajthitë e bluara që të zbuten. Edhe këto hidhen në kremin e zier, përzihen edhe pak dhe, pasi të ftohet kremi, me të lyhet torta. Dekorohet sipas dëshirës. Konceptet kryesore: tekst, tekste letrare e joletrare, klasifikim, funksion praktik, funksion estetik, funksion gjuhësor, funksion informues, bindës, shprehës, fakt, trillim6
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Struktura mësimore: PNP STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Di/Dua të di /Mësova, (DDM) Nxitja e diskutimit Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim/Përmbledhje në dyshe/ Të nxënit në bashkëpunim Punë në dyshe Organizues grafik Përforcimi Plotësim i tabelës “Mësoj” Ndërtim i shprehive studimore Punë individualeZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi/ DDM - Di /Dua të di /Mësoj Veprimtaria DDM mund të përdoret për të strukturuar një mësim të tërë. Ajo kërkon nga nxënësit që të mendojnë çfarë dinë për temën, të bëjnë pyetje për të, si dhe të gjejnë përgjigje për këto pyetje. Bisedë e lirë Mësuesi/ja fillon mësimin me një bisedë të shkurtër, duke rikujtuar njohuritë e marra rreth teksteve, llojeve të tyre, si dhe qëllimeve të përdorimit, duke vëzhguar tekste të ndryshme dhe duke u drejtuar nxënësve pyetjet: - Cili është kuptimi i këtyre teksteve? - Ku përdoren? - Cili është qëllimi i përdorimit të tyre? Pasi merr përgjigjet e nxënësve, mësuesi/ja ndërton bashkë me nxënësit tabelën DDM, ku shënojnë çfarë dinë ata rreth teksteve dhe klasifikimit të tyre. Klasifikimi i teksteve Çfarë dimë? Çfarë duam të dimë? Çfarë mësuam? Tekstet janë të shumëllojshme. Pse i klasifikojmë tekstet? Janë të shkruara ose të folura. Ku mbështetet klasifikimi i Ato grupohen në bazë të qëllimit teksteve? kryesor që ka autori kur shkruan Ç’rol luajnë elementet e një tekst (informim, shprehje të funksionet gjuhësore? ndjenjave, sugjerim, mbajtja e një A gjenden njëherësh të gjitha qëndrimi etj.). funksionet gjuhësore brenda Klasifikohen sipas funksionit: një teksti? a. praktik, (tekste joletrare) Cili është dallimi midis teksteve b. estetik, (tekste letrare) letrare dhe joletrare? Secili prej grupeve ka nënndarje të tjera … Pasi rikujtojnë njohuritë e marra në klasën e dhjetë, mësuesi/ja nxit nxënësit të diskutojnë se për çfarë nuk janë të sigurt dhe çfarë duan të dinë rreth klasifikimit të teksteve. Mësuesi/ja ndihmon të formulojnë pyetjet duke plotësuar kolonën e tabelës 7
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive. Lexim/ Përmbledhje në dyshe/ Është një teknikë që synon që nxënësit ta lexojnë Organizuesi grafik me kujdes tekstin për ta kuptuar. Kjo teknikë ka për qëllim të vërë në përdorim lloje të ndryshme të të menduarit që nxitin të kuptuarit. Mësuesi/ja e ndan klasën në 5 grupe të mëdha dhe secilit grup i cakton të punojë një pjesë të mësimit: Grupi I – Pse i klasifikojmë tekstet? Grupi II – Klasifikimi i teksteve sipas funksionit gjuhësor. Grupi III –Tekste me funksion praktik. Grupi IV –Tekste me funksion estetik. Grupi V – Dallimet mes tekstit letrar dhe joletrar. Mësuesi/ja brenda grupeve u kërkon nxënësve të ndahen në çifte. Secili çift lexon së bashku pjesën e mësimit dhe pas leximit të vëmendshëm njëri prej tyre do të bëjë përmbledhjen e saj duke nxjerrë çështjet kryesore, si dhe do t’i drejtojnë pyetje shokut– shokut rreth tyre. Këtë veprimtari nxënësit e kryejnë duke ndërruar rolet brenda çiftit në një hark kohor prej 10 min. Gjatë procedimit të kësaj veprimtarie, mësuesi kontrollon punën e nxënësve duke u drejtuar pyetje të ndryshme rreth tekstit dhe njëkohësisht u kërkon atyre të praktikojnë në mënyrë konkrete njohuritë e marra për tekstet, të cilat i ka përzgjedhur dhe ua ka shpërndarë nxënësve. (Mund të shërbejnë si të tilla tekstet e dhëna në rubrikën “Materialet dhe mjetet mësimore”.) Disa nga çështjet që grupet do të trajtojnë mund të jenë: Grupi I - Pse i klasifikojmë tekstet? Nëse kemi të qartë llojin/nënllojin e tekstit që kërkojmë, kërkimi do të jetë i suksesshëm. Do të kemi mundësi të operojmë në fusha të ndryshme më së miri, duke realizuar qëllimet tona… Klasifikimi i teksteve lidhet me nevoja praktike. I. Shfrytëzojmë lehtësisht: a. skedarët e bibliotekave; b. orientohemi në morinë e librave të një librarie; c. orientohemi në kërkimet tona në internet. II. Përdorim me efikasitet për qëllime praktike llojin e duhur të një teksti: a. shkrimi i CV; b. plotësimi i llojeve të ndryshme të testeve; c. paraqitja me shkrim e me gojë e përmbledhjeve të materialeve të ndryshme; ç. përdorimi i argumenteve të nevojshme për llojet e ndryshme të eseve etj. d. përdorimi i vlerave estetike në situata të ndryshme etj. Grupi II - Klasifikimi i teksteve sipas funksionit gjuhësor. Në këtë pjesë të mësimit mësuesi/ja orienton grupin që të lexojë/reklamën në libër ose një reklamë që i ofron mësuesi dhe të plotësojë skemën e komunikimit. (Skema mund të jetë e parapërgatitur në një tabak letre dhe u vihet në dispozicion nxënësve që të rikujtojnë elementet përbërëse të komunikimit). P.sh.: Po kështu grupit i vihen në dispozicion tekste të llojeve të ndryshme (letrare e joletrare). Duke iu referuar kësaj reklame, nxënësit duhet të konkretizojnë në skemën e komunikimit elementet: Dhënësi është kompania e lodrave. Vëmendja e dhënësit është përqendruar te marrësi (blerësi). Referenti është informacioni që përcjell reklama: në treg ka hyrë një8
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” kompani e re lodrash cilësore; kanali është letra: reklama e afishuar në vende të dukshme; kodi: imazhi dhe gjuha e shkruar, teksti; mesazhi: cilësia e lodrave është aq e lartë, sa është mirë që çdo fëmijë t’i zotërojë ato. Kjo reklamë, me anë të referentit, kanalit, kodit dhe mesazhit, i drejtohet marrësit dhe realizon disa funksione: funksionin informues, funksionin bindës, pasi flitet për referentin, që në këtë rast është objekti, të cilit i kushtohet reklama: “Lodrat Pino”. Funksioni gjuhësor realizohet me anë të gjuhës verbale dhe joverbale, pra, duke përdorur imazhin dhe gjuhën e shkruar. Referenti reklamaDërguesi letra letra Marrësi mesazhiKompania kanali kanali blerësie lodrave kodi gjuha shqipe-imazhi Duke iu referuar pllakatit të dhënë në libër si reklamë, nxënësit duhet të konkretizojnë në skemën e komunikimit elementet: Dhënësi është organizuesi i një veprimtarie me rastin e Ditës Botërore të Librit. Vëmendja e dhënësit është përqendruar te marrësi (pjesëmarrësit që i fton në këtë veprimtari, por edhe më gjerë, publiku). Referenti është informacioni që përcjell reklama: informon publikun se data 23 prill është Ditës Botërore e Librit dhe njëkohësisht fton dashamirësit e librit të marrin pjesë në këtë aktivitet. Kanali është letra: reklama afishohet në vende të dukshme dhe me pamjen e saj tërheq vëmendjen. Kodi: imazhi dhe gjuha e shkruar, teksti dhe figura; mesazhi: vetë slogani është mesazhi i pllakatit, i cili, me anë të referentit, kanalit, kodit dhe mesazhit, u drejtohet jo vetëm dashamirësve të librit, por gjithë publikut dhe realizon disa funksione: funksionin informues, bindës, por edhe funksionin shprehës. Funksioni gjuhësor realizohet me anë të gjuhës verbale dhe joverbale, pra, duke përdorur imazhin dhe gjuhën e shkruar, e cila në këtë rast është gjuhë e figurshme, një botë me libra, që përputhet edhe me imazhin. Pyetjet e mëposhtme mësuesi/ja mund t’ia drejtojë grupit për t’i orientuar: - Cili do të ishte funksioni i tekstit nëse vëmendja përqendrohet te referenti? Po te dërguesi? - A gjenden të gjitha funksionet brenda një teksti? Pse? - Ku është përqendruar vëmendja në tekstet që ju keni përpara? Përgjigjet e pritshme: Në tekstin “Biografia e Haki Stërmillit” vëmendja përqendrohet te referenti dhe teksti ka funksion informues. Te poezia e Azem Shkrelit vëmendja përqendrohet te mesazhi dhe teksti ka funksion letrar. Te receta e gatimit vëmendja përqendrohet te referenti dhe teksti ka funksion informues. Te përralla “Gishtëza” vëmendja përqendrohet te mesazhi dhe ka funksion letrar. 9
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Tek artikulli i gazetës vëmendja përqendrohet te referenti dhe teksti ka funksion informues. Grupi III - IV – Tekstet me funksion praktik (tekstet joletrare) dhe tekstet me funksion estetik (tekstet letrare). - Nxënësit kanë njohuri për llojet e teksteve joletrare dhe letrare. Në klasifikimin e dhënë në libër u rikujtohen llojet e teksteve, karakteristikat e tyre dhe cilat janë llojet e shkrimit që i përdorim në këto lloje tekstesh. Në punën në grup nxënësit duhet të ilustrojnë me shembuj shkrimesh të ndryshme të njohura prej tyre dhe të vënë në dukje karakteristikat e dhëna ose të klasifikojnë tekste që mësuesi/ja ofron, duke argumentuar klasifikimin e bërë. Grupi V - Dallimi mes teksteve letrare dhe joletrare Pasi nxënësit kanë praktikuar teknikën Lexim/Përmbledhje në dyshe, u kërkohet të vëzhgojnë cilat nga tekstet e ofruara mbështeten në fakte e cilat në trillim. - A kanë ato të njëjtat veçori? Nxënësit evidentojnë dallimet midis tyre me anë të organizuesit grafik, duke u mbështetur në qëllimin e tekstit, llojin e tij, karakteristikat dhe llojet e shkrimeve. Dallimi thelbësor ndërmjet tekstit letrar dhe joletrar është mbizotërimi i trillimit ose i faktit. Tekstet: artikulli i gazetës, biografia dhe receta e gatimit mbështeten në fakte, pra, janë tekste joletrare, kurse poezia dhe përralla mbështeten në trillime, pra, janë tekste letrare. Përforcimi. Plotësimi i pjesës së tretë të tabelës DDM. Pas diskutimit të çështjeve dhe ushtrimit në mënyrë praktike mbi tekste të ndryshme, mësuesi/ja plotëson së bashku me nxënësit pjesën e tretë të tabelës DDM. Drejton pyetjen: Çfarë mësuam? Klasifikimi i teksteve Çfarë mësuam? Klasifikimi i teksteve na ndihmon të realizojmë më lehtë qëllimet tona si lexues apo si shkrues. Klasifikimi mbështetet te funksioni i tyre. Tek tekstet joletrare mbizotëron funksioni praktik, kurse tek tekstet letrare mbizotëron ai estetik. Të gjitha llojet e teksteve e realizojnë komunikimin nëpërmjet gjashtë elementeve të skemës së komunikimit. Në bazë të përqendrimit të vëmendjes te njëri ose tjetri element, teksti realizon funksione të ndryshme. Tekstet si me funksion praktik, ashtu dhe me funksion estetik, janë disa llojesh. Tekstet joletrare nga tekstet letrare dallohen nga njëri-tjetri nga elementi bazë mbi të cilin ndërtohen: të parat mbështeten te fakti, të dytat tek trillimi. Mësuesi/ja nxjerr rezultatet e orës dhe vlerëson nxënësit për pjesëmarrjen në mësim dhe për saktësinë e qartësinë e përgjigjeve. Detyrë shtëpie. a) Ushtrimi 1, në f. 10. b) Përzgjidhni dhe sillni në klasë tekste të llojeve të ndryshme, të cilat kanë për qëllim: të informojnë, të rrëfejnë, të interpretojnë, të udhëzojnë, të argumentojnë.10
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Tema Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të përcaktojë llojin e teksteve dhe llojin e shkrimeve të teksteve të dhëna; 2. Ushtrime. • të gjykojë mbi tekste të llojeve të ndryshme; Llojet e • të dallojë funksionin mbizotërues të teksteve të dhëna. teksteve Materialet dhe mjetet mësimore sipas Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh, reklama, shkumësa funksioneve me ngjyra, tabela. gjuhësore Konceptet kryesore (ora II) Lloji i tekstit, lloji i shkrimit, funksion praktik, funksion estetik, funksion gjuhësor, funksion informues, bindës, shprehës, qëllimi i tekstit, funksion mbizotërues.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Harta e konceptit/ Diagrami i Venit Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Analiza e tipareve semantike Paraqitja grafike e informacionit Punë në grupe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMIT Është një metodë që përdoret për të rikujtuarParashikimi. Harta e konceptit/ njohuritë e marra për tekstet dhe llojet e tyre. Ndërtimi i hartës bëhet duke tërhequr sa më Diagrami i Venit shumë mendimin e nxënësve, duke dhënë sa më shumë shpjegime dhe duke i shoqëruar me shembuj.Mësimi nis duke ndërtuar hartën e konceptit për tekstet. Tekstet Funksion praktik Funksion estetik joletrare letrareInformuese-paraqitëse(shpjeguese) rrëfyese tregimtare udhëzuese dramatike përshkruese poetike shprehëse interpretuese-vlerësuese argumentuese 11
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Nxënësit japin veçoritë për secilin rast. Në bazë të këtyre veçorive interpretojnë tekstet e detyrës së shtëpisë: Ushtrimi 1, f. 10: a) Lloji i tekstit: letrar, lloji i shkrimit – poezi lirike, vëmendja përqendrohet te mesazhi (funksioni letrar). b) Lloji i tekstit: joletrar, shprehës, lloji i shkrimit – parathënie, vëmendja përqendrohet te marrësi (funksioni bindës). Është një metodë që, pasi nxënësit të jenë Ndërtimi i njohurive. Analiza e tipareve semantike ushtruar praktikisht, të arrijnë të evidentojnë tiparet e një teksti, të cilat e klasifikojnë atë në një grup të caktuar. Për këtë nxënësi duhet të njohë mirë veçoritë e tekstit, me qëllim që ta ketë të lehtë t’i përcaktojë ato. Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja e ndan klasën në katër grupe të mëdha. Nxënësit punojnë tekstet e ushtrimeve 2 dhe 3. Pasi punojnë në grup për të përcaktuar tiparet e teksteve, ata plotësojnë tabelën e mëposhtme. Shembull përgjigjeje. Teksti Lloji i tekstit Lloji i shkrimit Qëllimi i tekstit Funksioni informues (vëmendja joletrar-Informues/ Ushtrimi 2a reportazh të informojë përqendrohet te shpjegues-paraqitës referenti) letrar (vëmendja 2b letrar roman të rrëfejë përqendrohet te mesazhi) informues/shpjegues të vlerësojë Ushtrimi 3a joletrar- vlerësues/shpjegues recension (vëmendja përqendrohet një dukuri te referenti) informues (vëmendja manual / 3b joletrar/ udhëzues të udhëzojë përqendrohet te udhëzues referenti) Përforcimi. Rishikim në dyshe Është një teknikë që përdoret për të përforcuar dhe praktikuar në dyshe njohuritë e marra. Përdoret zakonisht në fazën e fundit të mësimit për të zbatuar njohuritë në ushtrime të ndryshme. Në këtë fazë mësuesi/ja lë të lirë nxënësit në dyshe të shfrytëzojnë tekstet e sjella në klasë duke i klasifikuar sipas qëllimit: - tekste që informojnë, rrëfejnë, interpretojnë, udhëzojnë, argumentojnë. Ata paraqesin tekstet e tyre dhe argumentojnë zgjedhjen e bërë. Mësuesi/ja bën vlerësimin e orës së mësimit dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. a) Parapërgatni një tekst informues-paraqitës. b) Sillni në klasë tekste të ndryshme informuese-paraqitëse.12
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Tema Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të identifikojë informacionin dhe paraqitjen e tij në tekstin informues- 3. Teksti paraqitës; informues- a. të shpjegojë ç’kupton me informacion në një tekst të dhënë verbal dhe joverbal; b. të zbulojë lidhjen ndërmjet të dhënave, paraqitjes dhe shpjegimit të tyre; paraqitës c. të ndërtojë skemën e tekstit informues-paraqitës në situata të ndryshme(shpjegues). komunikuese; ç. të analizojë elementet e saj, kontekstin dhe kodin;Informacioni d. të vëzhgojë pamjet dhe imazhet në një tekst informues, për t’i dalluar ato në dhe varësi të marrësit; dh. të dallojë hipertekstin dhe ta përdorë atë për të marrë informacione të lidhura paraqitja me njëri-tjetrin. Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh, libra, shkumësa me ngjyra, tabela. Galaktikë [greq. lasht. mb. galaxis < gala (gjin. galaktos) = qumësht] Tërësia e përbërë prej një numri shumë të madh yjesh, që formojnë një sistem më vete, quhet galaktikë. Dielli është qendra e sistemit tonë diellor, që prapëseprapë është vetëm një ndër shumë sistemet e galaktikës sonë, Udha Qumështore. Ndërsa Udha Qumështore nga ana e saj është vetëm një galaktikë ndër shumë të tilla në largësitë e pafundme të Gjithësisë. Në fillim pandehej se gjithësia ishte e përbërë vetëm nga gazi. Ky u përqendrua dhe u ngurtësua për të formuar galaktikat që shohim sot. Se çfarë e bëri të mundur këtë ngurtësim nuk dihet me saktësi, por shkaktaret mund të kenë qenë Gropat e Zeza tepër masive, që me forcën e tyre gravitacionale tepër të madhe kanë bërë gazin të ngjishet brenda vetes. Pastaj, duke e Udha Qumështore. vërtitur këtë gaz përqark vetes, mund të kenë krijuar yjet, planetët Ilust. NASA/JPL-Caltech/R. Hurt dhe vetë jetën. (SSC/Caltech) Kështu, në qendër të çdo galaktike është një Gropë e Zezë tepër masive. Në kërkim të njohurive mbi hapësirën kozmike, hulumtuesit kanë zbuluar se si akoma mund të krijohen galaksi të reja. Disa rreze kozmike lëvizin me një shpejtësi afër asaj të dritës, të cilat, parë nga këndvështrimi i tyre, e përshkojnë galaksinë brenda disa minutash, ndonëse në kornizën referuese të Tokës duket sikur rruga e tyre merr mijëra vjet. Burimi w.w.w. enciklopedi shqip e rruzull.net 13
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Jeta në Univers Duke vëzhguar qiellin, të vjen vetvetiu në mendje pyetja: Po jashtë nga planeti ynë ose dhe jashtë nga galaktika jonë a ka forma të tjera jete? Njerëzimi nuk mund të bënte gjë tjetër, veç të shkonte në kërkim të saj. Një nga pionierët e kërkimeve të jetës jashtëtokësore ka qenë astronomi amerikan Frenk Drejk, që në fillimet e viteve ‘60 punonte pranë “National Radio Astronomy Observatory” të “Green Bank”, në Virxhinian Perëndimore. Drejk iu përkushtua studimit të mundësisë, që në yjet e afërta të kishte qytetërime jashtëtokësore me teknologji të tyre dhe që të mund të rilevoheshin. Nga kjo ide ai filloi projektin OZMA duke vëzhguar me radioteleskop yjet e afërta. Puna e tij bëri që në vitin 1981, Akademia e Shkencave Amerikane të fillonte projektin SETI (Search for Extra-Terrestrial Intelligence), që akoma vazhdon dhe sot, duke u kthyer në një disiplinë shkencore serioze. Frenk Drejk i vuri vetes objektivin të hipotezonte në ndonjë mënyrë numrin N të planetëve në galaktikën tonë, në të cilat mund të jetë i zhvilluar një qytetërim që ka një teknologji të mjaftueshme për të komunikuar me qytetërime të tjera (si p.sh., me ne). Si rezultat i këtij studimi doli ekuacioni i Drejkut, që ka formën e mëposhtme: N=R* • fp • n • fl • fi • fc • L Ku: R*- është numri i formimit të yjeve që i ngjajnë diellit tonë. fp- është pjesa e këtyre yjeve që kanë përreth një sistem planetar. n- është numri i planetëve të këtyre sistemeve që i ngjajnë Tokës. fl- është pjesa e këtyre planetëve, në të cilët është zhvilluar jeta. fi- është pjesa e këtyre planetëve, në të cilët jeta është zhvilluar në një formë inteligjente. fc- është pjesa e këtyre planetëve, të cilët janë të zotë të komunikojnë (p.sh., përmes emetimit të valëve të radios) dhe, në fund: L- është koha e mbijetesës së një qytetërimi teknologjik. (Kjo ndryshore do të shpjegohet në një artikull tjetër). - Tani, numrat që mund të futen në këtë formulë janë natyrisht të ndryshëm, sepse akoma varen në mënyrë të madhe nga kritere subjektive. (Dhe është e natyrshme që ju, të nderuar lexues, do ta shikoni me skepticizëm këtë formulë, por, mendoni dhjetëra miliarda yje që na rrethojnë dhe këto ndodhen vetëm në galaktikën tonë. Po ato në galaktikat e tjera! Le të vazhdojmë në shpjegimin e mëtejshëm). Ekuacioni i Drejkut niset në fakt nga numri i yjeve që ekzistojnë në galaktikën tonë, por fut terma që, dhe në mënyrë aproksimative, janë të llogaritshëm, por ato vendosen midis teorisë probabilistike, shkencës dhe fantashkencës, kështu që rezultati i gjetur nuk mund të jetë krejtësisht i besueshëm. Por, megjithatë, për ata që u pëlqen të luajnë me numrat, mund të vërejnë që dhe në një llogaritje pesimiste të këtyre parametrave, nxjerrin që: vetëm në galaktikën tonë mund të jenë të paktën disa dhjetëra mijëra teknologji që mund të komunikojnë me planetë të tjerë. Përgatiti: Parid Alimhillaj Burimi: Enciklopedi shkencore për Universin14
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Atlantis - gjëegjëzë që s’i dihet fundi Asnjë legjendë tjetër përmes urash, ku secila prej tyre ishte e mbrojtur prej nga kohët më të zymta kullash dhe portash. Pjesa më e madhe e shtëpive të parahistorisë nuk ishte e ndërtuar prej guri natyror, në gjendjen që hasej i ka ngacmuar kaq në ishull. Një mur i jashtëm rrethonte tërë qytetin. shumë shkencëtarët dhe Përbrenda fortifikatës së qytetit kishte edhe dy mure fantazuesit, sa shkrimet të tjera rrethuese që mbronin qendrën e qytetit. e filozofit grek Platon mbi Atlantët duhet të kishin arritur një nivel të lartë zejtarie përrallorin Atlantis, që dhe teknike, sidomos për sa i përkiste përftimit dhenjihet ndryshe edhe si Atlantida. Që nga ajo kohë përpunimit të metaleve. Me sa duket kjo popullatëjanë botuar nga autorë të ndryshëm mbi 30 000 ishullore kishte në zotërim rezerva të mëdha mineralihamendësime mbi bazueshmërinë e këtyre shkrimeve xeheror ose sillte një sasi tepër të madhe të tij prejtë lashta. vendesh të tjera.Platoni hartoi në vitin 350 pr. K. dy shkrime filozofike: Muri i jashtëm i qytetit ishte i veshur i tëri në bakër,Dialogun e Timaios dhe të Kritias. Në të dyja këto vepra ndërsa i dyti ishte i mbuluar në kallaj. Muri i tretëai përmend një qytetërim enigmatik të quajtur Atlantis, dëshmonte të kishte një kore prej oreikalkosi, një lloji cili në atë pikë kohe tregohej të kishte qenë zhytur në metali i panjohur sot për sot, i cili rrezatonte si zjarrmjegullën e historisë dhe nën vërshimin e dallgëve të bubulak. Ky metal çmohej si i dyti për nga vlera, pasdetit që prej 9 000 vjetësh. arit, dhe mundej të nxirrej në shumë anë të ishullit.Sipas Platonit dhe mitologjisë greke, një ditë perënditë Pasardhësit e Atlantisit sunduan për një periudhëe ndanë botën mes tyre. Posedonit i ra një grup ishujsh të gjatë kohe, në mënyrë të përmbajtur dhe meshumë më përtej Shtyllave të Herkulit (kështu thirrej ndershmëri. Por brez pas brezi u larguan gjithnjënë lashtësi Ngushtica e Gjibraltarit), pra jashtë botës e më tepër nga modeli i tyre i përkryer hyjnor,helenistike. Djali i tij më i madh, Atlasi, sundonte si filluan të lakmonin gjithnjë e më tepër pasurinëmbret. Nëntë djemtë e tjerë qeverisnin në nëntë rrethe dhe pushtetin.dhe disa ishuj të caktuara që në fillim. Mbretëria kishte Platoni fletnjë shtrirje që ishte më e madhe se shtrirja e Libisë dhe gjithashtu mbiAzisë së bashku. Me kalimin e kohës u ngrit një shtet, një luftë qëqë nga ana kulturore dhe ushtarake nuk kishte shoq, kishte ndodhurAtlantis. një herë e një kohë midisMbreti banonte në një pallat luksoz të stolisur në argjend Athinës dhe Plani i rindërtuar i kryeqendrësdhe ar, i cili ishte i rrethuar nga një sistem bashkëqendror Atlantisit. (figura atlantia.de)sipërfaqesh toke dhe uji. Një kanal - rreth 10 kilometra i Kështu Zeusigjatë, 30 metra i thellë dhe 90 metra i gjerë - lidhte këtë vendosi njëkryeqendër me detin e hapur. Hendeqe uji të mbuluara ditë t’i gatiste fundin kësaj shthurjeje dhe t’i dënonteme çati, në të cilat mund të lundronin trirremat (anije atlantët.trekatëshe të shtyra me rrema), që çanin përmes Mu këtu ndërpritet rrëfimi i Platonit në Dialogun e sipërfaqes tokësore në Kritias. Por ama, fati i ishullit del qartë nga shënimet brendësi të qytetit. në Dialogun e Timaios: “Në vetëm një ditë dhe një natë u Në një liman, të krijuar fundos Atlantisi prej tërmetesh artificialisht, ankorohej dhe vërshimesh të detit”. një flotë prej 1200 Tragë të ndërthurura Pallati i mbretit me kupolë anijesh luftarake. Në Tërë sa më sipër ia kishte të artë (rindërtim sipas tokë kishte në gatishmëri treguar Platonit xhaxhai i tij, përshkrimit të Platonit) armë prej bronzi dhe Kritias, i cili nga ana e tij kishte karroca luftarake. thënë se historinë e Atlantisit e kishte mësuar kur kishteNë qendër të Atlantisit qëndronte një tempull qenë 9 vjeç nga gjyshi i tij Filozofi Platonmadhështor i Posedonit. Përqark tij ishin renditur lagjet 90-vjeçar. Ky i fundit e kishte (427-347 p.e.s)e veçanta në formë rrethi, të lidhura me njëra-tjetrën 15
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” marrë vesh këtë histori nga i ati i tij, Dropides, që kishte qenë shok i ligjvënësit athinas Solon (640-559 Leonardo da Vinçi shpiku veturën e parë p.e.s.). Që prej kohës së Aristotelit (384 - 322 p.e.s.), mendimet nëse tregimi mbi Atlantisin të çon vërtet te Leonardo da Vinçi njihet me respekt rreth e qark ndodhi që kanë gjetur vend apo jo, janë ndarë thellë botës si mjeshtri i Rilindjes për pikturën dhe shpikjet nga njëri-tjetri. Aristoteli e mbante tregimin e Platonit inxhinierike, megjithatë pak e patën menduar atë si për një trillim, si mënyrë për të sqaruar përfytyrimin e shpikësi i veturës së tanishme. këtij mbi shtetin e përkryer. Por pjesa më e madhe e shkrimtarëve të lashtësisë nuk janë të këtij mendimi. Të paktën burimin egjiptian duket ta ketë konfirmuar Por në fillim të këtij muaji, filozofi Proklos (4 e.s.). Ai mëtonte se filozofi Krantor Muzeumi i Historisë dhe nga Soloi kishte pasur mundësinë që 100 vjet pas Shkencës në Firence, vdekjes së Platonit të shihte me sytë e tij në Sais të zemra e Rilindjes Italiane, njëjtin reportazh, që dikur ia kishin vënë në dispozicion shfaqi të parën ngrehinë edhe Solonit. Vetë Platoni e ka theksuar disa herë që përshkrimi i tij mbi Atlantisin është i vërtetë. vetëlëvizëse të ndërtuar, Ndonëse ky rrëfim ishte tepër magjepsës, interesimi duke u mbështetur mbi i bashkëkohësve të Platonit për këtë perandori një seri skicash të gjetura ogurzezë mbetet i paktë. Njohuria mbi Atlantisin ndërmjet shënimeve humbi dalëngadalë në harresë. Vetëm zbulimi i Botës origjinale të Leonardo da së Re zgjoi kujtimin mbi qytetërimin e shuar. Prania Vinçit. e indianëve e vuri kishën e periudhës së Rilindjes përballë një vështirësie në shpjegim: Nga kishin dalë banorët e Amerikës? Ata nuk përmenden në Bibël. Ngrehina me pamje primitive përdor sustat në vend të lëndës djegëse dhe ndoshta ishte synuar Njerëzit e letrave bëjnë gara me njëri-tjetrin duke dalë të nxiste përshtypje të posaçme gjatë ceremonive me teori gjithnjë e më të pashoqe. Ata i pandehin të mirësjelljes. Megjithatë njohësit në këtë fushë indianët të jenë njëri prej dhjetë fiseve të humbura thonë se kjo ngrehinë është akoma e para veturë të Izraelit. Ata spekulojnë mbi lundrime trojanësh vetështytëse e ndërtuar në botë. Shënimet e apo fenikasish. Megjithatë, shumë vetë besojnë që indianët e Amerikës janë pasardhës të popullit të Leonardo da Vinçit përfshijnë gjithashtu edhe zhdukur të atlantëve... makina fluturuese të ngjashme me helikopterët e sotëm, nëndetëse, tanke ushtarake dhe dyrrotakë. I lindur në Firence më 1452, Leonardo da Vinçi gjykohet si Njeriu kryesor i Rilindjes, duke qenë me dhunti në pikturë, skulpturë, inxhinieri dhe muzikë. Këqyrja e shënimeve të Leonardo da Vinçit u bë vetëm tani, edhe pse kanë Për të gjitha këto vende është kaluar 500 vjet nga koha kur ato u bënë. Modelet pandehur se aty ndodhej Atlantisi. e ndërtuara dhe të vendshikuara në Muzeun e Po kështu, publikuesi me origjinë shqiptare, Xhejms Firences mund të shikohen edhe Pandeliu, i cili ka studiuar historinë e popullit ilir, në faqen e internetit: Leonardo’s tregon përgjatë një letërkëmbimi, se si ai sheh te fjalët Automobile. (burimi) Atlas dhe Atlantis fjalën shqipe atë (baba). Përgatiti Saimir Lolja Përgatiti: Alvin Ekmekçiu Burimi: Discovery, ZDF, Welt der Wunder, Atlantia.de Nën-prof. Dr. PEng.16
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Skeda përmbledhëse Teoritë e të mësuarit Nëntë aftësitë fizike Faktorët e forcës Njerëzit mund të mësojnë nëpërmjet të 1. Fuqi dinamike vrojtuarit dhe përvojës së drejtpërdrejtë. 2. Linjat e forcës 3. Forca statike Konceptet kyç 4. Fuqia eksplozive Faktorët fleksibël Proceset e vëmendjes 5. Fleksibiliteti hapësinor Proceset e ruajtjes Faktorët e tjerë 6. Fleksibiliteti dinamik Proceset e riprodhimit historik 7. Koordinimi i trupit Proceset mbështetëse 8. Balanca 9. Shkathtësia Myslimanët kthehen kundër Darvinit profesorëve dhe studentëve jomyslimanë të anketuar në të njëjtin sondazh. Myslimanët në shumë vende po kundërshtojnë “Shkalla e pranimit të evolucionit dhe e idesë qëmasivisht teorinë e evolucionit të Darvinit, nën kjo teori të jepej në auditore, ishte shumë e ulët”, thandikimin e elementëve konservatorë të islamit. profesori i fizikës dhe astronomisë.Kjo u bë e ditur gjatë një konference shkencore të Ai theksoi se evolucioni nuk është në kontradiktëmbajtur në Egjipt nën organizimin e Këshillit Britanik. me besimin islam.Nidal Guesoum, profesor i fizikës dhe astronomisë “Shumë ekspertë myslimanë, nga koha enë Universitetin Amerikan të Sharjahas në artë e islamit e deri në ditët tona, e kanë pranuarEmiratet e Bashkuara Arabe, tha në konferencë, këndvështrimin evolucionist të botës”, tha Guesoum.se në shumë vende, studentët dhe akademikët Duke iu adresuar konferencës në Aleksandri, qëmendojnë se duhet të zgjedhin mes evolucionit u mbajt me rastin e 200-vjetorit të Darvinit dhe nëdhe kreacionizmit, në vend që të kuptojnë se 150-vjetorin e publikimit të veprës së tij “Origjina edikush mund të besojë në Zot, por edhe në teorinë llojeve”, dr. Guesoum tha se shqetësimet në mesine Darvinit. e myslimanëve për teorinë e evolucionit u nxitën nga Dr. Guesoum, mysliman sunit, tha se në vende kreacionistët e krishterë.si Tunizia, Egjipti, Turqia, Pakistani dhe Malajzia, Njerëzit në botën myslimane i gjejnë tezat eanketat tregojnë se vetëm 15% e të pyeturve kreacionistëve të krishterë në internet dhe nuk emendojnë se teoria e Darvinit është e vërtetë apo kuptojnë se ato qëndrime kanë qenë në margjinapjesërisht e vërtetë. të debatit shkencor. Ata kanë besuar apriori se Ky qëndrim ishte mbizotërues edhe në mesin kreacionizmi ka besueshmëri shkencore në Perëndim.e nxënësve, studentëve e mësuesve nga shkolla Ky është një problem serioz. Është njësoj si të dale mesme e deri në universitet. Ajo çfarë është më para studentëve të mi e të them se planetët nuk kanëshqetësuese, tha dr. Guesoum, mësuesit e lëndëve lidhje me yjet, se nuk ka asnjë lidhshmëri mes tyreshkencore keqinterpretojnë faktet dhe teoritë e dhe forcës së gravitetit dhe se planetët janë krijuarevolucionit, duke i përzier ato me ideologji fetare. në një ditë. As në ëndërr nuk mund të mendosh që taNjë anketë, në të cilën ishin përfshirë 100 paraqesësh kozmosin në mënyrë kaq qesharake”.akademikë dhe 100 studentë të universitetit ku “Nuk mund të lejojmë që njerëzit në shekullinpunon dr. Guesoum, tregoi se 62% e profesorëve XXI të mos kenë asnjë koncept shkencor”, tha dr.dhe studentëve myslimanë besojnë se teoria e Guesoum.evolucionit është teori që nuk është provuar. Qëndrim të njëjtë kishin vetëm 10% e Burimi: Artikull nga gazeta Times. 17
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Kronologji historike 635 vjet para Krishtit, - Gorgi, i biri i Çipselit, themelon Artën. 627 vjet para Krishtit - korcirasit themelojnë Durrësin; më vonë korintasit themelojnë Himarën, Pojanin e Qerfozin. - Dionisi i Sirakuzës themelon Lezhën. 600-550 vjet para Krishtit - Segovezi, prijësi i galëve, pushton Epirin. 435 vjet para Krishtit – Durrësi dhe Arta, së bashku me korintasit e taulantët luftojnë kundër korcirasve. - Galët përshkojnë dhe grabisin Ilirinë. - Lekë Molosi sundon në Epir. 350 vjet para Krishtit - Disa fise ilire sulmojnë Filipin e Maqedonisë, i cili i thyen. 356 para Krishtit - Agroni shtron Epirin dhe merr Qerfozin. 356 para Krishtit - Lind Leka i Madh. 356 para Krishtit - Bardhyli, mbret i ilirëve, mësyn në Maqedoni. 355 para Krishtit - Lufta me “Lidhje”. 336 para Krishtit - Leka i Madh merr fronin. 334 para Krishtit - Të bijtë e Bardhylit, Kliti e Glauku, çohen kundra Lekës së Madh. 326 para Krishtit - Vdes Lekë Molosi. 326 para Krishtit - Vdes Leka i Madh. 305 para Krishtit - Pirroja në luftë t’Ipsit kundër Dhimitër Poliorcetit. 287 para Krishtit - Pirroja mund romakët e kartagjenasit pushtojnë “Magna Greacia”, Lybien. Pirroja themelon Berenicën (Prevezën). 280 para Krishtit - Pirroja mund romakët në Herakle. 279 para Krishtit - Pirroja në krye të ushtrisë greko-siciliane kundër kartagjenasve e mamertinëve. 275 para Krishtit - Lufta në Benevent………… Konceptet kryesore: Tekst informues-paraqitës (shpjegues), informacion, paraqitje, skemë komunikimi në tekstin informues-paraqitës, pamje /imazhi, skema, hiperteksti, hipermedia. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim për njohuritë paraprake Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënit me këmbime Paraqitja grafike e informacionit Punë në grupe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe18
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”ZHVILLIMI I MËSIMIT Është një metodë që përdoret për të shtruar për diskutim çështje për të cilat nxënësit kanë njohuri. Ata duhet jo vetëm të rikujtojnë, por Parashikimi. Diskutim për njohuritë paraprake edhe të krijojnë marrëdhëniet e dukurisë me (link-rendit, kërko, shëno, mëso) elemente të tjera e të bashkëpunojnë me njëri- tjetrin për t‘i përmirësuar këto njohuri. • Mësuesi/ja shënon në tabelë konceptin - teksti informues-paraqitës, duke dashur të nxitë diskutimin për njohuritë që nxënësit zotërojnë rreth tij. Ai/ajo u ofron nxënësve tre minuta kohë për të rikujtuar e për të shkruar lidhjet ose marrëdhëniet që ka ky term me terma a situata të tjera. Nxënësit punojnë në fletë dhe mësuesi/ja kalon në çdo bankë e ndjek punën e tyre. Pas punës individuale, nxënësit diskutojnë në dyshe duke pasuruar informacionin. Mësuesi/ja shkruan në tabelë njohuritë që ofrojnë nxënësit. Është praktik Transmeton informacion Informon përmes shpjegimit Teksti informues - paraqitës (shpjegues) paraqitje analitike e të dhënave: paraqitje sintetike e të dhënave të dhëna të detajuara të dhëna të përmbledhura - leksionet - relacionet - interpretimet e teksteve dhe të filmave - raportet - materialet shkencore - skedat biografike - artikujt e gazetave - përmbledhjet - skedat e përdorimit personal - kronologjitë Nxënësit ilustrojnë disa nga këto veçori me tekstet e sjella prej tyre ose me materiale që u ofron mësuesi/ja. Ndërtimi i njohurive. Të nxënit me këmbime Është një metodë e cila funksionon në bazë të grupit. Mësuesi e ndan fillimisht klasën në disa grupe dhe shkruan në tabelë grupe pyetjesh, të cilat lidhen me mësimin. Më pas brenda grupeve nxënësit duke numëruar rindahen në grupe ekspertësh (p.sh., bëhen bashkë njëshat,dyshat etj.). Secili prej grupeve të ekspertëve duhet të përgatitet t’u përgjigjet pyetjeve të tekstit. Më pas nxënësit bashkohen në grupet fillestare, ku duhet të diskutojnë rreth mësimit dhe të japin si grup përgjigjet e tyre para klasës. Mësuesi/ja e ndan klasën në 5 grupe bazë. Shkruan pyetjet në tabelë. Më pas nxënësit ndahen në grupe ekspertësh për t’i dhënë përgjigje çdo grupi pyetjesh, pasi hulumtojnë tekstin. Pasi punojnë në grup dhe sqarojnë me njëri-tjetrin e mësuesin çdo 19
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” paqartësi, ata paraqitin përfundimet e punës së grupit përpara klasës. Mësuesi punon bashkë me nxënësit duke shënuar përgjigjen e çdo grupi në tabelë dhe duke thënë fjalën e fundit rreth njohurive. Mund të trajtohen çështje të tilla, si: Grupi I. a) Ç’kuptoni me informacion? b) Si lidhet informacioni me paraqitjen e të dhënave? c) A mund t’i identifikoni të dhënat në tekstin që keni përpara? Shembull përgjigjeje: Informacioni është tërësia e të dhënave që vjen nga burime të ndryshme. Ai transmetohet te ne në forma të ndryshme. Në thelb të tij qëndrojnë të dhënat, të cilat, në varësi nga teksti ku janë përdorur, organizohen në një mënyrë të veçantë paraqitëse. Në tekstin informues paraqitës u kushtohet rëndësi të dhënave, pasi nga mënyra si organizohen ato, përcaktohet edhe lloji i tekstit. P.sh., në tekstin historik-kronologjik të dhënat janë renditur njëra pas tjetrës. Te skeda përmbledhëse informacioni jepet i shoqëruar edhe me skema etj. Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja e drejton vëmendjen e nxënësve te skema e komunikimit. Duke qenë se kemi bëjmë me informacion, atëherë skema mund të ilustrohet në këtë mënyrë: KONTEKSTI REFERENTI Informacioni DËRGUESI KANALI MESAZHI KANALI MARRËSI Zotëron informacionin Ilustrimi ose shpjegimi Pas procesit të komunikimit që transmeton përmes i një argumenti. zgjeron ose ndryshon tekstit. informacionin që ka pasur për argumentin e trajtuar etj. KODI Gjuha e folur ose e shkruar, shpeshherë e shoqëruar me gjuhën e multimedies. Grupi II. a) Si realizohet skema e komunikimit në tekstin informues-paraqitës? b) A mund të ndërtoni skemën e komunikimit për tekstin që keni përpara? Duke iu referuar artikullit të gazetës, te materialet mësimore kemi këtë skemë komunikimi: Dërguesi – gazetari Mesazhi-shpjegimi i një fakti ose argumenti: Myslimanët në shumë vende po kundërshtojnë masivisht teorinë e evolucionit të Darvinit, nën ndikimin e elementëve konservatorë të islamit. Kjo u bë e ditur gjatë një konference shkencore të mbajtur në Egjipt nën organizimin e Këshillit Britanik. Nidal Guesoum, profesor i fizikës dhe astronomisë në Universitetin Amerikan të Sharjahas, në Emiratet e Bashkuara Arabe, tha në konferencë se në shumë vende20
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” studentët dhe akademikët mendojnë se duhet të zgjedhin mes evolucionit dhe kreacionizmit, në vend që të kuptojnë se dikush mund të besojë në Zot, por edhe në teorinë e Darvinit. Marrësi – të gjithë lexuesit e gazetës. Kodi – gjuha e shkruar, teknike, gjuha e masmedies. Konteksti- konferenca shkencore në Egjipt nën organizimin e Këshillit Britanik. Kanali - gazeta (letraku është shkruar lajmi. Referenti – informacioni.Grupi III a) Cili është roli i kontekstit dhe i kodit në një tekst informues-paraqitës? b) Ilustroni me shembuj nga tekstet që keni përpara. Roli i kontekstit është i rëndësishëm, pasi në këtë kuadër ka kuptim lajmi dhe i përshtatet atij realiteti. P.sh., duke iu referuar artikullit të gazetës, konteksti i saj i referohet një realiteti, i cili lidhet me një numër të kufizuar vendesh, siç janë ato të përmendura në artikull, si Tunizia, Egjipti, Turqia, Pakistani dhe Malajzia. Anketat tregojnë se vetëm 15% e të pyeturve mendojnë se teoria e Darvinit është e vërtetë apo pjesërisht e vërtetë.Grupi IV - Cili është roli i pamjeve dhe i imazheve në tekstin informues-paraqitës? Ilustroni me shembuj. Nxënësit ilustrojnë me shembuj dhe vënë në dukje se imazhet japin një përfytyrim më të plotë të mesazhit që transmeton teksti informues-paraqitës. Kjo duket më së miri te skeda përmbledhëse apo tek informacioni enciklopedik në rubrikën Mjetet dhe Materialet mësimore. Kështu, tek teksti enciklopedik për Atlantisin, imazhet ilustrojnë dhe krijojnë një ide më të qartë të ndërtesave, planimetrisë së tyre, të cilave u referohet Platoni, si dhe një harte, e cila i krijon lexuesit idenë e plotë mbi faktet që përmenden në tekst.Grupi V - Ç’është hiperteksti? Cili është roli i tij? Ilustroni me shembuj. Hiperteksti është lidhja e lirë ndërvepruese mes informacioneve të paraqitura në pjesë të ndryshme të një ose më shumë dokumenteve. Duke iu referuar edhe pamjeve të tekstit mbi figurën e N. Frashërit, mesazhi përcillet jo vetëm me anë të tekstit, por edhe me anë të imazhit, p.sh., imazhi i qiririt demonstron rolin e veprës dhe kontributit të poetit në letërsinë shqipe e më gjerë etj. Ky informacion pasohet me pjesë të lidhura mes tyre (p.sh kur klikohet JETA, atëherë hapet faqja që na paraqet jetën e N. Frashërit. Ndërkaq shigjeta e kuqe drejtohet te Samiu. Klikohet përsëri, dhe mund të marrim informacion për S. Frashërin, e kështu me radhë hiperteksti na ndihmon të krijojmë lidhje informacionesh të ndërthurura me njëra-tjetrën...Përforcimi. Diskutim i lirë dhe rishikim në dyshe Pas kësaj praktike mësuesi u kërkon nxënësve të rishikojnë në dyshe materialet e sjella prej tyre, ku të identifikojnë informacionin, kontekstin dhe kodin, imazhet dhe hipertekstin, nëse ka. Në fund të orës së mësimit mësuesi/ja nxjerr përfundimet dhe vlerëson nxënësit për përgjigjet e sakta, të shpejta dhe për pjesëmarrjen aktive në mësim. Detyrë shtëpie: a. Ushtrimi 1 f. 21 a. Ndërtoni skemën e komunikimit dhe parapërgatitni karakteristikat e tekstit informues-paraqitës. b. Kërkoni dhe sillni në klasë informacione të nxjerra nëpërmjet një hiperteksti duke shfrytëzuar internetin. 21
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë karakteristikat e tekstit informues dhe strukturën e tij; a. të dallojë llojet e ndryshme të informacioneve në një tekst informues; 4. Teksti b. të analizojë karakteristikat gjuhësore në tekstin informues; informues- c. të organizojë informacionet e tekstit informues në tabelën përkatëse; d. të shfrytëzojë fjalorin për fjalët kyç që lidhen me informacionet e reja. paraqitës Materialet dhe mjetet mësimore (shpjegues). Teksti “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh, reklama, libra, shkumësa me ngjyra, tabela. Karakteristika Konceptet kryesore: dhe struktura Karakteristika të tekstit informues, struktura, informacion/organizimi e i tij, karakteristika gjuhësore. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutimi i njohurive paraprake Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënit me këmbime Të nxënit në bashkëpunim Punë në grupe Përforcimi Mbajtja e strukturuar e shënimeve Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake (Rendit, grupo, emërto) •Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të identifikojnë veçoritë e llojeve të teksteve që kanë përzgjedhur në detyrën e shtëpisë. U drejton pyetjen: - A mund të përcaktojmë disa nga veçoritë e llojeve të teksteve? Mësuesi/ja lë nxënësit për dy minuta të diskutojnë rreth veçorive, si dhe të rikujtojnë njohuritë e marra. Nxënësit listojnë veçoritë e tekstit informues-paraqitës: - trajton një dukuri të caktuar; - dukuritë e tjera që trajtohen vendosen në marrëdhënie të caktuar me dukurinë kryesore; - çdo paragraf duhet të përmbajë informacione; - paraqitja e informacionit është objektive; - paraqiten sipas një rendi logjik; - kanë leksik teknik, i drejtohen një publiku të specializuar; - informacionet shpesh shoqërohen me elemente grafike, si: foto, skica, harta etj. Nxënësit ilustrojnë disa nga këto veçori në tekstet e sjella prej tyre. Ndërtimi i njohurive. Të nxënit me këmbime. Mësuesi/ja tashmë e përqendron vëmendjen te struktura dhe veçoritë e tekstit informues-paraqitës, duke i parë ato më konkretisht. E ndan klasën në grupe bazë dhe më pas nxënësit rigrupohen në grupe ekspertësh duke numëruar 1,2,3,4 (1-shat grupohen veç, 2-shat veç…). U kërkohet nxënësve të përqendrojnë vëmendjen tek tekstet informuese të dhëna në libër. Mësuesi/ja shkruan pyetjet në tabelë.22
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Grupi I 1- Cili është informacioni i tekstit informativ-paraqitës “Kodikët e Shqipërisë”? 2- Çfarë përmban paragrafi i parë? 3- Si lidhet ai me informacionet dytësore (kohore, rëndësia e tij etj.)? 4- Cilat janë disa nga elementet përbërëse të Kodikut të Purpurt të Beratit? 5- Ç’lloj informacioni është përfshirë në paragrafin e tretë? 6- Sillni shembuj nga teksti i librit dhe nga tekstet që keni gjetur?Shembull përgjigjeje: Mësuesi/ja pret që në këtë fazë nxënësit të përcaktojnë natyrën e informacionit, çfarë qëndron në qendër të tij, si dhe informacionet dytësore, por që janë të lidhura ngushtë me informacionin më të rëndësishëm për të cilin flitet në tekst. Kështu si shembull do të kishim: - i referohet një klase të caktuar objektesh, që janë kodikët e Shqipërisë. Jep informacion mbi vendndodhjen e tyre; - thekson rëndësinë e objektit dhe në paragrafin që pason vë në dukje kohën, së cilës i përket ky objekt; - përqendron vëmendjen: a) në përshkrimin e karakteristikave që e bëjnë të veçantë këtë objekt, b) në elementet përbërëse duke përshkruar, shpjeguar, si dhe duke dhënë informacion të hollësishëm për këtë objekt.Grupi II 1- Cilat janë karakteristikat gjuhësore të tekstit? 2- Cila është natyra e leksikut të përdorur në këto tekste? 3- Cili është lloji i shkrimit? 4- Cila është struktura e fjalisë? Po foljet në ç’kohë janë përdorur? 5- Ilustroni me shembuj nga ky tekst dhe nga tekstet që keni sjellë. Mësuesi/ja në këtë fazë pret që nxënësit të identifikojnë veçoritë e gjuhës në këto aspekte: - Leksiku është formal, nuk ka fjalë e shprehje me kuptim të figurshëm, por përdoren me kuptim të drejtpërdrejtë. - Terminologjia është teknike dhe i përket një fushe të caktuar, asaj historike. Shoqërohet nga shkrimi shpjegues e përshkrues, me qëllim që informacioni të jetë sa më i plotë e i kuptueshëm. - Ilustrimi me shembuj e bën më shumë konkret, duke theksuar që është një lloj shkrimi i cili mbështetet në fakte. - Struktura sintaksore është e thjeshtë: në përgjithësi përdoren fjali të thjeshta të zgjeruara ose fjali të përbëra me marrëdhënie përcaktore, ftilluese, kundërshtore. Foljet janë në kohën e tashme, zakonisht kur paraqiten faktet dhe në kohën e kryer kur shpjegohet.Grupi III 1- Cila është struktura e një teksti informativ-paraqitës? 2- Çfarë ka në qendër të tij? 3- Si ndërtohen paragrafët e këtij lloji teksti? 4- Cili është këndvështrimi nga trajtohen dukuritë? 5- Ilustroni me shembuj nga teksti. A janë ata të ndryshëm?Përgjigjet e pritshme janë: Ka rregulla në organizimin e informacionit: - në qendër vendosin të dhëna për: një person, objekt, dukuri (në rastin tonë kodikët e Shqipërisë). Më pas trajtohen: 23
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” a. rëndësia e tyre në traditën kulturore shqiptare; b. koha së cilës u përkasin (këto elemente varet nga qëllimi për të cilin ndërtohet teksti, nuk duhet harruar që në përgjithësi trajtohen nga një këndvështrim i përgjithshëm); c. çdo paragraf përmban informacion të ri dhe kjo është e dukshme dhe në tekstin tonë. (paragrafi i parë paraqet objektin për të cilët flitet, paragrafi i dytë flet për rëndësinë e tij, paragrafi i tretë jep kohën së cilës i përkasin, i katërti përqendrohet në një nga pjesët përbërëse të kodikëve të Shqipërisë dhe përshkruan me detaje veçoritë e tij). Pasi grupet kanë përfunduar punën, një përfaqësues i çdo grupi paraqet punën në një tabak letre në tabelë dhe jep shpjegimet e nevojshme. Është një metodë që përdoret për të paraqitur Përforcimi. Mbajtja e strukturuar e shënimeve grafikisht njohuritë e marra gjatë mësimit sipas kategorisë dhe llojit të saj. Pasi janë strukturuar njohuritë, nxënësit mund t’i shoqërojnë ato me shembuj. Në këtë fazë të mësimit u kërkohet nxënësve të lexojnë individualisht tekstin dhe të ndërtojnë një grafik mbi veçoritë e strukturës së tekstit informues-paraqitës. Mund t’i shoqërojnë të dhënat edhe me shembuj. Teksti informues-paraqitës Karakteristikat e informacionit Karakteristikat gjuhësore Organizimi i të dhënave Referimi te një klasë e caktuar Trajtimi i objektit nga një Leksik formal këndvështrim i përgjithshëm Rëndësia e objektit Leksik i specializuar Të dhëna rreth një sendi, objekti etj. Vendi, koha Përkufizime Të dhënat sipas qëllimit të tekstit Përshkrime Të dhëna të veçanta për objektin Teksti ka paragrafë Shembuj Çdo paragraf përmban të Karakteristika morfologjike- dhëna të reja sintaksore folje në k. e tashme të dëftores strukturë e thjeshtë sintaksore në k. e kryer fjali të thjeshta fjali të përbëra me pak pjesë Mbështetur në këtë skemë, mësuesi/ja u kërkon nxënësve t’i përcaktojnë këto veçori tek teksti “Lumi Drin”. Zhvillohen në klasë ushtrimet 2, 3, faqe 21. Në fund të orës së mësimit mësuesi nxjerr përfundimet e vlerëson punën e nxënësve me notë.24
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje. Teksti është informues-paraqitës. Në qendër të tekstit ka informacionin për një objekt që është lumi Drin. Vë në dukje informacione të ndryshme që kanë të bëjnë me të. Trajton dukurinë në tërësi dhe jep informacion për: - vendndodhjen (në Shqipëri), - gjatësinë (lumi më i gjatë i Ballkanit), - kohën e formimit, - pjesët e tij përbërëse (Drini i Bardhë e Drini i Zi), - burimin dhe derdhjen (Drini i Bardhë afër Pejës, Deti Adriatik etj.), - prurjet dhe lundrueshmërinë. Për sa i përket anës gjuhësore vihet re: - leksiku teknik, i drejtpërdrejtë; - fragmente që karakterizohen nga përshkrimet dhe shpjegimet (... është lumi më i gjatë i trojeve shqiptare. Lumi i Drinit në vazhdim është kthyer në një zinxhir liqenesh artificiale që furnizojnë me ujë.); - fjali të shkurtra, në përgjithësi të thjeshta të zgjeruara; me kallëzues folje në kohën e tashme (...është lumi më i gjatë...) rrallë në kohën e kryer apo të kryer të thjeshtë. -çdo paragraf përmban një informacion të ri (Ai derdhet në detin Adriatik Drini formohet afër... dhe Drinit të Zi etj.) Detyrë shtëpie. Gjeni një tekst informues-paraqitës dhe përcaktoni veçoritë e tij gjuhësore. Parapërgatitja e temës së ardhshme: Renditja kronologjike, Renditja shkak-pasojë. Tema Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të renditë saktë informacionet në tekstin informues-paraqitës; 5. Renditja e a. të përcaktojë renditjen kronologjike të informacioneve dhe të plotësojë tabelën përkatëse;informacioneve b. të dallojë renditjen shkak-pasojë të informacioneve; në tekstin c. të bëjë skemën e marrëdhënieve logjike shkak-pasojë në një tekst informues. informues- Materialet dhe mjetet mësimore paraqitës Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh informuese- paraqitëse, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: renditja kronologjike, konektorë, renditja shkak-pasojë, marrëdhënie logjike etj.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Parashikim me terma paraprakë Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim me kodim të imët të tekstit Të lexuarit ndërveprues Punë në grupe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe 25
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” ZHVILLIMI I MËSIMIT Është një metodë që u paraprin njohurive të reja, duke zhvilluar njëkohësisht fantazinë e nxënësit, por edhe Parashikimi. Parashikim shfrytëzon njohuritë e tij duke e bërë më krijues e më me terma paraprakë: produktiv nxënësin brenda orës së mësimit. Mësuesi u jep nxënësve disa terma dhe u kërkon të krijojnë një tekst duke u mbështetur në njohuritë e marra. Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësit vënë në dukje veçori që kanë gjetur në tekste të përzgjedhura prej tyre sipas modelit të tekstit të mëposhtëm. Pasi përfundojnë së punuari detyrën e shtëpisë, mësuesi/ja shkruan në tabelë grupe fjalësh dhe u kërkon nxënësve të zgjedhin njërën prej tyre e të formojnë një tekst të shkurtër. a) Qysh prej, përkrenare, shek. VII pr.K., qarku i kulturës së Alpeve Lindore, përkrenare në formë konike, shmarjet, më vonë, paraqitet, i punuar në mënyrë rustike, i ngjashëm me kapelat e japodëve, më tutje, përkrenarja e bronzit, zhvillohet, shek VI pr.K., nga fundi i periudhës së vjetër, po në ato vise, përkrenarja e bronzit. b) Kalimi, periudhë, e mesjetës, qendrën e gravitetit, zhvendosi, edhe në Shqipëri. I bashkësive fshatare, organizimi dhe funksionimi, në fazën e hershme, në Perandorinë Bizantine, një dokument, pasqyrohet, të ashtuquajturin, ligj bujqësor, të cilët, jo rastësisht, fshatarët, kishin, tokën, quhen aty, zot. Megjithëse, u konsolidua, individuale, prona, e ligjit, disa pozita, në kohën e veprimit të tij, tregojnë, se ishte zhdukur, nuk, e përbashkët, përfundimisht. Gjithsesi pasqyron, bashkësia fshatare, periudhën e pasigurisë… Pas 5 minutash nxënësit lexojnë detyrën dhe mësuesi gjatë leximit të tyre përpiqet të shënojë ndarjen kohore, duke shënuar në tabelë konektorët kohorë dhe elementet logjike të tekstit. Mësuesi/ja drejton pyetjen: - Çfarë vini re në këto dy tekste? Përgjigjet e mundshme mund të jenë: Kanë karakter historik, përshkruajnë objekte, klasa shoqërore, ka renditje kohore të informacionit, jepen arsye etj. Kjo teknikë u kërkon nxënësve të hulumtojnë diçka dhe të vënë shenjë në tekst, pasi gjejnë përgjigje për Ndërtimi i njohurive. atë që kërkojnë. Ky lloj leximi i ndihmon nxënësit Lexim me kodim të imët të tekstit të përcaktojnë qëllimin e tij, të lexojnë për ta arritur atë qëllim dhe, më vonë, të jenë në gjendje të përdorin informacionin nga teksti. Mësuesi/ja e ndan klasën në dy grupe të mëdha. Grupet do të analizojnë dy tekste, ku, pasi të kenë zgjedhur kodet, do të kodojnë renditjen kronologjike të informacionit dhe atë shkak-pasojë. Mësuesi/ja ose vetë grupet përcaktojnë shenjat me të cilat do të kodojnë tekstin gjatë leximit. Nxënësit e lexojnë informacionin në dyshe dhe vënë në dukje elementet përbërëse të secilit tekst. Pas leximit nxënësit hedhin të dhënat në tabelë. Me anë të shenjave të mëposhtme ata shënojnë momentet kyç të tekstit.26
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” - ⃝ - objekti Ю - flitet ℗ - flitet për Ɣ- ❶ ka renditje Kon - periudhaparagrafi për të cilin për një të njëjtin vendndodhja kronologjike konektorët kohore, flitet objekt të ri objekt e objektit data Përkrenare Përkrenarja Qysh Shek VII1 në formë √ Varrezat ilire e bronzit prej... pr.K. konike Tipi Në Novo2 shmarjet i √ Më vonë Mesto përkrenares Përkrenarja e bronzit me Po në këto Shek VI3 √ dy rrathë të vise pr.k gjerë Nga fundi i Përkrenare periudhës Shek. V- Përsëri në4 e bronzit – √ së vjetër VI pr. K. ato vise tip negoves dhe fillimi i së resë Shek. përkrenare VII pr.r5 me dy pa- në jug të ragnatide Savës në Shqipëri. Për grupin e dytë mësuesi/ja shënon këto shenja, të cilat do të evidentojnë renditjen shkak-pasojë të informacionit të dytë në tekst. Me anë të shenjave të mëposhtme nxënësit do të shënojnë momentet kyç të tekstit. ⃝ - tregon Ю- flitet - flitet për të ❶- ka Kon-tregon -shprehje klasën për grup njëjtin grup renditje konektorët që tregojnë shoqërore shoqëror shoqëror shkak- shkakorë renditjen për të cilin të ri pasojë të logjike të flitet informacionit informacionit U kërkohet nxënësve që gjatë leximit të përdorin këto simbole dhe të plotësojnë tabelën me informacionin e marrë. Përforcimi. Rishikim në dyshe Tabelat i ndihmojnë nxënësit të ndërtojnë skemat përkatëse për secilin tekst. Më pas evidentojnë së bashku me mësuesin të përbashkëtat dhe dallimet midis tyre. Mësuesi/ja pret nga nxënësit të renditin në rrjedhë kronologjike informacionin sipas skemës së paraqitur në libër. 27
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Mësuesi mund t’u kërkojë nxënësve që nga këto skema të vënë në dukje elementet e përbashkëta dhe të veçanta të tekstit. P.sh., në të dyja tekstet informacioni më i rëndësishëm jepet që në paragrafin e parë. (objekti - përkrenarja, klasa shoqërore shqiptare - fshatarësia). Teksti është i ndarë në paragrafë dhe çdo njëri prej tyre jep informacion të ri. Dallimi ekziston, pasi tek teksti i parë informacioni jepet në rend kohor dhe përshkruhen ndryshimet si pasojë e kohës. Tek teksti i dytë renditja kronologjike e informacionit nuk është qëllim në vetvete, ai jepet i gërshetuar me marrëdhëniet shkak - pasojë, të cilat janë dhe qëllimi parësor i tekstit. Ndahen nxënësit në dy grupe dhe zhvillohen ushtrimet 4,5 faqe 21, 22. Grupi I zgjidh ushtrimin 4, ndërsa grupi II ushtrimin 5. Detyrë shtëpie:Në fund të orës së mësimit mësuesi bën vlerësimet dhe vlerëson nxënësit me notë. a) Ushtrimi 6, përcaktoni skemat për secilin rast. b) Sillni në klasë informacion për Dean e Butrintit. *Ushtrime të zgjidhura Zgjidhja e ushtrimit 5. Objekti: Butrinti Fusha e informacioneve Informacionet Butrinti është ngritur në këndin juglindor të gadishullit të Ksamilit. Vendndodhja Laget nga të dyja anët nga liqeni i Butrintit. Lartësia Ndodhet në lartësinë 30-50 m mbi nivelin e detit Gjenden shumë lloje drurësh me gjelbërim të përhershëm, si dafina e Flora dhe fauna prralli etj. Liqeni i Butrintit është gjysmë i kripur e gjysmë i ëmbël. Shpella e Butrintit ndodhet pranë rrugës automobilistike Sarandë - Butrint rreth 3 km larg nga qyteza e Ksamilit. Është e veçantë për Objekte natyrore nga natyra dhe pozicioni i saj dhe ka përmasa të mëdha. Forumi romak i qytetit ndodhet në pjesën jugore të Akropolit, në perëndim të ndërtesës me Peristil dhe në lindje të dyqaneve romake. Objekte arkeologjike Ka tri dhoma dhe mbishkrimi i gjendur aty që daton në shek. I pas Krishtit, flet për një tempull kushtuar perëndeshës Minerva. Me informacionin e sjellë nga nxënësit në detyrën e shtëpisë, u kërkohet të plotësojnë skedën. Perëndesha e Butrintit (Dea), kokë mermeri burri në një shtat gruaje 2.5 m të lartë, është zbuluar në vitin 1928, gjatë gërmimeve arkeologjike të misionit italian në Butrint. Dëshmohet se objekti, me vlera të rralla kulturore dhe historike, u grabit dhe u dërgua në Itali, i ligjëruar nga mbreti Ahmet Zog si dhuratë. U rikthye në vendin tonë nga qeveria italiane në vitin 1981. Gjendet i ekspozuar në Muzeun Historik Kombëtar. OBJEKTI: Dea Fusha e informacioneve informacionet Vendndodhja Butrint Koha e zbulimit viti 1928 Përbërja dhe përmasat Kokë mermeri burri në një shtat gruaje 2.5 m e lartë Vendndodhja aktuale Gjendet e ekspozuar në Muzeun Historik Kombëtar.28
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të ndërtojë tabelën e informacioneve të tekstit informues; a. të kërkojë në internet të dhëna për të shkruar një tekst informues; 6. Teksti b. të vëzhgojë pamje për të dalluar informacionin më të rëndësishëm; informues- c. të përshtatë një tekst divulgativ, duke pasur parasysh moshën e marrësit; ç. të ndërtojë një grafik duke u nisur nga të dhënat e tekstit të shkruar. paraqitës. Materialet dhe mjetet mësimore Ushtrime Teksti “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh informuese- paraqitëse, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore Skemë komunikimi, tekst informues - paraqitës, renditje kronologjike, marrëdhënie logjike, informacion i rëndësishëm etj.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënit me këmbime Të nxënit ndërveprues Punë në grup Përforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim për njohuritë paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësit janë udhëzuar të kërkojnë në internet të dhëna mbi Dean e Butrintit. Seleksionohen të dhënat, me qëllim që të përsëriten njohuritë e marra nga ora e kaluar. Nxënësit diskutojnë me njëri-tjetrin mbi të rejat që zbuluan për figurën e Deas. Ndërtimi i njohurive. Të nxënit me këmbime Mësuesi/qa e ndan klasën në grupe bazë dhe paraqet në tabelë detyrën që duhet të kryejnë. Më pas nxënësit ndahen në grupe ekspertësh. Grupi I – punon ushtrimin 7.a, f. 25. Nxënësve u duhet të përcaktojnë informacionin më të rëndësishëm dhe të plotësojnë skemën e mëposhtme. Zgjidhja e ushtrimit Viti Fakti Në shek. VI pr.K. (Talesi) Talesi, filozof, ka vërejtur që substancat ndryshojnë… Ka pohuar se teoria me një element bazë është e thjeshtë dhe natyra ka Pitagora krijuar katër elemente: ujë, ajër, zjarr, tokë. Një shekull më vonë Ai ka pranuar këtë teori të elementeve, por ka supozuar se... Është paraqitur edhe një teori tjetër sipas Euklidit dhe nxënësit të tij, … Në atë kohë Do të arrinim tek atomi... Në shek IV pr.K. Janë bashkuar teoritë e grekëve me ato të shkencëtarëve praktikë egjiptianë… 200 vjet pr.K. Bolosi ka qenë alkimisti i parë. 29
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Grupi II – punon ushtrimin 7.b, f. 25 dhe përgatit një fjalorth Zgjidhja e ushtrimit Fjalorth Alkimi-a – shkencë e rreme e mesjetës, që synonte të zbulonte të ashtuquajturin “gur filozofik” çudibërës, me anën e të cilit kujtonte se do t’i shndërronte metalet e tjera në ar e argjend, se do të shëronte sëmundjet, do të ripërtërinte e do të zgjaste jetën etj.; periudha parashkencore e kimisë. lënd/ë-a – materia e prekshme, ajo prej së cilës përbëhen trupat fizikë në natyrë. materie/a – kategori filozofike që shërben për të treguar realitetin e botën reale, në raport me ndërgjegjen. polemik/ë-a – diskutim i gjallë me përgjigje e kundërpërgjigje që zhvillohet kur rrihen çështje politike, shkencore. substanc/ë-a – shih lëndë, substanca organike etj. transmutacion-i – shndërrim, ndryshim rrënjësisht i një pamjeje, një forme, i një natyre a një përmbajtjeje, duke i dhënë tipare të tjera, e kthen në një gjë tjetër; ia ndryshoj shumë pamjen Grupi III – punon ushtrimin 7.c, f. 25. Zgjidhja e ushtrimit Një variant Teksti i përshtatur për klasat e ulëta: Grekët kanë qenë mendimtarë të mëdhenj. Ata janë marrë me zbulimin nga se përbëhej natyra që na rrethon. Një nga mendimtarët grekë, Talesi, mendonte se Toka ishte një disk i rrafshët, i mbuluar nga një gjysmërreth i kaltër dhe se notonte në ujin e oqeanit të pafund. Ai ka thënë se vetëm uji është i rëndësishëm për jetën në tokë, pasi pa të nuk ka jetë. Pitagora pranonte se natyra është krijuar nga uji, toka, zjarri dhe ajri. Një shekull më vonë ai ka pranuar se nxehtësia dhe thatësira lidhen me zjarrin, lagështia dhe nxehtësia lidhen me ajrin, i ftohti dhe thatësira lidhen me tokën dhe i ftohti dhe lagështira lidhen me ujin. Euklidi e ndante natyrën në pjesë të vogla dhe çdo pjesë e vogël përbëhej nga grimca. Në shek IV pr.K. grekët dhe egjiptianët bashkuan teoritë e tyre, por në atë kohë shkenca egjiptiane ishte shumë e lidhur me besimin te magjistarët dhe magjitë e tyre… Grupi IV - punon ushtrimin 8 dhe dallon stilet: Zgjidhja e ushtrimit 1- Stili i parë është gotik 2- Stili i dytë është barok 3- Stili i tretë është rokoko 4- Stili i katërt është arkitekturë moderne. Gjithashtu ky grup bën lidhjen e imazheve të librit me stilin, duke lidhur përkatësisht veçoritë e secilit stil me atë që ofron pamja. Pamja e parë i përket stilit barok, karakterizohet nga të njëjtat elemente të arkitekturës klasike. Pamja e dytë i përket arkitekturës moderne, ku janë shmangur format e mbingarkuara dhe me ornamente figurash, duke dhënë idenë e ndërtesave sa më funksionale. Pamja e tretë i përket stilit gotik: ndërtesa karakterizohet nga objekte të larta dhe me harqe, dritare të mëdha, objekte të gdhendura me gur etj. Pamja e katërt i përket stilit rokoko: ndërtesa të zbukuruara me forma të rrotulluara asimetrike, të shoqëruara me vepra arti, me figura njerëzish e kafshësh me ngjyra të ngrohta dhe zbukurime të brishta. Pasi punojnë në grupe ekspertësh, nxënësit kthehen në grupet bazë dhe diskutojnë me njëri - tjetrin. Mësuesi/ja ndjek aktivitetin e tyre dhe shënon në tabelë së bashku me nxënësit përgjigjet përfundimtare. Pas këtij hapi mësuesi/ja u lë kohë të ushtruarit në leximin e grafikëve (ushtrimi 10). Nxënësit fillimisht punojnë në dyshe dhe ushtrohen të lexojnë të dhënat e grafikut të parë, ndërtojnë një grafik me të dhënat e fragmentit të dytë e më pas diskutojnë së bashku me mësuesin grafikët e tyre.30
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Është reflektimi i shkurtër për një temë. Shkrimet e shkurtra janë esePërforcimi. Shkrim i shpejtë. joformale, ku vëmendja përqendrohet më shumë te begatia e fakteve, sesa organizimi formal gjuhësor. Realizohet për 5 ose 10 min. Mund të përdoret si teknikë në fillim, në mes dhe në fund të mësimit. Pasi nxënësit kanë përsëritur të gjitha njohuritë e marra për tekstin informues – paraqitës, mësuesi/ja u kërkon tashmë të shkruajnë një tekst informues-paraqitës me të dhëna të përcaktuara. Nxënësit duhet të mbështeten në të dhënat e ushtrimit 9, faqe 27 për të shkruar një tekst shkencor me titull “Uji si përbërës kryesor në trupat njerëzorë”. Nxënësit punojnë në dyshe. Shembull përgjigjeje: Shpesh, uji emërtohet “elementi ushqyes i harruar”. Pas ajrit, megjithëse shumë rrallë i njihet merita, uji është elementi më i rëndësishëm jetësor për shëndetin dhe jetën e njeriut. Mund të jetojmë pa ushqim për pothuajse dy muaj, nëse kemi shëndet të plotë, por mund të rrojmë vetëm pak ditë pa ujë. Uji përçon elementet ushqyese nga ushqimet që hamë, si edhe mineralet që drejtojnë rrugën e këtyre elementeve, oksigjen në qelizat trupore, si dhe ndihmon në rregullimin e temperaturës trupore me anë të djersës. Gjithashtu është element tepër i rëndësishëm në reaksionet kimike trupore, si tretja dhe metabolizmi. Uji është i nevojshëm për të zëvendësuar humbjen e lëngjeve trupore, si edhe për të larguar mbeturinat ushqimore në formë urine, nevoje, djerse dhe frymënxjerrje. Pa ujë të mjaftueshëm ne jemi në rrezik helmimi nga mbeturinat tona trupore. Po ashtu, uji shërben si graso për indet dhe kyçet e trupit. Vërtet dukemi të ngurtë, por trupat tanë përbëhen: të burrave nga 60-65% ujë dhe të grave 50-60%. Një fetus në barkun e nënës ka rreth 90% ujë, një bebe e sapolindur 80% ujë dhe një fëmijë 70%. Trupi i një njeriu të zakonshëm ka përafërsisht 43 litra ujë, gjysma e të cilit gjendet në qeliza. Gjaku është 83% ujë. Edhe indet e ngurta kanë 75% ujë, ndërsa kockat kanë 22% ujë. Në trupin e një të moshuari sasia e ujit është më e vogël, 55%. Kjo vjen si rezultat i proceseve fizike të trupit të njeriut. Lexohen punimet e nxënësve. Diskutohet rreth teksteve të krijuara. Mësuesi/ja bën konkluzionet e orës dhe vlerëson me notë. Detyrë shtëpie: a) Shkruani një tekst informues paraqitës në dy variante, për moshat mbi 14-16 vjeç dhe për moshat 6-8 vjeç. b) parapërgatitje: teksti informues–paraqitës (Relacioni). Sillni në klasë relacione të llojeve të ndryshme. Tema Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të identifikojë relacionin dhe ta përdorë atë në situata të caktuara; 7. Teksti • të dallojë elementet përbërëse të skemës së relacionit; • të krahasojë elementet e një relacioni të shkruar me një relacion gojor. informues- paraqitës. Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh informuese- Relacioni paraqitëse, relacione, shkumësa me ngjyra, tabela. (ora I) Materiale ilustrative Relacion për veprimtarinë e Inspektoratit të Ndërtimit në Lezhë Me miratimin e ngritjes së Inspektoratit Ndërtimor për Qarkun e Lezhës, sipas urdhrit nr. 30, datë 04.03.2008, ky inspektorat filloi së funksionuari. Fillimisht ky inspektorat u përqendrua te njohja e bazës ligjore, sistemimi në një dosje të veçantë dhe studimi me precedencë i këtyre ligjeve. 31
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Faza e dytë ishte evidentimi i të gjitha atyre njësive vendore, të cilat për arsye të ndryshme nuk i ngritën këto inspektorate, duke i deleguar këto përgjegjësi në varësi të Këshillit të Qarkut të Lezhës. Rezultoi që në të gjithë Qarkun e Lezhës vetëm pesë komuna dërguan këto përgjegjësi pranë Inspektoratit të Qarkut. Nga ana jonë menjëherë morëm kontaktet e para me këto njësi vendore dhe rakorduam punën për harmonizimin e veprimeve të ndërsjella. Kryeinspektori, në bashkëpunim me inspektorët, hartoi planet afatgjata dhe afatshkurtra të punës, ku ndër të tjera theks i veçantë u vu tek inspektimi i këtyre zonave në bazë të një grafiku javor dhe mujor. Bazuar në kompetencat që jep ligji për inspektimin e ndërtimit, deri tani shumë ndërtime janë inspektuar dhe kanë rezultuar se i gjithë dokumentacioni është në përputhje me standardet teknike. Gjithashtu, nuk u konstatua asnjë tejkalim projekti në hapësirat e këtyre ndërtimeve. Shumë nga këto banesa ishin në fazën e legalizimit dhe pritet mbyllja e kësaj procedure. Problem tjetër i zgjidhur nga ky inspektorat ka qenë edhe përpunimi dhe kthimi i përgjigjeve në kohë i të gjitha shkresave të ardhura në drejtim të këtij inspektorati. Inspektorati i Qarkut të Lezhës do të jetë gjithnjë i angazhuar maksimalisht për parandalimin e ndërtimeve që bien ndesh me ligjet e shtetit. Konceptet kryesore: Relacion, skemë relacioni, relacion me shkrim, relacion i mbajtur me gojë. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim për njohuritë paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të lexuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Diagrami i Venit Ndërtim i shprehive studimore Punë në grupe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim për njohuritë paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Pastaj drejton pyetjen: - Ç’është relacioni? - Cilat karakteristika ju bëjnë të mendoni që janë relacione? (Nxënësit kanë pasur si detyrë parapërgatitjeje për temën Relacioni të kërkonin e të sillnin në klasë relacione të ndryshme.) Nxënësit japin shembuj relacionesh dhe argumentojnë pse janë, sipas tyre, relacione. Karakteristikat që japin nxënësit, mësuesi/ja i shkruan në dërrasë të zezë. Pas këtij hapi, nxënësve u kërkohet të lexojnë paragrafin e parë të librit dhe të nënvizojnë tri karakteristikat kryesore të relacionit, të cilat mësuesi/ja i shkruan në dërrasën e zezë dhe ndërton skemën:32
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” e një pune kërkimore për një argument të caktuar përmban fakte, dëshmi Relacioni paraqitje e shkruar ose gojore të vëzhguara të jetuara e një përvoje pune të veçantë llojet e relacioneve punim shkencor, raport, relacion zyrtar etj. (referat, kumtesë etj.), metodat, pajisjet e përdorura, rezultatet e arritura, vlerësimi i tyre. Nxënësit krahasojnë veçoritë që përmendën para se të lexonin librin me ato që nxorën më pas.Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve të lexojnë me vëmendje informacionin që sjell teksti për mënyrën si përgatitet, mbahet dhe vlerësohet një relacion dhe më pas realizohet skema e përgatitjes së një relacioni. Kjo skemë është e domosdoshme vetëm për relacionin me shkrim, kurse kur relacioni është me gojë, veprimtaria për të mbaron me fazën e parë. Skema e relacionit Faza I -para se të mbahet relacioni Faza II -kur mbahet relacioni Faza III - pasi mbahet relacioni -Veçoni çështjen për të cilën do të -Shmangni leximin e drejtpërdrejtë -Qëndroni në dispozicion të shkruani. të materialit të shkruar. dëgjuesve: - Përcaktoni objektivat e relacionit. - Pasuroni materialin me të dhëna - për pyetje - Mblidhni të dhënat e nevojshme. shtesë. - sqarime - Vlerësoni, interpretoni -Paraqiteni me zë të lartë e të - diskutime dhe përzgjidhni materialin e qartë: nevojshëm. • theksojini fjalët, - Përzgjidhni materialin në • flisni me ritmin e duhur, mbështetje të relacionit (foto, • kujdesuni për theksin logjik të grafikë, tabela, skema etj.). fjalisë. - Përcaktoni kohën në dispozicion. -Rimerrni herë pas here konceptet -Hartoni strukturën (hyrje, zhvillim, kryesore. mbyllje). -Përdorni materialet mbështetëse. -Hartoni relacionin. -Përmblidhni të dhënat më të -Rishikoni dhe korrigjoni relacionin. rëndësishme. -Përfundojeni paraqitjen që të kënaqet dëgjuesi. - Përshëndetuni me dëgjuesit.Organizoni materialin e përzgjedhur në përputhje me skemën e strukturës së relacionit dhe më pas hartonitekstin e relacionit. 33
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Skema e strukturës së relacionit Hyrje Përfundimi Paraqitja e çështjes dhe përkufizimi i Paraqitja e përmbledhur e argumentit temës të trajtuar Motivet për të trajtuar argumentin Rezultatet e arritura nga trajtimi i Qëllimi i relacionit argumentit Metodat në kërkim të materialit Relacioni Problemet që mbeten të hapura Mjetet e përdorura Vlerësimi i rezultateve të arritura në raport Fazat e kërkimit Problemet e hasura me qëllimet e vendosura që në fillim. Tërheqja e vëmendjes mbyllje interesante Zhvillim Paraqitja e rezultateve të kërkimit: - faktet e njohura për argumentin (çështjen) para fillimit të kërkimit; - fakte e reja dhe të dhënat e gjetura për çështjen gjatë fazës së kërkimit. Koherencë logjike/stilistike Bazuar në këto skema nxënësit ilustrojnë me materialet që kanë mbi bankë. P.sh.: përcaktojnë hyrjen dhe argumentojnë mendimin e tyre nëse ajo është tërheqëse, paraqet dhe përkufizon temën që trajtohet etj. Diskutojnë rreth zhvillimit të relacionit dhe vëzhgojnë nëse ai i përmban elementet e rëndësishme etj. Përforcimi. Diagrami i Venit Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve të bëjnë dallimin midis një relacioni të folur e atij të shkruar. Mësuesi e ndan klasën në dy grupe të mëdha dhe kërkon të lexojnë fillimisht dy tekstet në dyshe e më pas të bëjnë dallimin midis tyre. Mësuesi/ja shënon dallimet në tabelë. Mbahet para një auditori. Mund të shtosh të I folur I shkruar Dorëzohet me shkrim Materiali është i dhëna. përfunduar Diskutohet aty për Vërejtjet jepen më vonë aty për të. Ka rëndësi mënyra si e prezanton. Kanë strukturë të njëjtë: hyrje/ zhvillim/ mbyllje Përdorin materiale mbështetëse. Në fund të orës së mësimit mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës dhe vlerëson me notë. Detyrë shtëpie. Sillni në klasë materiale për të shkruar një relacion për mjedisin e shkollës dhe ruajtjen e tij.34
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Shembuj relacioneshModele Të dashur miq, Një anëtar i Alb-Shkencës më kërkoi më shumë të dhëna për Kongresin Botëror të Kompjuterëvenë bujqësi dhe në burimet natyrore. Ky kongres organizohet qysh nga mesi i viteve ’80 dheorganizator kryesor është prof. Fedro Zazueta, drejtori i Zyrës së Teknologjisë së Informacionitnë Universitetin e Floridës. Kongresi ka si qëllim popullarizimin e rezultateve të fundit të arrituranë të gjithë botën në fushën e informatikës bujqësore (pjesa anglo-saksone e quan ComputerScience, ndërsa ajo frankofone e quan Informatikë). Kongresi konsiderohet si një nga ngjarjet mëtë rëndësishme në fushën e teknologjisë së informacionit (tjetër term për pothuaj të njëjtin koncept)të aplikuar në bujqësi. Fillimisht, kongresi organizohej nga Universiteti i Floridës. Prej viteve ’94organizohet nga ASAE (American Society of Agri-cultural Engineers). Rreth viteve 2000, grupetë ndryshme në Evropë, Amerikë dhe Azi që organizonin kongrese me tematikë të ngjashme nëpjesët përkatëse të globit, ranë dakord për të krijuar një organizëm të vetëm që do të koordinojëveprimtaritë në të gjithë botën. Në vitin 2001 u organizua i pari kongres botëror i WCCA-së në Brazildhe atje u vendos që në të ardhmen kongresi do të organizohet në bashkëpunim me organizatëne kontinentit që ka radhën. Këtë vit, në gusht, u organizua në Tajlandë në bashkëpunim me AFITA(Asian Federation of Information Technologies in Agriculture). Vitin që vjen organizohet në Portugalinë bashkëpunim me EFITA (European Federation of Information Technologies in Agriculture). Nëvitin 2006 do të organizohet në kontinentin amerikan në bashkëpunim me PanAFITA (PanAmericanFederation of Information Technologies in Agriculture) kështu me radhë. Meqenëse ky është i vetmikongres që trajton çështjet e teknologjisë informatike në bujqësi, niveli i punimeve është rriturshumë dhe konsiderohet si një ngjarje me rëndësi në mjediset akademike e shkencore. Sesioni A,Model Driven Approach to Agri-cultural Systems, synon të paraqesë punime në fushën e modelimittë sistemeve bujqësore në këndvështrimin e MDA-së (Model Driven Architecture). Këtë sesion makanë ngarkuar mua dhe do të isha shumë i interesuar që të ketë një prani mbarëshqiptare samë të gjerë. Ideja kryesore e sesionit është paraqitja e modeleve me ndihmën e UML-së (UnifiedModeling Language), një standard tashmë i njohur në industrinë e softuerëve, por jo aq shumë nëbujqësi. Kohët e fundit janë bërë përpjekje nga firma të ndryshme që të gjenerohet automatikisht igjithë kodi në Java, Visual Basic etj., duke u nisur nga një paraqitje e saktë e modelit me ndihmëne UML-së. E unë mendoj të paraqes një softuer të tillë në këtë kongres. Mendoj se disa anëtarë tëAlbShkencës mund të kontribuonin me sukses në kongres. Niko Qafo, që ka punuar në fushën emodelimit të azotit/fosforit, besoj se do të jetë një rast i mirë për të paraqitur këtë punë në kongres.Kolegu Sokrat Sinaj në universistetin e Zyrihut, punimet e të cilit u paraqitën në buletinin e fundit,mendoj se mund të më ndihmojë për të pasur një sesion të suksesshëm. Edhe zonja Çezarina Koranë Kanada, që punon në fushën e modelimit të bimëve, është e ftuar gjithashtu. Janë të mirëpriturtë gjithë kolegët shqiptarë që janë të interesuar për këtë veprimtari shkencore, të paraqesin punimete tyre. Unë zotohem t’i ndihmoj me sa të kem mundësi në pranimin e studimeve të tyre. Ndoshtaka mjaft bashkatdhetarë të tjerë që mund të japin kontribut të vlefshëm në këtë kongres, por që unënuk kam njohuri për veprimtarinë e tyre dhe të më falin që përmenda vetëm disa emra të personaveqë unë njoh. Por edhe studiues të tjerë që ndoshta nuk punojnë drejtpërdrejt në fushën e bujqësisëmund të marrin pjesë duke paraqitur mundësinë e aplikimeve të tyre në bujqësi. Petraq Papajorgji (Petraq@mail.ifas.ufl.edu) BULETINI ALB-SHKENCA, DHJETOR 2004 35
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” * Relacion për projektvendimin “Për krijimin e agjencisë kombëtare të kërkimit dhe teknologjisë” Qëllimi i këtij projektvendimi është të krijojë kuadrin ligjor për ngritjen e Agjencisë Kombëtare të Kërkimit dhe Teknologjisë (AKKT) si një institucion publik, me statusin e personit juridik, në varësi të Këshillit të Ministrave. Krijimi i AKKT-së bëhet në kuadër të reformës së kërkimit shkencor dhe zhvillimit teknologjik që ka ndërmarrë kjo qeveri. Kjo reformë është një ndër përparësitë e qeverisë dhe synon në thelb ndërtimin e një sistemi modern të shkencës, fuqizimin e kërkimit shkencor dhe zhvillimit teknologjik, si dhe integrimin e tyre me arsimin e lartë. Në vijim disa argumente mbi domosdoshmërinë e ngritjes së AKKT-së, përvojat e vendeve të tjera në fushën e politikëbërjes, promovimit dhe menaxhimit të kërkimit dhe zhvillimit (K & Zh), si dhe disa shpjegime mbi misionin, detyrat dhe organizimin e AKKT-së. 1. Domosdoshmëria e krijimit të agjencisë. Nevoja e krijimit lidhet me argumentet e mëposhtme: a) Shqipëria po rrit me shpejtësi investimet për shkencën dhe teknologjinë dhe kjo kërkon një menaxhim më të shpejtë, më efecient dhe më profesional të fondeve. Deri më 2005 Shqipëria ishte vendi evropian me prapambetjen më të madhe në fushën e “investimit për të ardhmen”, kur është fjala për investimin për inovacionin, kërkimin dhe zhvillimin në teknologji. Në këtë të fundit, teknologjitë e reja, veçanërisht IT, bioteknologjia, energjia e rinovueshme, bioenergjia, nanoteknologjia etj., janë në rend të ditës (Programi-kuadër VII i BE-së për kërkimin dhe zhvillimin). Në rastin e vendit tonë investimi edhe për shkencat e mirëfillta shqiptare përbën përparësi. Përvoja ka treguar se vendet që kanë investuar me përparësi në kërkim dhe inovacion kanë edhe ritmet më të larta të zhvillimit ekonomiko–shoqëror. Çdo vonesë në promovimin dhe investimet në këtë fushë bëhet kërcënuese dhe penguese për zhvillimin tërësor ekonomiko-shoqëror të vendit. b) Shqipëria ka mundësi të përfitojë më shumë fonde nga programet e BE-së, veçanërisht nga FP7, bashkëpunimi bilateral dhe multilateral. Kërkimi, zhvillimi dhe teknologjia kërkojnë investime të mëdha dhe të shpejta, që për nga vëllimi i tyre nuk mund të përballohen vetëm nga buxheti. Një burim shumë i rëndësishëm financimi, madje për disa fusha parësore, janë programet dhe projektet e BE-së. Mungesa e strukturave funksionale, efikase për sektorë / resorte kaq të rëndësishme, ka bërë që ne të kemi akses të pamjaftueshëm në shumë programe të BE-së që ofrojnë shumë mundësi mbështetjeje financiare dhe institucionale. c) Kërkimi, zhvillimi, teknologjia dhe inovacioni i përkasin si resorte jo vetëm MASH-it, por edhe shumë ministrive të tjera, si Ministrisë së Ekonomisë, të Bujqësisë, të Punëve Publike, të Mjedisit, Min. Shëndetësisë dhe Ministrisë së Turizmit. Pra, kemi të bëjmë me një problematikë ndërministrore, e cila kërkon edhe një koordinim nga një strukturë ndërministrore nën mbikëqyrjen e drejtpërdrejtë të kryeministrit. Në këtë vështrim kërkimi, teknologjia dhe inovacioni duhet të bëhen çështje për të cilën kryeministri është gjithnjë i mirinformuar. ç) MASH-i nuk mund të përballojë menaxhimin e kërkimit dhe zhvillimit, sepse, nga njëra anë nuk ka akses institucional koordinues për ministritë e tjera dhe, nga ana tjetër, asaj do t’i duhej të përballonte një vlerësim të madh pune në menaxhimin të përditshëm. MASH-it i takon politikëbërja e lidhur me shkencën. Përvoja 10-vjeçare e ka vërtetuar më së miri pamundësinë e MASH-it për të përballuar menaxhimin e kërkimit. Rritja e ndjeshme e fondit për shkencën në 3 vitet e fundit u shoqërua me mosrealizime të theksuara, çka vërteton pamundësinë e kësaj strukture të MASH-it për ta administruar me efektshmëri këtë fond. Për vitin 2009 fondi për shkencën arrin në rreth milionë dollarë, gati 2 herë më i madh sesa ai i këtij viti. Mosrealizimi i këtij fondi i kushton shtrenjtë vendit, pasi frenon zhvillimin e kërkimit. d) Duhet rritur pjesëmarrja e sektorit privat në mbështetjen financiare të kërkimit dhe zhvillimit, e cila deri tani është inekzistente. Kjo jo vetëm për shkak se biznesi shqiptar ka qenë në hapat e parë36
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”të zhvillimit të tij, por edhe për faktin se deri tani nuk ka ekzistuar asnjë strukturë institucionale kubiznesi ka qenë pjesëmarrës në vendimmarrje dhe ka ndier edhe detyrimin e kontributit për kërkimin,zhvillimin dhe teknologjinë. Duhen gjetur rrugë efikase për të rritur kontributin e sektorit privat përkërkimin dhe teknologjinë. dh) Duhet rritur pjesëmarrja e komunitetit akademik shkencor në vendimmarrjen e përdorimittë fondeve për K&ZH. Praktika e të gjitha vendeve tregon se në promovimin e kërkimit, zhvillimitdhe teknologjisë, pjesa kryesore e këshillave vendimmarrës, vlerësues dhe monitorues përbëhetnga përfaqësues të drejtpërdrejtë të komunitetit të shkencëtarëve. Deri tani kjo praktikë te ne kaqenë shumë pak e zhvilluar dhe vendimet janë marrë shpesh nga administratorët. Vetëm strukturae Agjencisë, konkretisht pjesëmarrja në shumicë në Këshillin Drejtues të Agjencisë, e mundëson njëpjesëmarrje reale të komunitetit akademik. e) Duhet hapësira reale e mbështetjes me fonde / financimin e ideve që kanë shkencëtarët shqiptarë.Një problem aktual është që drejtuesit e fakulteteve dhe universiteteve apo qendrave kërkimore nuki krijojnë hapësira reale çdo shkencëtari të paraqesë ide dhe koncepte shkencore, madje në shumëraste i frenojnë ata. Agjencia, duke pasur si parim kryesor mbështetjen e çdo projekti shkencor qëvlerësohet nga ekspertë të pavarur për vlerat e tij shkencore, bën të mundur që çdo shqiptar qëparaqet një ide me vlera shkencore, të realizojë të drejtën e tij legjitime për ta provuar / hulumtuaridenë e tij me lirinë e plotë akademike shkencore që i njeh Kushtetuta jonë dhe kuadri ligjor në fuqi. 2. Modelet e strukturave politikëbërëse për kërkimin, zhvillimin dhe teknologjinë Në praktikën e shumë vendeve, politikëbërja për kërkimin, zhvillimin dhe teknologjinë është epërqendruar në një ministri ose strukturë të ngjashme me të në formën e një komiteti shtetëror. Njëpraktikë e tillë është zbatuar në vendin tonë në mandatin e parë 1992 / 96 si Komitet i Shkencës dhemë pas, vetëm për një vit, 1996-1997, si Ministri e Arsimit të Lartë dhe Kërkimeve Shkencore. Kjohaset jo vetëm në vende të mëdha, por edhe në vende relativisht të vogla dhe lidhet me përparësinëe madhe që i jepet kërkimit, zhvillimit dhe teknologjisë, si lokomotiva e vërtetë e zhvillimit të një vendi.Por ka edhe vende të tjera, që politikëbërjen e kanë të shpërndarë në disa ministri dhe koordinimirealizohet drejtërdrejt nën drejtimin e kryeministrit. Këtë model po ndjekim ne aktualisht,ku politikate kërkimit, zhvillimit dhe teknologjisë hartohen nga disa ministri, si MASH, METE, MBUK, MPPTT,MMPAU, MSH, MTKRS dhe finalizohen nga Këshilli i Ministrave në formën e vendimeve dhe ligjeve.Por aktualisht mungon një strukturë koordinuese pranë kryeministrit ose Këshillit të Ministrave. Përrrjedhojë efektet janë akoma shumë të segmentuara. Zakonisht rolin e strukturës koordinuese e luajnëkëshillat e politikave, që drejtohen nga kryeministri dhe në të bëjnë pjesë disa ministra, si dhe disaekspertë nga komuniteti akademik-shkencor. Ngritja e Këshillit të Arsimit të Lartë dhe Shkencës ishe një hap i drejtë në drejtimin e duhur dhe aimund të mbështesë mirë politikëbërjen në fushën e arsimit të lartë dhe të shkencës. Por ai, me formënpërfundimtare që mori si organ këshillimor për arsimin e lartë dhe shkencën, nuk mund të luajë rolkoordinues ndërministror dhe nuk merr vendime në fushën e kërkimit, zhvillimit dhe teknologjisë. 3. Modelet e strukturave administruese e menaxhuese të kërkimit, zhvillimit dhe teknologjisë Pothuaj në të gjitha vendet, strukturat administruese e menaxhuese të kërkimit, zhvillimit dheteknologjisë janë fondacionet dhe në shumë pak raste Agjencitë Kombëtare. Modelet e fondacionevejanë përgjithësisht agjenci të pavarura në varësi të ekzekutivit. Ato zbatojnë politikat e zhvillimit tëshkencës dhe teknologjisë dhe, për rrjedhojë, menaxhojnë buxhetin (si grant) i destinuar për kërkiminshkencor dhe zhvillimin teknologjik. Përveç këtij granti, fondacionet thithin fonde nga burimet e tjera, siprogramet internacionale (në këtë rast rëndësi të veçantë paraqet FP 7), si dhe nga sektori privat. Në projektin e përgatitur është propozuar modeli i agjencisë, si një agjenci publike autonome,në varësi të Këshillit të Ministrave. Agjencia menaxhon fondet e buxhetit të shtetit, të programeveinternacionale, si dhe të sektorit privat, të destinuara për kërkim, zhvillim dhe teknologji. 37
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Misioni i Agjencisë Agjencia ka si mision promovimin e kërkimit shkencor dhe zhvillimit teknologjik (më tej: kërkim dhe zhvillim – K & Zh) në vend, zbatimin e politikave të qeverisë dhe strategjisë së K & Zh, si dhe koordinimin e këtyre veprimtarive në shkallë vendi. Detyrat e Agjencisë Në mënyrë që të realizojë misionin e përcaktuar në nenin 2, Agjencia kryen detyrat kryesore të mëposhtme: a) Promovon zhvillimin e K & Zh; b) Koordinon dhe monitoron veprimtaritë e K & Zh në shkallë vendi; c) Mbështet teknikisht të gjitha institucionet në fushën e investimeve, në fushën e K & Zh; ç) Promovon ngritjen e strukturave për K & Zh në të gjitha nivelet. d) Promovon bashkëpunimin me sektorin privat në fushën e K & Zh; dh) Promovon, mbështet teknikisht, koordinon dhe monitoron bashkëpunimin bilateral dhe multilaterale me BE-në, vendet e veçanta dhe organizatat e huaja në fushën e K & Zh; e) Bashkëpunon me ministritë dhe institucionet e tjera për përgatitjen e strategjisë së K & Zh; ë) Bashkëpunon me institucionet ekzekutive dhe legjislativin, si edhe institucionet e tjera në përmirësimin dhe plotësimin e kuadrit të nevojshëm ligjor dhe nënligjor për K & Zh; f) Përkujdeset për K & Zh në fushat më kryesore për ekonominë dhe shoqërinë shqiptare; g) Implementon politikat e qeverisë për mbështetjen me përparësi të shkencëtarëve më të kualifikuar dhe grupeve kërkimore mësimore më të suksesshme në K & Zh; gj) Zbaton politikat e qeverisë për nxitjen e pjesëmarrjes së studentëve dhe shkencëtarëve të rinj në K & Zh; h) Zbaton politikat nxitëse për kthimin e trurit dhe rritjen e angazhimit të diasporës inelektuale shqiptare në arsim, K & Zh dhe zhvillimin e gjithanshëm të vendit; i) Krijon dhe pasuron në mënyrë të vazhdueshme bazën e të dhënave, analizave dhe dokumentacionit të sistemit të K & Zh. Pjesëmarrja e financuesve në vendimmarrje realizohet përmes përfaqësuesve të tyre në Bordin Drejtues të Agjencisë, i cili është organi vendimmarrës i Agjencisë. Bordi përbëhet nga: - 4 përfaqësues të përzgjedhur nga komuniteti akademik shkencor; - 4 përfaqësues të dërguar nga ekzekutivi; - Kryetari i Dhomës së Tregtisë dhe Industrisë; Funksionet kryesore të bordit janë si më poshtë: a) Përcakton objektivat e përgjithshëm të veprimtarisë së Agjencisë; b) I propozon organit të emërtesës buxhetin dhe miraton të ardhurat e Agjencisë; c) Miraton shpërndarjen e fondeve për fushat e ndryshme të shkencës, programet dhe marrëveshjet e bashkëpunimit për K & Zh; ç) Vlerëson veprimtarinë e Agjencisë; d) Miraton raportin e veprimtarisë së Agjencisë që i dërgohet Këshillit të Ministrave dhe bëhet publik; dh) I propozon kryeministrit emërimin dhe shkarkimin e Drejtorit të Agjencisë; e) Përzgjedh drejtorët e departamenteve të Agjencisë; ë) Miraton komisionet e fushave të shkencës në bazë të propozimeve, siç parashikohet në pika 8, 9, 10 dhe 11 të këtij vendimi. Drejtimi i përditshëm i Agjencisë realizohet nga Drejtori Ekzekutiv, i cili propozohet nga Bordi i Agjencisë dhe emërohet nga kryeministri. Drejtori mbështetet nga Administrata e Agjencisë e përbërë prej 15 nëpunësish me kualifikim të mirë, së paku master, dhe me njohuri shumë të mira në anglisht dhe në një gjuhë tjetër perëndimore. Drejtori harton raportin vjetor, i cili, pasi miratohet nga Bordi i Agjencisë, i dërgohet Këshillit të38
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ministrave. Agjencia ka buxhet më vete. Të gjitha aktet ligjore ose nënligjore Agjencia i propozon përmes kryeministrit ose zëvendëskryeministrit. Agjencia mund të ngrihet si strukturë brenda një viti dhe mund të fillojë veprimtarinë e saj të plotë në fillim të vitit 2009. Ky do të ishte një sinjal shumë i rëndësishëm politik që jep qeveria për realizimin e objektivave politikë në fushën e kërkimit të zhvillimit dhe teknologjisë. Kryeministri SALI BERISHA Tema Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të përdorë relacionin në situata të caktuara; a. të dallojë strukturën e një modeli relacioni; 8. Teksti b. të vëzhgojë anën grafike të një relacioni për të zbuluar elementet përbërëse. informues- Materialet dhe mjetet mësimore paraqitës. Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh informuese- Relacioni paraqitëse, relacione, shkumësa me ngjyra, tabela. (ora II) Konceptet kryesore: Struktura e një relacioni, grafikë, të dhëna, informacione.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë Veprimtaritë Organizimi Parashikimi Punë e drejtuar Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Tabela T, kodimi i tekstit Të lexuarit ndërveprues Punë me klasën Përforcimi Fleta e specifikimit Ndërtim i shprehive studimore Punë në individualeZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Punë e drejtuar - Mësimi nis me plotësimin e anketës që është në faqen 34, ushtrimi A. - Pasi plotësohet anketa individualisht nga nxënësit, ngrihet për çdo rresht një grup nxënësish që nxjerr rezultatet e anketimit të grupit dhe në fund të klasës, të cilat shënohen në tabelë.Ndërtimi i njohurive. Tabela T, kodimi i tekstit Pas këtij diskutimi mësuesi udhëheq punën e nxënësve me anë të pyetjeve të tilla. - Cili është titulli i relacionit? Vende të pasura dhe të varfra. - Cili është qëllimi i relacionit? Të analizojë raportet e zhvillimit të shoqërisë midis të pasurve dhe të varfërve. - A mund të përcaktoni konkretisht cila është hyrja/ zhvillimi i relacionit/ mbyllja? Hyrja: Në fillim të shekullit të tretë pjesa më e … 39
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Zhvillimi: Të dhënat mbi shpërndarjen e pasurive … Mbyllja: Mund të ndodhë në vende me të ardhura… - Cila është çështja për të cilën flet relacioni? Pjesa më e madhe e njerëzimi jeton në kushte të këqija… - Cilat janë disa nga të dhënat ekzistuese të këtij fakti? 20% e popullsisë botërore, e cila është e përqendruar në vendet e pasura, zotëron 87% të të ardhurave botërore…. - Cilat janë disa nga të dhënat që kanë dalë si rezultat i kërkimit? Nëse bëjmë një krahasim mbi disa konsume, duke shqyrtuar një të pestën më të pasur me një të pestën më të varfër … - Në çfarë përfundimi është arritur? Mund të ndodhë që në vende me të ardhura të barabarta të kenë nivel të ndryshëm zhvillimi… - Vëzhgoni grafikët. Ç’ pjesë të informacionit ilustrojnë ata? Informacioni që grafikët paraqesin ilustron me anë të shifrave studimin e bërë, duke e dhënë më të qartë dhe strukturuar nga ana vizuale informacionin e dhënë me fjalë. - Si është kjo paraqitje grafike? Paraqitja grafike është e pasur me tabela, grafikë dhe harta, të cilat të japin mundësi të kuptosh dhe interpretosh më mirë informacionin. - Si janë realizuar komponentët e relacionit nga ana logjike dhe gjuhësore? Të gjithë përbërësit janë renditur sipas një koherence logjike dhe stilstike, njëkohësisht kemi një gjuhë të përdorur korrekte. Nxënësit shënojnë me rreth elementet e përmbajtjes së relacionit dhe nënvizojnë elementet që kanë të bëjnë me formën. Mësuesi diskuton me nxënësit për rezultatet dhe i shënojnë në një tabelë të tillë. Elemente të përmbajtjes Elemente të formës Përforcimi. Fleta e specifikimit Është një teknikë që përdoret në procesin e të shkruarit. Përpara se të përgatitin materialin që nxënësit kanë për të shkruar, ata përgatitin një listë me idetë që duhet të përmbajë materiali që do të përgatisin. Fleta e specifikimit do të përdoret më vonë nga nxënësit në mësim, si mjet vlerësimi që përmban një grup kriteresh të cilësisë, kur ata të praktikojnë vlerësimin e punës së njëri-tjetrit për materialet e shkruara prej tyre. Mësuesi/ja shtron para nxënësve disa çështje, për të cilat ata mund të shkruajnë një relacion, si: 1. Vlerat e kuzhinës tradicionale shqiptare 2. Punësimi i të miturve në Shqipëri (në vitin 2007 ose edhe sot) 3. Gjendja e mjedisit të shkollës dhe perspektivat për të ardhmen. 4. Mbarëvajtja mujore e shitjes së librave në librarinë e lagjes suaj. Nxënësit hedhin idetë e tyre për temat që trajtojnë. Për të plotësuar kërkesat për40
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” informacion ata drejtohen nga mësuesi/ja për të zgjidhur ushtrimin B 1 dhe 2, të f. 34, të cilët i orientojnë nxënësit se si dhe ku duhet të drejtohen për të kërkuar dhe zgjedhur informacion. Nxënësit do të vjelin materialet e nevojshme në burimet e orientuara dhe orën e ardhshme do të punojnë në klasë për përgatitjen e relacionit sipas temës së përzgjedhur. Detyrë shtëpie. Mbledhja e materialeve për të përfunduar shkrimin e relacionit në klasë. Tema Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të përdorë relacionin në situata të caktuara; • të analizojë elementet e një relacioni; 9. Teksti • të shkruajë relacionin duke shfrytëzuar materialin e parapërgatitur dhe informues- skemat e strukturës së relacionit. paraqitës. Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh informuese- Relacioni paraqitëse, relacione, shkumësa me ngjyra, tabela. (ora III) Konceptet kryesore: Struktura e një relacioni, ana grafike, fakte, të dhëna.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë Veprimtaritë Organizimi Parashikimi Punë e drejtuar Diskutim i ideve Punë me klasënNdërtimi i njohurive Shkrimi i lirë Punë individuale Punë individualePërforcimi Fleta e specifikimit Ndërtim i shprehive studimore Punë me klasënZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Punë e drejtuar Mësimi nis me diskutimin e hapave që kanë ndjekur nxënësit për të siguruar materialet e nevojshme për t’u parapërgatitur për të shkruar relacionin. Plotësohen ushtrimet 3, 4 dhe 5 të faqes 35. Këto ushtrime do t’i ndihmojnë nxënësit të përcaktojnë qartë qëllimin e relacionit dhe skema e dhënë tek ushtrimi 5 i ndihmon nxënësit për të sistemuar edhe më mirë materialet. Ndërtimi i njohurive. Shkrimi i lirë Nxënësit shkruajnë në mënyrë individuale relacionin. Kjo fazë, së cilës i lihet kohë e mjaftueshme, mund të organizohet edhe punë në grup. Përforcimi. Fleta e specifikimit Disa nxënësit i lexojnë relacionet e mbaruara përpara klasës, bëhet diskutimi rreth vlerave dhe mangësive që ato kanë. Detyrë shtëpie. U lihet si detyrë nxënësve që ta korrigjojnë punën e bërë dhe ta dizajnojnë duke e plotësuar edhe me material të pasur figurativ, për ta paraqitur orën e ardhshme para klasës. Parapërgatitje: Procesverbali. Sillni në klasë procesverbale të ndryshme. 41
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë procesverbalin dhe ta përdorë atë në situata të caktuara. 10. Teksti a. të shpjegojë se ç’është dhe përse përdoret procesverbali; b. të dallojë strukturën në një model procesverbali; informues- c. të vëzhgojë anën grafike të një procesverbali për të zbuluar elementet paraqitës. përbërëse; ç. të analizojë elementet gjuhësore të një procesverbali. Procesverbali Materialet dhe mjetet mësimore (Ora 1) Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh informuese- paraqitëse, procesverbale, shkumësa me ngjyra, tabela. Materiale ilustrative Republika e Kosovës Republika Kosovo-Republic of Kosovo Kuvendi - Skupština - Assembly Komisioni për Arsim, Shkencë, Teknologji, Kulturë, Rini e Sport Mbledhja nr. 51 Prishtinë, më 07.07.2010 në orën 13:00 Ndërtesa e Kuvendit të Kosovës Salla nr. C- 203 PROCESVERBAL i mbledhjes së Komisionit për Arsim, Shkencë, Teknologji, Kulturë, Rini e Sport Në mbledhje morën pjesë: Arsim Rexhepi, kryetar; Drita Kadriu, Enis Kervani, Adem Hajdaraj, Donika Kadaj –Bujupi, Heset Çakolli, Ismajl Kurteshi dhe Dragan Dimiq. Mungoi Mark Krasniqi. Nga sekretaria e Kuvendit mori pjesë Lule Ymeri dhe Shaip Goxhuli Mbledhjen e udhëhoqi: Arsim Rexhepi, kryetar i Komisionit. Për këtë mbledhje është paraparë ky rend dite: 1. Miratimi i rendit të ditës. 2. Miratimi i procesverbalit nga mbledhja e mbajtur më 24.06.2010. 3. Shqyrtimi i shkresës së Fakultetit të Edukimit për mosregjistrimin e studentëve në Fakultetin e Edukimit në Prizren dhe Gjilan. 4. Të ndryshme Kryesuesi konstatoi se janë plotësuar kushtet për fillimin e mbledhjes. 1. Miratimi i rendit të ditës Rendi i ditës u miratua pa vërejtje. 2. Miratimi i procesverbalit nga mbledhja e mbajtur më 24.06.2010. Procesverbali i mbledhjes së datës 24.06.2010 u miratua pa vërejtje. 3. Shqyrtimi i shkresës së Fakultetit të Edukimit për mosregjistrimin e studentëve në Fakultetin e Edukimit në Prizren dhe Gjilan. Kryesuesi tha se, sipas shkresës së Fakultetit të Edukimit dërguar Komisionit, gjatë këtij viti akademik nuk do të ketë regjistrim të studentëve ne Fakultetin e Edukimit në Prizren dhe në Gjilan. Ai tha se lidhur me këtë shkresë ne si Komision duhet të dalim me një rekomandim për këtë çështje dhe konsideron se ky qëndrim për mosregjistrim është i paarsyeshëm dhe nuk i kontribuon çështjes në përgjithësi.42
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Heset Cakolli tha se shkresa drejtuar komisionit për mosregjistrim të studentëve në Fakultetin e Edukimitnë Gjilan e Prizren bie në kundërshtim me marrëveshjen e nënshkruar ndërmjet Ministrisë së Arsimit dhe UP-së në njërën anë dhe, në anën tjetër, Kuvendin Komunal të Prizrenit, dhe kërkoi që të sqarohen detajet dhearsyet rreth këtij qëndrimi të marrë për mosregjistrim të studentëve në këtë vit akademik. Ai kërkon sqarimlidhur me këtë çështje nëse është marrë vendim dhe kush e ka nxjerrë atë. Enis Kervani tha se lidhur me këtë çështje, nuk ka informacione të sakta dhe nga takimet me delegacionetnë Prizren nga senati i Universitetit të Prishtinës është marrë vendim që të vazhdohet regjistrimi i studentëvenë Prizren. Ai mendon se çështja e regjistrimit të studentëve është më tepër politike dhe lidhur me këtëduhet pritur vendimi mbi procesin e akreditimit, i cili pritet që së shpejti të publikohet. Ai mendon se hapjae Universitetit të Prizrenit, Kosovën e ngre në një nivel ndërkombëtar edhe nga fakti se rektori që pritet tëzgjidhet të jetë nga radhët e ndërkombëtarëve. Adem Hajdaraj tha se në fillimisht janë informuar lidhur me një marrëveshje mirëkuptimi, përmes sëcilës Fakulteti i Edukimit duhet t’i ofrojë hapësirë pune Universitetit të Prizrenit dhe ndërkohë kanë ardhurinformacionet që të mos pranojnë studentë të rinj në këtë vit akademik në Fakultetin e Edukimit në Gjilan ePrizren. Senati i UP-së ka marrë vendim që të vazhdohet me pranimin e studentëve të rinj, ndërkohë që rektoriështë shprehur se kjo çështje ende nuk është përfunduar. Ai kërkon që komisioni të dalë me një rekomandimqë të përkrahet Fakulteti i Edukimit, në mënyrë që të mos shkohet deri në mbylljen e Fakultetit të Edukimit nëPrizren e Gjilan. Donika Kadaj – Bujupi tha se komisioni duhet t’i dijë arsyet lidhur me këtë çështje dhe për këtë kërkoi tësqarohen rrethanat e kësaj çështjeje. Drita Kadriu tha se lidhur me këtë çështje ndihet e rezervuar, ngaqë komisioni nuk posedon ndonjëdokument apo vendim, i cili parasheh mbylljen e këtyre institucioneve. Ajo tha se mund të zvogëlohet numri i studentëve, por asesi të mbyllet një njësi akademike. Ismail Kurteshi lidhur me këtë çështje tha se, “Ne si komision duhet të bazohemi në informacione të saktadhe më pas të marrim një rekomandim mbi bazën e këtyre informacioneve. Lidhur me këtë çështje komisioniduhet t’i ftojë zyrtarët përgjegjës, prej të cilëve do të marrë informacione të sakta”. Komisioni vendosi që për mbledhjen e ardhshme, më dt.13.07.2010, të diskutohet kjo çështje dhe tëftohen përfaqësuesit e kolegjiumit të drejtorive të arsimit. 4. Të ndryshme Donika Kadaj – Bujupi: Të kërkoj sqarim lidhur me atë se a i është dërguar Republikës Turke ndonjë shkresë sipas kërkesave të komisionit gjatë vizitës ditë me parë në Turqi? Kërkesa e komisionit ka qenë që për studentët tanë të ndahen bursa për studime, Master e Doktoraturë,gjë që shteti turk ka shprehur gatishmëri për ndarjen e bursave të tilla dhe ne tani duhet të materializojmë këtëmarrëveshje gojore, pasi edhe koha është mjaft e shkurtër dhe viti akademik fillon shumë shpejt. Arsim Rexhepi, kryetar, tha se ka përgatitur një letër falënderimi, e cila është në fazën e përkthimit dhe sëshpejti do t’u dërgohet autoriteteve turke. Në këtë pikë u diskutua edhe lidhur me organizimin e konferencës ndërkombëtare, e cila planifikohet tëmbahet gjatë muajit tetor të këtij viti në Prishtinë. Komisioni vendosi që t’i drejtohet Kryesisë së Kuvendit me kërkesë, që të mbulohet një pjesë e shpenzimevepër mbajtjen e Konferencës Ndërkombëtare të Arsimit. Mbledhja e ardhshme mbahet më dt.13.07.2010, në ora 11:00, ku do të ftohen përfaqësuesit e Kolegjiumit të Drejtorive të Arsimit dhe do të debatohet lidhur me Shkresën e Dekanatit të Fakultetit të Edukimit. Mbledhja e Komisionit përfundoi nё orën 14:30. Përgatiti: Njësia për Mbështetjen e Komisionit KRYETARI I KOMISIONIT Arsim Rexhepi 43
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Modele të ndryshme të një formati procesverbali gjyqësor: REPUBLIKA E SHQIPËRISË P R O K U R O R I A PRANË GJYKATËS SË SHKALLËS SË PARË (______________) PROCESVERBAL Për heqjen dorë nga e drejta e ankimit Në __________, viti____, muaji________, data _______, ora_____. Unë ___________________, oficeri i Policisë Gjyqësore, pranë ________________________, në bazë të nenit 285 të K.Pr.Penale, mbaj këtë procesverbal për heqjen dorë nga e drejta e ankimit, të bërë me gojë nga i dëmtuari: _________________________,i biri i ________________ dhe i __ ___________, lindur më __________________, banues në ___________________________,me kombësi ________________,shtetësi_______________, mbajtës i dokumentit identifikues ______ ________ nr.___________. Të dëmtuarit iu shpjegua se heqja dorë me afat ose me kusht nuk është e vlefshme. Me vullnetin e tij të lirë, i dëmtuari deklaroi si më poshtë për arsyet e heqjes dorë nga e drejta e ankimit: ____________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ I dëmtuari deklaroi se heq dorë edhe nga padia civile në procesin penal. Procesverbali i ankimit të të dëmtuarit lexohet dhe nënshkruhet nga pjesëmarrësit, pa vërejtje. I dëmtuari Oficeri i Policisë Gjyqësore ( _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ) ( _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ) REPUBLIKA E SHQIPËRISË P R O K U R O R I A PRANË GJYKATËS SË SHKALLËS SË PARË (________________) PROCESVERBAL Për kallëzimin e veprës penale Unë____________________________, oficer i Policisë Gjyqësore pranë ________________ _____________________, në bazë të nenit 303 pika 2 germa “a” dhe 283 të K.Pr.Penale, mbaj këtë procesverbal për kallëzimin me gojë të veprës penale nga shtetasi: ___________________, i biri i___________________ dhe ___________________,i datëlindjes ____.___._____, lindur në __________________, banues në _________________, me kombësi___________ e shtetësi ____ ________, me gjendje gjyqësore _____________, me arsim _________, gjendje civile _________, mbajtës i dokumentit identifikues ___________, nr.__________. Kallëzuesit iu shpjegua përgjegjësia penale në rast kallëzimi të rremë sipas nenit 305 të Kodit Penal.44
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Me vullnetin e tij të lirë kallëzuesi: D E K LAR O I ____________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ________________________Procesverbali i kallëzimit të veprës penale lexohet dhe nënshkruhet pa vërejtje. ` Kallëzuesi Oficeri i Policisë Gjyqësore (____________________) (____________________) Konceptet kryesore: Procesverbal, strukturë, procesverbalit, paraqitje grafike e procesverbalit.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë Veprimtaritë Organizimi Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Tabela T/Kodimi i tekstit Të lexuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Lexim me kodim të tekstit Ndërtim i shprehive studimore Punë në individualeZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Diskutim për njohuritë paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me detyrën e shtëpisë. Bëhet vlerësimi për paraqitjen grafike të relacioneve më të mira. Më pas u shpërndahen nxënësve procesverbale të ndryshme. Lexojnë disa nga tekstet dhe mësuesi/ja drejton pyetjen: - Ç’lloj tekstesh janë? Përgjigjet e nxënësve mund të jenë nga më të ndryshmet, tekst informues–paraqitës, procesverbal etj. Përqendrohet vëmendjen e nxënësve te koncepti i procesverbalit dhe kërkohet nga nxënësit që, me anë të teknikës stuhi mendimesh, të sjellin idetë e tyre rreth tij. Më pas në tabelë së bashku me nxënësit mësuesi/ja plotëson organizuesin grafik. përmban të dhëna të sakta mbahet gjatë një mbledhjeje tekst informues-paraqitës sintetik për zhvillimin e një procesi gjyqësor Procesverbali dëshmon fakte në fund të një inventari shërben si dëshmi në një aksident automobilistik regjistron ngjarjet mbahet nga punonjësit e policisë etj. Pasi hedh së bashku me nxënësit në tabelë këto veçori, u lë kohë atyre të identifikojnë llojin e veprimtarisë në të cilën janë mbajtur procesverbalet e sjella në klasë nga nxënësit. 45
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive. Tabela T/Kodimi i tekstit Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të përqendrohen në tekst, ku janë dhënë veçoritë e një procesverbali, mënyra e hartimit të tij, si dhe struktura. Nxënësit punojnë në dyshe dhe diskutojnë me njëri-tjetrin mbi këto veçori, duke shënuar në tekst aspekte të ndryshme të strukturës së procesverbalit duke ilustruar nga modeli i dhënë në libër. Mësuesi/ja u kërkon të vendosin simbole të caktuara, kur ndeshin elementet e strukturës dhe të përmbajtjes: P.sh.: simbolet Ο,⊗, ⊕ kur hasin aspekte të strukturës, dhe nënvizime, kur kanë të bëjnë me elemente të përmbajtjes. Mësuesi/ja ndjek me vëmendje procesin e të lexuarit dhe të kodimit të tekstit. Më pas drejton punën e nxënësve duke drejtuar pyetje të tilla, duke marrë përgjigjet e nxënësve të ilustruara me shembuj: - Cila është struktura e procesverbalit? Procesverbali ka hyrje, zhvillim dhe përfundim. • Hyrja: Ditën e 14 nëntorit 2007, në sallën e mësuesve u mblodh senati i shkollës. • Zhvillimi: Pika e parë e rendit të ditës. Raporton zëvendëspresidenti i senatit. • Përfundimi: Pasi përfundoi rendi i ditës, nënpresidentja e shpalli të mbyllur seancën në orën 16.30. - Cilat janë të dhënat e shënuara në pjesën e tij të parë? Në pjesën e parë të tij shënohen: • data, vendi dhe ora e mbledhjes. (Ditën e 14 nëntorit 2007 në sallën e mësuesve.) • Organi që mblidhet (senati i shkollës). • Rendi i ditës (rezultatet e arritura gjatë semestrit të parë; programi i ekskursioneve mësimore; parashtrime të ndryshme (sipas rastit). • Përbërja e organit që mblidhet: -Kush është i pranishëm? (Gjithë senatorët, presidentja, mësuesit e ftuar...) -Kush mungon? (S’ka mungesa.) -Kush drejton? (Presidentja.) -Cili mban procesverbalin (Sekretare për mbajtjen e procesverbalit u zgjodh ...) • Deklarimi i fillimit të mbledhjes (Presidentja, pasi verifikoi praninë e të gjithë senatorëve dhe të ftuarve, e deklaroi mbledhjen të hapur.) - Çfarë përmban një procesverbal në zhvillimin e tij? • Në pjesën e zhvillimit bëhet shtrimi i argumentit nga drejtuesit ose nga ndonjë anëtar tjetër i organit. (Raporton zëvendëspresidenti i senatit. në raportin e tij paraqiten arritjet e çdo klase.) • Diskutim dhe ndërhyrje që bëhen nga të pranishmit (Kush flet dhe çfarë thotë. P.sh.: Pyetje nga senatori i klasës I B: cila klasë ka pasur arritjet më të mira? Përgjigjet. Diskutime - senatori i klasës së III C dhe profesor Bregu mbështetën.) • Paraqitja e projektvendimeve dhe procedurat e miratimit: diskutimi, votimi dhe shpallja e vendimit të marrë. (Senatori i klasës së IIIA i propozon senatit ekskursionet e46
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” mëposhtme. Anëtarët e senatit miratojnë njëzëri.) - Çfarë përmban përfundimi i procesverbalit? • Miratimi i planit për veprimtaritë ndërmjet dy mbledhjeve • Deklarimi i përfundimit të mbledhjes (Pasi u shqyrtuan të gjitha pikat e rendit të` ditës, nënpresidentja e shpalli seancën të mbyllur.) • Përcaktimi i orës, kur përfundoi mbledhja.(në orën 16.30) Pas këtyre hapave shënohen në tabelën T të dhënat që kanë të bëjnë me strukturën dhe përmbajtjen e procesverbalit: Elemente të formës Elemente të përmbajtjes Përforcimi. Lexim me kodim teksti. Nxënësit lexojnë individualisht tekstin e ushtrimit 7, f. 37 dhe duke vënë shenja për çdo element të strukturës së procesverbalit. Në fund diskutojnë së bashku për të dhënat që përmban ky procesverbal duke e krahasuar me strukturën e mësuar. Në këtë fazë të mësimit bën konkluzionet për orën dhe vlerëson me notë. Parapërgatitje: Sillni në klasë procesverbale të shkuara me raste të ndryshme: për dorëzimin e materialeve, për dëme të shkaktuara nga makinat në rrugë etj. Tema Objektivat: Në fund orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të përdorë teknikat e shkrimit të një procesverbali; 11. Teksti • të shkruajë një procesverbal sipas hapave të përcaktuar. informues- paraqitës. Materialet dhe mjetet mësimore Ushtrime: Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh informues-paraqitës, shkumësa me ngjyra, tabela.Procesverbali (Ora 2) 47
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Modele procesverbalesh Republika e Kosovës Kuvendi Komisioni për Arsim, Shkencë, Teknologji, Kulturë, Rini e Sport Mbledhja nr. 40 Prishtinë, më 18.02. 2010 në orën 11:00 Ndërtesa e Kuvendit të Kosovës Salla nr. N- 225 PROCESVERBAL i mbledhjes së Komisionit për Arsim, Shkencë, Teknologji, Kulturë, Rini e Sport Në mbledhje morën pjesë: Drita Kadriu, Arsim Rexhepi, Heset Cakolli dhe Enis Kervan Munguan: Donika Kadaj -Bujupi, Memli Krasniqi, Mark Krasniqi dhe Dragan Dimiq. Nga sekretaria e Kuvendit morën pjesë: Lule Ymeri dhe Drita Çarkaxhiu. Në mbledhje prezantuan: pёrfaqёsuesi i OSBE-sё, i NDI-së, pёrfaqёsuesi nga Presidenca dhe përfaqësuesi nga mediet e Kuvendit si dhe praktikantë të caktuar për Komisionin. Mbledhjen e udhëhoqi: Drita Kadriu zv. kryesuese e parë e Komisionit. Për këtë mbledhje është paraparë ky rend dite: 1. Miratimi i rendit të ditës, 2. Miratimi i procesverbalit të mbledhjes së komisionit, të mbajtur më 26 janar 2010, 3. Diskutim rreth vizitave të komisionit në institucionet e kulturës 4. Të ndryshme Kryesuesja, konstatoi se janë plotësuar kushtet për fillimin e mbledhjes. 1. Miratimi i rendit të ditës 1. Rendi i ditës u miratua nga anëtarët e Komisionit. 2. Miratimi i procesverbalit të mbledhjes së datës 26.01.2010. Kryesuesja konstatoi se, pasi shumica e anëtarëve të Komisionit mungojnë, miratimi iprocesverbalit të mbledhjes së datës 26.01.2010 shtyhet për mbledhjen e ardhshme. 3. Diskutim rreth vizitave të komisionit në institucionet e kulturës48
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Kryesuesja tha se në pajtim me detyrat dhe përgjegjësitë që i ka të përcaktuara me Rregulloren e Punës së Kuvendit dhe në pajtim me planin e punës së Komisionit janë paraparë vizita me karakter pune në institucionet e vendit me qëllim të marrjes së informacioneve më të sakta lidhur me çështjet aktuale në fushë veprimtarinë e Komisionit. Anëtarët e Komisionit u pajtuan që të vizitohen institucionet e kulturës. Kryesuesja konstatoi se Komisioni me shumicë votash nxori ketë: PËRFUNDIM Të hënën më datë 22.02.2010 në orën 10,00 anëtarët e Komisionit të bëjnë vizitë pune në Ministrinë e Kulturës Rinisë dhe Sportit. Të njëjtën ditë në orën 11,00 të vizitohet Teatri Kombëtar me qëllim të njohjes së përafërt me çështjet aktuale në këtë lëmi. 4. Të ndryshme Mbledhja e ardhshme e Komisionit u caktua të mbahet të martën më 23. 02.2010 në orën 11,00, ku do të debatohet rreth vizitës së Komisionit në Institucionet e kulturës. Mbledhja e Komisionit përfundoi nё orën 11: 30. Përgatiti: Njësia për Mbështetjen e Komisionit Kryesuesja e Komisionit, ________________ Drita KadriuStruktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë Veprimtaritë Organizimi Parashikim Ditari dypjesësh Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Shkrimi i lirë Punë individuale Përforcimi Diagrami i Venit Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Ditari dypjesësh Mësimi nis me detyrën e shtëpisë. Nxënësit lexojnë disa nga procesverbalet që kanë gjetur dhe, pasi diskutojnë me njëri-tjetrin, i klasifikojnë sipas qëllimit që janë mbajtur. Klasa ndahet në grupe, sipas llojeve të procesverbaleve, dhe më anë të ditarit dypjesësh, bëjnë analizën strukturore të tyre. Pas plotësimit të tabelës, mësuesi/ja konsulton me nxënësit përcaktimin e kësaj strukture plotëson mendimin e tyre dhe shënon në tabelë duke diskutuar me ta se çfarë i mungon e çfarë ka ndryshe ky procesverbal nga modeli i strukturës që kemi parë. Procesverbali ka të shënuar: - që në fillim datën, vendin dhe orën e zhvillimit të organit që mblidhet në këtë rast është kongresi. 49
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” - Nuk ka të shënuar rend të ditës, paraqet të pranishmit (delegatët), përcakton kush drejton (Mithat Beu etj.). - Në fund shënon emrat e atyre që mbajnë procesverbalin. - Jepet hapja e mbledhjes dhe personi që mban fjalën i pari (shtrimi i çështjes nga ana e tij). - Diskutimet e të pranishmëve dhe citime nga fjala e tyre. mënyrën si organizohet votimi (nga çdo zonë qenë dy delegatë, vendi që pati dërguar një kishte të drejtën e dy votave) dhe vendime për çështje të ndryshme (u pranua me votë që z Gj. D. Qiriazi të ishte presidenti veprues gjersa të vinte M. beu). - Nuk përcaktohen detyra e plane për të ardhmen. - Nuk deklarohet mbledhja e mbyllur. - Jepet harku kohor i përfundimit të seancës. Zhvillimi i mësimit. Shkrimi i lirë Është një teknikë ku nxënësit i jepet rreth 5-10 minuta kohë të shkruajnë sa më shumë të munden për një temë. Nxënësit nuk duhet të shqetësohen për anën drejtshkrimore, por vetëm për idetë. Nxënësve duhet t’u jepet mundësia të për t’i ndarë idetë e tyre me të tjerët. Pasi rikujtohet struktura e procesverbalit dhe sillen shembuj të llojeve të ndryshme të procesverbaleve, nxënësit shkruajnë individualisht një lloj procesverbali. Mësuesi/ja e drejton vëmendjen e nxënësve tek ushtrimi 11. Nxënësve u kërkohet të hartojnë një procesverbal me këtë problematikë: - Të blihet apo jo një televizor tjetër? - Të lyhet apo jo shtëpia? - Të lejohen apo jo fëmijët të mbahen çelësat e shtëpisë Model përgjigje: PROCESVERBAL i mbledhjes së këshillit familjar. Mbajtur në Tiranë, më 11.03. 2010 në orën 11:00 Shtëpia e familjes Doko Në mbledhje morën pjesë: Drita Doko (nëna), Fatos Doko (babai), Blerta dhe Enis Doko (fëmijët),Marie Doko (gjyshja) Munguan: Hasim Doko (gjyshi) Mbledhjen e udhëhoqi: F Doko, kryefamiljari Për këtë mbledhje është paraparë ky rend dite - Të blihet apo jo një televizor tjetër? - Të lyhet apo jo shtëpia? - Të lejohen apo jo fëmijët të mbahen çelësat e shtëpisë Diskutim rreth çështjeve që na shqetësojnë Kryefamiljari konstatoi se janë plotësuar kushtet për fillimin e mbledhjes. 1. Miratimi i rendit të ditës50
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” 1. Rendi i ditës u miratua nga pjesëmarrësit. 2. Diskutim rreth çështjeve të rendit të ditës. Kryefamiljari tha se të dy prindërit kanë vendosur të blejnë një televizor të ri për dhomë e fëmijëve. po kështu kanë vendosur të lyejnë shtëpinë, pasi të kthehen nga pushimet, ndërsa për t’u lejuar fëmijëve të mbajnë çelësat e tyre nuk u ra dakort pasi,nëna kishte merak se mos i humbnin, njëkohësisht për aq kohë sa është gjyshja në shtëpi kjo gjë nuk ishte e nevojshme. Në diskutim Blerta u shpreh se nuk ishte dakord që fëmijët të mos mbanin çelësin e shtëpisë, pasi shpesh herë u duhej të prisnin te dera e shtëpisë, sepse gjyshja nuk ndodhej në shtëpi. PËRFUNDIM U vendos që të hënën e ardhshme do të blihej televizori i ri. Në fund të muajit do të lyhej shtëpia, ndërsa për problemin e fundit anëtarët e familjes miratuan njëzëri kërkesën e Blertës. Kryefamiljari e deklaroi mbledhjen të mbyllur, pasi përfundoi rendi i ditës Mbledhja përfundoi në orën 11: 30 Sekretari Enis DokoLexohen disa nga punimet e nxënësve dhe njëkohësisht bëhet vlerësimi i punës së njëri-tjetrit.Në fund të orës mësuesi/ja bën konkluzionet e orës dhe vlerëson me notë.Përforcimi. Diagrami i Venit Lexohen disa nga procesverbalet dhe bëhet vlerësimi i punës së nxënësve. -punim kërkimor, -hartohet për të dëshmuarRelacioni shkencor, historik, letrar -regjistron e dëshmon përsa ndodh Procesverbali -ka strukturë të veçantë -ka strukturë të veçantë tekste informative- paraqitëse elemente të vëzhguara dhe të jetuara të dhëna të sakta Detyrë shtëpie: parapërgatitje letra zyrtare. 51
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të identifikojë letrën zyrtare si lloj i tekstit informues dhe ta përdorë atë. 12. Letra a. Të bëjë dallimin ndërmjet llojeve të ndryshme të letrave zyrtare; b. të vëzhgojë paraqitjen grafike të letrës zyrtare për të dalluar strukturën e saj; zyrtare c. të analizojë karakteristikat gjuhësore të letrave zyrtare të shkruara në kohë (Ora I) të ndryshme. Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme letrash zyrtare, shkumësa me ngjyra, tabela. Model i letrës zyrtare Letër e Krist Malokit drejtuar Ministrisë së Arsimit të Shqipërisë Prof. Dr. Krist Maloki Universiteti Grac, Austri Grac, më 14. tetor ’45 Zotnisë së Tij Ministrit t’Arsimit në Tiranë Shkëlqesë! Gjendja e mjerueshme e do studentëve shqiptarë që kan mbetë rrugësh dhe në mëshirë të fatit po më shtynë t’ju drejtohem me kët letër. Siç do t’a dini Ju vetë, në kohën e pushtimit të vendit t’onë nga trupat gjermane u dërguen nja 100 studenta shqiptarë n’Austrië për studime të ndryshme; si kujdestar dhe inspektor. Pranë këtyne studentave figuronte asokohe prof. Filip Llupi. Ndo nga moskujdesja e qeveritarëve shqiptarë t’atëhershëm, ndo nga dallaveret e autoriteteve të ndryshme gjermane, studentat t’onë u vuen njaty shpejt e shpejt pas arritjes së tyne në Vjenë nën mbikëqyrjen dhe reglementin e organizatës naciste studentore dhe qenë të ngushtuem të pranojn bursa gjermane, me gjithë që e shumëta e studentave kish pasë depozitue shuma të mjaftueshme pranë Bankës Kombëtare apo pranë autoriteteve gjermane në Tiranë, të cilat shuma nuk u transferuene kurr në vendin e destinuem. Kësodore erdh puna që studentat shqiptarë n’Austrië i qenë shtrue deshtas a mosdeshtas mëshirës dhe kapriçave të do prijsave nacista gjermanë dhe shqiptarë në Vjenë. Duhet t’e dini zoti Ministër, se disa nga kompatriotët t’onë, gjoja përfaqsuesa dhe kujdestarë të Kombit, gjindeshin asokohe në një bashkëpunim të ngusht me autoritetet gjermane dhe nuk kishin aspak gajle për sa e sa inkonvenjente dhe dame të ndryshme që i impozoheshin studentave t’onë. Dhe mungesa e çdo ndërgjegjeje dhe ndijsije socjale-atdhetare u çfaqë lakuriq nër njata zotnij prijsa dhe kujdestarë t’ashtuquejtunë shqiptarë, kur me shkatrrimin e Gjermanisë u prenë edhe mjetet financjare nga kasa naciste-studentore e Vjenës dhe kur studentat t’onë mbetën rrugash e pa bukë, mbasi “ /prijsat” shqiptarë ishin shdukë nëpër terr të natës si ujku nëpër mjegullë. Qysh nga ajo ditë kanë kalue njata 100 studenta shqiptarë një jetë mizerabile derdymenash dhe avanturjerash; disa kanë mujtë me sosë n’Atdhe, disa kanë mbetë në Vjenë, prap disa të tjerë gjinden o në Grac, o në Salzburg, o n’Innsbruck e njeti, por e shumëta e tyne janë pa bukë, pa mbathje e pa veshje të mjaftueshme. Tuj e pasë sysh të mirën e Atdheut t’im po U drejtohem Ju. Zoti Ministër, dhe me shpresë se keni për t’iu përgjigjë me ndojë mënyrë kësaj thirrjes, a ma mirë kësaj klithmës s’ime. Mbetem me nderime të plota Dr. Maloki (nënshkrimi me dorë, vër. e A.R.) Marrë nga Ramaj. Albert “/Krist Maloki, Refleksione”, “Faik Konica”,2005, Prishtinë52
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Instituti Amerikan, Kavajë, Shqipni 21 mars 1939 Zonjushës Tefta Tashko et alter, Tiranë E Ndershmja Zonjushë: E ndjej veten të lumtur që m’epet rasa t’ju falënderoj për guximin që patët të përballoni shi e tufan dhe të na falni një orë gëzim e lumni neve të Katundit Përparimi. Djemt, në zëmrat e të cilëvet keni ndez dashunin për art dhe në buzë të të cilëvet keni vuem kangët t’ueja përdëllyese, duen të shpresojnë t’ju shohin dhe t’ju ndëgjojnë edhe ma herë të tjera ndër’ ta, dhe na të rritunt e të rriturat po ashtu edhe ma fort se ata. Në kët rasë më lejoni Zonjushë t’ju citoj nga shënimet e mbledhjes së fundit të trupit mësimuer kto rreshta që flasin për ju: ...u propozue dhe u pëlqye unanimisht një votë falënderimi për Z-tin Tonin Gurazi që dhan një koncert në sallën e Institutit natën e enjte më 9 mars 1939. Tue ju urue sukses në misionin t’uej me përhap gëzim e lumni ndër zemrat e bashk-atdhetarvet dhe bash-atdhetarkavet t’ueja, Mbetem me nderime të posatshme Ali CunguTiranë 20/III/‘39 I nderuari Zoti Kongoli, (drejtuar Baki Kongolit) Turnenë muzikale e kaluam për bukuri. Kudo populli na priti me entuziazmë, kështu qëmbetëm fort të kënaqur, pa fjalë nga pikëpamja morale... Letra e juaj m’u dorëzua pas kthimit të turnesë. Më erdhi ndërmënt ritournela dhe jashkrojta Toninit, kështu që “Dola në penxheret” shkoj fare mirë. Po ajo pjesë nga shqipet që patimë tepës sukses ka qenë “Ishin dy kunata”. Këtu po pregatiten në radio një konsert me rastin e lindjes të Princit. Unë ju propozovatë merni pjesë në program dhe nuk e refuzuan. A bëra mirë? Po për këtë rast a nuk do t’ish mirësikur të më dërgonit nja dy këngë të reja prej atyre që më foltë ca javë më parë? Sikundër edhenjë hyrje të bukur për refrainin “Dallëndyshe vaj, vaj, vaj”? Do të isha fort mirënjohëse ashtu si jamedhe sot. Si shkoni n’Elbasan? Dëshiroj t’ju shikoj së shpejti në Tiranë. Dyke pritur një përgjigje tuajën, ju dërgoj të falat e përzëmërta. Kini të fala nga gjith familja dhe veçanërisht nga Koçua. Tefta Tashko.(Marrë nga libri “Tefta Tashko Koço dhe koha e saj”) 53
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model letre jozyrtare E dashur Ana, Sapo u ktheva nga pushimet. Të them të drejtën më erdhi shumë keq që ti nuk erdhe. Kalova me të vërtetë pushime të këndshme, vizitova vende të bukura e takova njerëz të mrekullueshëm. Kam vendosur që herën tjetër të shkojmë patjetër si grup me shoqet e klasës, pasi jam e bindur që do të kalojmë momente të paharrueshme. Mezi pres që të takohemi! Kam bërë shumë fotografi dhe dua të t’i tregoj! Të përqafoj. PS. Mos harro të sjellësh me vete fotot e mbrëmjes së maturës. Të përqafoj dhe një herë me mall Ina Konceptet kryesore: letër zyrtare, struktura e letrës zyrtare, formulat, gjuha e letrës zyrtare, qartësia e letrës zyrtare. Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Stuhi mendimesh Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënët me këmbime Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrim i lirë/ Diskutim i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë në grup ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Stuhi mendimesh Mësimi nis me pyetjen: - Cilat janë mjetet me të cilat komunikojnë njerëzit mes tyre? - Nxënësit renditin disa prej tyre. telegrami faksi telefoni Mjetet e letra komunikimit e-posta çati (chat) skajpi Pas përgjigjeve të nxënësve, mësuesi/ja prezanton temën: Letra zyrtare si mjet komunikimi mes njerëzve. Mësuesi/ja e ndan klasën në katër grupe dhe u shpërndan dy lloje letrash: dy zyrtare (njëra i drejtohet një personaliteti të një institucioni të lartë zyrtar dhe tjetra i drejtohet një personaliteti të kulturës nga një institucion, siç është shkolla) dhe dy letra jozyrtare (njëra përmban probleme pune, tjetra veprimtari të jetës së përditshme). U kërkohen nxënësve në dyshe t‘i lexojnë dhe të përcaktojnë llojin e tyre. Me të dhënat që japin nxënësit, plotësohet organizuesi grafik (për letrën zyrtare).54
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” përdoret në komunikimin zyrtar u drejtohet institucioneve publike/private u drejtohet personave që nuk i njohim nga afër përdoret në të gjitha marrëdhëniet: Letra zyrtare përdoret për qëllime të ndryshme publike e private ka një mënyrë standarde organizimi struktura: hyrje, zhvillim, mbyllje Nxënësit konstatojnë se elementet, të cilat e klasifikojnë letrën si zyrtare, janë: - i drejtohet një institucioni (Ministrisë së Arsimit),ose një personi (këngëtares) që nuk ke marrëdhënie afërsi - është letër, kërkesë, - qëllimi i letrave është i ndryshëm, si sensibilizimi i institucionit arsimor, përgëzimi e falenderimi, ankesë, falenderim, urim etj. - struktura: koka hyrëse, formula e hapjes, pjesa qendrore, formula e mbylljes, nënshkrimi, - përdorimi i përemrave vetorë. Ndërtimi i njohurive. Të nxënit me këmbime. Nxënësit grupohen në pesë grupe ekspertësh sipas numrave që kanë (p.sh. njëshat, dyshat etj.) dhe lexojnë modelin e letrës zyrtare të dhënë në libër sipas kërkesave që ka çdo grup. Grupi I – Organizimi standard i letrës.Model përgjigjeje: Në krye të letrës, në të majtë është shkruar: Emri i dërguesit: Besa Sh.p.a-... Në të djathtë është vendosur: Adresa: Rruga “Mine Peza” nr. 45, Tiranë Vendi dhe data: Tiranë, më 10.04.2010 Numri i telefonit: Tel. ___,telefaks _____ Disa rreshta më poshtë është shkruar: Emri dhe mbiemri i marrësit me titullin: Z. Petrit Kasi Adresa (emri i rrugës, nr. i ndërtesës, vendmbërritja, mund të shkruhet edhe nr. i telefonit, adresa e postës): Rruga “Myslym Shyri” nr.63, Tiranë. Më poshtë është shënuar formula hyrëse: I nderuar z. Kasi Grupi II – Identifikon motivin e shkrimit të letrës, shprehjen logjike të mendimeve, mënyrën e të shprehurit. 55
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje: Letra e ka të shprehur qartë motivin e shkrimit të saj. Mendimet lidhen logjikisht me njëri-tjetrin dhe mënyra e të shprehurit është e përmbledhur dhe e drejtpërdrejtë. Në përgjigje të letrës suaj për një preventiv për ndërrimin e të gjitha pajisjeve hidrosanitare të apartamentit tuaj, ju njoftojmë se, përpara se të hartojmë preventivin, do të donim të bënim një verifikim të gjendjes së pajisjeve sanitare, për të vlerësuar llojin e nevojshëm të ndërhyrjes… Grupi III – Identifikon strukturën e letrës. Model përgjigjeje: Struktura e letrës përbëhet nga këto pjesë: hyrja, pjesa qendrore, përfundimi, formula mbyllëse, emri dhe firma e dërguesit. Hyrja Në përgjigje të letrës suaj për një preventiv për ndërrimin e të gjitha pajisjeve hidrosanitare të apartamentit tuaj, ju njoftojmë se, përpara se të hartojmë preventivin, do të donim të bënim një verifikim të gjendjes së pajisjeve sanitare, për të vlerësuar llojin e nevojshëm të ndërhyrjes… Fjalia e theksuar me shkronja të errëta tregon qartë qëllimin e letrës, objektivi është i qartë. Pjesa qendrore Përfshin informacione që qartësojnë qëllimin e letrës. Është e përmbledhur, pa informacione të panevojshme. Do të donim të bënim një verifikim... Ju mund të kontaktoni me ne në numrat tanë të telefonit, çdo ditë nga ora 8.00-17.00. Teknikët tanë janë në dispozicionin tuaj çdo ditë, nga e hëna në të premte, nga ora 8 deri në orën 12. Përfitojmë nga rasti për t’ju njoftuar se ndërmarrja jonë nuk i kryen vetë punimet e mirëmbajtjes së mureve, por bashkëpunon me firmën “Arjan”. Formula e mbylljes Karakterizohet nga një paragraf mbyllës, që lidhet me përgjigjen që pritet nga shkruesi: Në pritje të përgjigjes suaj, mbetemi me respekt … Firma - shkruhet emri i dërguesit dhe firma në të gjitha rastet është me shkrim dore. Grupi IV – Identifikon karakteristikat e letrave zyrtare. Gjuha e letrës zyrtare është formale dhe e kontrolluar, karakterizohet nga një stil zyrtar, ton i ftohtë, mendimet shprehen qartë, trajton vetëm një çështje, e cila e bën letrën zyrtare më efikase, nuk ka formula arkaike të ekzagjeruara. Nuk përmban të dhëna të veçanta teknike, si tabela, grafikë etj. Grupi V – Përdorimin e përemrave vetorë. Përdoren përemra të vetës së parë dhe të dytë shumës, pasi flitet në emër të një kolektivi. Edhe kur i drejtohet një personi, përdoret veta II shumës në shenjë respekti.56
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Pasi nxënësit evidentojnë në grupe këto veçori, ata kthehen te grupet fillestare, u shpjegojnë njohuritë e marra njëri-tjetrit më pas, së bashku me mësuesin, specifikojnë veçoritë e letrës zyrtare në tabelë.Përforcimi. Shkrimi i lirë, diskutim Nxënësve u kërkohet të shkruajnë shkurt një letër zyrtare. Klasa mund të ndahet në dy grupe: Grupi I- shkruan një letër drejtuar një institucioni, si: Kryetarit të Bashkisë/ komunës për të kërkuar rregullimin e mjedisit a rrugës së shkollës. Grupi II- Shkruan një letër ku një personalitet falenderon a uron një individ.Model përgjigjeje: Mësuesi/ja paraqit në dërrasë strukturën e letrës zyrtare. koka marrësi, vendi dhe data formula e hapjes hyrja pjesa qendrore formula e mbylljes firma Lexohen nga përfaqësuesit e grupit letrat dhe bëhet vlerësimi për elementet e përdorura. Nxirren konkluzionet e orës dhe vlerësohen nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. a) Ushtrimi 1, faqe 42. b) Sillni në klasë letra zyrtare të ndryshme dhe evidentoni dallimet (Parapërgatitje për orën e ardhshme). 57
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të përdorë teknikat e shkrimit të një letre zyrtare. 13. Tema: a. Të plotësojë elemente të veçanta në një letër zyrtare; b. të shkruajë letra zyrtare të llojeve të ndryshme sipas modeleve të dhëna. Shkrimi i letrës zyrtare Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme letrash zyrtare, shkumësa me (Ora II) ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: letra zyrtare, struktura e letrës zyrtare, formulat, gjuha e letrës zyrtare, qartësia e letrës zyrtare. Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënit me këmbime Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Pune në dyshe Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësimi nis me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësit kanë plotësuar letrën zyrtare të ushtrimit 1 në faqen 42. Pasi ta kenë plotësuar letrën, ata analizojnë strukturën e saj duke iu referuar pjesëve kryesore. Model përgjigjeje: koka Lënda: KËRKESË Tiranë, më 6.09.2010 marrësi, Drejtuar: Zyrës së Gjendjes Civile vendi dhe data Njësisë Bashkiake Nr. 7, Tiranë formula e hapjes Unë i nënshkruari Arbër Ademi, lindur në Elbasan, Rrethi Elbasan, më 27. 08. hyrja 1982, i biri i Agronit dhe i Dritës deklaroj në prani të punonjësit të gjendjes civile të Njësisë Bashkiake nr. 7 Tiranë, z/znj A. Nika, se jam banor me vendbanim pranë kësaj njësie vendore që nga viti 2008. Meqenëse Regjistri Elektronik i Shtetasve më paraqet si shtetas të dubluar në dy zyra të gjendjes civile, edhe në ZGJC–së të Njësisë (B/K) nr.6 dhe në ZGJC të Njësisë (B/K) nr.7 paraqes kërkesën time si më poshtë vijon: pjesa Duke qenë se unë dhe familja ime që prej dy vjetësh banojmë dhe ushtrojmë të qendrore gjitha të drejtat tona pranë Njësisë së Qeverisjes Vendore (B/K) nr. 7, kërkojmë të regjistrohemi si banorë të ZGJC-së të kësaj njësie vendore dhe të hiqemi nga regjistri themeltar i ZGJC-së të njësisë vendore nr.6. formula Për sa deklaruam më sipër mbajmë përgjegjësi të plotë në zbatim të akteve ligjore e e mbylljes nënligjore në fuqi. DEKLARUESI PËRGJEGJËSI firma ARBËR AGRON ADEMI ERMIRA PETRIT AGOLLI58
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Shënim. Secili nxënës duhet të ketë plotësuar fjalët me shkronja të errëta të letrës. Ndërkohë duhet të ketë vënë re sa përputhet kjo letër zyrtare me përmbajtjen standarde të strukturës së letrës zyrtare. Nxënësit duhet të vënë re se në këtë letër zyrtare ka një element të ri në hyrje: lënda, ku shumë shkurt (këtu vetëm me një fjalë), përcaktohet qëllimi i letrës.Struktura e letrës Fillimisht është shënuar data Lloji i letrës Institucionit të cilit i drejtohet Adresa Hyrja Zhvillimi dhe mbyllja Në fund jepet deklaruesi dhe përgjegjësi si dhe nënshkrimi Klasa ndahet në dy grupe. Grupi I - punon ushtrimin 2. Zgjidhja e ushtrimit 2 - Shprehjet që tregojnë se kemi të bëjmë një letër zyrtare: Lënda: kërkesë, Drejtuar: Zyrës së gjendjes civile, Unë i nënshkruari _____, lindur në _____, rrethi _______, më _______, i biri ______ dhe i____ deklaroj në prani të ______________ Meqenëse _____________ më paraqet si________ paraqes kërkesën time si më poshtë vijon: kërkojmë të __________________...... Për sa deklaruam më sipër mbajmë përgjegjësi, deklaruesi, përgjegjësi i gjendjes civileGrupi II - punon ushtrimin 3. Grupi evidenton leksikun që ka të bëjë me fushën e administratës civile. Gjeni te “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” përkufizimin e tyre dhe tregoni si janë përdorur në tekst. Zgjidhja e ushtrimit 3 Leksiku i përdorur nga fusha e administratës civile: i nënshkruari, rrethi, Regjistri Elektronik i Shtetasve, shtetas, gjendje civile, njësi vendore, ushtrojmë të drejtat, regjistri themeltar, akte ligjore e nënligjore, në fuqi, deklaruesi Unë i nënshkruar- jam unë që vë emrin e mbiemrin ose shkurtimin e tyre në fund të një letre, shkrimi, dokumenti etj. për të vërtetuar se jam vetë autori i tij ose për të miratuar përmbajtjen, firmoj. Rreth-i – njësi e madhe administrative e tokësore e shtetit shqiptar, me një qytet kryesor si qendër. Shtetas - pjesëtar i popullsisë së përhershme të një shteti, i cili gëzon të gjitha të drejtat civile e politike dhe përmbush detyrimet sipas ligjeve të atij shteti. Regjistri Kombëtar Elektronik i Gjendjes Civile - është baza elektronike e të dhënave të shtetasve, i hartuar sipas dispozitave të ligjit për gjendjen civile. Gjendja civile - gjendja juridike vetjake e familjare e një njeriu. Zyra e gjendjes civile - zyrë ku regjistrohen lindjet, martesat dhe vdekjet. 59
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Regjistri themeltar – regjistri i përgjithshëm e kryesor Akt - vendim nënligjor; këtu: ligjeve dhe vendimeve të qeverisë për zbatimin e ligjeve. në fuqi - të qenët i vlefshëm, të qenët në veprim (për një ligj, për një urdhëresë etj.). Fuqi ligjore. Mbetet (është) në fuqi. Hyn në fuqi. Bie nga fuqia shfuqizohet. Ndërtimi i njohurive. Të nxënit me këmbim. Mësuesi/ja e ndan klasën në grupe bazë e më pas në grupe ekspertësh. U kërkon atyre të evidentojnë llojin e informacionit që marrin nga letra të ndryshme përkatësisht ushtrimet 6,7,8. Model përgjigjeje Ushtrimi 6 Informacionet që marrim nga kjo letër janë: Të dhëna për dërguesin dhe marrësin: • dërguesi: Delegacioni Shqiptar në Paris, • marrësi: Zoti Eric Drummond (emri e mbiemri), Sekretar i Përgjithshëm i Lidhjes së Kombeve Gjenevë (adresa: institucioni, vendi) Të dhëna për ngjarjen: Shqiptarët... në kufirin serbo-turk..., janë plaçkitur, janë dëbuar ..., janë zëvendësuar nga kolonistë rusë. Nëpunësit serbë... po bëjnë akte të plaçkitjes, të dhunimit, të djegies e të vrasjes në mbarë krahinën e Kosovës. ... më shumë se dy mijë shqiptarë janë vrarë ...shtëpitë që kanë rrënuar e të mirat që janë plaçkitur. Shumë shqiptarë ... arritën ... të strehohen në territorin e Shqipërisë së pavarur. Serbia... deklaroi se familjet e këtyre ... do të internohen dhe pasuria ...do të konfiskohet. Të dhëna për qëllimin e letrës: ... t’jua tërhiqni vërejtjen e Fuqive të Mëdha... që (ato) të marrin masa... e të sigurojnë mbrojtjen e pakicave... Të dhëna mbi kontributin e dërguesit (Mid’hat Frashërit): kryetar i delegacionit shqiptar Shprehjet që shërbejnë për të vendosur një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me marrësin: Lidhur me shkresën time nr.1107, datë 3 mars 1921, Kam nderin t’ju informoj se.. Në emër të paqes e humanitetit Ju lutem t’jua tërhiqnin vërejtjen Me nderime Ushtrimi 7 Nënvizoni formulat hyrëse dhe mbyllëse të letrave: Në këtë letërkëmbim formulat hyrëse e mbyllëse janë: Dërguesi Marrësi Dërguesi Marrësi Zoti Hekur Zoti Prefekt Zoti Hekur Zoti Prefekt Zgjebua, prefekt, d.v Hekuri, d.v Zgjebua, prefekt, d.v Hekuri, d.v60
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Fjalët e huaja që mund të zëvendësohen janë: Rekllamasioni -ankimi Enterne- e brendshme Konsideracion- gjykim, konsideratë Desiduan- detyruan Oblizhe - i detyruar Refuzoj – kundërshtoj Reveloj- tregoj Administrasionin - drejtim, menaxhim Mënyra e përdorimit të gjuhës shqipe tregon nivelin kulturor të shkruesve. Njëri e njeh mirë atë dhe e përdor me kujdes, ndërsa shkruesi tjetër përdor shumë fjalë të huaja, të cilat duke u ballafaquar me leksikun që përdor tjetri, tregojnë se janë të panevojshme dhe kanë gjegjësen e tyre në shqip. Duke dashur të tregojë se ka kulturë perëndimore, prefekti tregon se nuk respekton elementet e komunikimit zyrtar.Ushtrimi 8 Fjalor Anshlus (gjerm. Ansclus). Synimi i Gjermanisë për të përfshirë Austrinë brenda shtetit të vet. Ky term lindi më 1918, pas shpërbërjes së Perandorisë së Austro-Hungarisë. Më 1938, Hitleri, sipas kërkesës “Anshlus”, u fut me trupa në Austri dhe shpalli bashkimin e saj me Gjermaninë. Informacionet që marrim nga letra: • vlerësimi që ka letërshkruesi për N. Joklin, si gjuhëtari më i mirë i gjuhës shqipe, • të dhëna biografike për gjuhëtarin, • motivi që e detyron Gj. Fishtën për të shkruar letrën. • kërkesa dhe argumentet që përdor për ta mbrojtur atë: - Ma i miri gjuhëtar i gjuhës shqipe në Evropë … - Do të ishte një fatkeqësi e madhe për gjuhën kombëtare shqipe në qoftë se ky shkencëtar, me famë evropiane, që unë e njoh e që, me autoritetin e tij të padiskutueshëm, ka mbajtë gjallë interesin e filologëve ma të përmendun për gjuhën shqipe …. - Kombi shqiptar do t’ju dijë për nder shumë …nëse shkëlqesia ta bajë me ardhë në Shqipëri ... Letra ka këto elemente të strukturës së një letre zyrtare: Në anën e majtë të saj është shënuar data dhe vendi: Shkodër, 23 shtator 1939 Mungon emri i dërguesit dhe adresa e tij, po ashtu emri i marrësit dhe adresa e tij. Është përdorur formula hyrëse: ”Shkëlqesi”, që tregon autoritetin e lartë të atij që i adresohet letra. Hyrja nuk paraqet drejtpërdrejt me motivin, i cili jepet në fund të pjesës qendrore të letrës, por tërheq vëmendjen rreth një figure: mendoj se ma i miri gjuhëtar i gjuhës shqipe në Evropë asht Norbert Jokli.... Pjesa qendrore vazhdon duke sjellë të dhëna biografike me vlerësime të larta për gjuhëtarin, që të finalizohet në kërkesën që ai të vijë në Shqipëri, që është dhe motivi i letrës. Kombi shqiptar do t’ju dijë për nder shumë, nëse Shkëlqesia e juej të mund të gjejë mundësinë ta bajë me ardhë në Shqipni, tue caktue aty një vend, edhe pse jo aq fitimprurës, megjithatë të përshtatshëm për famën e tij si shkencëtar e gjuhëtar i shquem. 61
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Pjesa qendrore vazhdon me një paragraf mbyllës, që është përfundimi i letrës dhe lidhet drejtpërdrejt jo vetëm me kërkesën, por edhe me sugjerime për zgjidhjen e saj. Në këtë rast shkruesi, pasi shpreh besimin në gjykimin dhe vendimmarrjen e marrësit (Jam i sigurt se do ta merrni në konsideratë dashamirëse këtë propozim timin), përmend edhe të gjithë intelektualët shqiptarë, për të vënë më shumë në detyrim marrësin: (që unë e paraqes në emën të të gjithë intelektualëve shqiptarë). Falënderimet dhe përshëndetjet janë shprehur me një gjuhë të zgjedhur, me një stil të lartë, gjë që tregon sa kulturën e lartë të shkruesit, aq edhe pozitën dhe rolin e madh në vendimmarrje që ka marrësi: Përfitoj nga rasti për t’ju lutë të pranoni ndjenjat e respektit ma të madh dhe me mirënjohje të thellë. Në fund të saj është veç emrit të dërguesit, ka edhe një përshëndetje që vazhdon me gjuhë dhe stil të ngritur: Shkëlqesisë suej I devoçëm e mirënjohës P. Gjergj Fishta OFM Njëkohësisht janë përdorur shprehje që vendosin marrëdhënie të drejtpërdrejtë me marrësin si: Mendoj, tashti më shkruejnë, kombi shqiptar do t’ju dijë për nder, jam i sigurtë se do ta merrni në konsideratë, përfitoj nga rasti, për t’ju lutë me ndjenjat ma të sinqerta... Punohen ushtrimet 9 dhe 10 në dy grupe. Grupi I – analiza morfologjike e foljeve të nënvizuara. Mendoj –folje, veta I, numri njëjës, koha e tashme, mënyra dëftore, kalimtare, veprore, zgjedhimi I Ishte – folje, në vetën III, numri njëjës, koha e pakryer, mënyra dëftore, jokalimtare, joveprore, zgjedhimi III Kanë thanë (kanë thënë) –folje, në vetën III, shumës, koha e kryer, mënyra dëftore, kalimtare, veprore, zgjedhimi III Të rropatet – folje, veta III, njëjës, koha e tashme, mënyra lidhore, jokalimtare, joveprore, zgj.III Do të ishte – folje,veta III, njëjës, koha e tashme, mënyra kushtore, jokalimtare, joveprore Të jetë - folje,veta III, njëjës, koha e tashme, mënyra lidhore, jokalimtare, joveprore Grupi II – analizë fjalëformuese e mbiemrave të nënvizuara e madhe – mbiemër, në gjininë femërore, njëjës, fjalë e parme kombëtare –mbiemër, në gjininë femërore, njëjës, fjalë e prejardhur nga: tema komb + prapashtesën tar + e –prapashtesë femërorizuese fitimprurës –mbiemër, në gjininë mashkullore, njëjës, fjalë e përbërë nga tema emërore fitim + tema mbiemërore prurës të përshtatshëm –mbiemër, në gjininë mashkullore, fjalë e prejardhur nga tema përshtat + prapashtesën shëm dashamirëse –mbiemër, gjinia femërore, i përbërë nga tema foljore dash(ur)+ temën ndajfoljore miras + e prapashtesë femërorizuese Shënim. Fjalë gjuhësie nuk është mbiemër, por emër në rasën rrjedhore, i cili është nënvizuar gabimisht.62
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Përforcimi. Rishikim në dyshe /shkrim i shpejtë Në këtë fazë të mësimit nxënësit plotësojnë modelin e letrës të ushtrimit 5. Shoqata e Personave me Aftësi të Kufizuara Fizike Nr. 5 Prot. Tiranë, më 27.08 2009 Lënda: Kërkesë për informacion Drejtuar: Ministrisë së Shëndetësisë, Tiranë Drejtorisë së Marrëdhënieve me Publikun, Tiranë E nderuara znj. Hasani Mbështetur në ligjin mbi të Drejtën e Informimit të Publikut për Dokumentet Zyrtare, dëshiroj të informohem në lidhje me: zhvillimin e trajnimeve për personat me aftësi të kufizuar në fushën e fizioterapisë. Dëshiroj të marr informacionin sipas formës së mëposhtme: 1. Të shqyrtoj informacion në kopje ose në origjinal 2. Konsultim gojor 3. Kopje të shkruara 4. Kopje elektronike. Duke ju falënderuar për mirëkuptimin dhe bashkëpunimin Me respekt Kryetarja e shoqatës Fatbardha Selami. Më pas punohet ushtrimi 4. Nxënësit shkruajnë hyrjen e një letreModel përgjigjeje: Bashkia Qyteti i Ri Lënda: Përgjigje kërkesës Nr. 23 Prot. Z. Admir Koçi Drejtor i shkollës 9-vjeçare “Urtësia”, I nderuar zoti Koçi, Në përgjigje të kërkesë suaj për të pajisur laboratorin e shkollës me mjete të ndryshme shkollore, ju njoftojmë se tenderi për blerjen e mjeteve do të zhvillohet .... Nëse koha për kryerjen e këtij ushtrimi nuk është e mjaftueshme, mësuesi/ja mund t’u kërkojë nxënësve ta kryejnë si detyrë shtëpie, po në këtë rast duke shkruar një model letre zyrtare të plotë. Bëhen konkluzionet e orës dhe vlerëson nxënësit dhe grupet për punën e tyre. Detyrë shtëpie. Shkruani një letër zyrtare. 63
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të përdorë CV për shkrime vetjake; 14.Teksti a. të vëzhgojë anën grafike të CV për të dalluar elementet e strukturës; informues- b. të plotësojë CV për qëllime vetjake; c. të plotësojë skeda për CV të personave të njohur. paraqitës, Kurrikulum Materialet dhe mjetet mësimore Vita Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme CV, shkumësa me ngjyra, tabela. (Curriculum Biografi Vitae) Martin Camaj lindi në Temal të Dukagjinit më 21 korrik 1925. Ai mori edukatë klasike në Kolegjin Saverian të Shkodrës, të drejtuar nga etërit jezuitë. Mbas pak kohësh, për shkak të vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, Camaj do të arratiset nga vendi për në Jugosllavi, ku ia del të regjistrohet si student në Universitetin e Beogradit. Atje mësoi italianistikë, romanistikë, teori letërsie, gjuhë klasike dhe sllavistikë, një botë e re kjo për një intelektual si ai, të edukuar në Shkodër. Largohet nga Jugosllavia në verën e vitit 1956. Shkon në Romë, ku studion sërish dhe doktorohet. Në Romë ndjek rrethet letrare të këtij qyteti, ku njihet edhe me autorët emigrantë nga vende të ndryshme lindore, rusë, rumunë dhe sidomos me poetë baltikë. Ishin të gjithë anëtarë të një PEN- klubi me qendër në Londër. Atje nën kujdesin e Koliqit bëhet kryeredaktor i revistës “Shejzat” (1957-1975) dhe studion së afërmi botën arbëreshe. Më 1961 transferohet në Munih (Gjermani), ku specializohet përfundimisht në gjuhësinë shqipe, duke mos u shkëputur nga letërsia. Camaj u bë profesor i gjuhës dhe i letërsisë shqiptare në Universitetin e Munihut dhe mbeti atje gjithë jetën, deri sa vdiq, më 1992. Konceptet kryesore: CV, struktura e CV-së. Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim përmbledhje në dyshe Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin duke u prezantuar nxënësve një format tjetër të tekstit informues paraqitës, CV-në. Fillimisht u jep nxënësve të lexojnë në dyshe dy lloje tekstesh: një biografi dhe një CV-i. U kërkon të përcaktojnë ç’lloje tekstesh janë dhe më pas të përqendrojnë vëmendjen te CV-ja. Shënon në tabelë disa nga veçoritë e CV-së.64
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” tekst paraqitës me sfond përshkrues Paraqitje sintetike e të dhënave jetësore e dobishme në rast punësimi /studimi CV ka lloje të ndryshme jep imazh pozitiv të shkruesit paraqet fakte në mënyrë objektive /të paanshme jep të dhëna të plota/të saktaNdërtimi i njohurive. Lexim / përmbledhje në dyshe Në këtë fazë të mësimit mësuesi e drejton vëmendjen te struktura e CV-së. U kërkon nxënësve që me anë të teknikës lexim/ përmbledhje në dyshe të diskutojnë mbi veçoritë e CV-së. Evidenton së bashku me ta elementet e strukturës së CV-së duke drejtuar pyetje të tilla: 1. - Ç’lloj informacioni përmban CV? • Të dhënat kryesore që përmban një CV-i janë: • Arsimimi (Të dhëna për shkollat, trajnimet e kualifikimet duke filluar nga koha më e afërt te më e largëta) • Përvoja profesionale (Shkruhen punët e ndryshme që ka bërë shkruesi, pavarësisht nga kohëzgjatja) • Aftësi të ndryshme (Shkruhen të dhëna për gjuhët që zotëron, për aftësi menaxheriale etj.) • Njohuri kompjuterike • Interesa personalë. 2. - Cila është struktura e saj? 3. - Si renditen të dhënat? 4. - Çfarë duhet të kemi parasysh në ndërtimin e një CV-je? 5. - Si ndërtohet secila prej rubrikave të CV-së? Më pas nxënësit, lexojnë me kujdes të dhënat e modelit të dhënë dhe plotësojnë CV-në e tyre. Për të kursyer kohë modeli u jepet nxënësve i fotokopjuar. Të dhënat personale Mbiemri, emri: Eralda Boka Vendlindja: Korçë Ditëlindja: 23.10.1979 Adresa: Rr. “Violeta Manushi”, ndërtesa 22, hyrja 3, ap.10 Numrat e telefonit i shtëpisë 04237124, cel. 0652345678 Fax E –mail: eraldaboka@yahoo.com Kombësia: shqiptare Gjendja civile: e martuar 65
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Edukimi /arsimimi Arsimimi: 1994-1998 Universiteti i Tiranës, Fakulteti Ekonomik 1994 – 1998- shkolla e mesme “Eqrem Çabej”, Tiranë, 1986-1994- Shkolla 9-vjeçare “Mihal Grameno”, Tiranë Specializime: 1998 – 2002 master për Menaxhim Turizmi Universiteti i Bolonjës Përvojë pune: Prill 2003 – Mars 2010 - menaxhere e Përgjithshëm në Hotel Valbona, Tiranë Aftësi të ndryshme Gjuhë të huaja: 1. Anglisht – (Aftësi të mira në të folur, të lexuar dhe të shkruar). • Mësuar gjatë shkollimit • me kurse 2. Italisht (Aftësi shumë të mira në të kuptuar, lexuar dhe folur) • Mësuar gjatë shkollimit brenda dhe jashtë shtetit • Aftësi të tjera: 1. Njohëse dhe përdoruese e kompjuterit, certifikuar nga Qendra ...në: • MS Word • MS Excel • Internet • Aftësi sekretarie 2. Patentë për drejtim automjeti. Interesat personalë: anëtare e bordit të Fondacionit “Fëmijët në nevojë” Përforcimi. Punë në grupe Klasa ndahet në dy grupe dhe secili grup, i kthen të dhënat e ushtrimit 1 në CV, sipas strukturës së mësuar. Në fund diskutojnë rreth pyetjes: A ishin të mjaftueshme të dhënat? Çfarë u mungonte? etj. Model përgjigje CV e Musine KOKALARIT Të dhënat personale Mbiemri, emri: Kokalari Musine Vendlindja: Andale, Turqi Ditëlindja: 10.02.1917 Adresa - ____________ Numrat e telefonit - ____________ Fax ____________ E -mail ____________ Kombësia: Shqiptare Gjendja civile: Beqare (Statusi civil)66
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Arsimimi 1937-1941 - Universiteti i Romës, Itali, 1937 përfundon shkollën e mesme “Nëna mbretëreshë”, Tiranë, Shkollën fillore e kryen në GjirokastërPërvoja profesionale shkrimtare 1939 boton librin “Seç më thotë nënua plakë” 1944 – ndihmon në botimin e gazetës “Zëri i lirisë” 1944 boton librin “Rreth vatrës” 1945 boton librin “Sa u tunt jeta”Ngjarje të tjera 1943 së bashku me shokë të tjerë formojnë Partinë Socialdemokrate 23 janar 1945 arrestohet dhe dënohet me 20 vjet burg 1961 internohet në Rrëshen 1983 vdes nga kanceri 1993 dekorohet me medaljen “Martiri i demokracisë” CV e JUP KASTRATIT Të dhënat personale Mbiemri, emri: Kastrati Jup Vendlindja: Shkodër Ditëlindja: 15.04.1924 Adresa - ____________ Numrat e telefonit - ____________ Fax ____________ E -mail ____________ Kombësia: Shqiptare Gjendja civile - Statusi civil - Arsimimi: Universiteti i Tiranës, Dega Gjuhë –Letërsi shkollën fillore dhe të mesme i kreu në Shkodër Përvoja profesionale: studiues i gjuhës shqipe, profesor, Një nga themeluesit e Institutit të Lartë Pedagogjik (sot Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi” ) 1973-1990 – drejtuesi i Katedrës së Gjuhës Shqipe Aftësi të ndryshme: veprimtari të gjerë kërkimore, shkencore, botuese dhe kumtuese Veprimtari shkencore: - bashkëpunëtor i jashtëm i Institutit të Gjuhësisë dhe letërsisë Anëtar i Komisionit organizues të Kongresit të Drejtshkrimit - bashkëpunëtor i jashtëm i Akademisë së Shkencave - Ka kumtuar në konferenca brenda dhe jashtë Shqipërisë, si tek arbëreshët e Italisë, në Prishtinë, Shkup, Nju-Jork etj. - ka bashkëpunuar me 90 organe dhe shtëpi botuese - ka botuar 915 artikuj dhe studime - ka 35 vepra të plota - ... Tituj shkencorë: docent, doktor, profesor 67
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Merita pune dhe qytetarie Medalje pune (1969); titulli “Mësuesi i Popullit (1987). Mjeshtër i Madh i Punës (1999). Qytetar nderi i Shkodrës (2002) Tituj ndërkombëtarë Intelektual ndërkombëtar i Kembrixhit (2001) Gjuhë të huaja Interesat personale/koha e lirë Pasi plotësojnë CV e figurave të shquara, diskutohet në lidhje me informacionin që nxënësit kanë pasur në dispozicion për të ndërtuar CV-në sipas strukturës së dhënë. Evidentojnë se cilat prej të dhënave mungojnë. Përforcimi. Shkrim i shpejtë. Diskutim i lirë. Sipas të dhënave dhe modelit të librit mësuesi u kërkon nxënësve të shkruajnë një CV personale. Më pas mësuesi u kërkon nxënësve të shqyrtojnë në grupe CV-të e shkruara dhe të krahasojnë përmbajtjet e formën e tyre. Mësuesi/ja bën konkluzionet e orës dhe vlerëson me notë. Detyrë shtëpie. a) Shkruani një CV të prindërve ose miqve, shokëve tuaj dhe silleni atë në klasë. b) Parapërgatitje për temën Artikujt e gazetave. Sillni në klasë artikuj të ndryshëm gazetash dhe ndajini sipas fushës për të cilën shkruhet. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të identifikojë rubrikat e një gazete. 15. Teksti a. Të bëjë lidhjen ndërmjet faqeve të gazetave dhe rubrikave përkatëse; b. të vëzhgojë një faqe gazete për të dalluar strukturën e një shkrimi dhe anën grafike; informues- c. të dallojë faktet nga opinionet në një artikull; paraqitës. d. të bëjë analizën morfologjike dhe sintaksore të një artikulli; e. të renditë në tabelë formën e gabuar dhe formën e drejtë sipas normës Artikujt e drejtshkrimore. gazetave Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme gazetash, artikujsh, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: artikull gazete, struktura e gazetës, fakt, opinion. Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Të mësuarit ndërveprues Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Role të specializuara në diskutime Diskutim i ideve Punë në grup Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe68
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësit janë udhëzuar të parapërgatitin tekstin “Artikujt e gazetave” si dhe të sjellin në klasë artikuj të ndryshëm gazetash. Me anë të pyetjeve rikujtohen njohuritë që nxënësit kanë marrë në klasat pararendëse. - Ç’është gazeta? - Është një nga mjetet më të përdorura të komunikimit masiv. Ajo informon duke i dhënë lexuesit lajme mbi faktet më të rëndësishme. - Ç’dini për strukturën e gazetës? - Ka strukturë të veçantë. Në faqen e saj të parë paraqiten shkurtimisht lajmet më të rëndësishme, të cilat trajtohen gjerësisht në faqet e brendshme të gazetës. - Cilat janë karakteristikat e gjuhës së përdorur në gazeta? - Gjuha e përdorur në gazetë është zakonisht gjuha standarde, por ajo mund të jetë e ndryshme edhe në varësi të publikut, të cilit i drejtohet. - Cili është formati dhe struktura grafike e gazetave? Formati tradicional (56/58 gjatësi × 35/41 gjerësi) dhe Tabloid ( format i vogël) foto, figura në varësi të rëndësisë së lajmit. - Ç’është titulli i një artikulli? Titulli përmban mesazhin kryesor, përmbledh të gjithë lajmin. Duhet të jetë i shkurtër.Ndërtimi i njohurive.Role të specializuara në diskutime. Është një teknikë e të nxënit në bashkëpunim për menaxhimin e diskutimeve në grupe të vogla, në lëndë të caktuara. Përdoret pas leximit të një teksti apo paraqitjes së një teme. Teknika bën që të gjithë të diskutojnë për të njëjtën temë duke luajtur role të ndryshme, nga këndvështrime të ndryshme. Duke qenë se këto role zgjidhen për të theksuar anë të ndryshme të të kuptuarit, metoda bën të mundur që nxënësit t’i mësojnë këto aspekte në mënyrë të qëllimshme përmes praktikës aktive. Pasi nxënësit janë të njohur paraprakisht me materialin teorik, mësuesi/ja e ndan klasën në grupe më 4-5 nxënës dhe u kërkon të hartojnë skemën e gazetës së shkollës. Secili grup do të prezantohet me variantin e tij. Më pas ata do të shkruajnë një artikulli për rubrikën që u pëlqen dhe të lidhin me njëri-tjetrin të gjitha idetë që u lindin për të ndërtuar gazetën. Nxënësit do të luajnë brenda grupit role të ndryshme, si: - prezantuesi i strukturës së gazetës, - mbledhësi i informacionit, - përgatitësi i strukturës së shkrimit/ shkruesi i shkrimit, - paraqitësi i fakteve, - paraqitësi i opinioneve. 69
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Pas këtij hapi nxënësit formojnë grupet e ekspertëve. Model përgjigjeje: 1- Në grupin e prezantuesve të strukturës së gazetës nxënësit, pasi janë njohur me rubrikat e një gazete të përditshme, përcaktojnë strukturën dhe rubrikat më të rëndësishme që do të përmbajë gazeta e shkollës. Në mënyrë analoge me rubrikat e një gazete të vërtetë (për këtë vëzhgojnë me kujdes gazeta të sjella në klasë prej tyre dhe informacionin e dhënë në libër), mësuesi/ja jep një variant se cilat janë rubrikat që mund të përmbajë gazeta e shkollës. Rubrikat e gazetës së shkollës dhe përmbajtje e tyre. - Kush jemi ne (Nxënësit tregojnë për veten dhe për ato që bëjnë ata.) - Historia ecën bashkë me ne (Tregojnë historikun e shkollës.) - A mund të kemi…një kompjuter…një (nënkupton rubrikën ekonomike, ku nxënësit trajtojnë probleme që lidhen me nevojat e tyre dhe rrugët si mund t’i zgjidhin) - Aktualitet / Ja çfarë na shqetëson (kronika të ndryshme) - Opinion ynë vlen (Mendime dhe opinione për aspekte të ndryshme të procesit mësimor.) - Ndajmë bashkë dëshirat tona (prirje, talente, poezi, muzikë, kuriozitete, sport) - Publicitet dhe reklama 2- Në grupin e mbledhësve të informacionit nxënësit diskutojnë për lloje të ndryshme informacionesh që mund të mbledhin, ç’lloj artikujsh mund të shkruajnë dhe nga mund t’i vjelin informacionet. Rubrika “Kush jemi ne?“ do të përmbajë informacion veprimtaritë e nxënësve. Ata tregojnë për veten, mësimin, shkollën, punën që bëjnë në të, klasat, mësuesit etj. 3- Në grupin e përgatitësve të strukturës së shkrimit, shkruesit të shkrimit, diskutojnë rreth temës që do trajtojnë në artikullin e tyre. Ky hap do të hidhet pasi nxënësit kanë vëzhguar me vëmendje strukturën e artikullit të trajtuar në libër të ndarë në tri etapa hyrje – zhvillim – mbyllje. Duke iu referuar artikullit të paraqitur në tekst: -në hyrje vëmendja e lexuesit është përqendruar në faktin “në mjediset e Muzeut Historik Kombëtar është çelur një muze i vogël, ku prezantohen 26 fotografi të P.Marubit”. - Në zhvillim jepen informacione më të zgjeruara për këtë fakt duke theksuar; • Emrin e ekspozitës • Seksionet që ajo përmban (“Grupe dhe familje”, “Gratë”,”Burrat”) • Harkun kohor që do të rrijë e hapur (deri në 9 maj) • Ku janë përqendruar peizazhet e kësaj ekspozite (peizazhe të Shkodrës e Zadrimës…) • Vendin nga janë marrë kuadrot etj. (janë marrë nga Instituti i Kulturës Popullore…) - Në mbyllje jepen zhvillime të mundshme të ngjarjes, opinione personale etj. Është çelur në kuadër të stinës së aktiviteteve ….70
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”4- Në grupin e paraqitësve të fakteve nxënësit do të ushtrohen të dinë të dallojnë dhetë paraqesin faktet brenda një artikulli gazete dhe të ushtrohen në përcaktimin e tyre.Pasi të kenë vëzhguar me vëmendje mënyrën e paraqitjes së fakteve në tekstin e librit,ata duhet të ushtrohen në mënyrë praktike për përcaktimin e tyre brenda artikullit. • Kush (një grup arkeologësh kinezë) • Çfarë (kanë gjetur arkën e Noes…) • Ku (në majën 4 mijë metra të malit…) • Kur (ditën e mërkurë, më datë 23, ora 20.00) • Pse (pas testimit me karbon është vërtetuar se...) Njëkohësisht duhet të kenë parasysh që për realizimin më të saktë të përcaktimit të fakteve ata veprojnë në këtë mënyrë: • vënë në dukje fjalët dhe fjalitë kyç të materialit të dokumentuar; • ndërtojnë një listë me fjalët kyç; • bëjnë një sintezë të shkurtër të materialit etj. 5- Në grupin e paraqitjes së opinioneve nxënësit do të përpiqen të ndajnë opinionin nga fakti. Duke u mbështetur në artikullin e mësipërm mund të vëmë në dukje këtë paragraf të tekstit: “Nuk mund të themi se kjo është 100% Barka e Noes, por 99% jemi të sigurt.(Këtu opinioni është gërshetuar me dhënien e fakteve) Struktura antike kishte disa nënndarje me shtylla druri, në të cilat me siguri gjendeshin kafshët…- tha Yeung Wing –Cheung, regjisor nga Hong Kongu…” Pas 10 minutash, gjatë së cilës nxënësit janë konsultuar në grupet e ekspertëve për të organizuar punën e tyre, ata rikthehen në grupet bazë, ku për rreth 5 min diskutojnë për vendimin që do të marrin për artikullin që do të shkruajë grupi i tyre. Pasi kanë shkruar artikullin, nxënësit duhet ta rishikojnë atë si nga ana e përmbajtjes, ashtu edhe për të bërë korrigjime të gabimeve drejtshkrimore, të kontrollojnë përdorimin e kohëve të foljeve, lidhjen logjike të pjesëve të ndryshme të fjalive (kohore, shkakore, kundërshtore etj.), përdorimin e shenjave të pikësimit, veçanërisht përdorimin e presjes etj. Në fund çdo grup bën prezantimin e llojit të artikullit që do të shkruajë duke detajuar tregues të secilit hap. Shënim: nëse koha për realizimin e plotë të etapës nuk është e mjaftueshme mësuesi/ja mund t’ua japë këtë si detyrë shtëpie ku nxënësit i kërkohet të shkruajë plotësisht artikullin e gazetës së shkollës. 71
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përforcimi. Rishikim në dyshe Në këtë etapë të mësimit nxënësit mund të punojnë në dyshe. Mësuesi u kërkon të përqendrojnë vëmendjen tek ushtrimet 1, 2, 3 ,4 në faqen 54. Nxënësit përcaktojnë renditjen e informacionit në tekst, bëjnë analizën morfologjike të fjalëve të nënvizuara, analizojnë nga ana sintaksore fjalitë dhe identifikojnë gabimet drejtshkrimore. Model përgjigjeje: Ushtrimi 1 Si janë organizuar informacionet në këtë artikull? Në këtë artikull informacioni është i ndërtuar sipas kësaj renditjeje: P.sh: Kush? Miq, dashamirës dhe artistë do të bashkohen Kur? në një mbrëmje të veçantë Ku? Vendi ku do të mbahet koncerti nuk është dhënë Pse? në kujtim të kompozitorit të njohur shkodran, Gjon Simoni. Çfarë? Në këtë koncert sopranoja Mimoza Kosturi, e shoqëruar nga Orkestra Simfonike e RTSH-së, do të interpretojë pjesë të njohura të përpunuara nga vetë krijuesi. Në program janë pjesët:” Ave Maria”… Pse? Krijimtaria e këtij kompozitori është shumë e pasur. Gjon Simoni ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në konferenca, seminare … Ai është krijues i shkollës moderne të orkestracionit shqiptar dhe një nga shtyllat e krijimit të muzikës së lehtë. Ai është i pari që e ngjiti këngën në art duke futur elemente shkencore të harmonisë, kontrapunktit dhe orkestracionit. Në veprat e tij për orkestër përfshihen balete, koncerte simfoni, korale, koncert për piano dhe orkestër, në ato për muzikë dhome përfshihen duete, kuartete, suita, në ato të muzikës instrumentale variacione, romanca, valle koncerte. Është autor i tekstit “Orkestracioni” Ushtrimi 2 Bëni analizën morfologjiket foljeve të nënvizuara. Cilat forma kohore janë përdorur më shumë në këtë tekst? Zgjidhja e ushtrimit 2 do të bashkohen – folje, veta III, shumës, mënyra dëftore, koha e ardhme, trajta joveprore, zgjedhimi I do të interpretojë – folje, veta III, njëjës, mënyra dëftore, koha e ardhme, zgjedhimi I, trajta veprore, kalimitare ngjiti –veta III, njëjës, mënyra dëftore, koha e kryer e thjeshtë, zgj. II, trajta veprore, kalimtare ka dhënë – veta III, njëjës, mënyra dëftore, koha e kryer, zgjedhimi II, trajta veprore, kalimtare përfshihen – veta III, njëjës, mënyra dëftore, koha e tashme, zgj. I, trajta joveprore, është – veta III, njëjës, mënyra dëftore, koha e tashme, zgj. II, trajta joveprore,72
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” ka dhënë – veta III, njëjës, mënyra dëftore, koha e kryer, zgjedhimi II, trajta veprore, kalimtare Format kohore më të përdorura janë ato të së shkuarës: e kryera dhe e kryera e thjeshtë, por edhe e tashmja me të ardhmen.Ushtrimi 3 Analizohet nga ana sintaksore teksti i mësipërm. Cilat janë fjalitë që përdoren më shumë: me bashkërenditje apo me nënrenditje? Në këtë artikull mbizotërojnë fjalitë e thjeshta të zgjeruara, po ka edhe fjali të përbëra kryesisht me marrëdhënie nënrenditëse përcaktore.Zgjidhja e Ushtrimit 3. Nënvizoni fjalët e shkruara gabim dhe korrigjojini. Zjarrfikëse, Belsh, kanë, vënë, pemëtore, hekurudhore, menjëhershme, vënë, punë, policisë, qenë, banorëve, mundësia, mundësinë, pakujdesisë, Belsh, ullinj, pjesërisht, regjistruar, Në këtë shkrim ka pasur gabime në përdorimin e ë-së fundore ose në trup të fjalës. Në fund të orës mësuesi bën konkluzionet e orës së mësimit, vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. Shënim: nëse koha për realizimin e plotë të etapës nuk është e mjaftueshme mësuesi mund t’ua japë këtë si detyrë shtëpie ku nxënësit i kërkohet të shkruajë një artikull për gazetën e shkollës. Parapërgatitje: Gjeni ose lexoni informacione të ndryshme për jetën dhe krijimtarinë e Gjergj Fishtës. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të analizojë titujt e artikujve të ndryshëm të gazetave. 16. Teksti a. Të dallojë llojet e ndryshme të titujve nga ana grafike; b. të analizojë llojet e ndryshme të titujve nga ana gjuhësore; informues- c. të vëzhgojë faqe gazetash për të bërë lidhjen ndërmjet imazheve paraqitës. fotografike dhe artikujve; d. të shkruajë një artikull për gazetën e shkollës. Artikujt e Materialet dhe mjetet mësimore gazetave Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme gazetash, artikujsh, shkumësa me ngjyra, tabela.Materiale shtesë Për gjysmë shekulli Gj. Fishta (1870-1940) ishte figura zotëruese e letërsisë shqiptare.shte i njohur si poet, gjuhëtar, publicist, prift, politikan dhe mendimtar. Lindi në fshatin Fishtë të Zadrimës, në 23 tetor 1871. Kreu studimet e para në Seminarin Françeskan të Shkodrës si dhe në Seminarin e Troshanit. Është quajtur Epiku i shekullit. Ndërtoi epin shqiptar të shek. XX. Në fushën e letërsisë punoi për 40 vjet dhe krijoi një vepër të madhe në të gjitha gjinitë etj. Veprat e tij letrare janë: Lahuta e malcis, Anzat e Parnasit, Gomari i Babatasit, Mrizi i Zanavet, Vallja e Parrizit, Juda Makabe, Jerina ose Mbretnesha e Luleve. 73
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” U bë protagonist i kulturës e i shoqërisë së kohës së tij. Bashkëthemelues i shoqërisë “Bashkimi” në Shkodër më 1889, punoi për shqipen e përbashkët, është bashkëmiratuesi i alfabetit të shqipes në Kongresein e Manastirit (1908). Themeloi revistën Hylli i Dritës. Përfaqësuesi i Shqipërisë në Konferencën e Paqes (1919); Nënkryetar i parlamentit Shqiptar (1922) U përndoq nga qeveria e Zogut. U përçmua, u denigrua dhe u la në harresë nga regjimi totalitar. Çfarë thonë të tjerët për Gjergj Fishtën: FAIK KONICA Para të gjithave do të përmendja Gjergj Fishtën, një frat françeskan i lindur në Zadrimë, i cili është shumë më shumë se poet. Për një çerek shekulli ai ka qënë një prijetar impresiv intelektual. Atë Fishta ka provuar të gjitha degët e letërsisë dhe gjithnjë me sukses poezinë, dramën, komedinë. Por jashtë Shqipërisë, ai është i njohur vetëm si autor i “Lahutës së Malcis”, një epi pastoral dhe heroik. AUREL PLASARI Si mund të lexohet një lirikë e Fishtës - Njeriut i pëlqejnë përjashtimet, pikërisht ngase ato përforcojnë rregullat. Në lirikën e Fishtës, poezia Nji lule vjeshtet të del përpara si një oazë befasuese. Edhe në pyllin madhështor, pa fund e anë të epikës së tij, ajo të përkujton një lirishtë….. KRISTAQ JORGO Letërsia është për Fishtën vokacion kryesor krahas priftërisë. Shkruan rregullisht dhe shumë. Boton dhe riboton në mënyrë ritmike, pothuaj pa ndërprerje dhe pa pengesë. Themelon drejton organe kulturore-letrare. Veprat e tij përcillen në mënyrë të vazhdueshme nga kritika, ka publikun e vet dhe njeh një receptim të gjerë. hyn në programet shkollore. Përkthehet në gjuhë të huaja dhe njihet në qarqe letrare e shkencore të Evropës. Koncepton që në gjallje një botim të plotë të veprës së vet. Modelohet kështu me Fishtën më plotësisht se me cilindo krijues tjetër, shkrimtari shqiptar përfaqësues… Konceptet kryesore: titull gazete, struktura e gazetës, fotografia, stili i gazetës. Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Pyet sërish Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtim i shprehive studimore Punë individuale74
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”ZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësimi nis me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Disa nxënës lexojnë artikullin e shkruar për gazetën e shkollës. Nxënësit diskutojnë për punimet e njëri-tjetrit duke vënë në dukje elementet e strukturës së një artikulli, si: renditja e informacionit, strukturimi i tij, dallimi i fakteve nga opinionet, korrektimin në tekst të gabimeve drejtshkrimore, kohëve të foljeve dhe llojit të fjalive të përdorura.Ndërtimi i njohurive. Diskutim Di/ Dua të di/Mësova Mësuesi/ja tërheq vëmendjen e nxënësve në ndërtimin e faqeve të gazetave të sjella në klasë prej nxënësve. Diskuton së bashku me nxënësit organizimin e gazetës nga ana grafike. Thekson se gazeta të ndryshme kanë politika botimi të ndryshme si rrjedhim janë të ndryshme në paraqitjen e tyre. Ana grafike është një tjetër element i rëndësishëm. Nxënësit diskutojnë rreth fotove dhe imazheve të përdorura, duke vënë në dukje sa ndihmojnë ato në zbërthimin e materialit të paraqitur në artikujt e dhënë. Pasi lexojnë individualisht informacionin për titullin e gazetës, ata vërejnë titujt e artikujve që janë paraqitur në libër. Sociale – titulli i faqes Mbititulli: NDRYSHIMET/Specialistët kërkojnë ndryshime të thella të ligjit parauniversitar Titulli: Propozimi, gjoba për gjimnazistët Nëntitulli: Sugjerohet edhe ulja e limiti të mungesave pa arsye, si dhe kthimi i kopshtit, i detyrueshëm • Cili prej tyre është titulli? • Ç’funksion kanë dy titujt e tjerë me shkronja të zeza? Përqendrohet tek vëmendja e nxënësve tituj e artikujve. Ndërtohen tabela DDM. Shënon bashkë me nxënësit çfarë dinë ata për titujt dhe veçoritë e tyre, çfarë duan të dinë dhe çfarë mësuan, Di Dua të di Mësova Përmban mesazhin kryesor. Kur vendoset titulli? Titulli vendoset pasi është shkruar artikulli. Për të tërhequr vëmendjen / për të ngacmuar Përmbledh gjithë lajmin. Përse përdoren titujt? emocionalisht lexuesin. Tërheq gjithë vëmendjen e Cilat janë elementet që e Mbititulli, titulli kryesor, nëntitulli. lexuesit. përbëjnë titullin? Mbititulli vendoset mbi titullin kryesor, shërben si hyrje dhe përmbledhje e artikullit. Titulli kryesor mund të vendoset në një ose Është i shkurtër. Përse shërbejnë? disa rreshta. Shkruhet me shkronja të mëdha. Nëntitulli me germa të vogla, poshtë titulli kryesor është përmbledhje e çështjeve kryesore. Përdoren fjali një kryegjymty- Cilat janë mjetet gjuhësore Titulli mund të jetë një fjali emërore një fjali rëshe pa folje: emërore ose që përdoren në titull? foljore, një fjali e thjeshtë. Është i rëndësishëm. Llojet e fotove janë të Cili është roli i fotografisë Artikujt shoqërohen me figura. ndryshme në varësi të qëllimit të shkrimit. në një artikull? Janë treguese, me karakter pershkrues etj. A ka lidhje titulli me Qëllimi i shkrimit përcakton dhe llojin e titullit: Titujt janë të ndryshëm. qëllimin e artikullit? tregues, shpjegues, fantazie (figurativ). 75
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përdorim i kufizuar i mbiemrave, Përdorim i Çfarë veçori stilit kanë fjalive të shkurtra, Përdorimi më i shpeshtë i artikujt e gazetave? pikës, sesa i presjes. Gjuha e përdorur afër gjuhës së folur. Nxënësit diskutojnë mbi mësimin në dyshe, gjejnë përgjigje për pyetjet dhe plotësojnë përgjigjet së bashku me mësuesin/en. Punohet ushtrimi 5, në faqen 55. Nxënësit vënë në zbatim njohuritë e marra. Zgjidhje e ushtrimit 5. Titulli i këtij artikulli • Është emëror “Koncert simfonik në kujtim të Gjon Simonit” (fjali pa folje). • Është i shkurtër. • Përmban mesazhin kryesor. • Tërheq vëmendjen e lexuesit. Stili i këtij artikulli karakterizohet nga: • përdorim i kufizuar i mbiemrave (mbrëmje të veçantë, kompozitorit të njohur, pjesë të njohura, shkollës moderne, muzikës së lehtë.) • përdorimi kryesisht i fjalive të thjeshta të zgjeruara dhe fjalive të përbëra me dy pjesë. • Gjuha e përdorur është afër gjuhës së folur. U lihet kohë nxënësve të rishikojnë titujt që u kanë vënë artikujve që kanë përgatitur në shtëpi dhe të bëjnë plotësimet e nevojshme në përputhje me njohuritë e reja të mësuara. Ky rishikim mund të bëhet edhe në grup. - Të plotësojnë artikullin me foto të ndryshme. Përforcimi. Shkrimi i shpejtë. Punohet ushtrimi 7. Nxënësit shkruajnë individualisht një artikull me titull “Pse duhet të studiohet në shkollë vepra e Gjergj Fishtës”. Për t’iu ardhur në ndihmë mësuesi vë në dispozicion të nxënësve një material me të dhëna nga veprimtaria e tij. Mirë është që ai t’i parapërgatitë nxënësit e tij që ata të kenë lexuar ose marrë informacion të mjaftueshëm për këtë çështje. Artikulli mund të përmbajë këto çështje: - Kush është Gjergj Fishta? - Çfarë ka shkruar ai dhe cili është roli i tij në letërsinë shqiptare? - Pse ky autor dhe vepra e tij duhet studiuar (kur?- tani) (ku? - në shkollë)? Model përgjigje: Në diskutime të gjata për letërsinë shqipe dhe zhvillimin e saj shpesh herë është lënë pa përmendur emri më i rëndësishëm i asaj kohe: Gjergj Fishta. Shumë natyrshëm lind pyetja: A do të kishte kuptim letërsia shqipe pa një kolos të përmasave të tilla?! Në fund të orës mësuesi bën konkluzionet e orës së mësimit vlerëson me notë. Detyrë shtëpie. Parapërgatit kronikën. Sillni në klasë lloje të ndryshme kronikash.76
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema - Të identifikojë kronikën si lloj i tekstit rrëfyes joletrar; 17. Teksti - Të njohë veçoritë e kronikës; - Të dallojë lloje të ndryshme të kronikave në gazetari; rrëfyes - Të krahasojë kronikën objektive me atë subjektive. joletrar. Materialet dhe mjetet mësimore Kronika Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme gazetash, kronikash, shkumësa me ngjyra, tabela.Model kronike objektiveKatër zona në flakë janë lokalizuar brenda pak orësh në disa zona të venditKatër vatra zjarri janë lokalizuar brenda pak orësh në disa zona të vendit. Për pasojë, dhjetëra hektarë pyje,ullishta dhe vreshta janë përfshirë nga flakët, ndërkohë që zjarret kanë kërcënuar seriozisht edhe banesa.FierNjë zjarr ka rënë dje në mesditë në fshatin Portëz. Si pasojë e flakëve janë djegur sipërfaqe me ullinj dheshkurre. Forcat zjarrfikëse dhe banorët kanë mbajtur flakët larg zonës së banuar. Zjarri ka rënë në kodrate fshatit Plyk, fshat i Komunës Portëz dhe më pas është përhapur në fshatin Qendër të komunës. Brendapak minutash, i favorizuar edhe nga era që frynte, flakët janë përhapur duke shkuar shumë pranë zonëssë banuar. Fillimisht banorët kanë tentuar t’i shuajnë vetë flakët, ndërsa më pas kanë njoftuar repartine mbrojtjes nga zjarri dhe shpëtimit. Drejt vatrës së zjarrit kanë shkuar shumë forca zjarrfikëse dhe njëautomjet. Ky i fundit nuk ka mundur t’i afrohet vatrës së zjarrit, si pasojë e rrugës tejet të dëmtuar. Banorëte zonës dhe forcat zjarrfikëse kanë mundur ta vënë situatën nën kontroll dhe kanë mbajtur flakët largbanesave të zonës. Operacioni i shuarjes së flakëve ka zgjatur për më tepër se dy orë, por bilanci i zjarritka qenë më shumë se 60 hektarë sipërfaqe me ullishta, shkurre dhe vreshtari të djegura. Dëmet janë tëkonsiderueshme tek të mbjellat e banorëve të zonës. Policia po punon për gjetjen e shkakut, por dyshimete para flasin për një zjarr të shkaktuar nga çobanët. Marrë nga shtypi i ditësKronikë subjektiveZona të shumta të përfshira nga flakëtNjë tragjedi e madhe po ndodh në shumë zona të vendit, ku vatrat e zjarrit po kthejnë në hi gjithçka brendapak orësh. Për pasojë, qindra hektarë pyje, ullishta dhe vreshta janë përfshirë nga flakët e stërmëdha,ndërkohë që zjarret kanë kërcënuar seriozisht edhe banesat.FierNjë zjarr me përmasa të mëdha ka rënë dje në mesditë në fshatin Portëz. Si pasojë e flakëve janë djegurdhjetëra rrënjë ullinj si dhe sipërfaqe të mëdha me shkurre. Forcat zjarrfikëse dhe banorët po bëjnë tëpamundurën duke u rrezikuar seriozisht për të mbajtur flakët larg zonës së banuar... Drejt vatrës së zjarritkanë shkuar forca të panumërta zjarrfikëse dhe shumë automjete... Dëmet duket se janë të pariparueshmetek të mbjellat e banorëve të zonës. Sipas policisë shkaktarë të zjarrit janë çobanët. Marrë nga shtypi i ditës 77
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Kronikë kulturore. Teatër poetik me krijime të Nënë Terezës Shkodër / Kalaja e Rozafës në Shkodër ka qenë skena e aktivitetit të zhvilluar mbrëmjen esë mërkurës në qytetin e Shkodrës në përkujtim të 100-vjetorit të lindjes së Nënë Terezës. Në ambientet e kalasë së lashtë Teatri Kombëtar “me mbështetjen dhe nën kujdesin e kryeministrit Sali Berisha” prezantoi një teatër poetik me krijime të Nënë Terezës. Të pranishëm për të ndjekur këtë aktivitet kanë qenë dhe Kryetarja e Parlamentit Jozefina Topalli dhe ministri i Kulturës Ferdinand Xhaferaj. Krijime poetike të interpretuara nga aktorë të njohur të skenës shqiptare si Tinka Kurti, Margarita Xhepa, Ahmet Pasha etj, janë mirëpritur nga publiku i shumtë i pranishëm dje në mbrëmje. Kuarteti muzikor “Akustika” ekzekutoi këngët “Dua më shumë Shqipërinë”, këngë kishtare dhe dy këngë shkodrane. Personalitetet e pranishme në këtë aktivitet kanë vlerësuar figurën e Nënë Terezës dhe veprën që ka lartësuar emrin e saj. Përpara këtij aktiviteti, zonja e parë Teuta Topi ka vizituar shtëpinë muze ku ka jetuar familja e Nënë Terezës në Shkodër. Marrë nga shtypi i ditës Kronika rozë Xhenifer Lopez: “Dua të kem fëmijë të tjerë” Maks dhe Emë janë dy binjakët e Xhenifer dhe janë gjithçka për ta bërë atë të lumtur. Diva e muzikës dhe filmit mendon sërish për të pasur fëmijë të tjerë edhe pse nuk kanë kaluar ende dy vjet nga lindja e dy binjakëve. Ajo për të cilën mendon vazhdimisht është të zgjeruarit e familjes. “Dëshiroj të kem fëmijë të tjerë – ka thënë Lopez. Në jetë nuk mund të planifikosh gjithçka, asnjëherë nuk i dihet”. Xheniferi, 40 vjeçe, është munduar për të pasur shtatzëninë e parë. Zëra thonë se këngëtarja ka marrë kura për të bërë fekondim. Por ajo ka mohuar çdo gjë duke pohuar se mbi çdo gjë tjetër do të donte fëmijë të tjerë. Sa më shpejt madje. Marrë nga shtypi i ditës Kronika gjyqësore Shtyhet për të enjten seanca gjyqësore ndaj Albin Kurtit Tërhequr më 13 Prill 2010. Është shtyrë për të enjten në orën 11:00, seanca gjyqësore ndaj liderit të Lëvizjes “Vetëvendosje”, Albin Kurti. Një vendim i tillë ka ardhur pas kërkesës së avokatit mbrojtës Avni Gjakova, për së paku dy ditë kohë për ta lexuar lëndën në tërësi. Gjakova, është caktuar sot në këtë detyrë. Avokati Gjakova në fillim të seancës ka propozuar që të ndërrohet përbërja e trupit gjykues. Sipas tij përbërja e trupit gjykues nga gjyqtarë vendës, mbase do të mund të sillte Albin Kurtin në seancë. Marrë nga shtypi kosovar KRONIKA E ZEZË Bulqizë Kapet me 20 tonë mineral kromi pa dokumente, ndalohet një 46-vjeçar. Dyshohet se sasia e bllokuar e mineralit është vjedhur nga subjektet private të palicencuara për shfrytëzim kromi në minierën e Bulqizës. Burimet e policisë së Bulqizës bëjnë të ditur se ka nisur procedimi penal për X. Y., 46 vjeç, nga qyteti i Bulqizës, për veprën penale “të vjedhjes” parashikuar nga neni 134/1 i Kodit Penal. Burime nga policia saktësojnë se gjatë një kontrolli të ushtruar në banesën e 46-vjeçarit iu gjetën dhe sekuestruan në cilësinë e provës material 20 tonë krom, për të cilin nuk kishte asnjë dokument justifikues. Dyshohet se ai e ka vjedhur sasinë e mineralit te subjektet private të licencuara për shfrytëzim kromi në Minierën e Bulqizës. Marrë nga shtypi i ditës78
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Konceptet kryesore: kronika, kronika subjektive, kronika objektive, stili i kronikës, struktura e kronikës.Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Pyetje përgjigje Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim dhe pyetje Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Diagrami i Venit Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheParashikimi. Pyetje përgjigje, diskutim i lirë Mësuesi/ja e nis mësimin duke u shpërndarë nxënësve dy lloje tekstesh: një kronikë subjektive dhe një objektive. (Mësuesi/ja mund të shfrytëzojë tekstin e kronikës në librin e nxënësit dhe kronikat e dhëna në rubrikën materiale dhe mjete mësimore). Për të identifikuar llojin e kronikës drejtohen pyetje të tilla: - Ç’lloj tekstesh janë? - Ç’bëjnë këto lloj tekstesh? - Çfarë rrëfejnë? - Si i rrëfejnë? Me përgjigjet e nxënësve ndërtohet grafiku harta e mendjes, ku përmblidhen disa nga veçoritë e kronikës. tekst rrëfyes joletrar jep fakte nga realiteti fakte janë me interes për lexuesin objektive/subjektive renditen kronologjikisht Kronika fakte të hollësishme u jep përgjigje pyetjeve: Kush, çfarë, ku, kur, pse Mësuesi/ja përqendron vëmendjen tek pohimi: “ Paraqet fakte që mund të jenë më interes për lexuesin.” - A mund të identifikoni lloje të ndryshme faktesh (ngjarjesh) që i interesojnë lexuesit? - Ngjarje me karakter të përgjithshëm: kronika e bardhë. - Ngjarje që trajtojnë aspekte kriminale të shoqërisë: kronika e zezë. - Ngjarje nga jeta personale e personave të rëndësishëm: kronika rozë. - Ngjarje nga proceset gjyqësore: kronika gjyqësore. - A mund të identifikoni në kronikat që ju keni sjellë elemente të tillë?Ndërtimi i njohurive. Lexim dhe pyetje. Është një veprimtari ku nxënësit punojnë në dyshe. Nxënësit lexojnë me radhë pjesë të caktuara të mësimit dhe shkruajnë anash tekstit çështjet (faktet, konceptet) kryesore. Pasi mbaron së lexuari nxënësi i parë, i dyti i bën pyetje rreth tekstit. Pyetjet i shënojnë në skeda letre dhe ,nëse nxënësi i dytë bie dakord me përgjigjen, e shkruajnë atë në skedën e pyetjes. Pas kësaj shkëmbehen rolet. 79
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të punojnë në dyshe me materialin e librit duke përdorur strategjinë lexim dhe pyetje. Mësuesi/ja shënon në tabelë faktet a të dhënat kryesore. Informacioni në kronikën me titull ”Dy të rinj në mes të detit” është i ndërtuar mbi pesë pyetjet, mbi të cilat ndërtohet çdo artikull: Kush (dy të rinj) Çfarë (dy të rinj kanë bërë shëtitje në det me motor uji) Ku (në Vlorë.) Kur (një pasdite) Pse (donin të eksploronin gadishullin e Karaburunit…) - Çfarë strukture ka kronika? Struktura e kësaj kronike është ndërtuar në mënyrë kronologjike. Faktet jepen sipas rrjedhës në të cilën kanë ndodhur në të vërtetë. - Çfarë lloj kronike është? Është një kronikë objektive ku theksohen vetëm faktet pa dhënë opinione individuale. Kanë zgjedhur të bëjnë xhiro me motor uji. Kanë mbetur në mes të detit. Motori nuk kishte karburant. Janë munduar ta afrojnë motorin afër bregut. Rrymat i kanë tërhequr në thellësi. Dy orë më pas kanë mundur të zbarkojnë në “Gjirin e Dafinës” Kanë parë një gomone… - Ç’veçori gramatikore e karakterizojnë? Kronika është e ndërtuar kryesisht me fjali të përbëra me marrëdhënie nënrenditëse, ku mbizotërojnë fjalitë me pjesë të nënrenditura kohore, shkakore e ftilluese. • Kanë zgjedhur/ që të bëjnë xhiro me motor uji,/ teksa kanë menduar/ që gjatë këtij udhëtimi në det të shohin edhe gadishullin e Karaburunit.( fjali e përbëra me katër pjesë, me marrëdhënie nënrenditëse ftilluese (kundrinore) dhe shkakore) • Fjali e përzier, me marrëdhënie nënrenditëse dhe bashkërenditëse: Rreth orës 18:oo ata kanë parë një gomone me turistë (pj. e pavarur) dhe u kanë bërë shenjë (pj. kryesore) që të afrohen dhe t’i marrin me vete (dy pjesë të nënrenditura qëllimore që janë të bashkërenditura me njëra-tjetrën). Pj. e pavarur Pj. kryesore Pj.n. qëllimore Pj.n. qëllimore Foljet janë kryesisht në kohën e kryer të thjeshtë: kanë zgjedhur, kanë menduar, kanë mbetur, ka qenë, kanë qëndruar, ka kaluar, kanë parë, ka nisur, janë mundur etj. Përdorimi i mbiemrave në këtë tekst nuk është i rrallë: e rrezikshme, e vogël, gjyqësore80
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Titulli ndërtohet me fjali emërore: Dy të rinj në mes të detit Leksiku i përdorur është ai i ligjërimit bisedor me fjalë të zgjedhura nga ai libror, të cilat vihen në thonjëza: “eksplorojnë”,”zbarkojnë”. Pasi nxënësit punojnë në dyshe, identifikojnë së bashku me mësuesin këto veçori.Përforcimi. Diagram i Venit. Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve ta përqendrojnë vëmendjen edhe një herë te e njëjta kronikë, e cila një herë është dhënë si kronikë objektive dhe një herë si subjektive. U kërkon të evidentojnë në dyshe dallimet mes këtyre dy kronikave Faktet tregohen faktet tregohen: në mënyrë: -të shoqëruara me opinionin objektive - të saktë e atij që shkruan; subjektive - të përmbledhur -ka qëndrim subjektiv - objektive -faktet janë zmadhuar Mbizotëron fakti Në fund të orës së mësimit mësuesi bën konkluzionet e orës dhe vlerëson me notë. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 6, faqe 60 Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të vëzhgojë kronikën nga ana grafike (të dallojë llojin e shkrimeve të titujve, 18. Teksti vendosjen e materialit në shtylla dhe llojin e shkrimit, fotot dhe mjetet ilustrative) - të dallojë informacionet që u përgjigjen pesë pyetjet bazë të shkrimit;rrëfyes joletrar - të analizojë veçoritë e gjuhës së një kronike; Kronika - të shkruajë një kronikë. (ora II) Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme artikujsh gazetash, kronikash, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: kronikë, kronikë subjektive, kronikë objektive, stili i kronikës, struktura e kronikës.Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijim i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënit me këmbime Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe 81
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” ZHVILLIMI I MËSIMIT Është një teknikë në të cilën nxënësit punojnë në dyshe për të Parashikimi. Përvijimi i të menduarit rikujtuar njohuritë duke u mbështetur në pyetje të ndryshme. Nxënësit punojnë duke bërë skica, shigjeta, kuti,rrathë etj. Me anë të kësaj teknike ata dallojnë dhe organizojnë konceptet kryesore dhe lidhjet që ekzistojnë midis tyre. Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësit kanë sjellë në klasë lloje të ndryshme kronikash. Diskutojnë së bashku rreth llojeve të tyre. Më pas mësuesi/ja ripërsërit disa nga njohuritë e marra prej nxënësve për kronikën. Në tabelë ndërtohet skema nga një dyshe nxënësish dhe ky proces ndiqet nga nxënësit e tjerë, të cilët mund të bëjnë plotësimet e nevojshme. Ndërtimi i njohurive. Të nxënit me këmbime Mësuesi/ja e ndan klasën në grupe bazë prej pesë vetash. Më pas nxënësit ndahen në grupe ekspertësh dhe punojnë përkatësisht: Grupi I - Ushtrimi 1 a) Kush – një avion i linjës Spain air me 172 persona në bord. Çfarë – është përplasur me fundin e pistës së aeroportit të Madridit. Nga ky incident kanë mbetur të vdekur në vend të paktën 153 veta. Ku – në aeroportin e Madridit. Kur- rreth dy orë më parë. Pse – sepse ka pësuar një defekt, sapo kishte arritur shpejtësinë për t’u ngritur në ajër. b) Kush -një tërmet i fuqishëm Çfarë – tronditi, shkaktoi dëme të vogla materiale, Ku – në Gjoricë të Dibrës, në verilindje të Shqipërisë Kur – pak para mesnatës, në orën 23 e 49 minuta Pse - Në tekstin e parë janë përdorur rregullat për ndërtimin e kronikës. Grupi II - Ushtrimi 2 1. Faktet renditen sipas rendit kronologjik: - Rreth dy orë më parë një avion i linjës Spain... - Menjëherë në vendngjarje kanë mbërritur ekipet mjekësore...nxjerra e viktimave dhe shpëtimi i të mbijetuarve... - Burimet policore japin të dhënat e para... - Burimet zyrtare japin versionin për ngjarjen - Kryqi i Kuq jep të dhëna për dëmtimin e mjedisit dhe sugjeron masat - Gazetarët kanë raportuar për gatishmërinë e ambulancëve 2. Tregohen me saktësi vendi, koha dhe çfarë ka ndodhur (informacioni u përgjigjet të gjitha pyetjeve bazë të kronikës). 3. Faktet jepen me saktësi pa u ngatërruar me opinionet: (dy paragrafët e parë) 4. Opinionet jepen në ligjëratë të drejtë, ku përsëriten fjalët që kanë thënë burimet zyrtare. 5. Stili bisedor 6. Mjetet gjuhësore82
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” a. morfologjike: - përdorimi i foljeve kryesisht në kohën e kryer: kanë mbetur, kanë mbërritur,kanë filluar, kanë qenë, është shpërndarë, kanë bërë, ka nxjerrë etj.; - përdorimi i kufizuar i mbiemrave kryesisht mbiemra marrëdhëniorë: e deklaruar, zyrtare, mjekësore, policore, përfundimtare, i kuq, e ndotur, të bardha etj. b. sintaksore: a. përdorimi i fjali të thjeshta të zgjeruara: Nga ky incident kanë mbetur të vdekur në vend 153 veta. Të paktën kjo është shifra e deklaruar në mënyrë zyrtare nga autoritete spanjolle. b. Fjali të përbëra me pak pjesë, me marrëdhënie nënrenditëse dhe bashkërenditëse: - Menjëherë pas aksidentit në vendin e ngjarjes kanë mbërritur ekipet mjekësore,/ tëcilat kanë filluar nga puna për nxjerrjen e viktimave dhe për shpëtimin e të plagosurve tëmbetur nën rrënojat e avionit (Fjali e përbërë me dy pjesë me nënrenditje përcaktore) Pj. kryesore Pj.n. përcaktore - Burimet policore spanjolle kanë bërë me dije për mediet/ se numri i të vdekurveështë 153, /por mendohet/ se nuk do të jetë shifra përfundimtare.(Fjali e përbërë mekatër pjesë e përzier – pjesa I –kryesore, pjesa II e nënrenditur ftilluese, pjesa III ebashkërenditur kundërshtore, pjesa IV e nënrenditur ftilluese.) Pj. kryesore Pj. kryesore Pj.n. ftilluese Pj.n. ftilluese Përdorimi i ligjëratës së drejtë “ Aksidenti në fjalë ndodhi me aeroplanin 5022, i cili sapo kishte arritur shpejtësinëpër t’u ngritur në ajër ka pësuar një defekt, që më pas e ka nxjerrë menjëherë jashtëpiste” - thanë burime zyrtare. Edhe në tekstin e dytë janë përdorur rregullat për ndërtimin e kronikës. 1. Faktet renditen sipas rendit kronologjik: - Një tërmet i fuqishëm tronditi mbrëmë pak para mesnatës Shqipërinë,. - Sipas shërbimit sizmologjik shqiptar, tërmeti është regjistruar në orën 23 e 49 dhegoditja ka qenë 5.4 gradë të shkallës Rihter..... - Lëkundjet janë ndier dhe në kryeqytet - Tërmeti ka shkaktuar dëme të vogla - Autoritetet kanë njoftuar shembjen e vetëm dy shtëpive etj. 2. Tregohen me saktësi vendi, koha dhe çfarë ka ndodhur (informacioni u përgjigjettë gjitha pyetjeve bazë të kronikës, me përjashtim të pyetjes pse). 3. Faktet jepen me saktësi dhe për këtë referohet burimi (shërbimi sizmologjik): 4. Nuk ka të dhëna për opinione, por citohen burime zyrtare, si autoritetet vendore. 5. Përdoret ligjërimi bisedor. 6. Mjetet gjuhësore a. morfologjike: - përdorimi i foljeve kryesisht në kohën e kryer: kanë qenë, kanë njoftuar, kanëkonfirmuar, ka zgjatur, janë përfshirë etj.; - përdorimi i kufizuar i mbiemrave: sizmiologjik, i fuqishëm, të para, të vogla, të gjatë etj. 83
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” b. sintaksore: 1. përdorimi i fjali të thjeshta të zgjeruara: - Lëkundjet janë ndier të fuqishme dhe në kryeqytet. Sipas të dhënave të para, tërmeti ka shkaktuar disa dëme të vogla materiale. 2. Fjali të përbëra me pak pjesë, me marrëdhënie nënrenditëse dhe bashkërenditëse: - Sipas shërbimit sizmologjik shqiptar, tërmeti është regjistruar në orën 23 e 49 minuta/ dhe goditja ka qenë 5.4 gradë të shkallës Rihter me intensitet 7 ballë në epiqendrën e tij,/ që ka qenë në fshatin Gjoricë...(Fjali e përbërë me tri pjesë, përzier, me bashkërenditje dhe nënrenditje përcaktore) Pj. e pavarur Pj. kryesore Pj.n. përcaktore - Autoritetet vendore kanë konfirmuar,megjithatë,/ se banorët e fshatrave pranë epiqendrës janë përfshirë nga paniku/ dhe për një kohë të gjatë pas tij kanë qëndruar jashtë banesave të tyre, për shkak të frikës së përsëritjes së tërmetit /duke qenë se në disa prej shtëpive ka pasur krisje të mureve.(Fjali e përbërë me katër pjesë e përzier – pjesa I –kryesore, pjesa II e nënrenditur ftilluese, pjesa III e bashkërenditur kundërshtore, pjesa IV e nënrenditur ftilluese.) Pj. kryesore Pj. kryesore Pj.n. ftilluese Pj.n. shkakore Grupi III- Ushtrimi 3 Lexuesi ka interes sepse ka të bëjë me çështje që përfshijnë jetën e shumë njerëzve etj. Grupi IV – Ushtrimi 4 Nënvizoni foljet në të dy tekstet dhe përcaktoni kohën dhe mënyrën. Argumentoni përdorimin e tyre. Foljet përdoren kryesisht në mënyrën dëftore dhe në kohën e kryer. Mënyra dëftore e tregon veprimin të sigurt, që ndodh vërtet, kurse koha e kryer tregon se veprimet kanë ndodhur (janë realizuar plotësisht). Të dy ngjarjet e kronikave tregojnë një veprim të përfunduar. Nxënësit mund të zgjedhin nga katër fjalë për çdo klasë dhe të bëjnë analizën e tyre. P.sh.: Emra: aksident- emër i përgjithshëm, n. njëjës, gj. mashkullore, konkret, trajta e pashquar, r. emërore, lakimi I, të Madridit - emër i përveçëm, n. njëjës, gj. mashkullore, konkret, trajta e shquar, r. gjinore, lakimi I, puna - emër i përgjithshëm, n. njëjës, gj. femërore, abstrakt, trajta e shquar, r. emërore, me parafjalë, lakimi III,84
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” e viktimave - emër i përgjithshëm, n. shumës, gj. femërore, konkret, trajta e shquar, r. gjinore,, lakimi III. Mbiemra: (shifra) e deklaruar – mbiemër i nyjshëm, n. njëjës, gj. femërore, r. emërore (nga autoritetet) spanjolle – mbiemër i panyjshëm, n. shumës, gj. femërore, r. emërore (shifra) përfundimtare– mbiemër i panyjshëm, n. njëjës, gj. femërore, r. emërore (re) të bardha – mbiemër i nyjshëm, n. shumës, gj. femërore, r. emërore, shkalla pohore Grupi V- Ushtrimi 5 Fjalët kyç të tekstit I Avion, aksident, ajror, Madrid, 153 viktima, të plagosur, ekipe mjekësore, burime policore, burime zyrtare, defekt, re tymi, sirenat e autoambulancave Fjalët kyç të tekstit II Shqipëri, tërmet, mesnatë, 5.4 shkallë Rihter, 7 ballë, epiqendër, Gjoricë e Dibrës, dëme materiale, s’ka viktima, Përforcimi. Shkrim i shpejtë. Mësuesi/ja e ndan klasën në tri grupe. Secili prej tyre duhet të shkruajë një kronikë në bazë të temave a) Kronikë e bardhë. Një ngjarje me karakter të përgjithshëm, si p.sh., një veprimtari shkollore (Kampionati i atletikës të shkollave të mesme, Fituesi i olimpiadës së matematikës Koncert bamirësie i organizuar nga këngëtarët shqiptarë në Ditën ndërkombëtare të fëmijëve etj.) b) Kronikë e zezë. Një aksident automobilistik c) Kronikë gjyqësore. d) Kronikë rozë. Paparaci në gjurmë të vipave. Nxënësit punojnë në mënyrë të pavarur për të shkruar nja kronikë duke u mbështetur në të dhënat e ushtrimit 8. Në fund të orës së mësimit mësuesi bën konkluzionet e orës dhe vlerëson me notë. Detyrë shtëpie: a) ushtrimi 7 faqe 60 b) parapërgatitje: sillni në klasë kronika të ndryshme historike ( për këtë detyrë mësuesi mund ta ndajë klasën në 6 grupe me nga pesë nxënës, dhe çdo grup duhet të sjellë një kronikë historikeNxënësit në grup duhet të evidentojnë veçoritë e kronikës historike. 85
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të identifikojë llojin e kronikës historike. 19. Teksti a. Të dallojë elementet përbërëse të kronikës historike; rrëfyes b. të analizojë elementet rrëfyese në një kronikë historike; c. ta analizojë kronikën nga ana gjuhësore; joletrar. d. të shkruajë një kronikë historike. Kronika Materialet dhe mjetet mësimore historike Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme gazetash, kronikash historike, shkumësa me ngjyra, tabela. Model kronike historike Herbert Tan Për nji Konkordat në Shqipni (Me qëllimin e rregullimit të marrëdhënieve në mes Kishës Katolike dhe mbretërisë shqiptare, në fillim të viteve 30-të, Arqipeshkëvi i Shkodrës Monsinjor Mjeda filloi bisedimet me Vatikanin, për arritjen e një Konkordati (marrëveshjeje), i ngarkuar nga qeveria shqiptare. Materiali që po paraqesim më poshtë kërkon të ndriçojë marrëdhëniet e së drejtës kishtare në Shqipëri deri në këtë periudhë. Ardhja e komunizmit u shoqërua me dhunimin e të gjitha të drejtave të mëparshme që mbronin Kishën Katolike në Shqipëri. Për arsyen e mësipërme ekziston një vakuum i madh ligjor edhe në aspektin e mësipërm. Nëpërmjet këtij artikulli kërkojmë të vëmë në dukje se çdo raport i komuniteteve fetare me shtetin duhet të mbështetet në institucione të përcaktuara qartë ligjërisht. Hapi i parë ku duhet të mbështetet një marrëveshje e tillë duhet të jetë kushtetuta stabile e shtetit, e cila përbën garantin e parë për fillimin e bisedimeve për një konkordat. Një prej pyetjeve që anëtarët e një komuniteti do të duhet t’i bëjnë vetes në një rast referendar konstitucional është se, sa një projekt-kushtetutë mbron të drejtat e aspiratat e komunitetit, të drejtat e barabarta demokratike brenda bashkësisë shtetërore? Në këtë drejtim, a përbën Kushtetuta garantin e parë për mbrojtjen e drejtave të popullit tim në përgjithësi? (Phoenix) ….Shumë herët ka arritur Krishterimi të zërë vend në Shqipëri. Ka të dhëna se që në kohën e Apostujve është predikuar në Lezhë. Megjithatë, kryesisht prej Jugut, prej Epirit dhe Maqedonisë, mori rrugë Krishterimi në Shqipëri. Ipeshkvia e Prizrenit ishte që në vitin 518 një konkurruese e Selanikut, ndërsa Shkodra shënohet që në vitin 387 si Arqipeshkvi. Gjatë emigrimit të popujve (avarëve), krishterimi në Shqipëri pati humbje të rënda. Leo Isauri ia kaloi në vitin 740 Shqipërinë e krishterë Patriarkut të Kostandinopojës. Kështu u përfshi edhe Shqipëria në ndarjen e madhe. Në shekullin XII dhe XIV u kërkua me forcë shkëputja e katolikëve të ritit Bizantin nga Roma. Nën drejtimin e Heroit Kombëtar Shqiptar, Gjergj Kastriotit, të quajtur Skanderbeg (1404-1468), Kisha Katolike Shqiptare arriti fuqizimin dhe lulëzimin e saj më të madh që ishte njohur ndonjëherë. Nën drejtimin e tij u arrit të ngriheshin më shumë se 20 Ipeshkvi. Mbas vdekjes së Skanderbegut, e sidomos mbas pushtimit të Tivarit (Antivari 1521), vendi ra nën pushtimin turk. Që me këtë pushtim katolicizmi shqiptar filloi të pësonte humbje të mëdha. Besnikët e Kishës u detyruan të fshihen në malet e Veriut, si Shkodër, Pejë, Gjakovë, Prizren etj. Nën mbrojtjen e fuqive europerëndimore, sidomos Francës, katolikët filluan të popullonin qytetet. Por, për sa i përket86
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” veprimtarisë fetare, çdo aktivitet i kishës ishte i ndaluar. Për shekuj me radhë nuk u dëgjua më kumbimi i kambanave. Që atëherë u shfaq një fenomen shumë interesant në jetën e Kishës Katolike: meshtarët shqiptarë thuajse deri në shekullin XIX, mbajtën të veshur kostum popullor. Në këtë situatë ndrydhëse jetoi Kisha Katolike Shqiptare thuajse tre shekuj me radhë. Fillimi i revoltave për liri në shekullin XVIII, të frymëzuara prej Kishës dha frytet e saj vetëm në shekullin XIX. Franca, Italia dhe sidomos Austria u bënë mbështetëset kryesore të katolicizmit shqiptar. Që nga viti 1848 Austria financoi rregullisht Kishën Katolike thuajse në të gjitha drejtimet. Nën mbrojtjen e shteteve të lartpërmendura, Kisha Katolike arriti të merrte formë dhe i shkëputi shumë privilegje qeverisë turke, të cilat i ruajti deri me lirimin e vendit në vitin 1912. Kështu mund të përmendet një fuqi Juridike (pro foro externo) mbi besimtarët katolikë. Kleri katolik gëzoi një mbrojtje të sferës private ku hapësira brenda mureve të kishës gëzoi një lloj paprekshmërie. Besimtarët katolikë arritën, falë kishës, të përjashtoheshin prej ushtrisë e sidomos të arrinin mospagimin e taksave, lirinë tregtare etj. Në sferën e kulturës u arrit që katolikët shqiptarë të gëzonin të drejtën e shkollave, mbledhjeve publike dhe publikimin e librave, revistave etj…. Përktheu nga gjermanishtja Gjergj Kola http://www.dardania.com/phoenixKonceptet kryesore: kronika historike, tekst narrativ, struktura e kronikës.Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Shkëmbe një problem Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim dhe pyetje Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheParashikimi. Shkëmbe një problem Është një veprimtari bashkëpunuese që kërkon nga nxënësit të gjejnë çështje të rëndësishme në një temë studimi dhe pastaj të formulojnë për të një problem që duhet ta zgjidhë një grup tjetër. Kjo metodë i mëson nxënësit të identifikojnë a njëjtësojnë një çështje të rëndësishme në lëndën mësimore, të formulojnë probleme për ato çështje dhe të ndërveprojnë me të tjerët. Mësimi nis me detyrën e shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të sjellin në klasë kronika të ndryshme historike. Ata janë ndarë në 6 grupe me nga pesë nxënës. Mësuesi/ja vë përballë njëri-tjetrit grupet dy e nga dy. Grupet e nxënësve shkëmbejnë me njëri-tjetrin nga një tekst, të cilin ata mendojnë se është kronikë. Grupit kundërshtar i duhet të evidentojë ato elemente, të cilat e klasifikojnë si të tillë. Me qëllim që në këtë etapë të mësimit të përfshihen të gjithë nxënësit (edhe ata që nuk lexojnë shumë) mësuesi/ja mund të përgatisë në një tabelë letre elemente që i drejtojnë nxënësit në veçoritë që i identifikojnë tekstet e dhëna, si kronika historike: Kronika historike tekst narrativ (pse? sepse rrëfen) Ose: Çdo të thotë tekst narrativ? (Përgjigjja që mund t’i lind në mendje nxënësit është që rrëfen) 87
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Veçoritë e kronikës Themelimi i Katedrales së Shkodrës Qëllimi i kronikës Rreth themelimit të Kishës së Madhe goja e popullit ka ruejtë disa ngjarje e thanie, të cilat disa po i rreshtoi këtu: Koha Ditën e shtimjes së themeleve, populli i pafarë kishte ardhë Vendet nga të gjitha anët e krahinat e Shqipnisë dhe qyteti mbanë kishte marrë pamjen e një kremtimi të jashtëzakonshëm: burra, gra, pleq e plaka, djem e Fakt subjektiv vajza të vogla, fshatarë e malësorë, pasanikë e të vorfën kishin zanë vend në oborrin e Palok Krandes te ara e Marin Gjonej, i cili e dhuroi tokën ku do të ndërtohej kisha. Fakte objektive Difton historiani françeskan Atë Marin Sirdani, që kishte ndie prej të vjetrish, se firmani i lejes nga Sulltani për ndërtimin e kishës, kishte ardhë qysh në vitin 1851, por duket se për arsye të mbledhjes së të hollavet u shtye deri ditën e 7 Personazhet prillit 1858. Si u vu kryqi aty ku sot asht lteri i madh, dhe u ngulën piketat, lexoi firmanin e Sulltanit (dekretin), u bekue guri i parë i themelit nga Imzot Topich dhe Fakte objektive u çelën themelet. Ndodheshin pranë në ceremoni: Dom Ejëll Radoja, famullitar i qytetit me ndihmësat Dom Ejëll Tanushi, Dom Mëhill Maraçi, Dom Zef Paci (Shestani), Dom Simon Berisha, Hafiz Daut Efendi Boriçi, trupi konsullor i akredituem ipeshkvijt e dioqezave sufragane, kleri shekullar e rregulltar, xhakojt e seminarit dioqezan, parsia e popull. Sendekomini (arkëtari i financës së qarkut) vilajetit, shprazi 700 lira turke florini prej një çinije shkrue në savat e mbulue me shami mëndafshi me topa ari dhuratë e Sulltanit për ndërtimin e katedrales. Papa i Lumi Piu IX me anën e Imzot Topich, dërgoi 1000 skuda, ndihmë për godinë e kishës dhe në vitin 1861 e naltoi Kishën e Madhe Metropoli. Guri i themelit u shti së pari në skaj të kishës, aty ku sot shifet i murosun një gurë trekandësh me një sy (syni i Zotit) me fjalët të gdhenduna italisht “Dio vede tutto” (Zoti shef gjithçka). Gratë hoqën sendet e arit nga fyti dhe i lëshuene në themele. Kisha e Madhe asht e gjatë m.73,50 (deri te balaustra 50m) e gjanë 40 metra dhe e naltë 23,50m. Tregohet se Dom Ejëll Radoja kishte llogaritë madhësinë për 4.000 vetë sa mund të rrijshin ndejë kambëkryq, por në kambë mund të rrijnë edhe 6.000 vetë, dhe tue mbushë çdo skutë arrijnë 7.000 besimtarë. Puna nisi me vrull të madh dhe për çdo të dielle, mblidheshin burra, të rij e fëmijë me bartë gur, tulla, me ba gëlqere, me njitë material nder skela në mënyrë që për një javë të mos mungojnë ustallarët. U pat vendosë që secila shtëpi të dërgonte nga një djalë falas me punue për 6 muej rresht, ndër të cilët qe Gjokë Muzhani që asokohe ishte 15-16-vjeçar. Gjatë punimeve dy herë rresht u pat shembë gunga e kishës derisa erdhi nga jashtë (me sa duket një konstruktor) një inxhinier i cili e kreu sikurse sot asht. Pasi punojnë për 10 minuta të pavarur grupet japin përgjigjet e tyre. Mësuesi dëgjon përgjigjet, i vlerëson ato dhe shënon ato elemente që kanë nevojë për t’u saktësuar në përgjigjet e nxënësve. Model përgjigje Vendet- Shkodër Koha- vitet 1858-1861 Ditën e shtimjes së themeleve, personazhet, -, Avdi Pasha, Valiu i Shkodres, Imzot Topich, Dom Ejëll Radoja, famullitar i qytetit me ndihmësat Dom Ejëll Tanushi, Dom Mëhill Maraçi, Dom Zef Paci (Shestani), Dom Simon Berisha, Hafiz Daut Efendi Boriçi, trupi konsullor i akredituem ipeshkvijt e dioqezave sufragane, kleri shekullar e rregulltar, xhakojt e seminarit dioqezan, parsia e popull.88
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” faktet, - populli i pafarë kishte ardhë nga të gjitha anët e krahinat e Shqipnisë, firmani i lejes nga Sulltani për ndertimin e kishës, kishte ardhë qysh në vitin 1851, u vu kryqi aty ku sot asht lteri i madh, dhe u ngulën piketat, lexoi firmanin e Sulltanit (dekretin), u bekue guri i parë i themelit nga Imzot Topich dhe u çelën themelet. Sendekomini (arkëtari i financës së qarkut) vilajetit, shprazi 700 lira turke florini prej një çinije shkrue në savat e mbulue me shami mëndafshi me topa ari dhuratë e Sulltanit për ndërtimin e katedrales. Papa i Lumi Piu IX me anën e Imzot Topich, dërgoi 1000 skuda, ndihmë për godinë e kishës dhe në vitin 1861 e naltoi Kishën e Madhe Metropoli……… Kisha e Madhe asht e gjatë m.73,50 (deri te balaustra 50m) e gjanë 40 metra dhe e naltë 23,50m.etj pjesët subjektive- qyteti mbanë kishte marrë pamjen e një kremtimi të jashtëzakonshëm: qëllimi i tregimit- të informojë lexuesin Shënim: Nëse jo të gjithë nxënësit kanë sjellë tekste të kronikave historike mësuesi mund t’u japë nga një model.Ndërtimi i njohurive. Lexim dhe pyetje. Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja e ndan klasën në dyshe dhe u kërkon të punojnë me tekstin e ushtrimit 1. Nxënësit, pasi ta kenë lexuar tekstin në dyshe, duhet t’i përgjigjen pyetjes: - Pse është tekst narrativ? Është tekst narrativ, sepse rrëfen për ngjarje, njerëz, data, vende. - Pse është kronikë historike? Nxënësit analizojnë elementet e kronikës historike, si: vendi, koha, personazhet, faktet, pjesët objektive/subjektive, qëllimi i tregimit. Model përgjigje - Vendi- Shqipëria - Koha –mesi i shek XVI - Personazhet -......shqiptarët??? - Fakte objektive- vendi ka 100 vjet që ndodhet nën sundimin otoman. Pas luftërash të përgjakshme muret e qyteteve janë shembur, shumë katunde janë djegur Qytetet kanë marrë pamjen e kasabave të Orientit,... ngrihen minaret e xhamive, shumë familje janë shkulur... katolicizmi ishte në tërheqje, sepse.....akoma edhe në vitin 1660 himarjotët në një shkresë...... Humanizmi përveçse përtëriti gjithë jetën mendore të Italisë, u bë edhe një kthesë për Evropën. Një epokë të re në fushën mendore kish hapur më anë tjetër shtypi me shkronja të lëvizshme që shpiku më 1440 Gutenbergu..... - Fakte subjektive- pas luftërash të përgjakshme, muret e qytetit janë shembur, shumë katunde janë djegur, shumë... familje janë shkulur e kanë marrë arratinë..... dhe kjo herezi mori dhenë në shekujt e mëpastajmë me krahina të tëra kjo rrymë që u ndie në gjithë Evropën nuk mund të mos jetë ndier edhe në anët tona....... - Qëllimi i rrëfimit – është jo vetëm të informojë, por edhe të bindë lexuesin për atë që rrëfen. - Model zgjidhjeje e Ushtrimit 3: Analizojeni tekstin nga ana gjuhësore - Leksiku –fjalët që përdor autori lidhen me fusha të caktuara të veprimtarisë shoqërore: - a. Kur rrëfen për pushtimin turk, përdor fjalë turke: osman, kasaba, xhami, minare, Orient’ - b. Kur rrëfen për fatin e fesë katolike, përdoren fjalë nga fusha teologjike: katolicizëm, fe kristiane, islam, herezi, misionar, kleri, kurja romake, libra të liturgjisë, kardinalë, priftërinj, breviarë, oficet...; reformë, kundërreformë; 89
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” - c. Kur rrëfen për humanizmin dhe kthesën që pësoi Evropa, përdoren fjalë nga fusha e kulturës: humanizmi, jeta qytetare, kultura laike, ngjallje e letërsisë, formim kulturor, shkrimtarë, shtypi, shtypshkronja, libri, lëvizje letrare, shkrime, shtypshkrime, dorëshkrime etj. Struktura sintaksore: a. fjali të thjeshta të zgjeruara: Jemi në mesin e shek. XVI. Folja është në kohën e tashme, që quhet edhe e tashmja historike. Autori për t’i afruar ngjarjet dhe për ta bërë rrëfimin sa më interesant, përdor në vend të kohës së kryer, kohën e tashme. b. Fjali të përbëra me marrëdhënie nënrenditëse, bashkërenditëse e të përziera: Vendi ka gati 100 vjet/ që gjendet nën sundimin e osmanëve. Foljet janë në kohën e tashme. (Fjali e përbërë me dy pjesë me marrëdhënie nënrenditëse përcaktore.) Misionarët e vizitorët/ që dërgon Vatikani në këtë anë në shekujt XVII e XVIII, përshkruajnë me ngjyra të gjalla më një anë të shkuarit tatëpjetë të fesë kristiane, më anë tjetër padijen e klerit, po edhe të lënët e këtyre provincave pas dore nga ana e kurjes romake, ndër të tjera edhe mungesën e librave të liturgjisë./ (Fjali e përbërë me dy pjesë me marrëdhënie nënrenditëse përcaktore.) Përforcimi. Shkrim i shpejtë Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve të shkruajnë një kronikë historike duke u mbështetur në informacionet që kanë gjetur ata vetë. U kërkohet nxënësve të vënë theksin në elementet e përmbajtjes së kronikës historike. Për të realizuar objektivin e të shkruarit të një kronike historike mësuesi/ja mund të ndjekë disa rrugë: a. t’u sugjerojë nxënësve 2-3 orë më parë të mbledhin informacion rreth një teme të caktuar, b. t’u ofrojë vetë të dhëna që t’iu shërbejnë për të shkruar kronikën; c. mund të përdoret edhe vetë kronika e dhënë në libër, mbi bazën e së cilës nxënësit të marrin të dhënat dhe të rishkruajnë një kronikë origjinale; d. t’u sugjerojë të lexojnë vepra që përmbajnë informacion me karakter historik, mbi bazën e të cilave nxënësit të ndërtojnë kronikë historike. Shënim. Për realizimin e kësaj detyre mësuesi duhet të llogaritë kohën që nxënësit ta përfundojnë detyrën në klasë, dhe më pas u jepet si detyrë ta redaktojnë, plotësojnë dhe ta përfundojnë në shtëpi. Model kronike historike Duke u mbështetur në veprën Kujtimet e M. Frashërit, mbledhur nga nipi i tij (material i sugjeruar) nxënësit mund të marrin të dhënat që t’i përdorin për shkrimin e kronikës. Në vitin 1930, meqenëse kabineti Koço Kota kishte dhënë dorëheqjen, Zoti Pandeli Evangjeli u ngarkua të formonte kabinetin dhe Naltmadhnia e Tij Mbreti më propozoi dikasterin eMinistrisë së Ekonomisë Kombëatre, të cilën e pranova. Me të hyrë në këtë dikaster dëshirova që sistemin e punimit bujqësor ta zbatonin në të gjitha katundet e një qarku, i cili ishte qarku i Kavajës, sepse ky qark ka një fushë pjellore dhe kodrina të buta, ndodhej afër detit dhe mbi rrugën kryesore kombëtare që përshkon mesin e Shqipërisë. U zgjodhën agronomët më të mirë, shumë a pak të specializuar në degët e ndryshme të bujqësisë, në Kavajë u formua një zyrë teknike, me depo veglash, me uzinë meremetimi të këtyre veglave, me farëra të seleksionuara, me kafshë të mëdha racash, dhe çdo agronomi iu caktua një zonë e përbërë prej 4-5 katundesh, ku agronomi, pasi të studionte e të hetonte gjendjen bujqësore, blegtorale dhe klimatike të zonës, do të shtrëngonte popullsinë e katundeve për të zbatuar punimin intensiv, duke iu dhanë bujqve çka u mungonte, si vegël, farë, fidanë e të tjera. Meqenëse katundarët bujq kudo dhe kurdoherë janë konservatorë, një sistem i ri i detyrueshëm punimi u dukej i rëndë dhe, sipas mendësisë së tyre, nuk e përfytyronin90
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” dot që një njeri i kënduar, që s’kishte ngarë parmendën si katundari, ta dinte bujqësinë më mirë se ai. Por më vonë shpejt e kuptuan dobinë e këtij sistemi dhe kështu zyra teknike e Kavajës për gjithë ditën ishte plot me katundarë, të cilët kush kërkonte vegla të reja, kush farëra të seleksionuara, kush kafshë të racës për damazllëk, kush pyeste për sëmundjen e bimëve, kush për meremetimin e një vegle të prishur. Përveç kësaj, nën drejtimin e agronomëve u fillua edhe formimi i kooperativave midis katundarëve. Ky sistem kaq po dilte i përshtatshëm për Shqipërinë, saqë edhe banka kombëtare filloi t’u çelte kredi kolektive kooperative të katundarëve. Detyrë shtëpie. Parapërgatitje tema Autobigrafia. Sillni në klasë autobiografi të ndryshme. (mund të lexojnë Autobigrafia e Nolit). Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të identifikojë autobiografinë si lloj i tekstit rrëfyes joletrar. 20. Teksti a. Të dallojë elementet përbërëse të një teksti autobiografik; b. Të shpjegojë rastet e përdorimit të tij tekstit autobiografik; rrëfyes c. të dallojë veçoritë gjuhësore të një teksti autobiografik; joletrar. d. të shkruajë një tekst autobiografik.Autobiografia Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh autobiografike, shkumësa me ngjyra, tabela. Material plotësues Autobiografia e Naim Frashërit (aktor) janë autobiografia ndodhitë, kujtimet dhe dëshirat e jetës sime Naim Frashëri, i biri i Servetit, jam lindur në Leskovik më 15 gusht 1923. Origjinë bejlerësh. Në vitin 1912, kur pasuria na u dogj prej grekëve, babai hyri në punë me detyrën e tagrambledhësit. Prej kësaj kohe filloi jeta e vështirë për familjen time, por, megjithatë, gjendja shoqërore e tyre ka qenë prej qytetari të mesëm. Kjo gjendje vazhdoi edhe pas lindjes sime. Pas vdekjes së babait më 1937, konditat e jetës u vështirësuan, kështu që u detyrua motra të hynte në punë. Vëllai në këtë kohë punonte në Post-telegraf, me një rrogë shumë të vogël. Me këto kondita kam vazhduar deri pas çlirimit. Në janar të 1945, mbas një prove hyra në shkollën dramatike, që ishte krijuar nga Drejtoria e Kulturës Popullore. Prej asaj kohe u bëra aktor teatri, ku vazhdoj të jem edhe tani. Gjatë regjimit të Zogut dhe regjimit fashist kam qenë student. Edukata ime në atë kohë ka qenë ajo që merrej në shkollë, d.m.th. borgjeze. Kam kryer shtatë klasë të mesme. Në lëvizjen N.Ç.L mora pjesë. Hyra në radhët e RK (Rinia komuniste) në prill të 1941-shit. Në shkurt 1949, u propozova si kandidat i partisë dhe u pranova. Pjesëtarët e familjes kanë qenë të gjithë me luftën. Dy motrat kanë marrë pjesë në lëvizje, njëra partizane dhe tjetra e re komuniste. Të dyja sot janë kandidate të partisë. Nuk jam prekur nga reforma e pushtetit, sepse që prej vitit 1912 nuk kemi pasur asnjë pëllëmbë tokë dhe pasuri. Nuk kemi pasë tjetër veç rrogës së vogël të babait, më vonë atë të motrës dhe vëllait. Për punën time në teatër jam graduar në fund të 1947-ës, duke u bërë aktor i parë. Jam shpërblyer dy herë, kam marrë katër fletë-lavdërimi dhe me rastin e pesë-vjetorit të teatrit m’u dha nga Presidiumi i Kuvendit Popullor medalja e punës. Punën e aktorit e kam dashuruar që në kohën kur isha në shkollë. Nuk kisha guxim të shfaqja dëshirën time me shokët, se më tallnin, mora kurajo në vitin 1943, kur m’u dha një nga rolet kryesore në dramën “Vilhelm Tel”. Prej asaj kohe fillova të interesohem për teatrin dhe të pregatis shfaqje në lagje. Më 1944, u thirra në Priskë në grupin artistik. Aty pregatitëm një dramë, të cilën e ç´faqëm më 29 nëntor 1944. Këtu u forcua lidhja me teatrin dhe tani kjo lidhje është bërë jetë për mua. Marrë nga interneti.www. lisanet.jhost.co.uk 91
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Konceptet kryesore: autobografi, tekst rrëfyes etj. Struktura mësimore: Organizimi i Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve nxënësve Parashikimi Stuhi mendimesh në dyshe Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim me kodim të imët të tekstit Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Kjo teknikë i ndihmon nxënësit të zhvillojnë idenë e të Stuhi mendimesh në dyshe. menduarit sa më gjerë, më thellë dhe më përfytyrues – çka njihet edhe si të menduarit lateral (dytësor). Nxënësit hedhin idetë e tyre në letër e më pas i shkëmbejnë ato me shokët, shtojnë mendime të reja në listat e tyre e në fund dyshet paraqesin idetë e tyre para klasës. Nxënësit, pasi kanë parapërgatitur në shtëpi temën Autobiografia. realizojnë një stuhi mendimesh në dyshe. Mësuesi/ja shënon në tabelë idetë e nxënësve, pasi ata janë konsultuar në dyshe. shkrim për jetën vetjake autori dhe protagonisti janë një ngjarjet kanë ndodhur realisht ngjarjet tregohen sipas rendit kronologjik Autobiografia është tekst subjektiv dëshmi të rëndësishme të jetës paraqiten fakte tregon për fëmijërinë/adoleshencën gjendja emocionale/ ndjenjat për shkollimi, karrierën përshkruan vendet ku ka qenë përdoret gjuha standarde shkruhet për t’u lexuar nga të tjerë Ndërtimi i njohurive . Lexim me kodim të imët të tekstit Në këtë fazë të mësimit, pasi nxënësit dinë të identifikojnë autobiografinë dhe elementet e saj, mësuesi e udhëzon klasën të punojë në dyshe me teknikën lexim me kodim të imët të tekstit. Ata do të identifikojnë në tekstin e dhënë në libër veçori të autobiografisë. Mësuesi/ja u sugjeron shenjat e mëposhtme për: AP – ato pjesë ku autori dhe protagonisti janë një dhe shënojnë ngjarje të ndodhura realisht: Linda më 29 nëntor 1814........... .................edhe për arsyes se isha i fundit i klasës. FE- ato pjesë të tekstit ku shoqërohen jo vetëm faktet, por edhe gjendja emocionale e autorit/ ndjenjat e tij.92
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Krejt i shkujdesur për të ardhmen, iu kushtova i tëri përsosjes së vetës... i mposhtur nga ethet... Si një makth i vërtetë... mua më dukej se, mbas kësaj, jeta ime nuk kishte më asnjë kuptim... D – ato pjesë të tekstit, të cilat japin dëshmi të rëndësishme edhe për një mjedis apo një epokë historike të caktuar. Në vetvete ngjarjet e jetës sime nuk kanë absolutisht asnje vlerë për njeri... ... Por në atë mënyrë që unë i dhashë veprimin dhe kamjen lartësimit të gjuhës amtare, ruajtjes së Atdheut shqiptar, po ashtu po parashtroj ndodhitë e jetës sime për vlerën e pashoqe që përmbajnë... F – nënvizohen foljet dhe përcaktohet koha dhe mënyra në të cilën janë përdorur: koha e pakryer, koha e kryer, e tashme, më se e kryer, mënyra dëftore, lidhore, kushtore, habitore, dëshirore, urdhërore. Linda- koha e kryer e thjeshtë Kishte lindur – e kryer rridhnin, jepte, ngacmonin, ishin,. rrija, isha - e pakryer Ndodhet, është – e tashme Pasi identifikojnë pjesët mësuesi i diskuton ato së bashku me nxënësit. Nxënësit punojnë të pavarur ushtrimet 1, 2, 3, f. 66.Model përgjigjeje Elementet e autobiografisë - Ato pjesë ku autori dhe protagonisti janë një dhe shënojnë ngjarje të ndodhura realisht. Fan Stilian Noli lindi më 6 janar 1882 në Adrianopojë të Turqisë. Ishte i biri i Stilian Nolit dhe i Marie (Golaqi) Nolit. Ndoqi gjimnazin grek në Adrianopojë dhe mori diplomën Cum laude më 1912 në Harvard. Më 1939 diplomën e Bakolarit në muzikën e Konservatorin e Njunglandit dhe gradën e doktorit të shkencave filologjike në Universitetin e Bostonit. Është Mitropoliti kryepeshkop i Kishës Ortodokse Shqiptare. Botimet e tij përfshijnë dyzet e tre libra - Pjesë të tekstit ku jepen jo vetëm fakte, por edhe gjendja emocionale e autorit/ ndjenjat e tij. Është punë e vështirë të shkruante autobiografinë një njeri si unë, që ka provuar të gjitha punërat..... - Ato pjesë të tekstit të cilat japin dëshmi të rëndësishme edhe për një mjedis apo një epokë historike të caktuar Përkthimi mjeshtëror i Dhjatës së Re shqip nga Konstandin Kristoforidhi ka qenë një nga librat e mëdhenj që kam lexuar qysh në moshën 18 vjeç. Ky libër është shkaku që unë u bëra misionar i popullit. Pas shtatë vjetësh, më 1908 u dorëzova prift nga kryepeshkopi rus në Nju Jork. Më 1922, kur Kisha e Shqipërisë doli e vetëqeverisur, unë u shugurova peshkop dhe u caktova Mitropolit kryepeshkop i dioqezës së Durrësit në Shqipëri që përfshinte dhe Tiranën, kryeqytetin. Tani jam kryetar i Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë, me qendër në Boston. Si njeri me prejardhje shqiptare, unë kam dhënë kontributin tim në krijimin e shtetit të pavarur të Shqipërisë, e cila më parë ishte provincë turke. - Ato pjesë të tekstit ku është përdorur koha e pakryer ose koha e kryer / kohën e tashme / kohën më se të kryer. - Ato pjesë të tekstit që tregojnë se kemi renditje kronologjike. ....... pasi mbarova gjimnazin grek të Adrianopojës, vajta në Athinë, ku kam punuar si karrocier i një tramvaji rrugësh me kuaj. Puna tjetër ishte figurant dhe zëvendësues, kur autori ra i sëmurë më dhanë rolin e Hamletit. Kur kompania mbeti keq në Aleksandri të Egjiptit, unë hoqa dorë nga teatri dhe u bëra mësues gjuhe për tre vjet. kur erdha në Shtetet e Bashkuara më 1906 punova si punëtor i thjeshtë në fabrika të ndryshme në Bufalo, në Nju Jork e në Boston për dy vjet. 93
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” - Gjuha e përdorur: Gjuha standarde Autori ka zgjedhur vetën e tretë për përshkrimin e ngjarjeve, foljet janë përdorur në mënyrën dëftore, në: kohën e kryer të thjeshtë- lindi, ndoqi, mori, ra, u bëra, hoqa, punova, u shugurova, doli, u caktova, kohën e pakryer- ishte, përfshinte kohën e tashme – është, përfshijnë,... e kryer- kam punuar, ka provuar, kam lexuar, kam dhënë Diskutim i lirë. Përforcimi. Shkrim i shpejtë. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të shkruajnë autobiografinë e jetës së tyre duke u mbështetur në shembujt e trajtuar në klasë. Nxënësit do të përqendrohen në elementet e strukturës së autobiografisë. Në fund bën konkluzionet e orës së mësimit dhe vlerëson me notë Detyrë shtëpie. a) ushtrimi 12, faqe 69; b) parapërgatitje; Ditari dhe Letra personale. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të identifikojë ditarin dhe letrën personale si lloje të tekstit rrëfyes joletrar; 21. Teksti - Të dallojë elementet shprehëse –emocionale të ditarit dhe të letrës; - Të vëzhgojë anën grafike të këtyre teksteve për të dalluar elemente të strukturës; rrëfyes - Të analizojë tekstet nga ana gjuhësore; joletrar. - Të shkruajë një faqe ditari dhe një letër personale. Ditari Materialet dhe mjetet mësimore dhe letra Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh ditare, shkumësa personale me ngjyra, tabela. Materiale plotësuese Pjesë nga ditari i Naim Frashërit (aktor) “Për herë të parë ndjeva dashuri për një italiane” 3 janar 1941, e premte: Ditë e mërzitshme dhe e ngrohtë. Për drekë nuk kishim gjë të mjaftueshme. Për darkë u bëra unë makarona. 4 janar, e shtunë Ditë e mërzitshme, kohë e mirë. E para herë që po ha bukë thatë për drekë. Në ora 5 vajta në kinema, pashë filmin italian “Riformatorio”. 6 janar, e hënë Ditë e keqe, kohë shiu, prandaj qe shumë e mërzitshme. Mamaja mungonte. 8 janar, e mërkurë Ditë e parë e Bajramit. Koha e mirë, dita qe e qetë mora këpucë, por s´më pëlqyen, prandaj i ktheva. Mamaja mungonte. 10 janar, e premte Ditë shiu dhe ftohtë, mamanë e pritëm dhe nuk erdhi. Por muarëm telegram dhe thoshte se ishte mirë dhe vjen pas Bajramit.94
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” 13 janar, e hënë Ditë e mërzitshme. Kohë e mirë, por shumë ftohtë. Mamaja erdhi e bleva unazën, bleva edhe këpucët. 21 janar, e martë Ditë e mirë aspak e mërzitshme, koha e mirë dhe e ngrohtë. Mora mish…. 23 janar, e enjte Ditë e qetë. Nata qe me grindje. Kohë shiu. 27 janar, e hënë Ditë e mërzitshme dhe melankolike, sidomos në mëngjes. Koha shumë e bukur dhe e ngrohtë. Marrë nga interneti.www. lisanet.jhost.co.ukLetër e Migjenit (shkëputur nga vepra e Migjenit, faqe 310) Torino, më 11.IV.1938I dashtuni TeufikDje e mora kartolinën tande. S’mbaj mend premtimin. Megjithatë, kam dashtë me të shkrue para disaditëve, por, thash: mos e trazo në qetsin e tij dhe lene të fryhet.Unë me shëndet nuk jam kenë aq keq, por erdha këtu në senatorium për mjekue hallin e vjetër. Tashnjë ditë më vizitoi “primariumi” dhe më tha që në ditt e para të qershorit mund të shkoj në bjeshkë.Domethenë, punët i kam mirë.Në ket senatoriunm është pak mërzi dhe s’ka ambient divertues për mue. Dhe në gjuhë nuk jam tuepërfitue shumë, mbasi flasin në dialektin piemontez. Për mue i vetmi kalim kohe është leximi. Jam tuekëndue veprat e Emil Ludwig ----- asht biografist me famë. Kam këndue “Napoleonin” e tij, tashti jamtue këndue” Goethe”, janë vllime të mëdha.Nse don me ditë gja për Torinon....Torino asht Torino. Ti ke gabue që, tue ditë pakë a shumë italishten,nuk ke ardhë këndej pari. Mësohet diçka nga një botë krejt tjetër e bukur. ( Me mësue thash e jo mesimpatizue- të mos më kuptosh keq). Nsa shkruhej kështu unë të kam parasysh ty e jo Elez (in )...Pothuaj tash dy muej asht tue na mbajtë një kohë shumë e bukur. Mos t’isha ndrye në këtë senatorium”kara gegë),- do t’i shijojshe bukurinat e Torinos pranveruer pranë lumit Po. Megjithatë, me leje mundtë dal por sa para bën për një ose dy ditë.Nuk jam konden me katrolinën e jote, pres letër nga ti si tjera herë. Se ti mund t’i dish mirë të rejat etë vjetrat Shkodrës-loce.“ Vllaznia” a po tregohet dinamike?Të fala ty dhe shokëve – MilloshiLetërkëmbimi i panjohur me familjen i Nënë TerezësLetër dërguar vëllait Lazër:12 maj 1963:E mora letrën tënde. Ju falënderoj për lutjet tuaja, të cilat më ndihmojnë të bëj më të mirën e Zotit (...).Ne tani jemi 180 motra. Tashmë kemi nisur të kemi edhe Vëllezër.Unë e kam harruar shqipen dhe për këtë nuk arrij t’ju shkruaj më shumë.Lutuni për mua. Dhe unë do të lutem për ju.Dashuria e Zotit qoftë me ju.Marrë nga interneti www.fryma. Blogspot.com 95
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Konceptet kryesore: ditari, letra personale etj. Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mësimdhënia e ndërsjellë Të mësuarit ndërveprues Punë në grup Përforcimi Shkrim i shpejtë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake. Mësimi nis me diskutimin e detyrës së shtëpisë: punimin e ushtrimit 12, faqe 69, të shkruanin një autobiografi personale. Pas diskutimit të detyrës së shtëpisë mësuesi e ndan klasën në dy grupe të mëdha dhe u kërkon nxënësve që brenda grupi të diskutojnë për veçoritë e ditarit dhe letrës dhe në dy tabela të shkruajnë organizues grafikë. tekst narrativ zhvillohet në mënyrë kronologjike nuk i mbahen të fshehta ditari kronikë e jetës miku imagjinar mbizotëron funksioni shprehës tekst rrëfyes përmbajnë element subjektive shprehin përshtypjet Letra personale tekst shprehës emocional e shkruesit ka lidhje mes dhënësit dhe marrësit të tekstit -çështjet që trajtohen kanë të bëjnë me jetën personale Ndërtimi i njohurive. Është teknikë që u shërben nxënësve që të lexojnë me kujdes për të kuptuar. Me këtë teknikë jo vetëm u japin mësim Mësimdhënia e ndërsjellë shokëve të tyre ,por edhe praktikojnë shprehi të rëndësishme të të kuptuarit. Mësimdhënia e ndërsjellë u mëson nxënësve të lexojnë për të kuptuar, të gjejnë idetë kryesore, hollësitë, lidhjet midis ideve dhe tekstit.. Në këtë fazë të mësimit mësuesi u sugjeron nxënësve të ndahen në grupe me nga 4- 5 nxënës. Çdo njëri prej tyre do të luajë rolin ë mësuesit duke u shpjeguar të tjerëve një paragraf të caktuar nga mësimi. Pas kësaj etape ai mund të bëjë pyetje për idetë kryesore, pjesët e vështira etj. Nxënësit e ndarë në dy grupe shpjegojnë – dy ditarin dhe dy letrën personale. Mirë është që nxënësit të ndajnë pjesën që do të shpjegojnë në pjesë duke u mbështetur edhe në shembujt e librit. Përqendrojnë vëmendjen në strukturën e ditarit dhe të letrës personale.96
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Modele përgjigje Ditari • Renditja kronologjike e ngjarjeve: Në mëngjes më 9 ktheva inglisht konditat e kuvendit.... Më 11 vajtëm në Bangat e Shawnut... Më 1 pas dreke mbledhja e.... Më 4 gjer më 8 godita....... Më pas nxënësit punojnë në dyshe me ushtrimet 4.5. 6. 7 Vendosja e datës dhe shpesh e vendit në krye të faqes E shtunë, korrik 14, 1917.. Të dielën 15 korrik Përdorimi i foljeve në vetën e parë: ktheva, godita, çova, Mbizotërimi i kohës së tashme dhe kohës së kryer të thjeshtë: e përment, shkruan, falenderon, dërgova, çfaq …. Gjuha e përdorur e afërt me gjuhën e folur: Të dielën 15 korrik Më 3 P.M, Konferencë inglisht për Kryqin e Kuq në Worcester Ndërtimi sintaksor i thjeshtë: I çova një telegram Kastoldit dhe M. KonzitësLetra personaleLetra personale ka strukturë të ngjashme me letrën zyrtare, në elementet themelore. Ajo që e bën tëndryshme është informacioni që përcjell dhe mënyra shumë personale e komunikimit të tij.• Vendi nga shkruhet letra dhe data: Torino, më 11.IV. 1938• Formula hyrëse: I dashtun Teufik• Hyrja: Dje e mora kartolinën tande. S’mbaj mend premtimin. Megjithatë, kam dashtë me të shkruepara disa ditëve, por, thash: mos e trazo në qetsin e tij dhe lene të fryhet.• Pjesa qëndrore:Unë me shëndet nuk jam kenë aq keq, por erdha këtu në senatorium për mjekue hallin e vjetër. Tashnjë ditë më vizitoi “primariumi” dhe më tha që në ditt e para të qershorit mund të shkoj në bjeshkë.Domethenë, punët i kam mirë.Në ket senatoriunm është pak mërzi dhe s’ka ambient divertues për mue. Dhe në gjuhë nuk jam tuepërfitue shumë, mbasi flasin në dialektin piemontez. Për mue i vetmi kalim kohe është leximi. Jamtue këndue veprat e Emil Ludëig ----- asht biografist me famë. Kam këndue “Napoleonin” e tij, tashtijam tue këndue” Goethe”, janë vllime të mëdha.Nse don me ditë gja për Torinon....Torino asht Torino. Ti ke gabue që, tue ditë pakë a shumë italishten,nuk ke ardhë këndejpari. Mësohet diçka nga një botë krejt tjetër e bukur. ( Me mësue thash e jo mesimpatizue- të mos më kuptosh keq). Nsa shkruhej kështu unë të kam parasysh ty e jo Elez ( in ).....• Formula përmbyllëse Të fala ty dhe shokëve• Firma Milloshi 97
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Punohet Ushtrimi 4 Elementet e ditarit Shkrimi i datës në krye të faqes E martë, më 13.02 1979 Renditja kronologjike ngjarjeve Dje ishim me mamin te babi dhe daja. Na lajmëruan që të shtunën. Të dielën unë shkova në Elbasan për të blerë ushqime, u nisa me autobusin e mëngjesit dhe u ktheva me të orës 11.30. Nga daja nuk shkova fare. Pjesën e kohës që më mbeti e lirë e kalova në bibliotekë... Mbizotërimi i vetës së parë Ne ishim, unë shkova ... Mbizotërimi i kohës së tashme në përshkrimin e situatave dhe në reflektimet e brendshme dhe koha e kryer e thjeshtë për rrëfimin Koha e kryer e thjeshtë – u nisëm, shkova, kalova, u shpërndanë, ... Koha e tashme – luajnë, kalojnë, vjen,..... Gjuha joformale, e afërt me gjuhën e folur, me përsëritje, me fjali njëkryegjymtyrëshe dhe shkurtime. Tani çdo gjë më duket e huaj, pa kuptim, gati qesharake... Gazeta, fjalë... dhe babai im atje... për 18 vjet rresht ...babai im... Ndërtime sintaksore të thjeshta Dje ishim me mamin te babi dhe daja. Na lajmëruan që të shtunën. Nga daja nuk shkova fare. Na shoqëronin dy çuna. Këtë na e komunikuan në çastin e fundit.... Për 18 vjet rresht. Babai im. Ushtrimi 6 ishim – folje në mënyrën dëftore, koha e pakryer, veta I, shumës lajmëruan - folje në mënyrën dëftore, koha e kryer e thjeshtë, veta III, shumës shkova - folje në mënyrën dëftore, koha e kryer e thjeshtë, veta I, njëjës Shoqëronin - folje në mënyrën dëftore, koha e pakryer, veta III, shumës komunikuan - folje në mënyrën dëftore, koha e kryer e thjeshtë, veta III, shumës të kujtoja - folje në mënyrën lidhore, koha e pakryer, veta I, njëjës të takohemi - - folje në mënyrën lidhore, koha e tashme, veta I, shumës kishim folur - folje në mënyrën dëftore, koha e kryer, veta I, shumës do të kalojnë -- folje në mënyrën dëftore, koha e ardhme, veta III, shumës Përforcimi. Shkrim i shpejtë. Në këtë fazë të mësimit mësuesi u kërkon nxënësve të shkruajnë një fletë ditari dhe një letër personale. Përpara se nxënësit të punojnë të pavarur, mësuesi/ja diskuton mbi mënyrën e prezantimit të tyre. Dëgjon përgjigje të ndryshme të nxënësve. Më pas klasa punon në dy grupe të mëdha: Grupi që ka shpjeguar ditarin shkruan një letër personale. Grupi që ka shpjeguar letrën personale shkruan një faqe ditari.(përkatësisht ushtrimet 9, 13) Në fund të orës së mësimit mësuesi bën konkluzionet e orë dhe vlerëson me notë. Detyrë shtëpie. Parapërgatitje për përsëritjen e lëndës (testim)98
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë llojet e tekstit informues, paraqitës, të tekstit rrëfyes joletrar dhe të Përsëritje atij shprehës emocional; • të analizojë anën gjuhësore të këtyre teksteve; (Testim) • të përdorë teknikat e shkrimit të këtyre teksteve. Materialet dhe mjetet mësimore: teste për tekstin informues- paraqitës.ZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi: Stuhi mendimi Mësuesi/ja bën një përsëritje të shpejtë me anë të një stuhie mendimi për tekstin informues-paraqitës, duke u ndalur te: - llojet e tekstit informues-paraqitës; - karakteristikat e përgjithshme të llojeve teksteve; - veçoritë gjuhësore të teksteve; - llojet e shkrimeve që janë informues-paraqitës (shpjegues).Ndërtimi i njohurive: Punë e pavarur • Mësuesi/ja e ndan klasën në dy grupe dhe i udhëzon nxënësit për kryerjen e detyrës së kontrollit. Qëllimi i testimit është të kontrollohet përvetësimi i njohurive bazë për tekstin informues-paraqitës. • Pas udhëzimit të mësuesit nxënësit punojnë të pavarur.Përforcimi: Nxjerrja e përfundimeve • Lexohet nga një test për çdo grup dhe bëhen diskutime rreth zgjidhjes së ushtrimeve. Në fund mësuesi/ja vlerëson arritjet në orën e mësimit. Nxënësit do të vlerësohen me notë për përgjigjet e dhëna në test. Detyrë shtëpie. a) Parapërgatitni një tekst përshkrues. b) Sillni në klasë lloje të ndryshme tekstesh përshkruese. 99
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model testi Grupi A Emri/mbiemri__________________________ klasa __________________ 1. Përcaktoni cili nga pohimet e mëposhtme është i vërtetë për tekstin informues paraqitës. 1 pikë a. Teksti informues-paraqitës ka si funksion kryesor të përshkruajë. b. Teksti informues-paraqitës ka si funksion të informojë. c. Teksti informues-paraqitës ka si funksion të udhëzojë. 2. Rrethoni alternativën e saktë. 1 pikë Procesverbali është tekst informues që: a. jep fakte e të dhëna për ngjarje të së shkuarës; b. regjistron a dëshmon një veprimtari a një çështje në kohën kur ndodh; c. paraqet të dhëna nga një veprimtari kërkimore-shkencore. 3. Renditni llojet e teksteve informues-paraqitës që japin të dhëna të shumta 5 pikë vetjake dhe ku mbizotëron elementi subjektiv. a. ........................................ b. ........................................ c. ........................................ ç. ........................................ d. ........................................ 4. Shkruani formula që përdoren për hyrjen e një letre zyrtare. 1 pikë a. ........................................ b. ........................................ 5. Përcaktoni çfarë e dallon CV-në dhe autobiografinë nga biografia. 1 pikë ........................................................................................................................ 6. Përcaktoni funksionin kryesor të tekstit joletrar. 1 pikë ................................................................................ 7. Identifikoni llojin e tekstit të mëposhtëm. Përcaktoni funksionin dhe qëllimin e tij kryesor. 3 pikë100
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Arkitektura në shekujt VII-XV Arkitektura bizantine në Shqipëri u ngrit mbi bazën e një arkitekture ilire paraardhëse, e ndikuar edhe nga faktorë të rinj dhe të ndryshëm të kohës. Duke zënë pozitë të veçantë në trevat e Perandorisë Bizantine, në korridorin natyral mes Lindjes dhe Perëndimit, territori i vendit tonë shërbeu në periudha të caktuara si transmetues apo rrezatues i vlerave arkitektonike drejt Perëndimit dhe anasjelltas. Gjatë mesjetës së hershme dhe të mesme kemi gjini të ndryshme arkitektonike, duke filluar nga banesat, ndërtimet mbrojtëse, ato të kultit, si dhe ndërtimet inxhinierike. Shumëllojshmëria e tipave, si dhe niveli i lartë ndërtues tregon se arkitektura mesjetare në vendin tonë nuk qëndron prapa asaj të vendeve fqinje më të zhvilluara dhe flet për kontakte të vazhdueshme me këto vende, për ndikime reciproke dhe zgjidhje arkitektonike origjinale si në elemente të veçanta, ashtu dhe në formulimin e tipave. Një zhvillim të madh pati arkitektura gjatë periudhës së konsolidimit të principatave feudale shqiptare. Një fenomen urbanistik me rëndësi, që merr zhvillim të plotë në këtë periudhë dhe që kishte të bënte me zhvillimin e qyteteve, sidomos gjatë shek. XIII-XIV, është lindja e varosheve ose lagjeve jashtë mureve rrethuese të qyteteve. Kjo dukuri shënoi lindjen dhe zhvillimin e qytetit të hapur.Lloji ............................................Funksioni ............................................Qëllimi ............................................8. Bëni skemën e komunikimit të tekstit të mësipërm. 7 pikëPërcaktoni elementet e skemës së komunikimit. Referenti Dërguesi kanali letra mesazhi kanali letra Marrësi kodi Konteksti9. Në tekstin e mëposhtëm përcaktoni elementet gjuhësore që e bëjnë 6 pikëkëtë tekst të jetë informues-paraqitës. Gjurmët më të hershme të arteve të bukura në Shqipëri Fillimet e artit figurativ në truallin e Shqipërisë janë të hershme. Gjurmët e para i përkasin periudhës së neolitit. Nëpërmjet zbulimeve të shumta arkeologjike, në zona të ndryshme të vendit janë gjetur qindra e mijëra qeramika, terakota, zbukurime në metal etj., që u përkisnin fiseve ilire, paraardhësve të drejtpërdrejtë të shqiptarëve të sotëm. Prodhimet më të hershme janë të thjeshta, për përdorim praktik, por në to shfaqen edhe vlera artistike si në format zoomorfe të enëve, ashtu edhe në dekoracione, gdhendje dhe elemente të tjera. Nga 101
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” shekulli i gjashtë deri në shekullin e tretë p. e. s., në qeramika vizatohen linja dhe figura gjeometrike; forma ndërtohet me siluetë më elegante dhe pasurohet me elemente plastike. Shumë enë të kësaj periudhe, që ruhen sot në muzetë e Shqipërisë, kanë vlera të mirëfillta artistike dalluese vendase, që nuk i ndeshim në artin e fqinjëve të tjerë po aq të lashtë, si helenët, maqedonasit apo romakët. _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ 10. Bëni analizën morfologjike të fjalëve të nënvizuara në tekstin e mësipërm. 6 pikë _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________ _____________________________. 11. Shkruani një procesverbal që mbahet nga polici rrugor për 11 pikë një aksident automobilistik. Përmbajuni skemës së procesverbalit. Procesverbal Data Vendi i ngjarjes Personi që mban Hyrja procesverbalin Kush është i pranishëm Ngjarja për të cilën mbahet procesverbali Zhvillimi Përfundimi Nota 5 6 7 8 9 10 Pikët 8 -13 13-19 20-25 26-31 32-37 38-43102
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model zgjidhjeje Grupi A1. Përcaktoni cili nga pohimet e mëposhtme është i vërtetë për tekstin informues-paraqitës. b. Teksti informues-paraqitës ka si funksion të informojë. 2. Rrethoni alternativën e saktë. Procesverbali është tekst informues që: b. regjistron a dëshmon një veprimtari a një çështje në kohën kur ndodh. 3. Renditni llojet e teksteve informues-paraqitës që japin të dhëna të shumta vetjake dhe kumbizotëron elementi subjektiv. a. CV-ja b. autobiografia c. letra personale ç. ditari d. letra zyrtare 4. Shkruani formula që përdoren për hyrjen e një letre zyrtare. a. Shkëlqesisë së tij, z. President, b. E nderuar znj. Kryetare e Bashkisë etj. 5. Përcaktoni çfarë e dallon CV-në dhe autobiografinë nga biografia. CV dhe autobiografia janë jetëshkrime që shkruhet nga vetë personi, biografia është jetëshkrimi i njëpersoni që shkruhet nga dikush tjetër. 6. Përcaktoni funksionin kryesor të tekstit joletrar. Funksioni praktik 7. Identifikoni llojin e tekstit të mëposhtëm. Përcaktoni funksionin dhe qëllimin e tij kryesor. Lloji teksti informues-paraqitës Funksioni informues Qëllimi të informojë 8. Bëni skemën e komunikimit të tekstit të mësipërm. Përcaktoni elementet e skemës së komunikimit. Referenti Arkitektura në shekujt VII-XV Marrësi Dërguesi mesazhi Lexues të kanali letra kanali letra Studiues i Arkitektura e këtyre interesuar për (libri studimor) (libri studimor) arkitekturës shek. është e historinë e zhvilluar arkitekturës dhe qëndron krahas asaj të vendeve fqinje. kodi Gjuha e shkruar (shqipja) Konteksti Lexuesi i interesuar për historinë e arkitekturës 103
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” 9. Në tekstin e mëposhtëm përcaktoni elementet gjuhësore që e bëjnë këtë tekst të jetë informues- paraqitës. leksiku formal - përkufizime - përshkrimet - shembujt - strukturë e thjeshtë sintaksore - folje në të tashmen e dëftores - 10. Bëni analizën morfologjike të fjalëve të nënvizuara në tekstin e mësipërm. janë – folje, veta III, n. shumës, mënyra dëftore, koha e tashme. gjurmët – emër, numri shumës, gj. femërore, trajta e shquar, lakimi i tretër. emërore. janë gjetur - folje, veta III, n. shumës, mënyra dëftore, koha e kryer. shfaqen - folje, veta III, n. shumës, mënyra dëftore, koha e tashme. artistike – mbiemër, n. shumës, gj. femërore, r. kallëzore. ndërtohet - folje, veta III,njëjës, mënyra dëftore, koha e tashme. 11. Shkruani një procesverbal që mbahet nga polici rrugor për një aksident automobilistik. Përmbajuni skemës së procesverbalit. Data Procesverbal Vendi i ngjarjes Personi që mban I mbajtur sot, më datë 22 shtator 2010, në autostradën procesverbalin Durrës-Tiranë, nga unë i nënshkruari Petrit Kodra, polic Hyrja Kush është i i shërbimit të qarkullimit rrugor, në prani të shoferit të pranishëm automjetit me targë Tr.1234, pasagjerit z. Avni Rr. dhe dëshmitarit okular Dritan F. për ngjarjen e mëposhtme: Në orën 10 të mëngjesit, makina me targë..... u përplas me Ngjarja për të cilën shtyllën anësore të rrugës. Nga përplasja makina pësoi mbahet ................................................................................................ procesverbali ................................................................................................ Zhvillimi ................................................................................................ ................................................................................................ Mbajtësi i procesverbalit Të pranishmit në Përfundimi aksident Nënshkrimet104
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model testiGrupi BEmri/mbiemri__________________________ Klasa _________1. Përcaktoni cili nga pohimet është i vërtetë. 1 pikëa. Tekstet informuese-paraqitëse janë të pasura me gjykime personale.b. Tekstet informuese-paraqitëse janë të shkruara dhe të folura.c) Tekstet informuese-paraqitëse janë tekste me përdorim të kufizuar.2. Rrethoni alternativën e saktë. 1 pikëRelacioni është tekst informues që: a. informon për lajme të ndryshme; b. përdoret në komunikimin shoqëror për qëllime të ndryshme; c. paraqet një punë kërkimore ose një trajton një çështje të caktuar.3. Renditni llojet e teksteve informuese-paraqitëse që japin informacion të pasur 5 pikëdhe ku mbizotëron elementi objektiv. a. ........................................ b. ........................................ c. ........................................ ç. ........................................4. Shkruani formula që përdoren për mbylljen e një letre zyrtare. 1 pikë a. ........................................ b. ........................................5. Përcaktoni veçorinë e përbashkët të CV-së, autobiografisë dhe biografisë. 1 pikë ................................................................................6. Përcaktoni funksionin kryesor të tekstit letrar. 1 pikë................................................................................7. Identifikoni llojin, funksionin dhe qëllimin e tekstit të mëposhtëm. 3 pikë Mite dhe besime popullore Një aspekt me interes i kulturës popullore shqiptare kanë qenë padyshim mitet, supersticionet e besimet fetare. Dihet historikisht, se feja e krishterë filloi të përhapej ilegalisht në Iliri që në shekullin e parë të erës sonë. Ungjillëzimin e saj e filloi Shën Pali dhe e përfunduan misionarët latinë. Kjo shpjegon faktin se, përse në gjuhën shqipe, terminologjia fetare e krishterë është e burimit latin, si në Veri e në Jug. Me përhapjen e myslimanizmit, e sidomos nga shek. XVII e këtej, lindën disa fenomene të veçanta, si kriptokristianizmi në disa fshatra në Rrethin e Elbasanit (në krahinën e Shpatit), që vazhdoi deri në Shpalljen e Pavarësisë më 1912. Por në shek. XIX, edhe në disa zona të Shqipërisë Veriore (p.sh., në Lurë), kishte familje të përziera në pikëpamje fetare: disa pjesërisht katolikë e disa të tjerë myslimanë. Nga Lufta e Parë Botërore ka ardhur duke u rritur edhe numri i atyre që nuk i ndjekin rregullisht praktikat fetare. Në këtë kuadër historik nuk është e vështirë të kuptohet se si u bë e mundur që të ruhej deri në shekullin tonë një përzierje e traditave të lashta pagane, me elemente 105
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” të krishterimit e të myslimanizmit. Ndër mitet më të lashta të ruajtura aty-këtu deri në fillim të shek. XX ishte sigurisht kulti i diellit, i cili ka lidhje me kultin e zjarrit e të vatrës (sepse vetë dielli është burim drite e ngrohtësie), si edhe me kultet bujqësore e blegtorale (sepse jeta e çdo gjallese në tokë varet nga dielli). Ruhej gjithashtu nderimi për disa maja malesh, që adhuroheshin si “maja të diellit”. Kështu, në data të caktuara bëheshin pelegrinazhe në disa maja malesh, si Maja e Rumies, Gjalica e Lumës, Çuka e Tomorit, Këndravica etj. Në këto festa ndizeshin zjarre të mëdha në pritje të lindjes së diellit dhe besohej se ata ia shtonin fuqinë diellit. Le të kujtojmë këtu, se mallkimi më i fortë që ndeshim në epikën legjendare për kundërshtarin e heroit është: “T’u shkimt hisja e diellit”. Lloji i tekstit ....................................... Funksionet e tekstit ....................................... Qëllimi i tekstit ....................................... 8. Plotësoni me të dhëna elementet e skemës së komunikimit duke iu referuar tekstit të mësipërm. 7 pikë Referenti Dërguesi kanali letra mesazhi kanali letra Marrësi kodi Konteksti 9. Përcaktoni në tekstin e mëposhtëm elementet e gjuhës që e bëjnë këtë tekst informues-paraqitës. 6 pikë Fotografia shqiptare Trashëgimia e lënë nga dinastia “Marubi” është ndër më të njohurat në fushën e fotografisë evropiane në gjysmën e dytë të shek. XIX dhe gjysmën e parë të shek. XX. Dinastia “Marubi” fillon me Pjetër Marubin, i lindur në Piacencia (Itali, 1834) dhe i detyruar të mbërrijë në Shkodër më 1856 pas ndjekjeve të pushtuesve austro-hungarezë. Në Shkodër Marubi nis aktivitetin e tij artistik në disa fusha njëherazi, si fotograf, arkitekt, piktor e skulptor. Me “Kutinë magjike” fotografike (1858) ai nisi të fotografojë jetën jashtë studios, ndër të cilat edhe ngjarje politike të kohës, si “Kryengritja e Mirditës” (1876-77), Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878- 81), që mbetën dëshmi edhe në faqet e revistave të njohura evropiane “La guera d’Oriente”, “The Illustrade London News”, “L’lustration” etj. Studio “Marubi” shkëlqen me përmasat evropiane, me hapësirë ndriçimi dhe pajisjet më të fundit (1885-1900). Në atë kohë Pjetër Marubi zgjodhi për vijimësinë e punëve në studio djemtë e Rrok Kodhelit nga Kodheli i Kodrinës: së pari Mati, më jetëshkurtër (1862-1881), pastaj Mikelin, e mbiquajtur Kel (Marubi), me mbiemrin e ri, në nder të mjeshtërit të madh.106
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ...........................................................10. Bëni analizën morfologjike të fjalëve të nënvizuara në tekstin e mësipërm. 6 pikë ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ........................................................... ...........................................................11. Shkruani një letër zyrtare (kërkesë, ankesë, falënderim etj.) që mund t’ia dërgoni drejtorit a drejtoreshëssë shkollës, kryetarit/es së njësisë vendore (komunë, bashki) a dikujt tjetër. 11 pikëMbështetuni te skema e dhënë. koka Lënda: KËRKESË Tiranë, më 6.09.2010 marrësi, Drejtuar:vendi dhe data formula e hapjes hyrja pjesa qendrore formula e mbylljes firma Nota 5 6 7 8 9 10 Pikët 8 - 13 13- 19 20-25 26-31 32-37 38-43 107
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje Grupi B 1. Përcaktoni cili nga pohimet është i vërtetë. b. Tekstet informuese-paraqitëse janë të shkruara dhe të folura. 2. Rrethoni alternativën e saktë. Relacioni është tekst informues që: c. paraqet një punë kërkimore ose një trajton një çështje të caktuar. 3. Renditni llojet e teksteve informuese-paraqitëse që japin informacion të pasur. a. relacioni b. procesverbali c. artikujt e gazetave, revistave ç. biografia d. kronikat e llojeve të ndryshme 4. Shkruani formula që përdoren për mbylljen e një letre zyrtare. a. Duke shpresuar që kërkesa ime do të merret parasysh, me nderime Mimoza b. Duke ju falënderuar për mirëkuptimin me respekt Andi 5. Përcaktoni veçorinë e përbashkët të CV-së, autobiografisë dhe biografisë. Të tria llojet e shkrimit informojnë për jetën dhe veprimtarinë e një personi. 6. Përcaktoni funksionin kryesor të tekstit letrar. Funksion estetik 7. Identifikoni llojin, funksionin dhe qëllimin e tekstit të mëposhtëm. 3 pikë Lloji i tekstit informues-paraqitës Funksionet e tekstit informues Qëllimi i tekstit të informojë dhe të bindë 8. Plotësoni me të dhëna elementet e skemës së komunikimit duke iu referuar tekstit të mësipërm. 7 pikë Referenti Mitet dhe besimet fetare Dërguesi kanali mesazhi kanali Marrësi Autori i letra (libri) Në Shqipëri ka përzierje letra (libri) lexuesi shkrimit të traditave të lashta pagane me elemente të krishterimit dhe të myslimanizmit kodi Gjuha e shkruar (shqipja) Konteksti Studimi u drejtohet lexuesve të specializuar108
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” 9. Përcaktoni në tekstin e mëposhtëm elementet gjuhësore që e bëjnë këtë tekst të jetë informues- paraqitës. Leksiku formal Përkufizime Përshkrime Shembuj Strukturë e thjeshtë sintaksore Foljet në kohën e tashme të dëftores 10. Bëni analizën morfologjike të fjalëve të nënvizuara. fillon – folje, veta III, n. njëjës, mënyra dëftore, koha e tashme. njëherazi –ndajfolje mënyre. magjike – mbiemër, gjinia femërore, n. njëjës, r. kallëzore. dëshmi – emër, n. shumës, gj. femërore, trajta e pashquar, lakimi i tretë, r. kallëzore. ndriçimi – emër, n. njëjës, gj. mashkullore, trajta e shquar, lakimi i parë, r. rrjedhore. zgjodhi – folje, veta III, n. njëjës, mënyra dëftore, koha e kryer e thjeshtë. 11. Shkruani një letër zyrtare, (kërkesë, ankesë, falënderim etj.), që mund t’ia dërgoni 11 pikëdrejtorit a drejtoreshës së shkollës, kryetarit/es së njësisë vendore (komunë, bashki) a dikujt tjetër. Mbështetuni te skema e dhënë. koka Lënda: KËRKESË Tiranë, më 4.10.2010 marrësi, Drejtuar: Drejtorisë së Ujësjellës-Kanalizimevevendi dhe data Tiranë formula e hapjes Unë e nënshkruara S. A., lindur në Tiranë më 3. 03. 1993, e bija e Agronit dhe e hyrja Pranverës, me anë të kësaj letre dua të paraqes pranë institucionit tuaj shqetësimin tim dhe të familjes sime. Unë dhe familja ime banojmë në rrugën “Hoxha Tahsin” dhe prej më shumë se një jave uji që na vjen në shtëpi ka një erë shumë të rëndë, i cili nuk mund të përdoret për asnjë lloj shërbimi. Nëna ime ka provuar ta ziejë ujin për gatim, por sërish ai mban një erë mjaft të rëndë pjesa qendrore edhe pas zierjes, duke u detyruar kështu që të përdorim ujë të blerë edhe për nevoja të tjera. Por ky problem bëhet ende më i rëndë kur vjen puna për të bërë banjë, pasi uji është mjaft i ndotur dhe i rrezikshëm për shëndetin tonë. Madje motrës sime të vogël iu infektua lëkura dhe pati kruajtje të mëdha, kur nëna e lau me ujin e çezmës. formula Duke shpresuar shumë që kërkesa ime të merret parasysh dhe problemi ynë të e mbylljes marrë zgjidhje sa më shpejt. Me respekt firma S. A. 109
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Teksti përshkrues Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë tekstin përshkrues dhe llojin e tij; • të shpjegojë konceptin “tekst përshkrues” dhe mënyrën e realizimit të tij; 1. Tema: • të ndërtojë skemën e tekstit përshkrues në situata të ndryshme komunikuese; Skema dhe • të dallojë funksionin rrëfyes, informues dhe bindës të teksteve. tipologjitë Materialet dhe mjetet mësimore: Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh përshkruese, shkumësa me ngjyra, tabela. Materiale shtesë Përshkrimi si pjesë integrale e një teksti Si duhet lexuar Faik Konica ... Nocioni ‘intertekstualitet” është relativisht i ri. Atë e përdori e para studiuesja frënge me origjinë bullgare, Julia Kristeva, në fund të viteve ‘60. Postulati i parë teorik i postmodernizmit është: S‘ka tekst pa intertekst. Intertekstualiteti paraqet komunikimin aktiv të së paku dy teksteve, letrare e joletrare, kurse në plan më të gjerë ai paraqet komunikimin e një vepre letrare jo vetëm me një tekst tjetër, por edhe me një kontekst tjetër - me konvenca, kode, mite, norma, rite etj. Ndërkaq, te ne studimet letrare që përdorin metodën intertekstuale dhe instrumentet e saj janë pothuajse në fillimet e veta. Afërsisht në këtë kohë botohet në Prishtinë edhe libri “Kujtesa e tekstit” i Kujtim Shalës, në prologun e të cilit shkruhet: Identifikimi i tekstit/teksteve në tekst, si kujtesë; si dhe leximi i tekstit nëpërmjet tjetrit konstituojnë “interpretimin e tekstit”. Disa vite më pas, studiuesja Floresha Dado e përdor me sukses këtë metodë në disa interpretime letrare. I bindur se teksti i Faik Konicës, i vetmi i kryer përfundimisht, duhet identifikuar si kujtesë, do të synojë vlerësimin që ka në themel përjetimin e kësaj proze antologjike, si intertekst të sistemit letrar, drejt të cilit synon të shkojë vepra e këtij autori të madh. Një ambasadë e Zulluve në Paris Shkrimi “Një ambasadë e Zulluve në Paris”, i Faik Konicës, është botuar në vitin 1922. Nuk dimë të jetë plotësuar së paku me ndonjë tekst tjetër të dytë, kur kryetitulli (Katër përralla nga Zullulandi) paralajmëron për më tepër, konkretisht për katër tekste të zhanrit të përrallës, siç i quan vetë krijuesi, kur tek teksti i përfunduar nuk ka asnjë tipar të këtij zhanri. Titulli i lidhur ngushtë me temën, në funksionin klasik, jep të sintetizuar tekstin. Themelin e thurjes së subjektit të përrallës e përbën prishja e harmonisë së raporteve dhe e rendit ekzistues. Përralla ngjan me botën, ku mrekullitë janë të natyrshme, ndërsa magjitë rregull. Personazhet e përrallës janë figura të patrupëzuara që veprojnë jashtë hapësirës dhe kohës. Zbërthimi hapësinor, kohor e psikologjik për përrallën është i huaj… (elemente përshkruese). Marrë nga Prof. as. dr. Rahim Ombashi http://botimetshqiptare.soup.io/since/40655009 (Këto fragmente janë zgjedhur për të argumentuar faktin që tek teksti informues-paraqitës përshkrimi gjendet i integruar brenda tekstit, si pjesë e qëllimit të tij.)110
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Përshkrimi shprehësPërshkrimi i ndjenjave, gjendjeve shpirtërore, situatave emocionaleKrokatja e korbit(përshkrim i gjendjes shpirtërore)Në stuhiNë atë çast ndjeu një plogështi të jashtëzakonshme. Ajo ia përshkoi tërë trupin. Dhe çdo gjë iu duke çuditshme, madje edhe vetvetja.Kurrë s’e kishte lënë fuqia si kësaj here. Një lodhje e madhe e kishte kapluar, duke filluar prejqepallave deri te gishtat e dorës që i dridheshin.Desh të çohej për të ikur prej këtij vendi, por mendimi se, kur të çohej, do të dukej qesharak, endali.Edhe trari mbi derë rënkoi. Rrëkëllima e tij e frikësoi. I frikësuar hyri e u struk brenda, në lëkurën evet. Rrinte duke dëgjuar vërshëllimën e stuhisë. Dhe kratjen e trarit... Marrë nga Anton Pashku, “Letërsia bashkëkohore”, faqe 201Kujtime nga muaji i mjaltit(situata emocionale)Megjithatë, Ema ndonjëherë mendonte se ato ishin ditët më të bukura të jetës së saj, muaji i mjaltit,siç thuhet ndryshe. Që ta shijonte nektarin e tyre, e mira ishte të shkonte nëpër ato vende meemra kumbues, ku ditët e para pas martesës kalohen në një plogështi aq të këndshme! Hipur nëndonjë karrocë poste, me perde mëndafshi të kaltra nga brenda, ngjitesh ngadalë nëpër rrugët errëpirëta, duke dëgjuar gurgullimën e shurdhët të ujëvarës. Kur perëndon dielli, ngopesh me erën ekëndshme të limonëve në breg të gjireve të detit; pastaj në mbrëmje, duke ndenjur mbi tarracën evilave, vetëm për vetëm dhe kapur dorë për dore, vështron yjet dhe bën planet për të ardhmen. Ajomendonte se në këtë rruzull tokësor disa vende duhej të krijonin lumturi, si ndonjë bimë e veçantëqë çel mbarë në një vend dhe s’bëhet dot askund tjetër. Përse të mos prehej edhe ajo, mbështeturmbi bërryla në ballkonin e ndonjë vile zvicerane, a të mbyllej bashkë me trishtimin e saj në ndonjështëpizë fusharake skoceze, si bashkëshorte e një burri të veshur me frak kadifeje të zezë me kindatë gjata dhe me çizme prej lëkure të butë, me kapelë me majë dhe me mansheta! Marrë nga G. Flober, romani Zonja Bovari, pjesa e parë, kreu VIITregtar flamujsh(përshkrim ndjenjash dhe situatash emocionale)...Humbi në një fluturim të vrikshëm mendimesh lirike. I ndodhte shpesh me harrue shqimit vendinku gjindej e rrethin në të cilin rrinte, i joshun si nga nji muzikë e hollë e zgjue vrik në fund tëshpirtit kah do të largësina ajore, ku rasa ma parandsi, e përshkrueme nëpër shëndrita të dëshiritpoetik, merrte fytyrën e nji arratie të mrekullueshme. I pau ata flamuj të shtjelluem në nji dritë tëgjallë fitoresh kumbore, në krye të nji kombi të lir mbi udha plot brohorina t’ardhmenis ku era elarit ymnonte e pastër drejt qiellit. I pau ato shqipe të zeza tue lirue nga burrgu i errët i nji kohetë zezueme e tue rrahë flatrat nëpër ajri të kuqe si engjuj drejtësie kah skajet ma të mshefuna tëmaleve e të fushave t’atdheut... Marrë nga Ernest Koliqi, Tregtar flamujsh, f. 11 111
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përshkrimi objektiv Krokodili Krokodili është zvarraniku më i madh në Afrikë. I gjatë deri në 6 metra nga maja deri në bisht, ai peshon mbi 900 kg. Me nofullat e tij të fuqishme, krokodili është një rrezik vdekjeprurës për kafshët që jetojnë në të njëjtin ambient me të. I fshehur nën ujë, pret vetë momentin e duhur për të sulmuar. Është në gjendje të rrijë i zhytur për më shumë se një orë në pritje të gjahut. Me fuqinë e madhe që ka, është në gjendje të tërheqë në ujë një zebër të rritur në pak sekonda. Dhëmbët e fortë e të mëdhenj i japin mundësinë të shkëpusë copa të mëdha mishi nga gjahu. Dhëmbët i rriten vazhdimisht dhe ata më të konsumuar hiqen vetë kur dalin dhëmbët e rinj. Sytë janë të vendosur në lartësi të kokës, në mënyrë që krokodili të vëzhgojë arritjen e gjahut kur ai ndodhet i zhytur nën ujë. Flegrat e hundës, të ndodhura në lartësi të nofkave, i bëjnë të mundur krokodilit të marrë frymë kur trupi është i zhytur. Një shtresë e hollë lëkure i mbyll flegrat për të mos lejuar futjen e ujit. Me ndihmën e këmbëve të fuqishme e të kthetrave, krokodili zvarritet në brigjet e lumit me një shpejtësi të mahnitshme. Femra përdor thonjtë e fortë edhe për të hapur një vrimë në tokë, ku do të depozitojë vezët. Bishti muskulor ka një rol shtytës, por edhe drejtues në ujë. Është dhe një armë e fuqishme, një fshikullim i bërë me të mund të hedhë poshtë edhe një kafshë me përmasa të mëdha. Marrë nga Wikipedia Forma e fortesës ... Fortesa e Beratit është ndërtuar mbi një shkëmb të egër, me përzgjatje jug-veri, me një mur madhështor, që sot është i shembur aty-këtu. Perimetri i përgjithshëm i fortesës është 2600 hapa të mëdhenj; ka katër porta shumë të forta e të qëndrueshme. Porta e madhe që gjendet në veri, nëpërmjet së cilës zbritet në treg pas afro 1000 hapash, ka tri dyer që janë 100 hapa larg njëra- tjetrës. Dy nga këto dyer shohin nga veriu, kurse njëra, e brendshmja, është bërë prej gurësh të mëdhenj, sa trupi i një elefanti. Këtyre gurëve u gjendet shembulli vetëm në Khalil al Rrahman afër Kudsi Sherifit në Jerusalem ose në fortesën e Benderit, që gjendet në breg të lumit Tuta-Turla. ... Njëra portë, në rrëzë të Manastirit të moçëm, sheh në perëndim dhe del në rrugën e xhamisë së re që ka ndërtuar Hysen Pasha, në lagjen “Murat Çelebi”. Një portë tjetër është në lindje dhe del në lagje, por jo në rrugë kryesore. Nëpër të nuk ka shumë lëvizje … Sipas përshkrimeve më 1670, të udhëtarit dhe gjeografit turk Muhamed Ibni Dervishi (Evlija Çelebi) Marrë nga “Berati dhe beratasit mbi tre shekuj më parë”, përgatitur nga Petrit Belliu (Xhindolli) Përshkrimi subjektiv Qyteti i gurtë Ky ishte një qytet i çuditshëm, që dukej sikur kish dalë papritur në një natë dimri si një qenie prehistorike dhe ish kacavjerrë me mundime të mëdha mbi faqen e malit. Gjithçka në këtë qytet ishte e vjetër, e gurtë dhe e fortë. Ky ishte ndoshta qyteti më i pjerrët në botë. Nga shkaku i pjerrësisë së madhe ndodhte që në nivelin e çatisë së njërës shtëpi, fillonin themelet e tjetrës. Me siguri, ky ishte i vetmi vend në botë, ku njeriu, po të rrëzohej në anë të udhës, në vend që të binte në hendek, mund të binte mbi çatinë e një shtëpie të lartë. Këtë gjë, më mirë se kushdo, e dinin të dehurit. Ishte me të vërtetë një qytet shumë i çuditshëm. Ti mund të ecje në rrugë dhe, po të doje, mund të zgjatje pak krahun dhe ta vije kapelën tënde mbi majën e një minareje. Shumë gjëra këtu ishin të pabesueshme dhe shumë gjëra ishin si në ëndrra... Marrë nga Ismail Kadare, “Kronikë në gur”112
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përshkrimi bindës (argumentues) Reklamë Përshëndetje, Ndërmarrja jonë ka filluar ndërtimin e kompleksit të ri banesor-afarist në lagjen “Jeta e re”, në Prishtinë, ku do të ketë 96 banesa me madhësi të ndryshme, si dhe lokale në katin përdhes (të gjitha lokalet, si dhe 24 banesa janë shitur deri më sot). Kjo lagje është e qetë dhe e pastër dhe, po ashtu, nuk është larg qendrës aktuale (të pjesës së vjetër të Prishtinës)... Vendi ku po ndërtohet ky kompleks banesor-afarist ka afër shkollën fillore, si dhe çerdhen e fëmijëve, por nuk i ka larg as spitalet, arkivin, si dhe Fakultetin Teknik. Banesat po ndërtohen me leje ndërtimore nga komuna e Prishtinës, si dhe me standard të klasit të parë sa i përket ndërtimit, qëndrueshmërisë ndaj tërmeteve, materialeve që përdoren (të gjitha me atest), si dhe pajisjeve në objekte dhe në banesa veç e veç. Kompleksi përbëhet prej tri objekteve, si dhe pjesës së përbashkët ku përfshihet parku, kopshti për fëmijë, parkingu për mysafirët etj. Çdo banesë do të ketë garazhin përkatës nëntokësor...Dera e hyrjes do të hapet me videofon nga secila banesë. Nëse ju vendosni që tani të merrni banesë nga ne dhe, nëse ne nuk e përfundojmë banesën tuaj ashtu siç e keni kërkuar dhe në datën e përcaktuar në kontratë, atëherë prej datës së caktuar juve do t’ ju paguhet qiraja për çdo muaj, qoftë edhe për çdo ditë vonesë ... Marrë nga reklama e një firme ndërtimi në Prishtinë Përshkrimi i personave Fan S. Noli, si mjeshtër muzike Fan Noli jo vetëm është i ditur në muzikë, po ka zotësinë e rrallë të stërvitë të tjerë në atë mjeshtëri të bukur, dhe t’i stërvitë në pak kohë. Ç’humbje për Shqipërinë, që njeriu të atillë nuk i jepet rasti të organizojë stërvitjen muzikale të popullit në shkolla të vendit! Ç’humbje që nuk i jepet rast të organizojë një universitet popullor në Shqipëri, në Shqipëri ku njerëz të pjekur të venë një a dy orë të stërviten ! Fan Noli është hequr nga politika edhe më tepër sesa jam hequr unë, kuptohet se një njeri i mendjes ka nevojë për siguri dhe dinjitet. Po t’i japësh këto, do të ishte një fitim për Shqipërinë. ...Atë Noli do të mbetet në histori të Shqipërisë si burri që arriti i pari, me hir të vullnetit dhe të hollësisë së tij, të këllasi zyrtarisht gjuhën shqip në meshë. Dita që mëshoi për të parën herë është një ogur i bardhë në udhë të përparimit tonë. Dhe as e harrojmë, as mund të lëmë të tjerët të harrojnë. Leshzi, me sy të mprehtë, një fizionomi të qeshur, gati të presë një shaka dhe ta kthejë me uzurë, mendje hapur, njohës i gjuhëve romane dhe skandinave, atë Noli nga kultura , nga mendësia dhe karakteri i tij më kujton shpesh kishtarët e Përlindjes italiane. Marrë nga Faik Konica, Vepra, faqe 85 Shënim. Titujt e fragmenteve janë vënë nga redaksia. Konceptet kryesore: tekst përshkrues, përshkrim objektiv, përshkrimi subjektiv, përshkrim shprehës, bindës, informues.Struktura e mësimit Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë në grupe Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në grupe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe 113
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin duke e ndarë klasën në gjashtë grupe. Secilit prej grupeve i kërkohet të përshkruajë një objekt, njeri, kafshë, vend, ndjesi emocionale, gjendje, ndjenjë..., p.sh.: të përshkruajë qytetin, objektin më të shtrenjtë të fëmijërisë, gjyshen a gjyshin, kafshën shtëpiake të parapëlqyer, gjendje emocionale, ndjenja etj., duke u ndalur te: a. qëllimi i përshkrimit, b. veçoritë e objektit që përshkruhet, c. lloji i përshkrimit (objektiv a subjektiv) Pasi nxënësit përfundojnë detyrën në grup, përfaqësuesi i çdo grupi lexon përshkrimin e realizuar dhe vë në dukje qëllimi, veçoritë dhe llojin e përshkrimit. Model përgjigjeje - Çfarë keni përshkruar? Vend (objekt, person...) - Cili është qëllimi për të cilin e përshkruat? Për të informuar (bindur, shprehur ndjenjat, emocionet...) - Në cilat veçori të objektit të përshkruar u përqëndruat? Në veçori të: a. pamjes fizike (botës së brendshme shpirtërore), b. në anë të veçanta të objektit, për të dhënë imazhin e përgjithshëm, c./në të dhëna të detajuara për objektin për të dhënë imazhin e plotë... - Sipas jush, ç’lloj përshkrimi është? Objektiv/subjektiv/shprehës/bindës/informues U kërkohet nxënësve të argumentojnë përgjigjen duke u mbështetur në elementet përbërëse. Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja u shpërndan nxënësve fisha me tekste të parapërgatitura, ku ka përshkrime, dhe u kërkon të identifikojnë në to elemente të përshkrimit. Diskuton me ta rreth qëllimit të përshkrimit, llojit dhe karakteristikave të tij. Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve, punë në grupe Mësuesi/ja i ndan nxënësit në tri grupe dhe u shpërndan fisha me tekste ku ka përshkrime, dhe u kërkon të identifikojnë në to elemente të përshkrimit, të evidentojnë qëllimin dhe karakteristikat e përshkrimit. Për ta realizuar këtë detyrë ata duhet të lexojnë tekstin e nxënësit dhe të mbajnë shënime për veçoritë e llojit të tekstit dhe të kërkojnë t’i zbulojnë në tekstin e dhënë. Grupi I - punon me një tekst narrativ (fragment nga romani Zonja Bovari ose Krokatja e korbit). Grupi II – punon me një tekst informues-paraqitës (Krokodili ose Fortesa e Beratit). Grupi III – punon me një tekst argumentues (Reklamë, Greqia – vend turistik e kulturor). Çdo grup plotëson skemën përkatëse me të shënimet e mbajtura dhe ilustron me shembuj. Në fund me të dhënat e grupeve plotësohet në tabelë grafiku organizues, si më poshtë, të cilin mësuesi/ja mund të ketë parapërgatitur në një tabak të madh letre dhe e vendos në tabelë. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të përqendrojnë vëmendjen në skemën përmbledhëse të veçorive të tekstit përshkrues.114
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përshkrimi informues Përshkrimi bindës Përshkrimi shprehës - Përshkrimi i objektit në tërësi - përshkrimi i objektit në - shpreh emocione dhe ose i pjesëve të tij; mënyrë subjektive gjendje shpirtërore të - është i saktë, i hollësishëm, i - përzgjedh të dhënat në dërguesit; pasur me detaje; përputhje me qëllimin; - paraqet objektin në funksion - leksiku i zgjedhur nga një - është më pak i saktë se të temës; fushë e caktuar përshkrimi informues - gjuha e përpunuar artistikisht - gjuha synon të ngjallë qëndrim pozitiv ose negativ Përdoret për qëllime të caktuara Teksti përshkrues zakonisht nuk është i mëvetësishëm Përdoret në lloje të ndryshme tekstesh Teksti narrativ/poetik Teksti informues-paraqitës Teksti argumentues - funksioni: - funksioni: - funksioni: a. shprehës informues a. bindës b. përfshin lexuesin emocionalisht - realizohet për objekt real b. për ta prekur lexuesin emocionalisht - realizohet për objekt real ose - përshkrimi është c. për të manipuluar lexuesin imagjinar a. objektiv, i qartë dhe shterues - realizohet në - përshkruesi mund të jetë: b. të njeh me objektin në tërësi ose pjesë a. funksion të qëllimit të tekstit, a. vëzhgues i jashtëm të tij b. zakonisht ka karakter subjektiv, b. autori c. përdoret në tekste shkencore c. përzgjedh të dhënat për të realizuar qëllimin; c. një personazh - veçoritë gjuhësore: - veçoritë gjuhësore: - veçoritë gjuhësore: a. gjuhë teknike, e drejtpërdrejtë, e saktë; a. leksiku synon të ngjallë përshtypje pozitive a. përzgjedhja e fjalëve b. emrat janë kryesisht në të shquarën, ose negative b. përdorimi i figurave retorike c. përdoren ndajfoljet e kohës b. përzgjedhja e fjalëve me ngjyrime të forta, c. përdorimi i kohës së shkuar c. përdorimi i kohës së pakryer c. përdorimi i figurave retorike. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve në dyshe të realizojnë mbajtjen e strukturuar të shënimeve, duke e përqendruar vëmendjen në veçoritë e tekstit përshkrues në një skemë të tillë:Përforcimi. Rishikim në dyshe Në këtë fazë të mësimit nxënësit punojnë në dyshe tekstet e dhëna në faqet 72 dhe 73, duke evidentuar veçoritë e llojeve të përshkrimeve.Model zgjidhjejePërshkrimi informues - Përshkrimi i objektit në tërësi; - përshkruhen kolibrat - është i saktë, i hollësishëm, i pasur me - kolibrat janë shpendët më të vegjël, 5 cm..., aftësia e tyre detaje; të qëndrojnë në ajër... - leksiku i zgjedhur nga një fushë e caktuar. zogj, krahë, fluturojnë, qëndrojnë në ajër etj. 115
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përshkrimi bindës (argumentues) Përshkrimi bindës - Greqia, ju fton të vizitoni mrekullitë e saj jo vetëm natyrore, por edhe - përshkrimi i objektit në kulturore. Një mundësi brilante për turizëm turistik dhe kulturor. mënyrë subjektive: - Athinaja, e bija e Zeusit... mbrojtëse e shtetit dhe e veprave publike, - është emri që mban kryeqyteti grek, vendi i parë i formës qeverisëse - përzgjedh të dhënat në demokratike në botë. Athina ... një nga epiqendrat e kulturës antike,.... përputhje me qëllimin: Një nga mrekullitë e botës është Akropoli: pjesa më e lartë dhe më antike e qytetit, që në antikitet përbënte pjesën mbrojtëse të qytetit.... - gërsheton mitin me të vërtetat - gjuha e përdorur është me ngarkesa pozitive e joshëse në - është më pak i saktë se përputhje me qëllimin e reklamës. përshkrimi informues - gjuha synon të ngjallë qëndrim pozitiv ose negativ Përshkrimi shprehës - Shumica e banorëve mbanin armë shumë të bukura…. shamitë e kokës - shpreh emocione dhe të bardha si bora që shkëlqenin në diell… U bënin figurat thatanike e të gjendje shpirtërore të buta të dukeshin madhështore... dërguesit; Përshkrimi i shamisë në funksion të përshkrimit të veshjeve të zonës së - paraqet objektin në Shkrelit. funksion të temës; - Përdor fjalë të përzgjedhura dhe figura retorike: të bardha si bora, që - gjuha e përpunuar lëshoheshin të lirë e të zbukuruar... i bënin figurat thatanike e të buta të dukeshin madhështore. Përdoret koha e pakryer mënyrës dëftore: si pjesë e tregimit në të shkuarën: mbanin, kishin, lëshoheshin, i bënin etj. Pasi vë në dukje elementet përbërëse të çdo teksti nëpërmjet shembujve të librit, nxënësit dalin në përfundime me tabela mbi veçoritë për secilin rast. Diskutim i lirë Në fund mësuesi/ja bën konkluzionet e orës së mësimit dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 1, 3, faqe 84 -Shkruani teknikat dhe karakteristikat e tekstit përshkrues -Parapërgatitje: Sillni në klasë tekste të ndryshme përshkruese.116
  • Teksti përshkrues Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë karakteristikat dhe teknikat e tekstit përshkrues; • të klasifikojë tekstet përshkruese në objektive dhe subjektive ; • të analizojë veçoritë gjuhësore të teksteve përshkruese;2. Karakteristikat • të evidentojë teknikat e përshkrimit në tekstin përshkrues. dhe teknikat Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh përshkruese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: tekst përshkrues, përshkrim objektiv, përshkrim subjektiv, teknikat e përshkrimit, renditja hapësinore/hierarkike e përshkrimit.Struktura mësimore Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Disktutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Ditari dypjesësh Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të punojnë me ushtrimin nr. 3, faqe 84 dhe të sjellin në klasë tekste të ndryshme përshkruese. Model përgjigjeje, ushtrimi 3. Ushtrimi 1 Teksti i parë është tekst përshkrues subjektiv. Përshkrimi jepet duke u mbështetur në elemente të imagjinatës së autorit. Elementet mbi të cilat mbështetet ky argument janë: rridhnin vistër, një herë tue marrë trajtën e një rreshti breshkash të drojtuna në ecje për të mos lënë barrën e vezëve në bark... të një gjarpni të shkëlqyeshëm, nëpër një fushë të hapët në borë.... Teksti i dytë është tekst përshkrues objektiv. Elementet mbi të cilat mbështetet ky klasifikim janë të dhënat objektive e të sakta: është një nga liqenet më të mëdha..... më të vjetra në botë. Gjendet në lartësi mbidetare 695.... ka sipërfaqe 349 m2.... është i thellë 289 m... dhe pjesa më e madhe i përket Maqedonisë. Teksti i tretë dhe i katërt janë tekste përshkruese subjektive. Të dyja tekstet përshkruajnë realitetin në bazë të një gjendjeje të caktuar shpirtërore, të tilla si: 1. Qielli mbi botë atë natë fundtetori ishte më i shkretë se ç’mund të mendohej. Disa qindra aeroplanë uleshin e ngriheshin, ca miliarda zogj, tre meteoritë që ranë të vetmuar..., ca satelitë spiunë vërtiteshin në vetmi... po të gjitha këto ishin pak në krahasim me qiellin e botës. Ai ishte bosh... 2. Fletët, të thata e të verdha, kanë rënë nga lisat rreth e rrotullma mbi liqen edhe duken si njolla ari në një pasqyrë të vjetër... një pushim i trimshtishëm... Vetëm larg së largu, ushtimi i çapeve të ndonjë ëndërrimtari.... 117
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive: Ditari dypjesësh Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të dallojnë ato tipare, të cilat i klasifikojnë tekstet e ushtrimit 3 në tekste subjektive dhe objektive Veçoritë e tekstit subjektiv Fragmente të shkëputura nga tekstet Përshkrimi shoqërohet me ndjenja dhe rridhnin vistër, një herë tue marrë trajtën e një rreshti emocione të autorit. breshkash të drojtunana, ecje për të mos lënë barrën Përshkruhet nga këndvështrimi i autorit. e vezëve në bark.... të një gjarpni të shkëlqyeshëm, Qëllimi të ngjallë ndjenja dhe emocione te nëpër një fushë të hapët në borë... marrësi i tekstit Veçoritë e tekstit objektiv Fragmente të shkëputura nga tekstet është një nga liqenet më të mëdha..., më të Përshkruhet në mënyrë të paanshme vjetra në botë. Gjendet në lartësi mbidetare Qëllimi kryesor është informimi 695..., ka sipërfaqe 349 m2...., është i thellë 289 m..., pjesa më e madhe i përket Maqedonisë... Nxënësit vazhdojnë të punojnë të pavarur në dyshe me teknikën Ditar dypjesësh ushtrimit 1, faqe 84. Ata përqendrohen në përcaktimin e karakteristikave të teksteve përshkruese. Secili prej tyre shënon në tabelën përkatëse veçoritë e tekstit përshkrues të. Pasi mbarojnë, ata shkëmbejnë informacionin e plotësuar me njëri-tjetrin, duke argumentuar zgjidhjet e bëra. Më pas shënojnë përgjigjet në tabelë bashkë me mësuesin/en. Model përgjigjeje Fragmenti i parë është përshkrim/shprehës. Objekti i përshkrimit është vend, mënyra e përshkrimit është subjektive, renditja hapësinore është nga lart-poshtë (largohej rrezja e diellit prej majave) hierarkike (mbramja e Thethit, prej majeve..., ndonji maje.... qerrit” Arusha e Madhe..., mbi Qafën e Pejës..., lumi natën..., prej shpateve... flladi këndon...), Teksti është shkruar leksik i zgjedhur, me figura retorike terminologji të përgjithshme dhe i drejtohet një lexuesi të gjerë. Karakteristikat e tekstit përshkrues Ilustrime nga framentet Përdorimi i treguesve hapësinorë Largohej rrezja e diellit prej majeve, ndonji maje nga lindja Përdorimi i mbiemrave me funksion hyjnore, mbrëmja, i gjallë, e fundme, guri, aroma, figurativ, si epitete të shëndosha etj. Përdorimi i foljeve në kohën e tashme dhe ndien, përpiqet, shkëlqen, fiken, flejnë, çon, derdhen,kalon, në të pakryer ishte, largohej, mshehshin. Përdorimi i fjalive të thjeshta gërshetuar me fjali Mbramja e Thethit ishte hyjnore... Ndonji maje nga lindja, të përbëra, për ta bërë më të qartë përshkrimin shkëlqen deri vonë.... Pasuri dhe shumëllojshmëri të leksikut të Kaq me mall largohej rrezja e diellit... domosdoshëm për t’i dhënë një imazh të qartë malet flejnë të kunorueme me arin e hyjeve118
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Te fragmenti i dytë përshkrimi është informues Objekti i përshkrimit është i njëjti vend (Thethi), mënyra e përshkrimit është objektive, renditja hapësinore është nga e majta në të djathtë (në afërsi të Shkodrës..., vetëm 70 km larg nga kryeqendra e Veriut..., ka përreth tij tri maja të larta...., është rreth 900 m mbi nivelin e detit) hierarkike (Thethi... parqet natyrore..., vetëm 70 km larg nga kryeqendra e Veriut... ka përreth tri maja..., lugina e lartë...). Teksti ka leksik që mbulon fushën e gjeografisë dhe, i drejtohet një lexuesi të gjerë. Karakteristikat e tekstit përshkrues Ilustrime nga framentet Në afërsi të Shkodrës..., vetëm 70 km larg nga Përdorimi i treguesve hapësinorë kryeqendra e Veriut... ka përreth tij tri maja të larta..., është rreth 900 m mbi nivelin e detit. Përdorimi i mbiemrave që tregojnë cilësi (cilësorë) Maja të larta, zonat më të veçanta, nga më të dhe marrëdhëniorë përmendurit, lugina e lartë, parqet natyrore etj. Përdorimi i foljeve në kohën e tashme Është, ka, është... Përdorimi i fjalive të thjeshta të zgjeruara, për ta Thethi është vetëm 70 km larg... kjo luginë bërë më të qartë përshkrimin. është rreth 900 m mbi nivelin e detit etj. Pasuri dhe shumëllojshmëri leksikore nga një fushë Në afërsi të Shkodrës, me një sipërfaqe, ka e caktuar për t’i dhënë lexuesit një imazh të qartë përrreth tri maja malesh, lugina etj. për parkun. Fragmenti i tretë është përshkrim bindës. Objekti i përshkrimit është vend, mënyra e përshkrimit është subjektive, renditja hapësinore është nga e majta në të djathtë (jo vetëm shqiptare, por edhe në Evropë)... Karakteristikat e tekstit përshkrues Ilustrime nga framentet Përdorimi i treguesve hapësinorë Park kombëtar që nga viti 1966 Përdorimi i mbiemrave që tregojnë cilësi dhe janë me Vend i mrekullueshëm, mushkëri e gjelbër, ngarkesa figurative Është (një nga perlat), është (një vend i mre- Mbizotërojnë foljet në kohën e tashme të m. dëftore, kullueshëm), mos humbsni, është ringjallur, por edhe e kryera apo m. lidhore të vizitoni..... Mbizotërojnë fjalitë e thjeshta të zgjeruara, për ta bërë më të qartë përshkrimin Pasuri leksikore e domosdoshme për të dhënë një perlat, vend i mrekullueshëm, mushkëri e imazh joshës të vendit. gjelbër, këtë mrekulli të natyrësPërforcimi. Rishikim në dyshe Mësuesi/ja u shpërndan nxënësve tri tekste dhe u kërkon të identifikojnë karakteristikat e tekstit përshkrues të praktikuara në ushtrimin e mësipërm. Forma e Akropolit Është një kështjellë guri, bashkëngjitur me murin perëndimor të fortesës së madhe. Ka 800 hapa perimetër dhe dy porta, njëra prej të cilave në lindje dhe komunikon me brendinë e fortesës së madhe dhe tjetra në perëndim (nëpërmjet murit të jashtëm kryesor (PB) dhe që të nxjerr në lagjen “Murat Çelebi”). Të shtatë portat e fortesës së Beratit janë prej dru lisi e jo prej hekuri, sepse të gjitha janë të fshehura pas kullash e nuk bien në sy të armikut. Bile dy prej këtyre dyerve të drunjta janë 119
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” rrëzuar e shtrirë përtokë dhe janë lënë ashtu, sepse kurrkush nuk ka fort frikë nga armiku. Në Akropol gjenden 40-50 shtëpi të mbuluara me tjegulla dhe një xhami (e Sulltan Bajazitit). Ka pak municione dhe 6 topa. Ka disa hambarë të hershëm, një cisternë uji dhe një shtëpi për komandantin e kalasë. Përshkrimi i kështjellës së madhe të Beratit Ka gjithsej 200 shtëpi të vjetra të mbuluara me tjegulla. Shumica e banorëve janë të krishterë. Shtëpitë kanë oborre dhe bahçe të lëna pas dore. Ka një xhami, ajo e Sulltan Bajazitit. Është ndërtuar sipas stilit të hershëm, është një ndërtesë e vjetër, mbuluar me tjegulla, me një minare të lartë prej guri dhe që vizitohet nga pak besimtarë. Këtu gjenden 8 kisha, ndër të cilat njëra është më e madhe dhe e stolisur më bukur. Rrugët janë prej kalldrëmi natyror. Gjithandej nëpër kala ka shtëpi, shumë prej të cilave bashkëngjitur mureve rrethuese të kalasë. Hendeqe apo ledhe penguese ose mbrojtëse nuk ka, sepse vetë terreni është i tillë, që me formën e tij të thepisur përbën rreth e rrotull, e sidomos në pjesën jugore, një mbrojtje natyrore që quhet “Rrasa Çekbeni” (Çekbeni - fjale turke që do të thotë “tërhiqmë mua”). Kjo anë është një humnerë e thepisur dhe e rreptë, prej nga nuk guxon kush të shohë teposhtë. Në këtë rrasë të ashpër që lartësohet thikë në kupë të qiellit kanë ndërtuar foletë e tyre shumë zogj grabitqarë, të tillë si petriti, skifteri, korbi etj. Okazioni i projektit T 23 Objekti banesor-afarist “T 23” është duke u ndërtuar në lagjen “Top Hane”, në qendër të Prishtinës, njëra nga zonat më të përshtatshme për banim, e urbanizuar nga komuna e Prishtinës. Së shpejti do të bëhet zona më atraktive për banim, pasi ekziston infrastruktura, si: uji, kanalizimi, rryma etj. Afërsia e lokacionit me shkollat, si shkolla fillore, e mesme, universitet, institucionet shëndetësore, afariste, si bankat lokale afariste dhe shumë institucione që na nevojiten në përditshmërinë tonë. Përshkrimi i produktit Objekti banesor-afarist do të ndërtohet me materiale të kualitetit të lartë, të cilat kryesisht prodhohen në vend dhe rajon, si dhe nga vendet e Evropës Perëndimore. Për ndërtimin e objektit ne tashmë kemi kontraktuar kompaninë “Terraplan”, e cila është një kompani vendore me një përvojë të madhe në ndërtimin e objekteve kolektive, por edhe industriale. Për plotësimin e nevojave të konsumatorëve ne planifikojmë që të ndërtojmë objektin afarist-banesor, i cili përmban: Modeli -I- banesa me 2 dhoma Modeli -II- banesa me 3 dhoma Modeli -III- banesa me 4 dhoma, me sipërfaqe të ndryshme. Garazhet do të jenë standarde Krijimi i një ambienti të përshtatshëm për një bashkëjetesë në objektin banesor- afarist me sipërfaqe gjelbëruese, vende për lojëra të fëmijëve dhe vende për pushim me një sipërfaqe prej 500 m2. Në fund të orës së mësimit mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie: 1. Parapërgatitni një përshkrim mbi një person. 2. Sillni në klasë përshkrime të ndryshme të njerëzve.120
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të njohë teknikat e shkrimit në përshkrimin e personave; • të dallojë elementet kryesore në përshkrimin e personave; 3. Përshkrimi • të përdorë tabelën për t’i përmbledhur këto të dhëna; i njerëzve • të përshkruajë një person. (ora I) Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh përshkruese, shkumësa me ngjyra, tabela. Model përshkrimi Skoti Skoti është kapiten i flotës angleze, një si shumë të tjerë. Biografia e tij përputhet me karakteristikën: ka kryer me ndërgjegje detyrat, duke fituar kështu miratimin e eprorëve, ka marrë pjesë në ekspeditën e Shelltonit. Nuk i është vënë re ndonjë shpirt i veçantë heroik. Fytyra e tij duke gjykuar nga fotografitë, nuk dallon nga mijëra e dhjetëra mijëra fytyra angleze: e ftohtë, që tregon vullnet, e qetë, si e skalitur nga një energji e fshehur. Sy të përhimët, buzë të shtrënguara fort. Asnjë vijë romantike, asnjë shkëndijë humori nuk ka në këtë fytyrë, vetëm vullnet i hekurt dhe mendje praktike. Shkrimi i tij është një shkrim i zakonshëm anglez, pa nuanca dhe përdredhje, i shpejtë, plot besim në vetvete. Mënyra e tij e të shprehurit është e qartë dhe e përpiktë, elokuente në përshkrimin e fakteve, por megjithatë e thatë dhe praktike, si gjuha e një raporti. Në çdo gjë të bie në sy se është njeri pa fantazi, fanatik i prakticitetit, pra, rrjedhimisht, një anglez i vërtetë, të cilit si dhe shumicës së bashkatdhetarëve të tij, edhe gjenialiteti u fut brenda caqeve të ngurta të kryerjes së detyrës. Historia e Anglisë njeh qindra Skota të tillë: ai nënshtroi Indinë dhe ishujt pa emër të arkipelagut, kolonizoi Afrikën dhe luftoi në gjithë botën me po atë energji të hekurt, me po atë bindje se po kryen detyrën krahas të tjerëve, me po atë fytyrë të ftohtë e të mbyllur. Por vullneti i tij është i fortë çelik. Kjo vihet re përpara kryerjes së aktit heroik. Marrë nga Stefan Cvajg, “Njeriut të cilit iu mërzit Evropa”, faqe 109Konceptet kryesore: përshkrimi i një personi, teknikat e për shkrimit të një personi, përshkrimi fizik, përshkrimi i karakterit.Struktura mësimore Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Disktutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënit me këmbime Të mësuarit ndërveprues Punë në grup Përforcimi Shkrim i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të sjellin në klasë përshkrime njerëzish. Bëhet leximi i tyre (mësuesi/ja mund t’u paraqesë nxënësve modele përshkrimi të personave, nëse ata nuk kanë sjellë materiale të kësaj natyre). Mbështetur në përshkrimet e lexuara mësuesi/ja shtron pyetjen: 121
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” - Cilat aspekte të njeriut janë përshkruar në këto fragmente? Ai/ajo shënon në tabelë përgjigjet e nxënësve: • Pamja fizike • Të dhënat anagrafike (personale, të gjendjes civile) • Karakteri • Ndjenjat • Veshja • Të dhënat jetësore etj. - Si përshkruhen ato? Me detaje/në mënyrë të përgjithshme/në mënyrë të hollësishme etj. Ilustrojini me shembuj nga fragmentet. Skoti Skoti është kapiten i flotës angleze, një si shumë të tjerë. Biografia e tij përputhet me karakteristikën: ka kryer me ndërgjegje detyrat, duke fituar kështu miratimin e eprorëve, ka marrë pjesë në ekspeditën e Shelltonit. Nuk i është vënë re ndonjë shpirt i veçantë heroik. Fytyra e tij duke gjykuar nga fotografitë, nuk dallon nga mijëra e dhjetëra mijëra fytyra angleze: e ftohtë, që tregon vullnet, e qetë, si e skalitur nga një energji e fshehur. Sy të përhimët, buzë të shtrënguara fort. Asnjë vijë romantike, asnjë shkëndijë humori nuk ka në këtë fytyrë, vetëm vullnet i hekurt dhe mendje praktike. Shkrimi i tij është një shkrim i zakonshëm anglez, pa nuanca dhe përdredhje, i shpejtë, plot besim në vetvete. Mënyra e tij e të shprehurit është e qartë dhe e përpiktë, elokuente në përshkrimin e fakteve, por megjithatë e thatë dhe praktike, si gjuha e një raporti. Në çdo gjë të bie në sy se është njeri pa fantazi, fanatik i prakticitetit, pra, rrjedhimisht, një anglez i vërtetë, të cilit si dhe shumicës së bashkatdhetarëve të tij, edhe gjenialiteti u fut brenda caqeve të ngurta të kryerjes së detyrës. Historia e Anglisë njeh qindra Skota të tillë: ai nënshtroi Indinë dhe ishujt pa emër të arkipelagut, kolonizoi Afrikën dhe luftoi në gjithë botën me po atë energji të hekurt, me po atë bindje se po kryen detyrën krahas të tjerëve, me po atë fytyrë të ftohtë e të mbyllur. Por vullneti i tij është i fortë çelik. Kjo vihet re përpara kryerjes së aktit heroik. Skoti ka ndërmend të përfundojë atë që filloi Shelltoni. Ai organizoi një ekspeditë, por nuk i mjaftojnë mjetet financiare. Megjithëkëtë kjo nuk e ndal. I bindur për suksesin në të ardhmen ai sakrifikon me pasurinë e vet... Ndërtimi i njohurive. Të nxënit me këmbime Mësuesi/ja drejton vëmendjen e nxënësve në aspektet e përshkrimit të personit. E ndan klasën në grupe bazë me nga 5 nxënës secili. Nxënësit ndahen në grupe ekspertësh. - Grupi i parë i ekspertëve diskuton rreth të dhënave anagrafike të personit. - Grupi i dytë diskuton rreth pamjes fizike. - Grupi i tretë rreth veshjes. - Grupi i katërt rreth karakterit. - Grupi i pestë rreth historisë së tij Nxënësit diskutojnë në grupe ekspertësh dhe më pas kthehen në grupet bazë, duke u shpjeguar dhe ilustruar me shembuj shokëve secilën prej çështjeve. Secili grup plotëson të dhënat e përshkrimit të personit në tabelat përkatëse, duke e ilustruar me shembuj nga fragmenti i dhënë në libër, “Zhitoni”.122
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Të dhëna për moshën, seksin, profesionin,Të dhëna origjinën, gjendjen civile (beqar, i martuar, ipersonale ve, i ndarë). Shoqërohen me informacione I pasur(anagrafike) për marrëdhënien e atij që përshkruhet me personin që bën përshkrimin Zhitoni ka çehre të freskët, fytyrë të nbushur Karakteristikat më të rëndësishme tëPamja fizike dhe faqe të varura, syrin pishë të ngulët, pamjes fizike shpatulla të gjera, barkun të kërcyer. Vihen në dukje ato elemente që plotësojnëVeshja aspekte të karakterit dhe personalitetit të Nxjerr një shami të madhe... personit Ecje të vendosur, flet tërë siguri, e bën tjetrin të përsërisë fjalët e tij, me zor e honeps çfarë i thuhet atij vetë, nxjerr një shami të madhe dhe shfryn hundët gjithë gjurmë; hedh tutjeKarakteri Përshkruhen aspektet e sjelljes së tij pështymën dhe bën tërë atë të teshtitur, fle ditën, fle natën, ...i ndërpret, i korrigjon ata që flasin, .... është i qeshur, hokatar, i gjallë, kryeneç, zemërak, shthuranak, ambicioz, misterioz...... Evidenton ato veçori që të japin mundësiHistoria ta kuptosh më mirë personin. Gjyshi nga nëna i shkruesit Për moshën, seksin, profesionin, origjinën, I martuar, me shumë fëmijë: Kishte marrë përTë dhëna gjendjen civile (beqar, i martuar, i ve, i grua një vajzë të rritur mirë dhe, ... bënë shumëpersonale ndarë). Shoqërohen me informacione për fëmijë...;(anagrafike) marrëdhënien e atij që përshkruhet me personin që bën përshkrimin Nuk kishte shumë vite shkollimin, nuk ishte i pasur Karakteristikat më të rëndësishme të ishte një burrë i gjatë dhe më rrënjë të nguluraPamja fizike pamjes fizike mirë në tokë, me një shëndet të mirë e shfaqte hapur kënaqësinë e të jetuarit;... kjo nuk e pengoi të qëndronte deri në fund iElemente të sjellshëm,... zemërohej nëse i thoshin që Tokakarakterit, të rrotullohej,... I pëlqente të ishte i pasur,gërshetuara Përshkruhen aspektet e sjelljes së tij Pasioni i tij ishin zogjtë, Kur i binte rruga ngame aspektetë sjelljes varrezat, shpejtonte hapat pa e kthyer kokën andej. Mbeti gjithmonë një person shumë energjik deri ditën e fundit. Gjatë gjithë jetës nuk kishte kaluar asnjë sëmundje, nuk kishte pirë asnjë ilaç. Një mbrëmje, duke ngjitur me vështirësi shkallëtHistoria që e çonin në dhomën e tij, lajmëroi që s’do të hante darkë. Ra të flinte me fytyrë nga muri dhe duke ia kthyer shpinën botës. U shua i mërzitur me jetën që ia mori forcën dhe energjinë. Pasi evidentojnë këto elemente, mësuesi/ja u kërkon të lexojnë në heshtje përshkrimin ”Gjyshi im” dhe të përpiqen të identifikojnë këto elemente. 123
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje Gjyshi im nga nëna ishte një burrë i gjatë dhe më rrënjë të ngulura mirë në tokë, me një shëndet të mirë, që e shfaqte hapur kënaqësinë e të jetuarit. Kishte marrë për grua një vajzë të rritur mirë dhe, ndonëse bënë shumë fëmijë, kjo nuk e pengoi të qëndronte deri në fund i sjellshëm. Nuk kishte shumë vite shkollimin dhe zemërohej nëse i thoshin që Toka rrotullohej. I pëlqente të ishte i pasur, por nuk u bë kurrë i tillë. Ndonëse jetën dhe sjelljen e kishte si zotni. Pasioni i tij ishin zogjtë. Mbaj mend një zog me sqep të gjatë e të verdhë, të cilin e mbante në kafaz: i zi, shumë krenar, me sy zjarri nga tërbimi i mungesës së lirisë. Kur i binte rruga nga varrezat, shpejtonte hapat pa e kthyer kokën andej. Mbeti gjithmonë një person shumë energjik deri ditën e fundit. Gjatë gjithë jetës nuk kishte kaluar asnjë sëmundje, nuk kishte pirë asnjë ilaç. Një mbrëmje, duke ngjitur me vështirësi shkallët që e çonin në dhomën e tij, lajmëroi që s’do të hante darkë. Ra të flinte me fytyrë nga muri dhe duke ia kthyer shpinën botës. U shua i mërzitur me jetën që ia mori forcën dhe energjinë. Përforcimi. Shkrim i lirë Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve të shkruajnë një përshkrim të shkurtër për njeriun e tyre më të dashur të familjes. Nxënësit do të mbështeten në aspekte të ndryshme të diskutuara më lart. Nxënësit lexojnë punimet dhe vlerësojnë punën e njëri-tjetrit. Në fund të orës mësuesi/ja nxjerr konkluzionet e orës dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. a) Ushtrimi 5, faqe 86 b) Sillni në klasë përshkrime të personave të ndryshëm. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të përdorë teknikat e shkrimit në përshkrimin e personave; • të bëjë një përshkrim krahasues mes dy personave; 3. Përshkrimi • të vëzhgojë portretet në pikturë dhe t’i përshkruajë ato. i njerëzve (ora II) Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh përshkruese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: tekst përshkrues, përshkrim objektiv, përshkrim subjektiv, teknikat e përshkrimit, renditja hapësinore/hierarkike e përshkrimit. Struktura mësimore Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Imagjinata e drejtuar Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Imagjinata e drejtuar Mësuesi/ja e nis mësimin duke diskutuar detyrën e shtëpisë: Ushtrimi 5, faqe 86.124
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje • Në tekstin e parë vëmendja e lexuesit drejtohet te pamja fizike e personit qëpërshkruhet, si: burrë i thatë, pak i kërrusur, ndonja pesëdhjetë vjeç. Sytë e skuqur, mjekra e thinjur dhe e parruar, rrudhat në ballë e kishin shpërfytyruar, në kokën e tij të vogël s’dallohejgjë tjetër, veç një hundë e gjatë. • Në tekstin e dytë vëmendja është përqendruar në përshkrimin fizik dhe tëkarakterit: xhuxhmaxhuxhe, dy grushte një mbi një, pastaj një e tharë, e vdekur e pakallur, nashkon, duket si do thihet në mes. Lëre, se të parit më keq akoma, e shëmtuar. Me si tëkërcyer, që kur të vështron, sikur do të hajë, hundën sa një xhore, golin sa një kamare,pale kur qesh, i dalin ata dhëmbë si të kaut. Një arape që s’e ka shoqen... • Në tekstin e tretë përshkrim fizik është i gërshetuar me anë të ndryshme të karakterit,të tilla si: trup jo i naltë sa i lidhun. I hajshëm i drejtë si shtizat druforta të lundrave që ixevendsuen djepin e fëminis. I lëvizshëm si njalat që e argtuen si të vogël. I zhbridhëtsi qerfull qi fshatit të tij i gëzon brigjet. Ma fort i rremtë se sa i bardhë. Lëkurën si tëpjekur nga dielli që rrahë agim e muzg Shirokën. Kryet e bashëm, por jo jashta mase.Ballin e gjannë dhe të thyeshëm, ma fort katruar. Tamthat si të shtypun me xigonm tëtheksuem. Syt gazë, si në gropë, nën hijen e vetullavet të trasha. Hundën paksa tëthyeme në kodër, me majë e fletëza të ndjeshme mollëzat e faqeve të zhdukuna dhe tëpreme nga rrudhat e njeriut të pamish. Të tri tekstet kanë stile të ndryshme përshkrimi • Teksti i parë përshkruan thjesht e shkurt pamja e personazhit, një fshatar nga Gjinari.Autori përqendrohet në detaje të pakta të pamjes së jashtme fizike, duke na dhuruar njëpërshkrim të shpejtë e të përgjithshëm. • Teksti i dytë, përveçse përshkruan, është i gjallë në imazhet që përcjell, të mbushurame ndjesi të vetë autorit që përshkruan. Mbështetet në detaje që vënë dukje si pamjene jashtme, me një ngarkesë të theksuar negative. • Teksti i tretë të sjell përpara syve një portret të plotë e të gjallë të personazhit, shpeshherëtë krahasuar me objekte e dukuri. Përshkrimi është i hollësishëm dhe i mbushur me shumëdetaje. Në të nuk kemi një përshkrim të drejtpërdrejtë të karakterit të personazhit, por mënyrae përshkrimit të pamjes fizike e konturon mjaftueshëm personazhin edhe si karakter. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve në dyshe të përshkruajnë veten pas disa vitesh, dukeu përqendruar në aspekte të ndryshme të përshkrimit të personave. Leximi dhe diskutimi i detyrës. Model përgjigjeje E shoh veten student të arkitekturës, tek mbaj një tufë me letra e vizatime në duar.Flokët e shpupuritur nga pagjumësia më bien në sy. I veshur me një palë pantallonatë lehta linoje, kam pamjen e një njeriu, i cili jeton në një botë imagjinare dhe lehtasnë fytyrë më përvijohet imazhi i një realiteti të abstrakt (ti ngjitesh për në qiell meshkallë të një modeli modern të kohës, të sapondërtuar nga një arkitekt i zoti, i cili ështëfjalëpakë... Diskutimi i detyrave të nxënësve. Mësuesi/ja vë në dukje aspekte të ndryshme tëpërshkrimit dhe detajet të përdorura prej tyre. 125
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive. Ditari tri pjesësh Në këtë fazë të mësimit, mësuesi/ja e drejton vëmendjen e nxënësve te përshkrimi krahasues. U kërkon nxënësve në dyshe të evidentojnë karakteristikat e këtij lloji përshkrimi dhe të shënojnë në tabelën përkatëse veçoritë e personazheve të tekstit Ai dhe unë, në f.77 të librit të nxënësit. Karakteristikat e përshkrimit Ai Unë të personit Të dhëna personale Flet disa gjuhë S’flas asnjë Pamja fizike bullafiq Ka vapë, inatoset me Kam ftohtë, unë nuk Karakteri mua që vesh golfin, orientohem shpejt orientohet shpejt Veshja golfe Muzetë, perimet e Parapëlqimet Poezia, ushqimet e skuqura freskëta Teksti përqendrohet në një krahasim mes dy shokëve në aspekte që lidhen ngushtë me karakterin. Të dy shokët ndryshojnë në: - konceptin e të veshurit dhe të ndjesitë e përcjella lidhur me dukuritë atmosferike -Kanë aftësi të ndryshme të përshtatjes dhe shije të ndryshme muzikore - Kanë preferenca dhe shije të ndryshme të mënyrës së të ushqyerit. Autori vë në dukje elemente gjuhësore dhe krahasuese të tekstit, të tilla si: -përdorimi i lidhëzave: Unë dhe miku im... -përdorimi i të kundërtave: ai ka vapë, unë kam gjithnjë ftohtë. Model përgjigjeje Unë dhe shoqja ime e bankës jemi njohur që në klasë të parë. Kemi një miqësi shumë të mirë, edhe pse jemi të ndryshme në tipa e karaktere. Mua më pëlqen të bëj potere e shaka me të gjithë shokët e klasës. Ajo rri e heshtur e qesh me qyfyret e mia. Shpesh më tërheq vëmendjen se po bëj shumë zhurmë e po u prish qetësinë të tjerëve. Unë lexoj shumë libra dhe në sajë të tyre kam një imagjinatë pakufi. Ajo punon pa fund në matematikë, i pëlqen saktësia dhe të qenit me këmbë në tokë. Sa herë grindemi me njëra-tjetrën për këto gjëra. Unë jam e çmendur në ngjyra e tualet. Ajo është serioze dhe shumë e rregullt dhe asnjëherë nuk e gjen me flokë të pakrehur e me rroba të zhubrosura... Përforcimi: Rishikim në dyshe Pas diskutimit të përshkrimit krahasues, mësuesi/ja u kërkon nxënësve në dyshe të vëzhgojnë fillimisht e më pas të përshkruajnë imazhet e dy vajzave në ushtrimin 6, faqe 87. Me anë të pyetjeve të tilla mësuesi/ja ndihmon nxënësit në përshkrimin krahasues të dy tablove. -Cili është objekti që përshkruhet? -Cili është pozicioni i objektit? -Cilat detaje të portretit të vajzës ka vënë në dukje autori? -Cilat janë aspektet të karakterit që theksohen? -Me ç’ngjyra ka luajtur piktori? Pse e ka bërë këtë? -Çfarë na bie në sy nga sfondi? -Çfarë ndjesish na përcjell secila prej tablove?126
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje Në të dyja tablotë kemi portretin e një vajze. Në tablonë e parë vajza qëndron te dera. Të krijohet përshtypja se ajo është në pritje. E veshur me veshje tradicionale shqiptare me ngjyrë të bardhë, ato janë dëshmi e dëlirësisë dhe çiltërsisë vajzërore. Gjithashtu veshja e saj është pasqyrë e ndjenjave të saj të pastra. Qëndrimi i vajzës te pragu i derës përvijon edhe më shumë aspekte të karakterit të saj, gjë që përforcohet edhe nga pozicioni i duarve. Shamia e kuqe është një tjetër element, i cili ndoshta justifikon pritjen, e ndoshta i referohet asaj që vajza pret në prag. Dritarja pak e hapur vë në dukje shpresën e vajzës dhe shpreh optimizëm për atë që do të vijë. E gjithë tabloja jepet në një mjedis tradicional shqiptar me ngjyra të ngrohta e shumë intimitet. Në tablonë e dytë kemi të bëjmë përsëri me një portret vajze. Vajza qëndron e ulur pranë një tavoline. Përpara saj i hapur qëndron një libër dhe mbi të një lule. Pozicioni i duarve thekson gjendjen e vajzës në meditim. Flokët e gjatë e delikatë janë pjesë e portretit dhe e karakterit të saj delikat, por ndoshta edhe e ndjenjave të dukshme që theksohen pikërisht nga këto detaje. Sfondi me ngjyra të ëmbla, si dhe libri e lulja janë shprehje e dashurisë, që ndoshta vajza është në pritje a në meditim…Diskutim i punëve të nxënësve Në fund të orës së mësimit mësuesi bën konkluzionet e orës dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. a) Ushtrimi 7, faqe 87. b) Parapërgatitni një përshkrim të një vendi. Sillni në klasë përshkrime të ndryshme vendesh. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të përdorë teknikat e shkrimit në përshkrimin e objekteve;4. Përshkrimi i • të dallojë elementet kryesore në përshkrimin e objekteve; • të bëjë një përshkrim krahasues mes dy objekteve; objekteve • të vëzhgojë pikturën dhe të përshkruajë objektet e saj. Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh përshkruese, shkumësa me ngjyra, tabela.Përshkrimi i objekteve Pianoja është instrument muzikor që luhet me ndihmën e tastierës dhe që prodhon tinguj duke prekur telat e çelikut me çekiçë me mbështjellje prej shajaku. Çekiçët kthehen menjëherë dhe lejojnë telat që të vazhdojnë dridhjen e tyre në një rezonancë frekuence. Këto dridhje janë transmetuar nëpërmjet materialit të saj prej një dërrase që e zmadhon atë. Fjala piano është shkurtuar nga fjala “pianoforte”, e cila vjen nga emri italian origjinal i instrumentit “clavicembalo col piano e forte”. Kjo i referohet përgjegjësisë së instrumentit, i cili i lejon pianistit të prodhojë nota me dinamikë të ndryshme në varësi nga fortësia e shtypjes së tastit. 127
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Pianoja është përdorur gjerësisht në muzikën perëndimore për performancë solo, kor, muzikë dhome dhe për shoqërime. Është shumë popullore dhe ndihmon për kompozim dhe prova. Edhe pse nuk është portative dhe shpesh është e shtrenjtë, shkathtësia dhe kudogjendja e pianos e kanë bërë atë një nga instrumentet muzikore më familjare. Ajo është klasifikuar si një instrument muzikor me perkusion dhe me tela. Duke u mbështetur në metodën “Hombostel-Sachs” të klasifikimit të muzikës, ajo është grupuar në instrumentet me foni. Pianot me stil vjenez ishin ndërtuar me skelet druri, dy tela për notë dhe kishin çekiçë të mbuluar me lëkurë. Disa nga këto piano vjeneze kishin ngjyrë të kundërt me pianot e sotme moderne; tastet natyrale ishin të zeza dhe tastet jonatyrale ishin të bardha. Në këto instrumente Moxarti kompozoi koncertet e tij dhe sonatat. Pianot e kohës së Mozartit kanë pasur një tingull më të butë, më të qartë sesa pianot e sotme. Prejardhja e pianos është nga klasveni. Instrumentet e para me tela që goditen nga çekiçë ishin me origjinë nga instrumenti tradicional persian santur. Gjatë periudhës së mesme kishte përpjekje të përgjithshme për të krijuar instrumente me tastiera dhe me goditje telash. I pari ka qenë hurdi-gurdi, me origjinë të panjohur. Në shek. XVII mekanizmat e instrumenteve me tastiera, siç janë klavikorda dhe klaviçembali, ishin të njohura. Në një klavikordë telat goditeshin nga tangentet, ndërkohë që në një klavicembal ato janë tërhequr nga penda. Shekuj pune në mekanizmin e një klaviçembali kanë dhënë ndihmesë në konstruktimin e mbështjelljes, të pjesës që lëshon zërin dhe të tastierës. Sintetizatori (anglisht Synthesizer) është instrument muzikor elektronik, i cili prodhon një shumëllojshmëri zërash, duke përpunuar dhe kombinuar sinjalet e frekuencave të ndryshme. Sintetizatori digjital modern përdor mikroprocesorin sintetizues të frekuencave për të llogaritur funksionet matematikore, të cilat përpunojnë sinjalet e frekuencave të ndryshme. Ekzistojnë tri lloje kryesore të sintetizatorëve, të cilët dallojnë për nga operimi: analog, digjital dhe sintetizatori i bazuar në softuer. Sintetizatorët krijojnë sinjale elektrike në vend të sinjaleve akustike, të cilat në fazën e fundit përforcohen përmes amplifikatorëve apo dëgjueseve. Sintetizatori i parë është shpikur në vitin 1876 nga Elisha Grei, i cili njihet për shpikjen e prototipit të telefonit. Robert Mug krijoi sintetizatorin revolucionar, i cili u përdor nga Uendi Karlos në albumin “Switched-On Bach” (1968), incizim i famshëm, i cili njoftoi shumë muzikantë me zërin e sintetizatorëve. Në vitet 1970, sintetizatorët u bënë instrumente portale dhe kështu përdorimi i tyre u bë shumë më i lehtë në performancat e tyre. Në fillimin e viteve 1980, kompanitë si “Yamaha” filluan të shitnin sintetizatorë me çmime modeste, si “Yamaha DX7” etj. Në të njëjtën kohë u zhvillua sistemi MIDI, i cili e bëri më të lehtë integrimin dhe sinkronizimin e sintetizatorëve me instrumentet e tjera elektronike. Në vitet 1990, sintetizatorëve kompleksë nuk iu nevojitej më hardveri special dhe filluan të paraqiten si programe për PC. Konceptet kryesore: përshkrimi i një objekti, teknikat e përshkrimit të tij.128
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Struktura mësimore: Organizimi i nxënësve Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Parashikimi Punë me klasën Imagjinata e drejtuar Diskutim i ideve Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrimi i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Imagjinata e drejtuar Mësuesi e nis mësimin duke diskutuar detyrën e shtëpisë, ushtrimin 7, faqe 87. Nxënësve u është kërkuar të punojnë në grup për përshkrimin e njerëzve, duke u mbështetur në aspekte të ndryshme. Diskutim i lirë. Mësuesi paraqet para nxënësve dy objekte dhe u kërkon të përshkruajnë, të ndarë në dy grupe, (një orë të vjetër, një objekt antik prej balte të punuar me dorë). Model përgjigjeje Ishte një orë e thjeshtë dhe e ruajtur më së miri E nxora me kujdes nga kutia e vogël prej druri. Më bëri përshtypje që, edhe pse kishte kohë që kishte qëndruar aty, ishte akoma e bukur. Më tërhoqën vëmendjen detaje të vogla: pjesa e sipërme ishte punuar me shumë delikatesë me material argjendi. Forma e saj ovale ishte karakteristikë e kohëve të vjetra dhe dallonte dukshëm kohën në të cilën ishte punuar. Fusha kishe ngjyrë të lehtë të kaltër, zbukurohej nga shifrat e holla romake, të cilat shërbenin për të treguar orën. Midis tyre ekzistonte një largësi simetrike, të cilat u shtonin elementeve të saj përsosmërinë. Anash saj gjendeshin dy butona të vegjël, të cilët shpesh të krijonin përshtypjen e çelësave të artë që kishin në dorë fatin tënd. Pjesa e poshtme karakterizohej nga një lëmueshmëri e rrallë, sikur ishte bërë enkas për një dorë delikate gruaje të veçantë, ashtu siç ishte nëna ime. Rripat ngjyrë blu, të përbërë prej lëkure, dukeshin sikur kishin sfiduar kohën me butësinë dhe njëkohësisht rezistencën që kishin treguar ndaj saj. E veçanta e saj qëndronte në mënyrën e përdorimit. Kur ti e vendosje në dorë, akrepat e saj lëviznin bashkë me pulsin e dorës dhe dukej sikur merrte jetë pikërisht nga ty. E prodhuar nga artizanët shqiptarë, ishte reliktja më e rëndësishme e familjes, pasi ajo kishte shënuar momente më të vërtetë të vyera në jetën njerëzve të mi më të dashur... Mësuesi/ja pasi dëgjon përgjigjet e tyre, mban shënim në tabelë elementet bazë në të cilat konsiston ky lloj përshkrimi. -Çfarë kanë përshkruar? Objekt - orë e vjetër. -Cilat aspekte të objektit kanë vënë në dukje? Formën, ngjyrën, përbërjen, punimin, historikun e saj... Diskutim me njëri-tjetrin. Rikujtojnë me anë të organizuesit grafik veçori të përshkrimit të objekteve të njohura në klasat pararendëse. Pjesët kryesore Elemente të historikut të objektit Përshkrimi i objektit Origjina Përdorimi dhe roli në mjedis 129
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të përqendrojnë vëmendjen në udhëzimet e tekstit për përshkrimin e një objekti. Në dyshe strukturojnë veçoritë e përshkrimit të një objekti. Model përgjigjeje Përshkrimi i objektit Karakteristika që perceptohen Cilësi Emri Funksioni me anë të shqisave pozitive/negative Lahuta është Forma, përmasat, materiali, Kanë të bëjnë me Shpjegohet instrument muzikor ngjyrat, tingujt që prodhon, anën estetike ose funksionimi kordofon.... aroma ose shija funksionimin ...trupi i lahutës punohet Intrumentet kryesisht prej drurit të muzikore me panjës... pjesa e lugët e Lahutari luan në Jepet një përkufizim hark që shërben lahutës mbulohet me lëkurë lahutë ulur me shkencor për të përcjellë ..ndërsa harku i saj punohet këmbëkryq në tokë... këngët nga degët e thanës me qime të bishtit të kalit... Strukturojnë shënimet në grupe dhe evidentojnë veçoritë. Mësuesi/ja përqendron vëmendjen e nxënësve te përshkrimi i objekteve që u bë në fillim të orës së mësimit (ora e murit dhe objekt antik i punuar prej balte apo te modeli i dhënë në prej tij (pianoja). Nxënësve në dyshe mësuesi/ja u kërkon të analizojnë tekstin në bazë të veçorive të lartpërmendura. Emri/Jepet një përkufizim shkencor Pianoja është instrument muzikor që luhet me ndihmën e tastierës. Ajo është klasifikuar si një instrument muzikor me perkusion dhe si një instrument me tela. Duke u mbështetur në metodën “Hombostel-Sachs” të klasifikimit të muzikës ajo është grupuar në instrumentet me foni. Funksioni/Shpjegohet funksionimi Pianoja luhet me ndihmën e tastierës dhe që prodhon tinguj duke prekur telat e çelikut me çekiçë me mbështjellje prej shajaku. Çekiçët kthehen menjëherë dhe lejojnë telat që të vazhdojnë dridhjen e tyre në një rezonancë frekuence. Këto dridhje janë transmetuar nëpërmjet materialit të saj prej një dërrase që e zmadhon atë. Karakteristika që perceptohen me anë të shqisave/Forma, përmasat, materiali, ngjyrat, tingujt që prodhon, aroma ose shija Pianot me stil vjenez ishin ndërtuar me skelet druri, dy tela për notë dhe kishin çekiçë të mbuluar me lëkurë. Disa nga këto piano vjeneze kishin ngjyrë të kundërt me pianot e sotme moderne; tastet natyrale ishin të zeza dhe tastet jonatyrale ishin të bardha. Nga këto instrumente Moxarti kompozoi koncertet e tij dhe sonatat, dhe kopje të tyre janë ndërtuar sot në performancën e instrumentit autentik të muzikës së tij. Pianot e kohës së Mozartit kanë pasur një tingull më të butë, më të qartë se sa pianot e sotme, pianot angleze, me më pak fuqi mbështetëse.130
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Cilësi pozitive a negative/Kanë të bëjnë me anën estetike ose funksionimin Pianoja është përdorur gjerësisht në muzikën perëndimore për performancë solo, kor, muzikë dhome dhe për shoqërime. Është shumë popullore për ndihmë për kompozim dhe prova. Edhe pse nuk është portative dhe shpesh është e shtrenjtë, shkathtësia dhe kudogjendja e pianos e kanë bërë atë një nga instrumentet muzikore më familjare. Historia Fjala piano është shkurtuar nga fjala “pianoforte”, e cila vjen nga emri Italian origjinal i instrumentit “clavicembalo col piano e forte”. Kjo i referohet përgjegjësisë së instrumentit, i cili i lejon pianistit të prodhojë nota me dinamikë të ndryshme në varësi nga fortësia e shtypjes së tastit. Sintetizatori (anglisht Synthesizer) është instrument muzikor elektronik, i cili prodhon një shumëllojshmëri zërash, duke përpunuar dhe kombinuar sinjalet e frekuencave të ndryshme. Sintetizatori digjital modern përdor mikroprocesorin sintetizues të frekuencave për të llogaritur funksionet matematikore, të cilat përpunojnë sinjalet e frekuencave të ndryshme. Ekzistojnë tri lloje kryesore të sintetizatorëve, të cilët dallojnë për nga operimi: analog, digjital dhe sintetizatori i bazuar në softuer. Sintetizatorët krijojnë sinjale elektrike në vend të sinjaleve akustike, të cilët në fazën e fundit përforcohen përmes amplifikatorëve apo dëgjueseve. Në mënyrë tipike janë të kontrolluar nga tastiera e stilit të pianos, ku sustat funksionojnë si kyçës të qarqeve elektrike. Megjithëse tastierat janë kontrolluesit e zakonshëm të sintetizatorëve, veglat e tjera, si kontrollori frymor i stilit të saksofonit, kitarat elektrike të pajisura me MIDI, apo kompjuterët gjithashtu përdoren për të kontrolluar sintetizatorët. Sintetizatorët mund të prodhojnë një shumëllojshmëri të zërave, duke i imituar zërat e instrumenteve të tjera apo duke prodhuar zëra të rinj, të padëgjuar më parë. Sintetizatori i parë është shpikur në vitin 1876 nga Elisha Grei, i cili njihet për shpikjen e prototipit të telefonit. Robert Mug krijoi sintetizatorin revolucionar, i cili u përdor nga Uendi Karlos në albumin “Switched-On Bach” (1968), incizim i famshëm, i cili njoftoi shumë muzikantë me zërin e sintetizatorëve. Në vitet 1970, sintetizatorët u bënë instrumente portale dhe kështu përdorimi i tyre u bë shumë më i lehtë në performancat e tyre. Në fillimin e viteve 1980, kompanitë si “Yamaha” filluan të shitnin sintetizatorë me çmime modeste, si “Yamaha DX7” etj. Në të njëjtën kohë u zhvillua sistemi MIDI, i cili e bëri më të lehtë integrimin dhe sinkronizimin e sintetizatorëve me instrumentet e tjera elektronike. Në vitet 1990, sintetizatorëve kompleksë më nuk iu nevojitej hardveri special dhe filluan të paraqiten si programe për PC. Mësuesi/ja u kërkon nëxnësve që, pasi të kenë dhënë veçoritë e të dy objekteve, t’i krahasojnë ata më njëri-tjetrin.Model përgjigjejePianoja është instrument muzikor që luhet me ndihmën e tastierës dhe që prodhon tinguj dukeprekur telat e çelikut me çekiçë me mbështjellje prej shajaku.Sintetizatori është instrument muzikor elektronik, i cili prodhon një shumëllojshmëri të zërave dukepërpunuar dhe kombinuar sinjalet e frekuencave të ndryshme. Ndërsa të dy objektet kanë si bazëtë prodhimin e tingujve me anë të tastierës, ndryshojnë me njëri-tjetrin në disa elemente. Melodiaqë prodhon sintetizatori është elektronike… Forma gjithashtu është një tjetër element në të cilën atandryshojnë. Piano është e përbërë nga një tastierë, ndërsa sintetizatori ka disa të tilla, të cilat mund tëprodhojnë disa melodi në të njëjtën kohë . ...Edhe koha në të cilën janë shpikur është e ndryshme… 131
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përforcimi: Shkrim i lirë Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve të vëzhgojnë me kujdes pamjen e paraqitur në ushtrimin 12 faqe 89 dhe të përshkruajnë objektet që ndodhen në të. Diskutim i lirë Mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. Përshkruaj objektin tënd më të dashur të fëmijërisë. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të njohë teknikat e shkrimit në përshkrimin e vendit dhe të mjedisit; ‘ 5. Përshkrimi • të dallojë elementet kryesore në përshkrimin e tyre; i vendit/ • të analizojë elementet e përshkrimeve të vendeve dhe të mjediseve të ndryshme; mjedisit • të përshkruajë një vend/mjedis; • të bëjë një përshkrim krahasues ndërmjet pikturës dhe tekstit përshkrues. Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh përshkruese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: Përshkrimi i një vendi/mjedisi, teknikat e përshkrimit të tij. Struktura mësimore: Organizimi i Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve nxënësve Parashikimi Imagjinata e drejtuar Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Imagjinata e drejtuar Mësuesi/ja e nis mësimin duke diskutuar detyrën e shtëpisë. Diskutim i lirë. Mësuesi/ja ndan klasën në dy grupe dhe u kërkon nxënësve të përshkruajnë: Grupi I - vendin ku ndodhet shkolla e tyre; Grupi II - qendrën e qytetit/fshatit Pasi dëgjon përgjigjet e nxënësve, u kërkon të tregojnë përvojat e tyre në këtë lloj përshkrimi. - Çfarë kanë përshkruar? - Cilat karakteristika të vendit kanë vënë në dukje?132
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Diskutim me njëri-tjetrin Me anë të organizuesit grafik nxënësit rikujtojnë veçoritë e përshkrimit të vendeve, të mësuara në klasat pararendëse. të dhëna të përgjithshme të dhëna pamore Elemente të natyrës Elementet dallues Përshkrimi Ndryshimi sipas stinëve i vendeve Elemente artificiale Historia e tijNdërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të përqendrojnë vëmendjen në udhëzimet e tekstit për përshkrimin e një objekti. Në dyshe nxënësit strukturojnë veçoritë e përshkrimit të një vendi.Model përgjigjeje Përshkrimi i vendit Përshkrimi i vendit Të dhëna të përgjithshme Të dhëna vizive Aspekte pozitive/negative Historia e vendit Vë dukje elemente Lidhet me mënyrën e Informacioni mbi që perceptohen perceptimit/ gjendjen Mund të jetë e tipologjinë e vendit me anë të shpirtërore/ situatat e jetuara të rëndësishme shqisave atij që përshkruan Shqipëria rrethohet nga të tria Transformimet e këtij ...se katundi vetë i Përpjekjet e egra anët prej vargmalesh pothuaj qyteti në 20 vjet janë shpërndarë tutje-tëhu të lumit gjatë natës të pakapërcyeshme, që kanë të shumta, po ende një shtëpi këtu, një shtëpi i tregonte më mirë ngritur një lloj muri të ndërtuar shihet ndryshimi nja dy milje më tej, as që se kushdo shpina nga natyra për ta mbajtur mes Lindjes dhe dukej. e tij përgjakur... vendin në gjendje izolimi... Perëndimit... Nxënësit strukturojnë shënimet në grupe dhe evidentojnë veçoritë. Mësuesi/ja e përqendron vëmendjen e nxënësve te ushtrimi 8, faqe 88. Nxënësve në dyshe u kërkon të analizojnë tekstin në bazë të veçorive të lartpërmendura. Model përgjigjeje Të dhëna të përgjithshme/Informacioni mbi tipologjinë e vendit: Ishte një qytezë me tulla të kuqe ose që do të ishin të kuqe nëse tymi dhe hiri do t’i linte, po ja që ashtu janë sjellë punët që ajo u bë një qytezë e më të kuqe e të zezë të panatyrshme... Të dhëna vizive/Vë dukje elemente që perceptohen me anë të shqisave: Ishte një qytezë e makinave dhe e oxhaqeve të larta prej nga dilte një tymnajë e pafund gjarpërore, gjurmët e së cilës nuk shprisheshin kurrë. Kishte aty një kanal të zi e një lumë që përlante mbeturinat kutërbuese nga ndërtesat plot me dritare, ku dëgjoheshin zhurma dhe dridhje gjatë tërë ditës... 133
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Aspekte pozitive dhe negative/Lidhet me mënyrën e perceptimit, gjendjen shpirtërore, situatat e jetuara të atij që përshkruan: Kishte aty ca rrugë të gjera, të gjitha të ngjashme me njëra-tjetrën, të pabanuara nga njerëzit. Të gjitha njësoj, ku të gjithë dilnin dhe ktheheshin në të njëjtën kohë, me të njëjtën pamje, mbi të njëjtin kalldrëm që të bëjnë punën e njëjtë. Historia e tij/Mund të jetë e rëndësishme ...Dhe për të cilët çdo ditë ishte e njëjtë me atë të djeshmen dhe të nesërmen dhe çdo vit i ngjashëm me të përparshmin dhe të ardhshmin... Diskutim i lirë mbi këto çështje. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të mbështetin opinionet e tyre në argumente. Në bazë të veçorive të përcaktuara më lart, mësuesi u kërkon nxënësve të evidentojnë veçoritë e përshkrimit të mjedisi mbi tekstin e dhënë libër (Një dhomë e gjitha e imja). Emri i objektit Vendndodhja - Është ajo në fund të korridorit. Të dhëna që perceptohen nëpërmjet shqisave - Përshtypja e parë sapo hyn në të është një rrëmujë e madhe... Ky është mjedisi ku unë ndiehem shumë mirë, edhe pse mami më bërtet gjithmonë. Cilësitë e dhomës - Dhoma nuk është shumë e madhe, por ka shumë dritë, pasi babi i ndërroi kornizat e dritares... Pjesët përbërëse - Dhoma nuk është shumë e madhe, por ka shumë dritë. Dyshemeja është e mbuluar nga një tapet më një ngjyrë ndërmjet bojëqiellit dhe blusë. Muret janë veshur me letër... Krevati është poshtë dritares, ngjitur me këtë të fundit është dhe një tavolinë e bardhë studimi. Përgjithësisht ajo është e mbushur nga shumë objekte..., ndërsa kompjuteri është vendosur mbi tavolinë. Në anën e majtë është dollapi i futur në mur..., ngjitur me të është biblioteka. Përforcimi. Rishikim në dyshe Në këtë fazë të mësimit nxënësit përqendrojnë vëmendjen te ushtrimi 9, faqe 88. Në dyshe ata krahasojnë elementet e përbashkëta mes teksti dhe pikturës. Pasi krahasojnë punimet përmbledhin opinionet e tyre së bashku me mësuesin/en në tabelë. Model përgjigjeje Piktura dhe teksti kanë të përbashkëta këta elementet: përshkruajnë pamjen fizike të qytetit si: pjerrësinë, vendndodhjen e shtëpive, të veçantën mbi urbanistikën e tij. Përveçse imazheve pamore, teksti përcjell më shumë ndjesi nxitin imagjinatën e lexuesit dhe piktura përcjell imazhin e pamjes së qytetit. Përshkrimi i tekstit të lë dorë më shumë për të zhvilluar imagjinatën, të shtuara edhe me shumë nga përshkrimi i dukurive të tilla, si: me siguri ky ishte i vetmi vend në botë ku kalimtari po të rrëzohej ... ishte një qytet shumë befasues... shumë gjëra këtu ishin të pabesueshme dhe shumëçka ishin si në ëndrra. Diskutim i perceptimeve të veçanta të nxënësve. Mësuesi/ja ngulmon në elemente të tilla, si: detaje të ngjyrave, dritës etj. Në fund të orës së mësimit mësuesi nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë: Përshkruani vendin më të dashur të fëmijërisë suaj.134
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të përdorë teknikat në përshkrimin e imazheve; • të dallojë elementet kryesore në përshkrimin e imazheve;6. Përshkrimi • të analizojë elementet e përshkrimeve të imazheve të ndryshme fotografike; i imazheve • të krahasojë imazhin e fotografisë me atë të një pikture në një përshkrim krahasues; • të përshkruajë pamje fotografike me përmbajtje të ndryshme. Materialet dhe mjetet mësimore Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh përshkruese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: përshkrimi i një imazhi,teknikat e përshkrimit të tij.Struktura mësimore Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Imagjinata e drejtuar Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Imagjinata e drejtuar Mësuesi/ja e nis mësimin duke diskutuar detyrën e shtëpisë. Diskutim i lirë mbi çështje të tilla si: -Në ç’të dhëna mbështeteni për përshkrimin e vendlindjes suaj? -Cilat aspekte ju drejtuan më shumë në përshkrim: pamja fizike e vendit apo ndjesitë tuaja? -A ju referuat ndonjë imazhi fotografik për ta pasur më të gjallë perceptimin e vendit? - A ndryshojnë këto imazhe nga perceptimi që keni ju për vendlindjen tuaj? Mësuesi/ja ndan klasën në dy grupe dhe u kërkon nxënësve të përshkruajnë: grupi I një imazh pikture dhe grupi II një imazh fotoje. Pasi dëgjon përgjigjet e nxënësve, u kërkon atyre të tregojnë përvojat e tyre në këtë lloj përshkrimi. -Çfarë kanë përshkruar? -Cilat aspekte të imazhit kanë vënë në dukje? -Cili prej imazheve ishte më i thjeshtë për t’u përshkruar dhe pse? -A u mbështetët në detaje? -Cilat detaje ju lanë më shumë mbresa?Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Nxënësit në studiojnë materialin teorik në libër dhe e përqendrojnë vëmendjen tek elementet e përshkrimit të imazheve. Të ndarë në grupe evidentojnë në tabelat përkatëse tipare të imazhit fotografik dhe atij në pikturë/ikonografi etj. 135
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përshkrimi i imazheve Aspekti figurativ Aspekti teknik Aspekti interpretues-vlerësues Përshkruhet ajo çka paraqet Jepet një gjykim i vëzhguesit Trajtohet teknika e përdorur. imazhi. për imazhin. Pjesa kryesore e ikonës përbëhet Ikona është realizuar mbi një Nuk mund të gjenden shembuj nga Shën-Maria me fëmijën e copë dërrase të vetme, të prerë kaq të thjeshtë si ata të ofruar nga futur në ujin e një burimi, që në një trashësi prej 2.8 - 3 cm, e imazhi bizantin me simbologjinë simbolizon Burimin Jetëdhënës. cila paraqitet e rrafshuar mirë dhe e tij, për të shprehur burimin Kupa e madhe në qendër të së me një shtresë të errët pluhuri jetëdhënës dhe Shën-Marinë cilës është ulur Shën-Maria si e papastërtie, si dhe mbeturina që drejtohet me duart e hapura një mbretëreshë, është vendosur dylli. Në pjesë të ndryshme, në të dhe sytë e ngulura mbi ne dhe në mes të një vaske plot me ujë gjithë sipërfaqen, shihen vrimat që Krishtin-fëmijë. Ikonografi lidh mrekullibërës. Përreth janë ata i tregojnë për praninë e insekteve figurën e tyre me atë të burimit si drejtohen ujit mrekullibërës për t’u dëmtues. Mbi pjesën e mesit ka një të ishte e vetme. shëruar. shirit të ngjitur horizontalisht. Veçori të imazhit fotografik: Vizioni: Në foton e parë ajo çka transmeton imazhi fotografik është pamja e një dite dimri. Detajet: Mbizotërimi i ngjyrës së bardhë e gri, gurët të mbuluar pjesërisht nga dëbora, imazhi i diellit i shfaqur në horizontin e mjegullt dhe të vagullt, ngjyra e qiellit, prania e shkurres bëjnë më të dukshme pamjen e dimrit. Linjat: Kemi praninë e linjave të ndryshme si të thyera e të lakuara, të cilat tregojnë se imazhi nuk përcjell një pamje unike, por përthyerja e tyre të krijon idenë e një larmishmërie në perceptim dhe përjetim. Dritëhijet shërbejnë për të theksuar më tej kontrastet midis ngjyrës së bardhë të dëborës, grisë së qiellit, të kuqërremtës së shkurreve dhe të zezës që ndodhet poshtë gurëve. Të krijohet ideja e një realiteti, ku perceptimi dhe përjetimi është relativ, në bazë të gjendjes së brendshme shpirtërore. Një realitet që të ofron pastërtinë, sinqeritetin, të fshehtën dhe intrigën, jetën dhe vdekjen, largësinë në kohë dhe hapësirë… Ngjyrat janë ato që theksojnë emocionet, duke e transmetuar imazhin nën efektin bardhezi, ku janë të pranishme ngjyrat e këtij koloriti, të cilat plotësojnë sfondin, siç është grija e qiellit… Pas interpretimit të imazheve dhe dallimeve që vihen në dukje, nxënësit praktikojnë përshkrimin në pamjet dhe imazhet e tjera. Përforcimi. Rishikim në dyshe Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve të bëjnë një përshkrim krahasues të një imazhi fotoje dhe një imazhi pikture, duke evidentuar elementet përkatëse. Detyrë shtëpie: a) Përshkruani një imazh që ju pëlqen. Evidentoni elementet thelbësore të tij. b) Sillni në klasë tekste të ndryshme udhëzuese.136
  • Teksti udhëzues Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë tekstin udhëzues dhe llojet e tij; • të shpjegojë konceptin e tekstit udhëzues dhe mënyrat e realizimit të tij; 10. Teksti • të krahasojë dy tekste udhëzuese të shkruara në kohë të ndryshme; • të përshtatë në gjuhën standarde tekste të vjetra udhëzuese të shkruaraudhëzues në dialekt. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh udhëzuese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: tekst udhëzues, karakteristika të teksteve udhëzuese.Materiale shtesëReceta gatimi Për 1 kg peshk duhen: 2 filxhanë kafeje vaj 3 kokrra hudhra 1 filxhan uthull 3 lugë gjelle salcë ose 3-4 kokrra domate 2 filxhanë çaji me ujë 2 gjethe dafine kripë dhe piper Përgatitja: Peshku i pastruar dhe i larë pritet në copa, i hidhet kripë, piper, lyhet me miell dhe skuqet në tigan me yndyrë të nxehtë. Në yndyrën që tepron nga skuqja hidhen hudhra të grira, shtohet miell, i cili kaurdiset pak, pastaj shtohet salcë domatesh ose domate të freskëta të grira hollë. Të gjitha këto përzihen, shuhen me uthull dhe pastaj shtohet pak ujë, kripë, piper e dafinë. Piqet në furrë për 15-20 minuta dhe pasi hiqet nga furra, i hidhet majdanoz i grirë hollë. Shoqërohet me sallatë jeshile. Ju bëftë mirë! Udhëzim për përdorimin e medikamenteve mjekësore Tableta “Nevrine Codeine” Përdoret në sëmundjet që shoqërohen me dhimbje ose me temperaturë dhe konkretisht për: dhimbjet pas operacioneve etj. Doza dhe mënyra e përdorimit: 1-2 tableta në ditë pas ushqimit. Mos i tejkaloni 8 tableta në 24 orë. Fëmijët mbi 12 vjeç mund të përdorin 1/2 tableta tri herë në ditë pas ushqimit. Trajtimi duhet të jetë sa më i shkurtër që të jetë i mundur. Të mos tejkalohen 4 tableta në ditë. Nëse pas disa ditësh trajtimi i dhimbjes nuk zhduket, duhet të konsultoheni me mjekun. Udhëzues për përdorimin e shërbimeve telefonike Për të bërë një thirrje duke shfrytëzuar shërbimin “USSD Roaming” duhet të veproni sipas udhëzimeve të mëposhtme: 1. Formoni numrin e personit që dëshironi t’i telefononi sipas modelit *123* numri i telefonit # (numri i telefonit duhet të jetë në formatin internacional) p.sh.: • për thirrje të një numri mobil të AMC, 0035541xxxxxx apo 0037745xxxxxx ose • për thirrje të një numri fiks në 0038138xxxxxx në Shqipëri (Tiranë) 003554xxxxoxx 2. Shtypni tastin “Call” 3. Prisni disa momente derisa t’ju tingëllojë telefoni (të pranojë thirrjen) dhe më pas merrni informacionin e duhur. 4. Do të dëgjoni “tonin e thirrjes” së numrit që ju keni përzgjedhur për t’i telefonuar. 5. Pasi personi i kërkuar nga ju lajmërohet, filloni bisedën. 137
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Biseda tarifohet sipas modelit 60/60, d.m.th për minutë. Për të gjitha tarifat për thirrjet e bëra në Roaming, duke shfrytëzuar shërbimin “USSD Roaming”, klikoni këtu: Informacion i rëndësishëm - Kujdesuni që të mos të bëni Roaming brenda territorit të Kosovës. Shënim: Fatkeqësisht ka rrjete të operatorëve të tjerë, që operojnë ilegalisht në territorin e Kosovës. Pse është e rëndësishme kjo për mua: Duke e pasur shërbimin Roaming të aktivizuar, ju pa e kuptuar mund të bëni/pranoni thirrje në statusin Roaming edhe kur jeni në Kosovë. Kjo për shkak të operimit ilegal të operatorëve të tjerë. Si rezultat i kësaj, ju do të paguani më tepër. Rregullore e bibliotekës së universitetit Rregullore e bibliotekës së universitetit “Luigj Gurakuqi” - Shkodër • 1 - Lejueshmëria 1.1. Biblioteka e universitetit është e hapur për këdo në përgjithësi. 1.2. Frekuentimi i saj bëhet duke iu përmbajtur Statutit të USH-së, si dhe të EDV-ve (programeve elektronike për përpunim të dhënash) përkatëse. 1.3. Orari i hapjes dhe mbylljes së saj përcaktohet në mënyrë të veçantë dhe bëhet publik. • 2 - Frekuentimi i bibliotekës së universitetit garantohet: 2.1. Në sallën kryesore për të paktën 2100 orë në vit, nga të cilat në periudhën e pushimeve të paktën 30 orë në javë; 2.2. Në ambientet e tjera të leximit dhe përdorimit të bibliotekës qendrore, si dhe në bibliotekat e fakulteteve dhe të departamenteve për të paktën 800 orë në vit, nga të cilat gjatë kohës së pushimeve të paktën 15 orë në javë. 2.3. Në departamentet e universitetit të paktën 700 orë në vit, me një kohë minimale hapjeje prej 20 orësh, gjatë periudhës së pushimeve, me të paktën 5 orë në javë. • 3 - E drejta e frekuentimit Kanë të drejtë frekuentimi 3.1. pjesëtarë të USH-së; 3.2. pjesëtarë të universiteteve dhe shkollave të larta shqiptare (shkollave të larta profesionale); 3.3. persona të tjerë mbi 14 vjeç; 3.4. persona nën 14 vjeç, të cilët sjellin një garanci me shkrim të prindit apo të përfaqësuesit zyrtar për të. 3.5. biblioteka e universitetit ka të drejtë të kërkojë nga frekuentuesit një dokument të vlefshëm... Struktura mësimore: Organizimi i nxënësve Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Di /Dua të di/ Mësova Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin për tekstet e udhëzuese të dhëna si model. Ajo e ndan klasën në grupe dhe u jep nga një tekst dhe u kërkon nxënësve të identifikojnë llojin e tij dhe elementet që e përcaktojnë tekstet në llojet përkatëse (receta e gatimit, udhëzuesi për përdorimin i Roamingut, rregulloja e bibliotekës).138
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Model përgjigjeje Tekstet e mësipërme janë tekste udhëzuese. Specifika e tyre qëndron në faktin se kanë si funksion që të japin udhëzime. Ekzistojnë lloje të ndryshme të teksteve udhëzuese. - Ç’lloj tekstesh udhëzuese janë tekstet e lartpërmendura? - Në njërin prej tyre listohen rregullat që duhet të ndjekin anëtarët e bibliotekës. Në tekstet e tjera jepen udhëzime të ndryshme, përdorime të një produkti ose si të gatuajmë një recetë të re. Recetë gatimi/manual përdorimi/rregullore. udhëzuese Klasifikimi i teksteve në dy grupe: rregulloreNdërtimi i njohurive: Di /Dua të di/Mësova Mësuesi/ja rikujton me nxënësit me anë të tabelës DDM njohuritë e marra në klasat pararendëse. Mësuesi/ja ndërton tabelën DDM dhe plotëson së bashku me nxënësit pjesën e parë të saj. Di Dua të di Mësova Renditja e informacionit bëhet sipas radhës Teksti udhëzues informon Si bëhet renditja e së veprimeve që duhen kryer për të realizuar për rregullat. informacionit? një qëllim të caktuar. Që të jetë më i kuptueshëm, nevojitet të Jep norma ose udhëzime A përdoren ilustrime shoqërohet me imazhe konkrete, të cilat dhe kërkon që marrësi t’i dhe pse? bëjnë të mundur të kuptojnë sa më mirë njohë ato. udhëzimet e dhëna. Ndërtohet nga pjesë të Cila është natyra kufizuara hierarkike, të e gjuhës që Gjuha që përdoret është standarde, e qartë renditura numerikisht, që të përdoret në tekstet dhe e thjeshtë. jenë lehtësisht të dukshme. udhëzuese? Ç’lloj terminologjie Terminologjia është administrative, teknike Synon qartësi maksimale. përdoret? dhe përdoret leksiku i gjuhës së përditshme. U kërkohet nxënësve të hetojnë se çfarë duan të dinë rreth teksteve udhëzuese dhe në bashkëpunim me shokun e bankës të ndërtojnë pyetjet (shih pyetjet në tabelë) dhe të evidentojnë këto veçori në tekstet që kanë përpara. a. sipas rradhës së veprimeve b. veprimet renditen sipas numrave apo shkronjave të alfabetit. - Si bëhet renditja e informacionit në tekstin udhëzues? - Te receta e gatimit veprimet renditen njëri pas tjetrit: Peshku, i pastruar dhe i larë, pritet në copa, i hidhet kripë, piper, miell dhe skuqet në tigan... Në yndyrë hidhen hudhra të grira, shtohet miell, i cili kaurdiset pak, pastaj i hidhet salcë… Të gjitha këto përzihen, shuhen me uthull dhe pastaj shtohet pak… Pasi të piqet në furrë,... i hidhet… Shoqërohet me sallatë jeshile. - Tek udhëzuesi i bibliotekës dhe manuali i përdorimit veprimet renditen në mënyrë numerike. 1.1. Biblioteka e universitetit është e hapur për këdo në përgjithësi. 1.2. Frekuentimi bëhet duke iu përmbajtur statutit të USH-së, si dhe të EDV-ve (programeve elektronike për përpunim të dhënash) përkatëse. 139
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” - A përdoren ilustrime dhe pse? Përdorimi i ilustrimeve është i rëndësishëm, pasi lehtëson të kuptuarin e udhëzimeve të tekstit (mësuesi/ja mund të shfrytëzojë edhe tekstet që mund të kenë sjellë nxënësit në klasë). Më pas mësuesi/ja shtron pyetjet: - Cila është natyra e gjuhës që përdoret në tekstet udhëzuese? Në rregulloren e bibliotekës dhe manualin e përdorimit është përdorur gjuha standarde, e qartë dhe e thjeshtë (Për të bërë një telefonatë, duke shfrytëzuar shërbimin “USSD Roaming”, duhet të veproni sipas udhëzimeve të mëposhtme... Rregullore e bibliotekës së universitetit “Luigj Gurakuqi” - Shkodër § 1 - Lejueshmëria 1.1. Biblioteka e universitetit është e hapur për këdo në përgjithësi. 1.2. Frekuentimi bëhet duke iu përmbajtur statutit të USH-së, si dhe të EDV-ve (programeve elektronike për përpunim të dhënash) përkatëse. 1.3. Orari i hapjes dhe mbylljes së saj përcaktohet në mënyrë të veçantë dhe bëhet publik. - Ç’lloj terminologjie përdoret? Mbizotëron terminologjia administrative (Lejueshmëria…. Frekuentimi bëhet duke iu përmbajtur statutit të USH-së, si dhe të EDV-ve… etj.). Pasi kanë plotësuar edhe pjesën e tretë të tabelës, mësuesi/ja e përqendron vëmendjen e tyre tek tekstet e dhëna në libër. U kërkon nxënësve të përcaktojnë elementet që i klasifikojnë këto tekste si udhëzuese. Në bashkëpunim me njëri-tjetrin u kërkon të evidentojnë elementet në të cilat ndryshojnë dy tekstet. Model përgjigjeje Dy tekstet ndryshojnë nga njëri-tjetri në këto elemente të strukturës: Strukturë - Teksti i parë ndahet në pjesë, ndërsa i dyti në libra. - Teksti i parë emërton drejtpërdrejt çështjen që trajton, ndërsa i dyti është i ndarë nga pikëpamja grafike në dy pjesë. Pas emërtimit të çështjes ndahet në krerë (kreu i dytë) e më pas në Nyje. Çdo pikë e nënçështjes shoqërohet me numër rendor. Përmbajtje: - Të dyja tekstet janë udhëzuese. Ato listojnë ligje dhe rregulla, të cilat duhet të ndiqen nga një grup i caktuar shoqëror. Në tekstin e parë përdoret gjuha standarte, leksiku është i qartë dhe i saktë, foljet përdoren në mënyrën lidhore, me të cilat shprehet domosdoshmëria dhe detyrimi. Ndërsa në tekstin e dytë është përdorur dialekti gegërisht; foljet përdoren në mënyrën lidhore, por edhe në kohën e tashme të dëftores, si dhe përdoren folje me vetë të përgjithësuar në trajtën veprore dhe joveprore: (ti, e) çon, kënaqesh, (i) lëshohet etj. Përforcimi. Rishikim në dyshe Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të analizojnë strukturën e tekstit të ushtrimit 5, faqe 93 dhe të kthejnë tekstet në gjuhën standarde.140
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje: Teksti i ushtrimit është udhëzues. - Ai është i ndarë në nyje (nene) dhe çdo nyje është e organizuar me fjali të renditura sipas numrit rendor: 603. “Shpija e Shqyptarit asht e Zotit e mikut”. - Mungojnë ilustrimet, shkronjat e pjerrëta, tabelat e ndryshme, përdorimi i shenjave të ndryshme grafike etj. - Gjuha është e qartë dhe e thjeshtë. Është përdorur dialekti gegërisht. “Miku nuk mund të hijë në shpi, pa ba za n’oborr” - Fjalitë janë të shkurtra, të thjeshta ose të përbëra, me disa pjesë: 615. E mbajtmja e armës asht: a) shej burrnije e nderje, edhe knaqesh se t’erdh miku; b) asht shej roje, sepse tuj thanë: “ Mirë se erdhe”, aj do të rrijë pa droje, e se gjindesh gadi me i dalë zot për çdo rrezik;… - Përdoret leksiku i gjuhës së përditshme: - shej burrnije e nderje, edhe knaqesh se t’erdh miku; - Përdoren foljet modale: Për çdo mik duhet buka si han vetë; Për mik të mirë duhet kafja, Për mik zemre duhet duhani… - Përdorimi i vetës së dytë dhe të tretë të foljes në m. lidhore dhe në m. dëftore. “Miku nuk mund të hijë në shpi, pa ba za n’oborr” “Tuja hi n’shpi, mikut do (duhet) t’i mbajsh armën”. Diskutim i lirë Mësuesi nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. 1. Ushtrimi 6, faqe 93. Parapërgatitje. 2. Sillni në klasë tekste të ndryshme udhëzuese. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë elementet gjuhësore specifike në një tekst udhëzues; Teksti • të analizojë tekstet udhëzuese nga ana gjuhësore; • të vëzhgojë imazhin e një teksti udhëzues, për të verifikuar përshtatjen udhëzues me tekstin e shkruar; (ora II) • të shkruajë tekste të ndryshme udhëzuese. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme tekstesh udhëzuese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: tekst udhëzues, karakteristika gjuhësore të teksteve udhëzuese, shkrimi i një teksti udhëzues.Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Mendo/krijo dyshe/diskuto Diskutim i ideve Punë në dyshe Ndërtimi i njohurive Mësim i përqendruar mbi Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe argumentin Përforcimi Shkrim i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë idividuale 141
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Mendo/krijo dyshe/diskuto Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të bëjnë analizën morfologjike të foljeve të nënvizuara në tekstin e ushtrimit 5, faqe 93. Model përgjigjeje asht (është) - folje, veta III, n.njëjës, mënyra dëftore, koha e tashme mund të hijë (hyjë)- folje, veta III, n. njëjës, mënyra lidhore, koha e tashme; përgjigjet- folje, veta III, n. njëjës, mënyra dëftore, koha e tashme, trajta joveprore (do) të gjindet (duhet) të gjendet- folje, veta III, n. njëjës, mënyra lidhore, koha e tashme, trajta joveprore. lahen- folje, n.shumës, veta III, mënyra dëftore, koha e tashme, trajta joveprore; duhet-folje pavetore, veta III, numri njëjës, mënyra dëftore, k. e tashme; lishohet (lëshohet) - folje, veta III, n. njëjës, mënyra dëftore, k. e tashme, trajta jo veprore. Nxënësit rifreskojnë njohuritë mbi veçoritë e tekstit udhëzues, si elementet e përmbajtjes dhe të formës, tiparet strukturore etj. I evidentojnë ato (shih model përgjigjeje në mësimin pararendës). Mësuesi/ja shtron pyetjen: -Ç’veçori gjuhësore ka ky tekst? Nxënësit diskutojnë në dyshe. Model përgjigjeje: Veçoritë gjuhësore që evidentojnë në tekst shënohen në organizuesin grafik Tipare gjuhësore Ilustrime nga teksti Miku nuk mund të hijë në shpi, pa ba za n’oborr. Gjuha është e qartë dhe e thjeshtë. Është - 615. E mbajtmja e armës asht: përdorur dialekti gegërisht. a) Për çdo mik duhet buka si han vetë; a. Përdoren fjali të shkurtra: Për mik të mirë duhet kafja. b. të thjeshta e të zgjeruara Për mik zemre duhet duhani…. c. të përbëra b) shej burrnije e nderje, edhe knaqesh/se t’erdh miku; c) asht shej roje, /sepse tuj thanë :” Mirë se erdhe”, aj - Përdoret leksiku i gjuhës së përditshme. do të rrijë pa droje, /e se gjindesh gadi me i dalë zot - Përdorim i gjerë i foljeve modale. për çdo rrezik;… -“Miku nuk mund të hijë në shpi, pa ba za n’oborr”. -Përdorimi i vetës së dytë dhe të tretë. “Tuja hi n’shpi, mikut do t’i mbajsh armën”. Kjo teknikë shoqërohet me një listë pyetjesh ,në të cilat Ndërtimi i njohurive. nxënësit mësohen të argumentojnë përgjigjet e dhëna. Mësim i përqendruar mbi argumente Këto nuk janë pyetje të mirëfillta, por elemente të një argumenti të organizuara në formën e pyetjeve. Në këtë mënyrë nxënësit mësohen të përqendrohen në një çështje me një dyshim të motivuar sistematik , të identifikojnë argumentet dhe t’i shqyrtojnë nga afër. Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u kërkon nxënësve të shikojnë në dyshe ushtrimin 1, i cili kërkon të analizojnë gjuhën e përdorur në një tekst udhëzues (rregullore). Mësuesi/ja sugjeron që vëzhgimi i nxënësve të përqendrohet në këto drejtime: - Cila është gjuha e përdorur në këtë tekst? - Evidentoni elementet e gjuhës standarde. Ku e mbështetni përgjigjen tuaj? - Cili është lloji i terminologjisë së përdorur në këtë tekst? - Cili është lloji i leksikut të përdorur në këtë tekst? Argumentoni përgjigjen tuaj. - Cilat lloje foljesh mbizotërojnë? Ilustrojeni përgjigjen tuaj me shembuj.142
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Model përgjigjeje Në këtë tekst është përdorur gjuha standarde. Lloji i terminologjisë së përdorur është ajo administrative: si: - normat e përgjithshme të sjelljes - biblioteka është vend i përbashkët... - është absolutisht e ndaluar... - para se të hyjnë në sallën e leximit të gjithë përdoruesit... - Përdoruesit janë personalisht përgjegjës të librave që marrin në përdorim... - Leksiku është i qartë dhe i saktë. Bën të mundur të kuptosh rregullat dhe kërkesat e parashtruara. Foljet që mbizotërojnë: - foljet në mënyrën lidhore, si dhe të shoqëruara me foljet modale, por ka edhe folje në mënyrën dëftore. - duhet të ruajë, të pihet, të hyjnë, duhet të dorëzojnë, nuk lejohen, të tërheqë, duhet të dorëzojë, janë, të mos i mbyllin, të mos u përthyejnë... Nxënësit të ndarë në dy grupe specifikojnë llojin e informacionit: Sjellje të detyruara Sjellje të ndaluara Gjithsecili duhet të ruajë rreptësisht qetësinë Është e ndaluar të pihet duhan Përdorimi i aparatit fotografik duhet të jetë i autorizuar Nuk lejohen në bibliotekë çantat e objektet personale Para se të hyjnë në sallën e leximit duhet të Nuk duhet të shfletojnë faqet e librave duke njomur dorëzojnë teserën... gishtat Para se të tërheqë teserën duhet të dorëzojë librat Të mos i vënë librat hapur njëri mbi tjetrin që ka marrë... Përdoruesit janë përgjegjës të librave që marrin në Të mos mbajnë shënim mbi fletë të vendosura dorëzim. drejtpërdrejt në libër Të mos i mbyllin librat keq, të mos u përthyejnë faqet etj. Një hap tjetër i mësimit lidhet më vëzhgimin e një teksti udhëzues nga ana pamore. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve në dyshe të vëzhgojnë se si përputhet paraqitja e tij me tekstin. Nxënësit ilustrojnë me shembuj faktin në të cilin tekstet udhëzuese shpeshherë shoqërohen me ilustrime përkatëse, për të bërë sa më të kuptueshme udhëzimet që japin. Skicat shoqërohen me informacione të dhëna të shkurtra, të demonstruara me anë të numrave, shigjetave dhe shenjave të ndryshme. Përveç skicave jepen udhëzimet përkatëse me anë të një gjuhe teknike dhe me fjali të renditura në rend numerik.Përforcimi: Shkrimi i lirë Mësuesi/ja u sugjeron nxënësve tema të ndryshme për të ndërtuar një tekst udhëzues. Nxënësit përqendrojnë vëmendjen në kërkesën e ushtrimit 8, faqe 94. - Shkruani nga një tekst udhëzues për mirëmbajtjen e palestrës. - Udhëzime për ekskursionet shkollore, për të vizitat në institucione të ndryshme. Mësuesi/ja udhëzon nxënësit të përcaktojnë në tekstet e tyre elementet që janë të detyrueshme, të ndaluara, të këshillueshme për t’u bërë.Diskutim mbi mënyrën si i kanë ndërtuar tekstet. 143
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje: - Palestra e shkollës është mjedisi i cili përdoret nga nxënësit për të zhvilluar orën e mësimit të edukimit fizik. - Nxënësit janë të detyruar të respektojnë rregullat e mirëmbajtjes së palestrës. - Të gjithë nxënësit duhet të hyjnë në palestër me uniformën e kërkuar. - Nuk lejohet të përdoren këpucët në palestër. - Nuk lejohet të dëmtohen pajisjet e saj. - Duhet të tregohet kujdes sidomos për ato pajisje që janë të përbëra me materiale të buta. - Është e ndaluar të ngrënët e ushqimeve të ndryshme në palestër. - Të gjithë nxënësit duhet të çojnë mjetet e përdorura në orën e mësimit në vendet e caktuara. - Të gjithë nxënësit duhet të përdorin dhomat e zhveshjes për të ndërruar uniformën dhe ruajtjen e sendeve personale. - Është i ndaluar rreptësisht duhani në palestër. Mësuesi/ja bën vlerësimin e orës mësimore dhe vlerëson me notë nxënësit. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 9, faqe 94: Analizoni elementet e tekstit të dhënë.144
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Strategjitë e të shkruarit Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë teknikat e përmbledhjes së tekstit; 12. • të shpjegojë konceptin e përmbledhjes dhe mënyrën e realizimit të saj; • të analizojë teknikat e përmbledhjes së një teksti;Përmbledhja • të evidentojë ndryshimin e përmbledhjes së tekstit nga ana grafike; • të përmbledhë në disa hapa tekste të llojeve të ndryshme. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme përmbledhjesh, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: përmbledhje, karakteristika të përmbledhjes, teknika të përmbledhjes.Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijim i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim/Përmbledhje në dyshe Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMIT Kjo është një teknikë, e cila ndihmon nxënësitParashikimi: Përvijimi i të menduarit të rikujtojnë njohuritë e marra në klasat pararendëse me anë të pyetjeve të ndryshme, të cilat drejtohen nga mësuesi. Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin rreth një teksti, të cilin ua shpërndan nxënësve pasi e ndan klasë në tri grupe dhe u kërkon ta përmbledhin me pak fjalë. Orfeu ishte një poet mitik grek, i biri i Eagrit dhe i muzës Kaliopi. Ai ishte martuar me nimfën Euridika. Kënga e tij e shoqëruar me lirë ishte kaq e mrekullueshme, saqë mallëngjente edhe gurët dhe magjepste bishat e egra. Kur Euridika vdes nga pickimi i një gjarpri helmues, Orfeu zbret në mbretërinë e të vdekurve dhe me këngën e tij mallëngjeu Hadin, hyjniun e botës së të vdekurve. Ai lejon ta risjellë Euridikën në botën e të gjallëve, me kusht që Orfeu të mos e kthente asnjëherë kokën pas për ta parë gruan e tij. Por Orfeu nuk mundi t’i bënte ballë joshjes për ta parë Euridikën dhe ajo u zhduk menjëherë. Pas përmbledhjeve të lexuara nga të tria grupet, mësuesi/ja u kërkon nxënësve të ndajnë përvojat e tyre. Ai/ajo u drejton nxënësve pyetje të tilla si: - Si vepruat për të realizuar këtë përmbledhje? - Cilat elemente i hoqët tekstit? - A ndoqët rregulla të caktuara për të realizuar këtë qëllim?Ndërtimi i njohurive. Lexim/Përmbledhje në dyshe Mësuesi/ja përkufizon bashkë me nxënësit konceptin e përmbledhjes: Përmbledhja - paraqitje e shkurtuar vetëm me të dhënat thelbësore. 145
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Shpjegon konceptin ”të përmbledhësh“ – “t’i heqësh diçka” tekstit origjinal. Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të punojnë me anë të teknikës lexim/përmbledhje në dyshe mbi mënyrat e realizmit të një përmbledhjeje. Nxënësit organizojnë punën në këtë mënyrë: Njëri prej tyre lexon tekstin dhe e përmbledh dhe tjetri, pasi shoku i tij ka mbaruar, i drejton pyetje mbi atë pjesë që shoku ka përmbledhur (pyetjet mund të jenë të kësaj natyre): - Si duhet lexuar teksti? - Çfarë duhet të përcaktoni në fillim të punës suaj? - Çfarë duhet të dalloni në brendësi të tekstit? - Ku duhet të bazoheni për të realizuar shkrimin e përmbledhjes? - Përse shërben rileximi i përmbledhjes? - Pas çdo hapi nxënësit duhet të konsultohen nga ana praktike me tekstin në libër, për të konkretizuar rregullat e mësipërme, duke u mbështetur në pesë pyetjet bazë të dhënies së informacionit (Ku?, Kur?, Kush?, Pse?, Çfarë?). Model përgjigjeje - Kur tanket dhe autoblindat hynë në qytet, komandanti i divizionit gjerman, koloneli Fritz von Schwabe, shqiptoi fjalët: “Gjirokastër... kam një mik këtu, një shok universiteti.“ Ai tha emrin e mikut dhe adresën e tij. - Kur - Kur tanket dhe autoblindat hynë në qytet. - Ku - Në qytet. - Kush - Komandanti i divizionit gjerman, koloneli Fritz von Schwabe. - Pse – - Çfarë – (shqiptoi fjalët): “Gjirokastër ... kam një mik këtu, një shok universiteti”. Ai tha emrin e mikut dhe adresën e tij. Në këtë fazë të mësimit mësuesi/ja u shpërndan një tekst (ushtrimi 1) dhe u kërkon nxënësve në dyshe të realizojnë shkrimin e një përmbledhjeje të një teksti rrëfyes (me rreth 40 fjalë) Diskutim i lirë Model përgjigjeje: Një dre nga etja u afrua pranë një burimi. Ndërsa pinte ujë, imazhi i tij u shfaq në sipërfaqe të burimit. Ai u ngazëllye duke parë brirët. I erdhi keq për këmbët. Ishte duke reflektuar, kur ia behu luani. Dreri vrapoi, por i ngecën brirët në degët e pemëve. E hëngri luani. Përforcimi: Rishikim në dyshe Në dyshet që kanë krijuar nxënësit dhe në punën që kanë bërë, mësuesi/ja u kërkon të ripërmbledhin sërish tekstin, tashmë prej 20 fjalësh, e më pas në përmbledhjen më të shkurtër të tekstit, që është titulli. Model përgjigjeje: a) Dreri po pinte ujë në burim. Brirët i pëlqyen mbi ujë, këmbët jo. E ndoqi luani. Vrapoi, por i ngecën brirët në degë. E hëngri luani. b) Dreri mendjelehtë. Mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie: a) Ushtrimi 5, 6, 7, faqe 103 b) Sillni në klasë lloje të ndryshme informacionesh, si nga fusha e muzikës/teatrit/ kinematografi. Ndërtoni skeda të ndryshme të teksteve.146
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të njohë fazat e punës së hartimit të skedave; • të përdorë teknikat e shkrimit të tyre; 13. Skeda • të plotësojë skedën e një libri/filmi. Materialet dhe mjetet mësimore: Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme skedash, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: skeda, karakteristika e tyre, fazat e punës së hartimit të një skede.Struktura mësimore: Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijimi i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në grupe Përforcimi Shkrim i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheParashikimi. Përvijimi i të menduarit Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të bënin përmbledhjen e një teksti.Model përgjigjeje Drita, buja, vakësira e qiellit nuk mënuan të derdheshin mbi tokë. Në lindje, mbi kreshtën e Tomorit dhe mbi malet e Sulovës filloi të vijëzohet një dritë e zbehtë në kufirin midis tokës dhe qiellit, përzier deri atëherë nga muzgu. Kurrizet e maleve dukeshin në këtë dritë të re sikur të kishin mprehur dhëmbët e dhëmballët për të sharruar perden e natës. Ylli i mëngjesit po përpiqej të qëndronte në qiell. Në veri filluan të vijëzohen harqet e urës së Semanit. Në perëndim brezi i pyjeve po flinte akoma. Në jug kodrat dukeshin sikur ishin bërë male... Pas diskutimit të varianteve të përmbledhjeve mësuesi/ja u kërkon nxënësve nëse e dinë nga është shkëputur ky fragment. (romani “Lumi i vdekur”) U drejton nxënësve pyetje të tilla si: -Ç’është skeda e një libri? -A keni ndërtuar ndonjëherë skedën e një libri që ju ka pëlqyer më shumë? -Përse ju ka shërbyer?Ndërtimi i njohurive: Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja thekson së bashku me nxënësit rëndësinë dhe qëllimin e mbajtjes së skedës. Skedat japin informacion të shkurtër dhe të nevojshëm për të kuptuar karakteristikat themelore të një libri, si: autori, epoka, lloji, fabula etj. Më pas e ndan klasën në dy grupe të mëdha dhe u kërkon që, pasi të kenë strukturuar shënimet për fazat e hartimit të një skede, të specifikojnë veçoritë e modeleve të një skede libri dhe filmi të dhëna në libër. 147
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje Shikoni shembullin e mëposhtëm të një skede të një libri. Titulli: Autorë: Kryeredaktor: Botuesi Viti i botimit: Nr. i faqeve: Përmbajtja: Skeda e një filmi ka të njëjtën strukturë me atë të një libri dhe kështu ndiqet e njëjta procedurë. Ndryshimi thelbësor është se shikimi i filmit zëvendëson leximin. Titulli: Shteti: Viti i prodhimit: Lloji: Kohëzgjatja: Regjisori: Interpretuesit: Përshkrimi dhe fabula: Përforcimi: Shkrim i lirë Nxënësit punojnë të pavarur mbi informacionet e sjella prej tyre në klasë. Mësuesi/ja u kërkon të ndërtojnë: - Skedën e librit - Skedën e një skedari për këngë e pjesë muzikore - Skedën e një personazhi historik - Skedën e një skuadre futbolli Diskutim i lirë për këto çështje. Model përgjigjeje Mësuesi/ja bën konkluzionet e orës dhe vlerëson me notë. Mësuesi/ja mund të vlerësojë edhe anën krijuese dhe veçanërisht përzgjedhjen e informacionit nga nxënësi për hartimin e një skede. Detyrë shtëpie: Parapërgatitni skedën e një libri, personazhet që parapëlqeni dhe sillni në klasë skeda të ndryshme.148
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të shpjegojë termin parafrazimin;14. Parafraza • të përdorë teknikat e parafrazimit të një teksti; • të analizojë teknikat e parafrazimit; • të përshkruajë parafrazimin e një teksti nga ana grafike; • të parafrazojë një poezi. Materialet dhe mjetet mësimore: Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme parafrazimesh, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: parafrazim, karakteristikat e tij, fazat e punës së hartimit të një parafrazimi.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Shkrim i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Përvijimi i të menduarit Diskutim i ideve Punë në dyshe Përforcimi Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë individualeMateriale shtesë Mbeçë more shokë Mbeçë, more shokë, mbeçë Përtej Urës së Qabesë Falëm me shëndet nënesë, Kàun e zi le ta shesë. Në pyestë nëna për mua, I thoni që u martua. Në pyestë se ç’grua mori Tre plumba te kraharori, Në pyestë se ç’kalë hypi Atje tek hypën meiti. Në pyestë se ç’krushq i vanë Sorrat e korbat që e hanë. Popullore Mbeta, more shokë mbeta, përtej urës së Qabesë, në mërgim. I dërgoj të fala nënës: le ta shesë kaun e zi. Po të pyesë nëna për mua, i thoni që u martua. Po pyeti se ç’grua mori, i thoni tre plumba në kraharor. Po pyeti në cilin kalë hipi, i thoni hipi kalin e meitit. Po pyeti se cilët krushq i shkuan, sorrat dhe korbat që e hanë. Marrë nga “Darka e gabuar” e I. KadaresëZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Përvijimi i të menduarit Mësuesi/ja u shpërndan nxënësve fisha, ku është teksti poetik i njohur “Mbeçë, more shokë, mbeçë” dhe një fragment të shkurtër nga “Darka e gabuar” e I. Kadaresë dhe, pasi nxënësit t’i kenë lexuar, kërkon prej tyre t’u përgjigjen pyetjeve: -Ç’lloj janë këto tekste? - Nga ndryshojnë prej njëri-tjetrit? - Çfarë rikujtoni për parafrazën? 149
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Mësuesi/ja përmbledh disa nga idetë e nxënësve në pemën e mendimit. gojor Riformulim i një teksti me shkrim ndihmon për të kuptuarit e një teksti Parafrazimi përdor fjalë të thjeshta Ndihmon për ta mbajtur mend një tekst është variant në prozë i një teksti poetik ka strukturë të thjeshtë thjeshtohen fjalitë e ndërlikuara fjalët renditen sipas rendit të drejtë sintaksor Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja në këtë fazë u kërkon nxënësve të punojnë në dyshe për të realizuar mbajtjen e strukturuar të shënimeve mbi teknikat e parafrazimit. Nxënësit e përqendrojnë vëmendjen tek teksti “Ç’i ra mjegulla Buenës” dhe analizojnë hapat e bërë për realizimin e parafrazimit të këtij teksti: Rregullat Origjinali Parafrazimi - Ndarja në fjali në bazë të shenjave -Ç’i ka ra mjegulla Bujen’s-ë -I ra mjegulla Buenës dhe e të pikësimit. edhe fushës Shkodras-ë. mbuloi të tërën. - Renditja e fjalëve sipas rendit të Fryni erë frashni e hollë, e nalcoj Kjo mjegull mbeti aty tri ditë e tri drejtë sintaksor. mjegullën… net… - Thjeshtëzimi i ndërtimeve Gjith dit e po punojnë, gjith Muri që bënin ditën u prishej sintaksore tepër të ndërlikuara. natën po jau rrënojnë natën. -Zëvendësimi i fjalëve dhe shprehjeve të vështira. - Shpjegimi i shprehjeve figurative Mësuesi/ja diskuton me nxënësit elementet e përmbajtjes, të cilat janë shtjelluar me hollësi. Përforcimi: Rishikim në dyshe Në këtë fazë të orës mësimore nxënësit do të parafrazojnë në dyshe poezinë e Dritëro Agollit “Këtu s’do jem”. Model përgjigjeje Nuk do të jem më këtu, do të largohem. Nën tokë do të tretem edhe unë të si të gjithë njerëzit. Kamerierët nuk do të më shohin në kafenenë e preferuar. Kolla ime e thatë s’do të ndihet më në rrugët ku kam ecur. Por një qiparis do të rrijë i heshtur, si një murg i shkretë, mbi varrin tim. Kurse ti do të trishtohesh nga mungesa e pranisë sime. Era që do të fryjë mbi xham, do të të sjellë kujtimet. Dhe ti do të qash bashkë me to nga malli. Por, kur të jesh shumë e mërzitur, më kërko në librat që kam shkruar. Aty, pas tyre, qëndroj i fshehur me fjalët, shprehjet, ndjenjat. Mjafton që librin ta lëvizësh pak nga rafti, dhe unë do të jem shpirtërisht pranë teje. Prania ime do të të bëjë të qeshësh sërish e gëzuar, ashtu si bleron natyra, pasi ka rënë shiu.150
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Pas këtij parafrazimi nxënësit diskutojnë me njëri-tjetrin për variantet e ndryshme të krijuara prej tyre. E rëndësishme është që ata të respektojnë teknikat e parafrazimit. Mund të marrin fjali të ndryshme nga punimet e tyre dhe t’i krahasojnë me njëri- tjetrin, duke argumentuar se çfarë ndryshimesh kanë bërë dhe pse, dhe cila me gjithë ndryshimet i afrohet më shumë origjinalit. Në fund mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Shënim. Në këtë orë e rëndësishme është t’i lihet kohë e mjaftueshme punës individuale të nxënësit, për të hartuar me shkrim dhe me gojë parafraza. Detyrë shtëpie. Bëni parafrazën e poezisë që ju pëlqen më shumë. Parapërgatitni një tekst argumentues. Teksti argumentues Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë tekstin argumentues dhe llojet e tij; 1. Tema: • të shpjegojë konceptin e tekstit argumentues dhe përdorimin e tij; • të ndërtojë skemën e tekstit argumentues në situata të ndryshme komunikimi; Struktura dhe • të dallojë strukturën e tekstit argumentues duke e ndarë në paragrafë.skema e tekstit Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të argumentues ndryshme të teksteve argumentues, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: tekst argumentues, struktura, skema e tekstit argumentues.Material shtesë Fjalimi i Mehdi Frashërit në Lidhjen e Kombeve Zoti kryetar, zotërinj, Prej ditës që Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve, gjithë delegatët e Qeverisë Shqiptare u çfaqën gjithnjë, sa herë që u paraqit rasti, në favor të mbrojtjes së pakicave, pse pakicat prej racës dhe gjuhës në Shqipni janë shumë të pakta, kurse pakicat shqiptare në Shtetet fqinjë janë me qindra mijra; pse Shqipëria para se të pranohej në Lidhjen e Kombeve, që me çpalljen e indipendencës së saj më 28 Nandor 1912, vetvetiu njohu të drejtat e pakicave që ndodheshin në tokat e saj kombëtare; pse qeveria do që të nderojë pengimet e marra drejt Lidhjes së Kombevet; më në funt Qeveria Shqiptare është plotësisht e bindur se nderimi i të drejtave të pakicave i përgjigjet një parimi drejtësie. Pra, ankimet që i janë drejtuar Lidhjes së Kombevet nga ana e pakicave grekofone në Shqipëri, ka për pretekst ndryshimin e artikujve 206 e 207 të statutit që merren me arsimin në mbretëri. Qeveria shqiptare i pëlqen të besojë se ka plotësisht të drejtë duke ushtruar të drejtën e sovranitetit në formën e duhur në këtë çështje. Po të sqarohet çështja, do të shihet se ndryshimet për të cilat bëhet fjalë nuk i cenojnë të drejtat e pakicave që janë njohur në Shqipëri. Le të jepet leje zoti kryetar, t‘ju shpjegoj origjinën e çështjes dhe shkaqet që e shtynë popullin dhe Qeverinë Shqiptare të votojë këto dispozita konstitucionale... ... Ndryshimi që iu bë artikujve 206 dhe 207 të ligjës kushtetuese, suprimon të gjitha shkollat private, kaq vendase dhe të huaja, dhe i vë nën kontrollin e drejtë të Qeverisë pa asnjë përjashtim. 151
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Si pasojë e zbatimit të parimit kushtetor të ri u ndryshua gjithë sistemi i arsimit. Siç del na sa thamë më lart, qëllimi kryesor i dispozitave të reja nuk ishin shkollat e pakicavet. Këto hynin nën qarkun e veprimit të ligjës së re nga parimi i njësis dhe gjeneralizmit. Në një periudhë tranzicjoni, ndryshimi i sistemit provokoi doemos një tronditje edhe për këtë shkak pakica grekofone kujtoi se do t‘i pritej arsimi në gjuhën e saj kombëtare. Qeverija e kuptoi menjëherë këtë gjendje edhe për të kënaqur dëshirin e popullsisë grekofone shtoi numrin e shkollave gjer në 50; zgjodhi dhe emëroi një personel mësues që kish bërë studimet në shkollat greke dhe dha instruksionet e duhura që arsimi në këto shkolla të bëhej kryesisht në gjuhën greke, gjuha shqipe megjith se do të mbetej e detyruarshme do të mësohet si gjuhë zyrtare; dhe për të siguruar për kohën dhe të ardhmen një personel arsimor në shkallën e misionit të tij, Qeverija do të dërgojë çdo vit, si bursista të Shtetit në Greqi, një sasi të rinjsh të rekrutuar midis popullsisë grekofone. ... Ligja kushtetuese që ka një karakter të përgjithshëm për gjithë popullin, kur prish një të drejtë që kish shumica, kjo e drejtë nuk mund të mbesë për pakicën; pra ndryshimi i ligjës kushtetuese, nuk cenon të drejtën e pakicës.... Po t‘i jepen privilegjet pakicës së një shteti, do të krijohet një ilegalitet midis kësaj pakice dhe shumicës; kjo do të shtypej prej pakicës dhe atëhere do të vinte çështja e shumicës që do të shtrohej përpara Shoqërisë së Kombeve. Më pëlqen të besoj zoti kryetar, se Këshilli i ndershëm që kryesoni do të marrë parasysh arsyet që e shtynë Qeverinë shqiptare të vërë drejt nën kontrollin e saj shkollat laike”. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Mendo/Krijo dyshe /Diskuto. Organizuesi grafik Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Kodimi i argumenteve në tekst Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Mendo/Krijo në dyshe/Diskuto Mësuesi/ja e nis mësimin duke udhëzuar nxënësit të lexojnë tekstin në hyrje të mësimit dhe më pas u kërkon të përcaktojnë llojin e tij. U kërkon gjithashtu të evidentojnë në tekst ato elemente, të cilat e klasifikojnë atë në llojin e teksteve argumentuese. Nxënësit plotësojnë kllasterin duke përsëritur njohuritë e marra mbi tekstin argumentues. Trajton ide/teza për çështje të ndryshme -fjalime të politikanëve, Bind marrësin Teksti argumentues Janë disa llojesh: -artikuj gazetash, -mbrojta e avokatit, -ese, -tekste reklamash -ndërhyrjet në një debat, debatet televizive etj.) -diskutimet152
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Ndërtimi i njohurive: Kodimi i argumenteve në tekst Mësuesi/ja së bashku me nxënësit formulojnë përkufizimin e termit tekst argumentues dhe theksojnë veçoritë e tij. U kërkohet nxënësve të kodojnë këto veçori në tekstin e dhënë në libër “Origjian e gjuhës shqipe” a në tekste të sjella prej nxënësve dhe me veçoritë e koduara plotësohet grafiku organizues, pema e mendjes. -Të shkruash një tekst argumentues do të thotë të paraqesësh mendimet e tua duke i mbështetur me fakte bindëse. Mësuesi/ja u sugjeron nxënësve të mbështeten në pyetjet e mëposhtme dhe të kodojnë tekstin e librit sipas këtyre elementeve: - Cila është pyetja që drejtohet në këtë tekst? Nuk kemi pyetje të drejtpërdrejtë, por ajo nënkuptohet nga tema që trajton teksti dhe që është: Cila është origjina e gjuhës shqipe? - Cila është përgjigja që jepet? Përgjigjja: Në literaturën gjuhësore qarkullojnë dy teza themelore për origjinën e shqipes: teza e origjinës ilire dhe teza e origjinës trake. - Çfarë arsyesh jepen? Arsyet: Teza ilire ka gjetur mbështetje më të gjerë historike dhe gjuhësore, e formuar që në shek. XVIII në rrethet e historianëve. - Çfarë provash janë dhënë? Provat: Përpjekjen e parë shkencore për të shpjeguar origjinën e shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre e bëri historiani suedez Hans Erik Tunman... - Çfarë faktesh pritet që t’i pranojnë këto teza? Faktet: -Shqiptarët banojnë sot në një pjesë të trojeve, ku në periudhën antike kanë banuar fise ilire... -Një pjesë e elementeve gjuhësore: emra sendesh, fisesh, emra njerëzish, që janë njohur si ilirë, gjejnë shpjegim me anë të gjuhës shqipe. -Toponimet e lashta të trojeve ilire shqiptare... -Marrëdhëniet e shqipes me greqishten e vjetër dhe latinishten tregojnë... -Të dhënat arkeologjike... Pasi kanë koduar tekstin përkatësisht me shenja të ndryshme, si p.sh.,: - O - për pyetjen - ∅- për përgjigjen - ⊕ - për arsyen - ⊗- për provat - Θ - për faktet, mësuesi/ja u kërkon nxënësve të paraqitin në tabelën e mëposhtme elementet e strukturës që ata njohin: Karakteristika të tekstit Ilustrime nga teksti “Origjina e gjuhës shqipe” argumentues Origjina e gjuhës shqipe. Problem i gjuhës shqipe është një nga problemet më Tema: të debatuara të shkencës gjuhësore. Qarkullojnë dy teza për origjinën e gjuhës shqipe: teza e origjinës ilire dhe e Opinioni/teza origjinës trakase. Hans Erik Tunman duke u mbështetur në burime historike dhe të dhëna gjuhësore, arriti në përfundimin se shqiptarët janë vazhduesit e ilirëve. Shqiptarët banojnë sot në një pjesë të trojeve... Argumente Një pjesë e elementeve gjuhësore… Format e toponimeve të lashta të trojeve ilire shqiptare… Përfundime Me të gjithë këto argumente rezulton se teza e origjinës ilire të gjuhës shqipe… 153
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Mësuesi/ja përqendron vëmendjen në tekst te skema e komunikimit dhe përcakton bashkë me nxënësit elementet pjesëmarrëse, duke i ilustruar me shembuj nga fragmenti. Konteksti: (Botim shkencor për lexues të interesuar për çështjen e origjinës së gjuhës shqipe.) Qëllimi: Të bindë marrësin për origjinën ilire të gjuhës shqipe Dërguesi: studiues i Mesazhi: Gjuha shqipe Marrësi: Lexuesi problemeve të gjuhës shqipe ka origjinë ilire Kodi: Gjuha e shkruar (shqipe) Mësuesi/ja thekson faktin që qëllimi është i rëndësishëm në një tekst argumentues dhe ilustron me shembuj qëllimin në tekste të ndryshme argumentuese. Nxënësit vëzhgojnë strukturën e tekstit argumentues dhe diskutojnë mbi ndërtimin e paragrafit si pjesë përbërëse e tij. Ata diskutojnë për llojet e tekstit argumentues, të hasura në jetën e përditshme, si: kryeartikulli i një gazete, mbrojtja që bën avokati në një gjyq, ndërhyrjet në një debat, esetë ose një punim shkencor. Përforcimi: Rishikim në dyshe Mësuesi/ja u shpërndan nxënësve artikullin e Mehdi Frashërit dhe u kërkon të përcaktojnë elemente të strukturës, si: Tema: Ankimet që i janë drejtuar Lidhjes së Kombevet nga ana e pakicave grekofone në Shqipëri, ka për pretekst ndryshimin e artikujve 206 e 207 të statutit që merren me arsimin në mbretëri. Opinione ose teza: Të drejtat arsimore të pakicave mbrohen. Delegatët e Qeverisë Shqiptare u çfaqën gjithnjë, sa herë që u paraqit rasti, në favor të mbrojtjes së pakicave Argumentimi i tezës: - Shqipëria para se të pranohej në Lidhjen e Kombeve, që me çpalljen e indipendencës së saj më 28 Nandor 1912, vet vetiu njohu të drejtat e pakicave që ndodheshin në tokat e saj kombëtare; - Qeveria shqiptare i pëlqen të besojë se ka plotësisht të drejtë duke ushtruar të drejtën e sovranitetit në formën e duhur në këtë çështje (Ndryshimi që iu bë artikujve 206 dhe 207 të ligjës kushtetuese). - ndryshimet nuk i cenojnë të drejtat e pakicave që janë njohur në Shqipëri. a.Ndryshimi që iu bë artikujve 206 dhe 207 të ligjës kushtetuese, suprimon të gjitha shkollat private, kaq vendase dhe të huaja, dhe i vë nën kontrollin e drejtë të Qeverisë pa asnjë përjashtim. Si pasojë e zbatimit të parimit kushtetor të ri u ndryshua gjithë sistemi i arsimit. b. Qëllimi kryesor i dispozitave të reja nuk ishin shkollat e pakicavet. Këto hynin nën qarkun e veprimit të ligjës së re nga parimi i njësis dhe gjeneralizmit. Në një periudhë tranzicjoni, ndryshimi i sistemit provokoi doemos një tronditje edhe për këtë shkak pakica grekofone kujtoi se do t‘i pritej arsimi në gjuhën e saj kombëtare. c. Qeverija e kuptoi menjëherë këtë gjendje edhe për të kënaqur dëshirin e popullsisë grekofone shtoi numrin e shkollave gjer në 50;154
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” ç.Zgjodhi dhe emëroi një personel mësues që kish bërë studimet në shkollat greke d.dha instruksionet e duhura që arsimi në këto shkolla të bëhej kryesisht në gjuhën greke, gjuha shqipe megjithëse do të mbetej e detyruarshme, do të mësohet si gjuhë zyrtare; dhe për të siguruar për kohën dhe të ardhmen një personel arsimor në shkallën e misionit të tij, dh. Qeverija do të dërgojë çdo vit, si bursista të Shtetit në Greqi, një sasi të rinjsh të rekrutuar midis popullsisë grekofone. Përfundimi: Po t‘i jepen privilegjet pakicës së një shteti, do të krijohet një ilegalitet midis kësaj pakice dhe shumicës; kjo do të shtypej prej pakicës dhe atëhere do të vinte çështja e shumicës që do të shtrohej përpara Shoqërisë së Kombeve. Më pëlqen të besoj zoti kryetar, se Këshilli i ndershëm që kryesoni do të marrë parasysh arsyet që e shtynë Qeverinë shqiptare të vërë drejt nën kontrollin e saj shkollat laike”. Diskutim i lirë Në fund mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. 1. Ushtrimi 1, 2, 3 dhe 4 faqe 119. 2. Parapërgatitni elementet e teksti argumentues. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të dallojë elementet e strukturës së një teksti argumentues;2. Elementet • të evidentojë tek teza dhe antiteza argumentet dhe kundërargumentet; • të dallojë argumentet objektive nga ato subjektive; argumentet e thjeshta nga e strukturës ato të ndërlikuara; së tekstit • të përshkruajë problemin duke u nisur nga titulli i tekstit argumentues.argumentues Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve argumentuese, shkumësa me ngjyra, tabela. dhe llojet eargumenteve Konceptet kryesore: tekst argumentues, struktura e tij, elementet e tekstit argumentues, tezë/antitezë, argument/kundërargument, argumente objektive/ subjektive, të thjeshta/të ndërlikuara. Materiale shtesë Tekst me argumente objektive Ngrohja globale Ngrohja globale konsiderohet sot si një krizë globale e pashembullt dhe e padëgjuar ndonjëherë. ... Në ngrohjen globale kanë ndikuar dhe vazhdojnë të ndikojnë emetimet e dyoksidit të karbonit CO², të metanit CH4, oksidet e azotit, komponimet e halogjenuara të karbonit. Duhet ta njohim efektin e gazrave serrë dhe të mos qëndrojmë indiferentë për asnjë moment, sepse emetimet e dyoksidit të karbonit dhe metanit përbëjnë të keqen më të madhe ndaj njerëzimit, sepse lidhen me ngrohjen globale, ndryshimet klimatike, si dhe ruajtjen e mjedisit e të natyrës dhe, kryesorja, me shtresën e ozonit. “Atëherë, po të jetë kështu, pse duhet ta lejojmë këtë krim kundër njerëzimit?” – shprehet Kristofor Horner. Pjesa më e madhe e opinionit mendon se ndotja e mjedisit dhe e natyrës 155
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” është përkeqësuar. Para nja 150 vjetësh në atmosferën e tokës ka ekzistuar një ekuilibër kimik tepër i rëndësishëm, ndërsa sot çdo gjë ka ndryshuar në përbërjen dhe përqindjen e elementeve kimike në atmosferë. Shkenca, jo vetëm sot, por edhe më parë është marrë me llogaritjet e ndryshme të sasive dhe të efekteve që sjellin këta përbërës në proceset e ngrohjes globale, te ndryshimet klimatike e të temperaturave, reshjeve, thatësirës, te ndryshimet në nivelet e ujërave që sjellin pasoja negative dhe të pallogaritshme në tokën tonë. Gazrat e efektit serrë në atë kohë kanë qenë pjesë e dobishme dhe e domosdoshme e jetës në tokë dhe kjo lidhej me ekuilibrin kimik në atmosferë, me përmbajtjen e një sasie të tillë optimale të dyoksidit të karbonit dhe të metanit, që siguronte një temperaturë mesatare +15º C dhe18-19 º C, një temperaturë e përshtatshme për të jetuar. Gazrat e efektit serrë u bënë problem i madh serioz kohët e fundit, kur sasia e tyre kaloi në përmasa alarmante. Përveç gazit karbonik dhe metanit që hynë në grupin e gazrave natyrore, janë edhe disa gazra të tjera të fuqishme, si komponimet e halogjenuara të karbonit, që nuk ndodhen në natyrë, por janë prodhohen për ftohje etj. Të tillë janë hidrofluorkarboni (HFCx), perfluorkarboni (PFCx), klorfluorkarboni (CFCx) dhe që konsiderohen gazra me efekte të fuqishme në prishjen e shtresës së ozonit, e cila mbron jetën në tokë nga një depërtim i fuqishëm i rrezatimit ultraviolet (UV). Për klorfluorkarbonin janë bërë shumë studime. Ky komponim u përdor gjerësisht në sistemet e ftohjes, në kondicionimin e ajrit, në shkumat dhe solventet. Ky gaz i efektit serrë rri edhe në stratosferë, ku nën rrezatimin e diellit shpërbëhet në klorinë, atomet e së cilës veprojnë me ozonin duke ia shkatërruar molekulat. Marrë nga interneti Tekst me opinione subjektive Këshillat e urta të baroneshës britanike Baronesha Helene Hayman, kryetare e Dhomës së Lordëve apo e Dhomës së Lartë të Parlamentit britanik, iu drejtua ligjvënësve shqiptarë me një fjalim të urtë, tipik për një përfaqësuese të lartë të aristokracisë politike të vendit të saj; tipik për një kryetare të “dhomës së konvergjencës”, sikurse njihet botërisht Dhoma e Lordëve. Me elegancë, pa fyer aspak inteligjencën e dyshimtë të mikpritësve të saj, pa pretenduar për të dhënë porosi, por thjesht duke iu referuar përvojës britanike, baronesha Hayman foli shumë qartë për çka shqiptarët s’dinë ta bëjnë mirë ose, më saktë, nuk duan. Mësimi i parë i baroneshës Hayman ishte përcaktimi i opozitës britanike si “opozitë e Madhërisë së Saj”. “Ne në Britani nuk flasim për opozitë të shumicës që qeveris, por për opozitë të Mbretëreshës. Sigurisht, jo për një opozitë që do të kuptohej si kundërshtare e Madhërisë së Saj, por për një pasuri britanike të Madhërisë së Saj. Sepse, në konceptin britanik, si shumica, edhe pakica, pavarësisht se çfarë mospajtimesh mund të kenë midis tyre, gjë kjo krejt e natyrshme në shoqëritë parlamentare, janë pasuri dhe vlera të pacenueshme të shtetit britanik, janë me të njëjtin status përgjegjësie dhe mbrojtjeje para kurorës. Me të drejtë mund të thuhet se në Britani kjo mund të ndodhë, sepse Britania është një shtet me kurorë të trashëgueshme, ka një shenjë ku bashkohen të gjithë, por si mund të ndodhë kjo në Shqipëri? Domethënë pasuri të kujt mund të jenë shumica dhe opozita njëherësh, pavarësisht se kundërshtare mes tyre? Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Mendo/ Krijo dyshe /Diskuto. Diskutim i ideve Punë me klasën Organizuesi grafik Ndërtimi i njohurive Lexim me kodim teksti Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe156
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”ZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Mendo/Krijo në dyshe/Diskuto) Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësit kanë punuar me ushtrimet 1, 2, 3 dhe 4 në faqen 119.Model përgjigjeje: Ushtrimi 1 Ideja e atij që shkruan - para kohës teknologjike, gjumi dhe zgjimi rregulloheshin nga drita e diellit. Përfundimi - Për atë që duhet të punojë ose të udhëtojë natën, është e këshillueshme të flejë të paktën dy orë para... Argumente në favor të tezës: Sa më të shumta të jenë orët e qëndrimit zgjuar, aq më shumë zgjatet sasia e gjumit të natës... Problemi: Sot disa rrinë zgjuar, për shkak të punës, ndaj janë në rritje e sipër çrregullimet e gjumit, edhe pse njerëzit orvaten t’i plotësojnë duke fjetur më shumë ditën... Opinione të autoriteteve: Sipas ekspertëve të Qendrës së Gjumit në Gjenovë, një natë pa gjumë mund të kompensohet normalisht me një gjumë të thellë natën e mëpasshme, por, nëse mungesa bëhet e vazhdueshme, nuk do të ndreqet kollaj. Ushtrimi 2 Llojet më të zakonshme të tekstit argumentues janë: eseja argumentuese, debatet, diskutimet. Ushtrimi 3 - A jemi të përgatitur sa duhet për jetën? - Shkollë publike a shkollë private? - Rruga e gjatë e formimit të gjuhës standarde. - Skuadër e fortë, por jo e para në klasifikim. Ushtrimi 4 . Është një anketë që ka të bëjë me përvojat personale të nxënësve. Nxënësit e kanë plotësuar në shtëpi. Mësuesi/ja ka parapërgatitur në një tabak letre të dhënat e anketës dhe duke shtruar çdo pyetje, numërohen përgjigjet, të cilat orientojnë mësuesin/en për punën e tij të mëtejshme. Kërkesa e parafundit nuk shtrohet për diskutim, sepse i takon punës me shkrim që do të bëjnë nxënësit në orët e ardhshme. Mësuesi/ja e lë jo më kot këtë ushtrim për në fund, pasi nga ky ushtrim do të marrë shkas për të organizuar mësimin dhe drejton pyetje të tilla si: - Sa e rëndësishme është të njihet struktura e tekstit argumentues? - A na ndihmon ajo ta kemi më të lehtë të ndërtojmë një tekst argumentues?Ndërtimi i njohurive. Lexim me kodim teksti Kjo fazë fillon duke shtruar pyetjen: - Cilat janë elementet më të rëndësishme të strukturës së një teksti argumentues? Argumentet Teza Elementet e tekstit argumentues Antiteza Kundërshtimet (kundërshtimi i antitezës) 157
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Më pas mësuesi/ja u sugjeron nxënësve të lexojnë me vëmendje tekstin e dhënë në krye të faqes 108 dhe ta kodojnë atë, duke vënë në dukje elementet e tekstit argumentues. - O - teza (e shoqëruar me veprime të atij që jep opinionin /pohon) Autori ynë është bir i Shqipërisë së Veriut... - ⊕ - argumentet (faktet me të cilat autori mbron tezën, argumenton) Shihet pastaj se në gjuhën e tij autori është ngritur në njëfarë koineje... - ∅ - antiteza/kundërshtimet (faktet me të cilat autori kundërshton këndvështrimet e tjera, që mendon se mund të jetë kundër tezës së tij/ kundërshton) Nuk është e pamundur që vendi i tij i lindjes të ngrihet në një krahinë që ka mbetur jashtë kufijve të Shqipërisë së sotme... - ⊗ - kundërshtimi i antitezës Një gjë që na duket me rëndësi metodike në këtë mes është kjo: që përkatësia dialektore e gjuhës së veprës... Mësuesi/ja saktëson në fund se, kur shkruajmë një tekst argumentues, kryejmë katër veprime: a. pohojmë b. argumentojmë c. kundërshtojmë ç. pranojmë Nxënësve u kërkohet të lexojnë tekstin e ushtrimit 1, f.119 dhe të dallojnë katër veprimet që e bëjnë atë tekst argumentues. Mësuesi/ja u jep nxënësve të lexojnë në dyshe dy tekste (tekste model) dhe të përcaktojnë llojet e argumenteve në tabelën e mëposhtme: Argumente që mbështeten në fakte Argumente që mbështeten në opinione Diskutim i lirë mbi këto çështje Përforcimi: Rishikim në dyshe Nxënësit punojnë në dyshe ushtrimin 5. Model përgjigjeje: Ushtrimi 5 Problemet që kërkon të përcaktohen mund të jenë: a) A është i domosdoshëm mësimi i gjuhëve të huaja, për të ushtruar profesione prestigjioze?(po –pse?, jo –pse?) b) A e ka zënë gruaja vendin që duhet në shoqërinë bashkëkohore? c) A e gëzojnë lirinë e plotë të fjalës qytetarët, përfshirë edhe pakicat, në një shoqëri demokratike? Në përcaktimin e problemit do mbajtur parasysh që pyetja e ngritur të marrë si përgjigje PO ose JO. Po-ja supozon tezën, e cila që të mbrohet do argumente, kurse Jo-ja supozon antitezën, e cila që të kundërshtohet, përsëri kërkon kundërargumente. Në fund mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. 1. Ushtrimi 6, faqe 120. 2. Analizoni procesin e të shkruarit të një teksti argumentues.158
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të dallojë hapat nëpër të cilët hartohet shkrimi argumentues; 3. Hapat • të bëjë skemën e ndërtimit të tekstit argumentues; • të shkruajë një tekst duke përdorur teknikat e shkrimit argumentues;për shkrimin a. të shkruajë tezën me të cilën do të mbështetë problemin; e tekstit b. të japë argumente për ta mbështetur tezën; c. të parashikojë kundërshtimet në favor të antitezës dhe t’i shkruajë ato;argumentues ç. të nxjerrë përfundimin me një mesazh në favor të tezës. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve argumentuese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: procesi i të shkruarit të një teksti argumentues, teknikat e shkrimit të tekstit argumentues.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijimi i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrim i drejtuar/konkurs Ndërtim i shprehive studimore Punë në grupeZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi: Përvijimi i të menduarit Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë, ushtrimi 6.Modele përgjigjeje Teksti 1 - Teza – Njohja sot e sa më shumë gjuhëve të huaja diktohet nga nevojat e tregut të punës. Duke qenë njohës i tyre, ke hapësira më të mëdha punësimi, si brenda dhe jashtë vendit, si dhe mundësi të punosh në profesione të vlerësuara. Teksti 2 - Teza - Roli i gruas në shoqërinë bashkëkohore është një çështje e rrahur gjerësisht si në vendin tonë, edhe në shoqëritë e zhvilluara. Lidhur me rolin e saj në shoqërinë shqiptare ka mendime se gruaja sot ka një pozitë të mirë shoqërore, të tjerë mendojnë se ajo ka një vend të veçantë vetëm brenda shtëpisë, pa qenë e integruar si duhet në jetën shoqërore... Teksti 3 - Teza - Në shoqërinë demokratike që po ndërtojmë, çdo qytetar duhet të ketë të drejtën e plotë të fjalës, e drejtë që i sigurohet me kushtetutë. Po a e gëzon me të vërtetë këtë të drejtë?! Opinionet për këtë argument janë të ndryshme, të para nga këndvështrime të ndryshme sipas grupeve të interesit. Punonjësit e medies shpesh ndiejnë të ushtrohet presion ndaj tyre... Pas diskutimit të detyrës së shtëpisë, mësuesi/ja shtron para nxënësve disa pyetje, për të rikujtuar njohuritë për tekstin argumentues: - Çfarë strukture ka një tekst argumentues? - Ç’vend zë teza në tekstin argumentues? - Ç’është argumenti dhe ç’lidhje ka me tezën? - Po kundërargumenti me ç’element të tekstit argumentues lidhet? - Cilët janë hapat që bëjmë për të shkruar një tekst argumentues? 159
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive: Mbajtja e strukturuar e shënimeve Nxënësit punojnë në dyshe për të identifikuar hapat e shkrimit të një teksti argumentues. Njëri nga dyshja lexon tekstin dhe tjetri nënvizon çështjen kryesore të paragrafit. Më pas, me të dhënat e nënvizuara plotësojnë organizuesin grafik për hapat që duhet të bëjnë për të përgatitur një tekst argumentues. Skema e hapave për përgatitjen e një teksti argumentues Përcaktoni Teza që do Zgjidhni Antiteza që do të Parashikoni problematikën të mbroni argumentet kundërshtoni kundërshtitë Teknikat e hartimit të tekstit argumentues -formuloni qartë problemin, -theksoni argumentet duke përdorur konektorët: ndajfoljet, shprehjet ndajfoljore, përemrat lidhorë, lidhëzat, si: -lidhëzat bashkërenditëse kundërshtuese (por, megjithatë, megjithëkëtë, mirëpo, ndërsa, teksa, porse, veç, veçqë, veçse, vetëm, vetëm se etj. - lidhëzat nënrenditëse shkakore (se, sepse, si, pasi (mbasi), derisa, gjersa, përderisa, kur, që, meqenëse, meqë, ngaqë, ngase, duke qenë se, nga frika se, nga shkaku që, për arsye se, për shkak se, posa që, sapo që etj. Shkrimi i tekstit Rishikimi i materialit të shkruar Përforcimi. Shkrim i drejtuar. Konkurs Pas diskutimit të këtyre elementeve mësuesi/ja e ndan klasën në tri grupe të mëdha (punohen ushtrimet 7, 8, 9 dhe 10). Pasi përcaktohen hapat për shkrimin e një teksti argumentues, mësuesi/ja e ndan klasën në tri grupe të mëdha, të cilat duke plotësuar kërkesat e ushtrimeve 7, 8, 9 dhe 10 duhet të arrijnë të shkruajnë një ese argumentuese për një temë të dhënë. Grupi I – punon për temën 1 të ushtrimit 5 (përcakton tezën, përzgjedh argumentet, përcakton antitezën dhe kundërargumentet, shkruan tekstin mbi bazën e skemës së dhënë, rishikojnë produktin dhe bëjnë korrigjimet e nevojshme). Grupi II punon për temën 2 të ushtrimit 5, si më sipër. Grupi III punon për temën 3 të ushtrimit 5, si më sipër . Brenda grupit nxënësit ndahen në grupe të vogla: Grupi A paraqet tezën dhe argumentet që mbështesin atë. Grupi B paraqet antitezën dhe argumentet që e mbështesin atë. Pasi nxënësit prezantojnë punimet e tyre, vlerësojnë me anë të tabelës së vlerësimit elemente të ndryshme të punës së shokëve: -Mënyra e ndërtimit të argumentit -Saktësia/qartësia -Struktura e skemës160
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Nxënësit zgjedhin një juri që të vlerësojë punimin më të mirë. Mund të japin edhe opinionin individual mbi vlerat e secilit punim. Ata mund edhe të sugjerojnë e saktësojnë elemente që mungojnë në krijimin e tyre. Detyrë shtëpie. a) Ushtrimi 12, faqe 123. Nxënësit plotësojnë kërkesat e anketës, duke pasur parasysh si për tekstin argumentues që përgatiti grupi i tyre, ashtu edhe vlerësimet që patën ata nga diskutimi për punën e çdo grupi. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të njohë dhe të përdorë procedurat e shkrimit argumentues; 4. Ushtrime • të shkruajë një tekst duke përdorur teknikat e shkrimit argumentues; a. të shkruajë tezën me të cilën do të mbështetë problemin; për shkrimin b. të japë argumente për ta mbështetur tezën; e teksteve c. të parashikojë kundërshtimet në favor të antitezës dhe t’i shkruajë ato; ç. të nxjerrë përfundimin me një mesazh në favor të tezës.argumentuese Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të (vazhdim) ndryshme të teksteve argumentuese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: procesi i të shkruarit të një teksti argumentues, teknikat e shkrimit të tekstit argumentues.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Shkrim i drejtuar Të mësuarit ndërveprues Punë në grupe Përforcimi Konkurs Ndërtim i shprehive studimore Punë në grupeParashikimi. Diskutim Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë, ushtrimi 12. Nxirren përfundime nga anketa e ushtrimit 12. Rezultatet e anketimit paraqiten në tabelë. Pas nxjerrjes së rezultateve, ushtrohen nxënësit në ato drejtime që ata kanë hasur vështirësi.Ndërtimi i njohurive. Shkrim i drejtuar Punohet në grupet ushtrimet 16, 17, 18, 19, f. 124. Në përfundim të punës, grupet prezantojnë punimet e tyre, vlerësojnë me anë të tabelës së vlerësimit elemente të ndryshme të punës së shokëve: -Mënyra e ndërtimit të argumentit -Saktësia/qartësia -Struktura e skemësPërforcimi. Shkrimi i lirë Punohet ushtrimi 20. Çdo nxënës shpreh idetë e veta për leximin. Në fund lexohen disa punime dhe diskutohet rreth forcës bindëse dhe argumentuese të shkrimeve. Bëhet vlerësimi për punën e bërë dhe vlerësohen me notë punimet e disa nxënësve. Detyrë shtëpie. a) ndahet klasa në dy grupe dhe u jepet të punojnë ushtrimet 13 dhe 14 në faqen 123. b) Parapërgatitni një fjalim politik, si tekst argumentues. 161
  • Udhëzues për argumentues Letërsia 11” Teksti tekstin “Gjuha shqipe dhe Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të përdorë teknikat e shkrimit në një fjalim politik; 5-6. Fjalimi • të analizojë elementet gjuhësore në një fjalim politik; • të shkruajë një fjalim me temë të zgjedhur prej tij. politik (2 orë) Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve argumentuese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: fjalimi politik, teknika të shkrimit të një fjalimi politik, elemente gjuhësore të një fjalimi politik. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përmbledhje e strukturuar Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Të nxënit me këmbime Të mësuarit ndërveprues Punë në grupe Përforcimi Shkrimi i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë individuale Materiale shtesë Fjalimi mbi gjendjen e vendit Nga Presidenti Obama Ndërtesa e Kongresit të Shteteve të Bashkuara Uashington D.C. 21:12 EST Ju faleminderit të gjithëve! Kryetar i Kongresit, zëvendëspresidenti Çeni, anëtarë të Kongresit, anëtarë të Gjykatës së Lartë dhe të trupave diplomatikë, miq të nderuar dhe bashkëqytetarë, ... Sa herë që jam përpara këtij podiumi, unë jam i prekur nga privilegji dhe i vetëdijshëm për historinë që kemi përjetuar së bashku. Ne jemi mbledhur në ndërtesën e Kongresit në momente të zisë kombëtare dhe të arritjeve kombëtare. Ne i kemi shërbyer Amerikës në një nga periudha e saj më të rëndësishme... dhe ka qenë nderi im që ju kam shërbyer juve. Për t’u përballur me problemet e mëdha përpara nesh, ne duhet të veprojmë në një frymë të vullnetit të mirë dhe me respekt për njëri-tjetrin... dhe unë do të bëj pjesën që më takon. Sot, gjendja e vendit (Bashkimit) paraqitet e fortë... dhe së bashku do ta forcojmë më shumë. (Duartrokitje.) Në këtë vit vendimtar, ju dhe unë do të marrim zgjedhje, të cilat përcaktojnë si të ardhmen, ashtu edhe karakterin e vendit tonë. Ne do të zgjedhim për të vepruar me besim në përndjekjen e armiqve të lirisë... ose të tërhiqemi nga detyrat tona me shpresën e një jete më të lehtë. Ne do të zgjedhim të ndërtojmë begatinë tonë duke drejtuar ekonominë botërore... ose të largohemi nga tregtia dhe mundësitë. Në një kohë të ndërlikuar dhe sfiduese, rruga drejt izolimit dhe proteksionizmit mund të jetë e gjerë dhe joshëse..., por ajo përfundon me rrezik dhe në rënie. E vetmja rrugë për të mbrojtur njerëzit tanë, e vetmja rrugë për të siguruar paqen, e vetmja rrugë për të kontrolluar fatin tonë, është përmes udhëheqjes sonë..., në mënyrë që Shtetet e Bashkuara të Amerikës të vazhdojnë të jenë në krye. (Duartrokitje.) Jashtë vendit, kombi ynë është përkushtuar drejt një qëllimi historik, afatgjatë dhe ne kërkojmë përfundimin e tiranisë në botën e sotme. Disa e përjashtojnë atë qëllim si idealizëm i keqdrejtuar. Në të vërtetë, siguria e ardhshme e Amerikës varet nga ajo. Më 11 shtator, 2001, ne zbuluam se problemet që e kishin zanafillën në një shtet të dështuar dhe shtypës, 7000 milje larg, mund të sillnin vrasje dhe shkatërrim për vendin tonë. Diktaturat strehojnë terroristë dhe ushqejnë inat e radikalizëm dhe kërkojnë armë të shkatërrimit në masë. Demokracitë zëvendësojnë inatin me162
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” shpresën, respektojnë të drejtat e qytetarëve të tyre dhe të fqinjëve të tyre dhe bashkohen në luftën kundër terrorit. Çdo hap drejt lirisë në botë e bën vendin tonë më të sigurt, kështu që ne do të veprojmë me guxim për hir të çështjes së lirisë. Larg të qenit një ëndërr e pashpresë, përparimi i lirisë është historia e madhe e kohës sonë. Në 1945, kishte vetëm 24 vende të vetmuara demokratike në botë. Sot numërohen 122 syresh. Dhe ne po shkruajmë një kapitull të ri në historinë e vetëqeverisjes, gratë të cilat gëzojnë të drejtën e votës në Afganistan dhe miliona irakianë, të cilët festojnë lirinë e tyre me bojë të purpurt, burra e gra nga Libani deri në Egjipt, të cilët debatojnë të drejtat e individëve dhe nevojën e lirisë. Në fillim të vitit 2006, më shumë se gjysma e popujve të botës jetojnë në kombe demokratike. Dhe ne nuk harrojmë as gjysmën tjetër: vende si Siria dhe Burma, Zimbabve, Koreja e Veriut dhe Irani, pasi kërkesat e drejtësisë dhe paqja e kësaj bote kërkojnë lirinë e tyre gjithashtu…ZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Përmbledhje e strukturuar Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë (ushtrimi 21, faqe 125), duke përqendruar vëmendjen në njohuritë që kanë nxënësit për tekstin argumentues dhe fjalimet politike, si një lloj i tekstit argumentues. Idetë e tyre shkruahen në tabelë.Model përgjigjeje: Argumente në Rrëzimi i argumenteve Teza dhe Problemi Antiteza favor të tezës në favor të antitezës përfundimi Problemi - Inteligjent lind apo bëhesh? Teza - Në fakt inteligjent lind dhe bëhesh. Argument në favor të tezës - Kjo përzierje mes kulturës dhe kromozomeve mund të ndryshojë në bazë të përvojave personale (si mjedisore, ashtu dhe gjenetike), Antiteza - Dihet që ka persona që kanë një talent të lindur më të theksuar se të tjerët… Argument në favor të antitezës - E gjithë historia është e mbushur me njerëz gjenialë në çdo fushë, të cilët shquhen për aftësitë e tyre të lindura dhe nga një edukim jo veçanërisht i shkëlqyer. Kjo është e vërtetë jo vetëm për inteligjencën, por për të gjithë larminë e talenteve të tjera “brendashkruar” qarkut cerebral: muzikë, matematikë, gjuhë, pikturë. Rrëzimi i argumenteve në favor të antitezës - Po aq e dallueshme është se askush nuk mund të bëjë matematikë apo muzikë, të pikturojë ose edhe të flasë, nëse nuk i ka mësuar këto gjëra në mjedisin ku jeton. Përfundimi - Mjedisi ka një rol shumë të rëndësishëm, sepse është në gjendje të zhvillojë prirjet individuale nga zeroja deri në pafundësi. Tekste argumentuese Japin informacion për marrëdhëniet mes objektit të fjalimit dhe publikut Përdoren figura të ndryshme letrare Fjalimet politike Përdorin leksik Përpiqen ta bindin dhe të thjeshtë në varësi të publikut të ndikojë te publiku 163
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive. Të nxënit në këmbime Mësuesi/ja e ndan klasën në grupe me nga 6 nxënës. Duke u bashkuar sipas numrave përkatës, nxënësit ndahen në grupe ekspertësh: Grupi I - identifikon marrëdhëniet që kanë fjalitë e ndryshme me njëra-tjetrën në fjalimet politike. Grupi II - identifikon veçoritë e leksikut të përdorur në të. Grupi III- identifikon veçoritë e terminologjisë së përdorur. Grupi IV - analizon stilin e ndërtimit të fjalimeve politike. Grupi V - referon disa njohuri që kanë të bëjnë me fushë e retorikës. Grupi VI - evidenton rëndësinë dhe përdorimin e figurave letrare. Secili grup, pasi përpunon materialin teorik dhe e pasqyron atë të përmbledhur në skica e tabakë letre, ku identifikon veçoritë specifike të tekstit të dhënë, rikthehet në grupet bazë për të realizuar detyrën e tij brenda grupit. Model përgjigjeje: Grupi I: Rëndësi të veçantë ka marrëdhënia që kanë me njëra-tjetrën fjalitë e llojeve të ndryshme. Fjalimi i Ismail Qemalit ditën e Shpalljes së Pavarësisë Shpall Shqipërinë të pamvarur! Fjali thirrmore, e dëshirore, i bëjnë thirrje dëgjuesit për pjesëmarrje Oh! Sa të lumtur që e ndiej vehten sot, që shoh, këtu në Vlorë, kaqë burra Shqipëtarë të mbledhur tok, tuke pritur me kureshti e padurim përfundimin e kësaj mbledhjeje historike, për fatin e Atdheut tonë të dashur. (Fjalitë dëftore shërbejnë për të dëftyer (treguar) për një objekt a problem në mënyrë të thjeshtë dhe objektive. Përdorimi i fjalive të shkurtra, me informacion të qartë e të thjeshtë është tregues i kujdesit që ka autori për ta bërë tekstin sa më të kuptueshëm.) Plot me gaz e me lot ndër sy, nga mallëngjimi, pra, po dal këtu para jush që t’ju gëzoj me sihariqin e madh, se sot, edhe këtë minutë, Kongresi çpalli mëvehtësinë e Shqipërisë, tuke lajmëruar gjithë botën mbarë për këtë punë e duke më ngarkuar mua kryesin’ e qeveris së përkohshme të Shqipërisë së lirë. Porsi ëndërr më duket ky ndryshim i madh i vendit t’onë, që hoqi e voi të zezat e të lirit pesëqind vjet me radhë ndënë sundimin turk, por që tani në kohët e fundit, ishte gati të jepte shpirtin përgjithënjë, të shuhej e të çfarrosej krejtësisht nga faqia e dheut, këjo Shqipëri, që, dikur, shkëlqente nga trimërija e pashoqe e bijve të saj; kjo Shqipëri, që kur i kërcënohej rreziku Europës nga pushtimet e Turqisë, ndënë kryetrimin e pavdekur të saj, Skënderbejnë, u bë porta e hekurtë kundra sulmeve më të tërbuara të sulltanëve më t’egër që ka pas Turqija. Mirëpo, desh Zoti, që me punën, me trimërinë dhe guximin e pashoq të Shqipëtarëvet, sot e tutje të marrin fund mjerimet dhe vuajtjet e Atdheut t’onë, sepse, këtu e kështu, jemi të LIRË të PAVARUR dhe MËVEHTE, - (Fjalitë nxitëse synojnë të të bindin me anë të kërkesës, këshillës e propozimeve të bëra): Prandaj qeshni e gëzoni!164
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” (Fjali dëftore) Për t’ia arrijtur kësaj dite të bardhë e të madhe, na ka ndihmuar gjaku i dëshmorëvetdhe puna e vlefshme e patriotëve t’anë dhe e të gjithë shokëve që muarrnë pjesë nëkëtë mbledhje dhe e të gjithë juve, që tani po ju gufon zemëra nga gazi i madh që ndieni;mirëpo mbledhja si më plak që jam, m’a ngarkoi mua ngritjen e shënjtë të shënjëst’onë Kombëtare, të flamurit t’onë të ëndërruar e të dashur (nxjerr Flamurin, të cilin eka të vendosur në një shtizë hekuri, natyrisht të vogël, dhe të pshehur nën pallto dhepasi e mba një sekondë në dorë e ngul në shtyllat e ballkonit. Amatorët, posa e shohinFlamurin, thërrasin me gëzim e me zë të lartë: (Fjali dëshirore) Rroftë Flamuri, Rroftë Shqipërija e Lirë). (Fjali dëftore) Ja, pra, ky është Flamuri Ynë i kuq e me shqiponjën dykrenare të zezë në mes. Fjali nxitëse Dhe tani, të gjithë bashkë, si një trup i tërë dhe i pandarë, le të punojmë për t’amburuar, për t’a përparuar e për t’a qytetëruar si i ka hije Atdhenë t’onë të Lirë. Tuke përfunduar, s’më mbetet gjë, veçse t’i drejtoj një lutje Zotit të Madh, që, bashkëme bekimet e Tij që i lipij të na japë për të qenë të denjë të kësaj dite, të pranojë që këteje tutje të jem unë dëshmori më i parë i Atdheut, ashtu siç pata nderin dhe fatin që të jemi pari ta puth e ta bëj të valvitet i Lirë, Flamuri i ynë, n’atdhenë t’onë të lirë. Rroftë Flamuri! Grupi i dytë: Leksiku, përdorimi i emrave dhe mbiemrave, epitetet etj. (nga fjalimi i A.Zogut, ditën e shpalljes mbret) (Shërbyesin e palodhur të Atdheut, detyrën e rëndë dhetë naltë të shtetit, bashkëpunëtor të ideali të përbashkët, përgjegjësi morale, popullintrim shqiptar, detyrën e shenjtë, populli Sovran, fjalët e nalta të krenave…) Përemrat japin informacion për pozicionin e folësit me publikun: (Ju drejtohem, unë, bijtë e Shqipërisë, tregojmë, paguajmë, shpresojmë, shtyjmë,mbaroni, keni vënë, të ktheheni në vendet tueja, keni për ta gjetur.) Mbiemrat dhe epitetet shërbejnë për të treguar gjendjen emocionale: shëmbëlltyrënbesnike, sheshin e qytetëruar, fjalët e nalta të krenave të ndershëm të stolisur mekunorë... Grupi i tretë: Identifikon veçori e terminologjisë së përdorur në fjalim: fusha semantike: - (kryesinë e shtetit shqiptar, një faktor paqësor, relacionet qëekzistojnë sot me shtetet fqinje, të drejtat kombëtare, për t’ia arritur qëllimit të lartë, atëideal që na ka falur natyra e na ka shënuar historia…) Grupi i katërt: Analizon stilin e ndërtimit të fjalimeve politike: gjuha e folur jepinformacion mbi origjinën e folësit (Mbretit Zog), po ashtu dhe stili zyrtar: “fjalët e naltatë krenave të ndershëm të stolisur me kunorë... Në regjimin e ri Shqipëria ka për të qenënjë faktor paqësor në Ballkan etj). Grupi i pestë: Referon disa njohuri që kanë të bëjnë me fushë e retorikës. Hyrja: Zotni kryetar dhe asamblista, Në mesazhin që ju drejtova para disa ditëve, duke ju uruar sukses ju etërve të kombit.. Teza e parë: Nëse në fjalimin tim nuk do të gjeni fjalët... Do të veproj duke marrëparasysh përgjegjësinë morale, të cilën herët a vonë do ta çmojë populli shqiptar përlartësimin e vendit. Teza e dytë (folësi paraqet vizionin e tij): Bota e ka marrë vesh se po të lihen të qetëbijtë e shqipes, mund të krijojnë shtet… është pasuria e gjithë dhe ideali i botës mbarë. 165
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Zgjidhja e problematikës: Vetëm në këtë mënyrë, duke i siguruar vendit tonë një të ardhme të lirë, mund të paguajmë një detyrë historike… Efektet e dëgjuesit dhe bindja e tyre: Si të mbarojnë detyrën e shenjtë… gati për t’i sakrifikuar të gjitha, nëse është nevoja edhe jetën, mbas dëshirës së tij dhe për të mirën e vendit… Grupi i gjashtë: Evidenton rëndësinë dhe përdorimin e figurave letrare: metafora, epitete etj. (fjalët e Nalta të krenave të ndershëm të stolisur me kunorë; shërbyesin e palodhur të Atdheut, Prijësi …) Diskutim i këtyre elementeve Përforcimi: Shkrimi i lirë Nxënësit punojnë në grupe bazë për ushtrimin 14. Model përgjigje: Edhe gratë mund të shërbejnë në ushtri Vëllezër dhe motra, Është kënaqësi t’ju jem pranë dhe të ndaj me ju shqetësimet dhe problemet tuaja. E di që është e re për të gjithë ne, por do të desha t’ju parashtroja idenë time për pjesëmarrjen e grave në shërbimin ushtarak. A duhet me të vërtetë gruaja të kryejë një detyrë kaq burrërore, kur shumë mirë mund të kryejë detyra në fusha të tjera ose të përkujdeset për familjen dhe fëmijët e saj?! Kjo pyetje qëndron. Me të vërtetë shërbimi ushtarak është i vështirë. Kërkon forcë, energji dhe përgatitje të mirë fizike dhe profesionale. Por unë mendoj se gruaja shqiptare i ka këto mundësi. Mjafton të rikujtojmë kontributin e vlefshëm të grave e vajzave në luftën për çlirim dhe përkushtimin që i dhuruan ato kësaj kauze. Edhe në të shkuarën e afërt ajo inkuadrohej në formacionet ushtarake efektive e vullnetare dhe dallohej për përkushtim. Por ndryshimi ndërmjet dy kohëve është esencial: nëse në atë kohë kjo pjesëmarrje i kërkohej me detyrim, tani jeni ju vajza të reja që e kërkoni si një të drejtën tuaj të kryeni shërbim ushtarak. A është kërkesë e të gjitha vajzave e grave? Padyshim që jo. Ka edhe djem që i shmangen këtij shërbimi. Por unë kam bindjen që ato vajza që e shtrojnë këtë kërkesë, do t’i përgjigjen detyrës me përgjegjësi të lartë. Ato janë të afta të kryejnë si detyra që kërkojnë përgatitje fizike e profesionale, dhe ato që kërkojnë përgatitje shkencore, e që i përgjigjen stadit të sotëm të një ushtrie moderne. Brenda shpirtit të tyre ka shumë dashuri, forcë dhe iniciativë. Gruaja ka arritur të ndërtojë një imazh të sajin tashmë, duke treguar që është e barabartë në të gjitha aspektet me burrin dhe mund të përballojë çdo sfidë… Unë, si kandidatja juaj për deputete, nëse do të më jepni votën tuaj, në parlamentin e ardhshëm do të bëj të gjitha përpjekjet që në ligjin për shërbimin ushtarak, të zërë vend edhe mundësia që gratë dhe vajzat të kryejnë shërbim ushtarak. Përveçse është detyra e lartë ndaj atdheut, këtë pjesëmarrje të gruas, ligjvënësit duhet ta shohin si një mundësi të barazisë së gruas me burrin në të gjitha aspektet, duke u bërë kështu një faktor i rëndësishëm jo vetëm në familje, por edhe në zgjidhjen e detyrave të vështira, siç është çështja e Atdheut. Ju falënderoj nga zemra për pjesëmarrjen tuaj në këtë takim! Diskutim i lirë Shënim: Nëse koha për zhvillimin e kësaj detyre është e pamjaftueshme, nxënësit mund të vazhdojnë detyrën në shtëpi. Në klasë nxënësit mund të ndërtojnë vetëm skemën me argumente, duke shkëmbyer opinionet dhe duke sugjeruar mënyrën se si do të ndërtojnë tekstin me njëri-tjetrin. Më pas mund ta zhvillojnë atë në shtëpi. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 14, faqe 123166
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të përdorë teknikat e shkrimit në një kryeartikull; 7-8. • të dallojë elementet e tekstit argumentues në një kryeartikull; • të analizojë elementet gjuhësore të kryeartikullit; Kryeartikulli • të shkruajë një kryeartikull për gazetën e shkollës. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve argumentues, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: kryeartikull, struktura e kryeartikullit, elementet gjuhësore të kryeartikullit.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijimi i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Shkrimi i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë industrialeZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Përvijimi i të menduarit Mësuesi/ja e nis mësimin duke u treguar nxënësve faqen e parë të një gazete të përditshme dhe u kërkon të identifikojnë kryeartikullin dhe artikujt e tjerë. Ndërkohë ngre pyetjet dhe me përgjigjet e nxënësve ndërton hartën e mendimit. -Ç’është kryeartikulli i një gazete? -Cili është kryeartikulli në këtë gazetë? -Nga dallon ai nga artikujt e tjerë? -Cili është roli i titullit ku përqendrohet ai? Artikulli më i rëndësishëm i gazetës elementet përbërëse problemi teza (I) Kryeartikulli argumentet mbititulli antiteza (tezaII) titulli tekst argumentues nëntitulli argumenti përfundimi Model përgjigjeje Kryeartikulli është artikulli më i rëndësishëm i një gazete a reviste, titulli i të cilit shënohet në faqen e parë të gazetës me shkronja të dallueshme. Vihet në një vend të dukshëm për të tërhequr vëmendjen në lidhje me problemin që trajton. Dallohet nga artikujt e tjerët të gazetës për shkak të rëndësisë së problemit që trajton… 167
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja u kërkon nxënësve që në dyshe të lexojnë artikullin e dhënë në tekst dhe të evidentojnë veçoritë e tij me anë të organizuesit grafik. Nxënësit punojnë në dyshe në një ditar trepjesësh: Struktura e artikullit Ilustrime nga teksti Veçoritë e artikullit Dhuna në futboll dhe Materiali që trajton duhet Titulli nëntitulli niveli i përfaqësimit. të jetë në funksion të Në tërësinë e ngjarjeve argumenteve të tezës. ...sikurse dhuna në fushat sportive apo Titulli përmban tezën Problemi stadiumet e ndryshme kryesore. Në aspektin sportiv, dhuna ndaj Teza 1 Struktura gjyqtarit është krejt e papranueshme Pa dashur të fajësoj Argumenti gjyqtarët, nuk duhet të harrojmë që gjyqtari... Nervozoi lojtarët dhe luajti Kundërshtimi i antitezës me ndjenjat e tifozëve në stadium... Aspekti i dytë është ai i protagonistëve... Teza 2 Jo rrallëherë ka ndodhur si në rastin.... Kur një deputet dhunon Argumenti një person që ka njëfarë statusi.... Kundërshtimi i antitezës Nivelin e ulët të disa përfaqësuesve.... Tani kur ka ngelur diçka Përfundime më shumë nga ... Leksiku – dallohet nga Lojtar, gjyqtar, fushë sporti, stadium, Përdorimi i regjistrit të përdorimi i fjalëve nga Federata Shqiptare, futbollit, top, portë, duhur gjuhësor. fusha e sportit Diskutim i lirë mbi këto çështje Mësuesi/ja tërheq vëmendjen e nxënësve mbi aspekte gjuhësore të organizimit të artikullit. Model përgjigjeje Në shkrimin e artikujve përdoret kryesisht gjuha standarde. Ndërtimi sintaksor i fjalisë bëhet në përputhje me çështjen që trajtohet. Përdoren fjali të thjeshta, kryesisht të zgjeruara e të përbëra, me marrëdhënie bashkërenditëse e veçanërisht nënrenditëse, ku mbizotërojnë fjalitë ftilluese, (sqarojnë e saktësojnë), kohore (për të dhënë informacion për kohën kur ndodh ngjarja a me të cilën lidhet çështja që trajtohet. Duke qenë se artikulli është një tekst argumentues, përdoren shumë fjalitë shkakore e rrjedhimore. Tregues për këtë është përdorimi i konektorëve: lidhëzave bashkërenditëse kundërshtore, shkakore, rrjedhimore, ftilluese, qëllimore etj; përemrave lidhorë, që, i cili dhe fjalëve lidhëse. Përgjithësisht mungojnë figurat retorike, po në artikujt ku qëndrimi subjektiv është i dukshëm, si opinionet, analizat etj., këto figura zënë vend të rëndësishëm, sepse kërkohet të ndikohet më shumë te lexuesi a dëgjuesi.168
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Përforcimi. Shkrim i lirë Mësuesi/ja u kërkon nxënësve që në bazë të modelit të punuar në klasë, të punojnë ushtrimin 13, faqe 123. Model përgjigjeje Çarmatosja botërore është e vetmja shpresë për paqe në botë A duhet të ketë luftëra në shek. XXI? Është një çështje që gjithmonë e më shumë hap debate rreth e qark globit. Luftërat e shumta të zhvilluara përgjatë historisë së njerëzimit kanë sjellë gjithmonë e më shumë dëme materiale dhe shpirtërore. Pavarësisht kësaj, akoma nuk është kuptuar ose më saktë nuk ekziston vullneti i mirë për t’i shmangur ato. Por luftërat kanë pasur gjithmonë një njëjtin qëllim: mbisundim, pasurim, zotërim, lakmim etj. Kjo ka qenë motoja e çdokujt, i cili ka hapur luftë ndaj më të dobëtit, më inferiorit, më të pazhvilluarit. Gjithsesi, pavarësisht nëse lufta ka pasur një kauzë të drejtë ose jo, pavarësisht se ajo ka vënë shpeshherë në vend të drejtat e mohuara, ajo asnjëherë nuk i ka realizuar këto pa sakrifica, pa të dëmtuar, pa humbur jetë. Sot, kur zhvillimi njerëzor ka arritur kulmin, falë kapaciteteve mendore mund të gjenden me mijëra mënyra për të zgjidhur konfliktet pa dëmtuar jetën. Shtrohet me të drejtë pyetja: A duhet të ketë luftë?! Përgjigjja është e thjeshtë: Jo Arsyeja është më se e kuptueshme: Në emër të asaj që është më e shtrenjta për këdo dhe kurdoherë, në emër të jetës njerëzore. Në fund mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. 1. Shkruani një kryeartikull për gazetën e shkollës, ku të respektoni udhëzimet e mësipërme. 2. Parapërgatitni një reklamë dhe sillni në klasë reklama të llojeve të ndryshme. Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë reklamën si lloj i tekstit bindës; 9. Reklama • të dallojë funksionin bindës të reklamës; • të analizojë elementet, teknikat dhe gjuhën e reklamës; • të vëzhgojë një reklamë për të dalluar elementet e saj; • të analizojë elementet e publicitetit shoqëror; • të shkruajë një slogan publicitar. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve argumentuese, reklama, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: reklama, teknikat e reklamës, slogan publicitar, elemente të reklamës, gjuha e reklamës.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijim i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në grupe Përforcimi Shkrimi i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe 169
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Parashikimi: Përvijimi i të menduarit Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës, së shtëpisë, për reklamat që kanë sjellë nxënësit në klasë. Lexohen 2-3 prej tyre dhe përsëriten njohuritë që kanë marrë nxënësit për reklamën në klasat pararendëse me anë të organizuesit grafik; harta e mendjes. tekst argumentues ngjall interes me anë të elementeve të ndryshme tërheq vëmendjen Reklama përdor figura retorike e konsumatorit ka funksion bindës vë në dukje aspektet pozitive të objektit Ndërtimi i njohurive: Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja e përqendron vëmendjen e nxënësve te reklamat e librit dhe u kërkon të analizojnë në grupe veçoritë e reklamës. Nxënësit ndahen në 2 grupe. Grupi I analizon teknikat e bindjes në një reklamë. Grupi II analizon gjuhën e përdorur në reklama. Më pas ata strukturojnë shënimet e tyre në ditarin dypjesësh: Tipar përbërës/teknikat e bindjes Shembuj nga teksti Përdorimi i ligjërimit kinematografik Në reklamën e dhënë vihet re përdorimi i batutave (batuta të shpejta) dhe sloganeve. të shpejta si: ekstrakte të pastëra nga lulet më të Përdorimi i përemrit ti ose i ligjërimit të mira... drejtpërdrejtë, konfidencial: Rezultat efikas dhe i dukshëm. Slogan: Lule nga zemra e luleve Mesazhi publicitar - I drejtohet publikut femëror: Imazhi. Manipulimi i përdoruesve përmes Imazhi i një vajze të buzëqeshur, me një fytyrë të figurës (gruas, burrit, fëmijës) për përdorimin e përsosur, të lëmuar dhe të freskët... dhe lules së produkteve të ndryshme. freskët që prek lehtas cepin e syrit të vajzës. Analiza gjuhësore e reklamës Metafora: lulja tregon freski. Përdorimi i gjerë i figurave retorike, Krahasimi: pastërtia dhe delikatesa e lules së si: metafora, hiperbola, metonimia, similituda etj. bardhë me rozë, krahasohen me vajzën e re me lëkurë të shndritshme. Paralelizmi: Lulja dhe lëkura e fytyrës së vajzës Përdorimi i fjalëve të reja për të goditur fantazinë Ekstrakte të pastra nga lulet më të mira… e konsumatorëve dhe për të dalluar produktin e ri Rezultat efikas dhe i dukshëm. nga produkte të ngjashme: aliteracioni, paralelizmi. Mesazhi publicitar Përdorimi i stereotipave gjuhësorë Premtimi Slogan: Lule nga zemra e luleve. Diskutim mbi këto aspekte Nxënësit e përqendrojnë vëmendjen te reklamat me karakter shoqëror. Mësuesi/ja e ndan klasën në dy grupe dhe nxënësit analizojnë elementet e reklamës.170
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje Teksti 1 Kjo është një reklamë shoqërore, ku reklamohet një linjë kombëtare e këshillimit për fëmijë për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve. I drejtohet të gjithë shoqërisë dhe në mënyrë të veçantë u përgjigjet fëmijëve dhe të rinjve sipas nevojave që ata kanë. Mesazhi që ajo realizon është me anë të shenjës së telefonit dhe numrit të shkruar në të, që evidenton pikërisht qëllimin për të cilin realizohet kjo reklamë. Ngjyra e përdorur, jeshilja, është ngjyra e ndihmës (e filizave që rriten dhe janë të njomë e të brishtë) dhe unitetit të figurës së fëmijëve, që të realizuara në reklamë përforcojnë qëllimin e organizatës, që është në fakt dhe dërguesi i reklamës. Karakterizohet nga slogani: Kur një fëmijë telefonon, ne përgjigjemi gjithmonë. Një numër telefoni për të gjithë fëmijët. Reklama shfrytëzon shenjën e telefonit në funksion të realizimit të rrugëve të komunikimit, që pretendohet të vendoset në rast nevoje dhe kjo theksohet edhe nëpërmjet sloganeve të shënuara në reklamë. Ka një sërë figurash retorike të pranishme: si metafora, e cila realizohet nëpërmjet shenjës së telefonit dhe numrit, dhe figurave të fëmijëve të kapur dorë për dore. Pikërisht shenja e telefonit, numri dhe fëmijët e kapur dorë për dore, tërheqin vëmendjen e lexuesit, shikuesit në atë që ata promovojnë: ndihmën kundrejt fëmijëve. Në pjesën e pasme të këtij promovimi jepen informacione mbi organizatën që ofron këtë shërbim, grupet shoqërore që ajo u drejtohet dhe logot e simbolet që ata përdorin. Teksti 2 Promovimi i vlerave dhe pasurive turistike të vendit tonë Qëllimi i reklamës është një fushatë promovimi për vlerat turistike të Shqipërisë, e cila realizohet nëpërmjet disa komponentëve. -Fotoja e parë pasqyron harmoninë e një familjeje që pushon në bregdetin shqiptar. Larmia e ngjyrave dhe të objekteve që kanë në dorë pushuesit, simbolizon larminë e argëtimeve, një sërë vlerash kulturore dhe paqes e qetësisë që të ofron riviera shqiptare. Sfondi i saj plotësohet me një lulëkuqe, me ngjyrat tradicionale të simboleve të flamurit. Kuptohet që mes tyre ekziston ndjenja e dashurisë. E njëjta harmoni dhe paqe ekziston edhe mes çiftit të dashuruar, të cilët gjejnë në brigjet e Shqipërisë veten apo i riu, të cilit ky mjedis i larmishëm i ofron një sërë mundësish për zbavitje. Në sfond paraqitet deti me pafundësinë e hapësirës, e cila mund të nënkuptohet si një pafundësi mundësish për argëtim. Ekzistojnë një sërë figurash retorike, si: metafora e familjes dhe e harmonisë që ekziston në brigjet e detit shqiptar; lulëkuqja me ngjyrat e simboleve shqiptare; por njëkohësisht e krahasuar me dashurinë apo edhe pamja e maleve dhe lumit mes tyre, që ofron misterin dhe kuriozitetit e rrugës për ta zbuluar. E gjithë kjo plotësohet nga slogani: Albania a new mediterranian love!Përforcimi: Rishikim në dyshe Në dyshe nxënësit punojnë për spotin publicitar të gazetës së shkollës. Ata hedhin ide të ndryshme se si duhet ta ndërtojnë atë dhe cili do të jetë qëllimi i tij. Skicojnë dhe përzgjedhin idenë më interesante. Mësuesi/ja bashkëpunon dhe përzgjedh idetë më interesante. Nëse koha nuk është e mjaftueshme, mësuesi/ja u kërkon nxënësve ta përfundojnë në shtëpi. Në fund të orës mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. a) Përfundoni mesazhin publicitar të gazetës së shkollës. b) Parapërgatitni një ese letrare. 171
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Tema Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të identifikojë esenë letrare; 10. Eseja • të dallojë llojet e ndryshme të esesë; • të evidentojë karakteristikat e ndryshme të një eseje letrare; letrare • të analizojë strukturën e esesë letrare. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të eseve letrare, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: ese, ese letrare, lloje të esesë, struktura e esesë letrare. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Di /Dua të di/Mësova Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe/industriale Materiale shtesë Ese: Argumentoni pozicionin e Plugut te vepra e Konicës “Katër përralla nga Zullulandi” Gjatë gjithë tregimit Plugun e shohim në tri pozicione. Fillimisht si të veçuar nga turma, së dyti në pozicionin e udhëheqësit dhe, së fundmi, si një hero të dështuar. Konica na e prezanton Plugun nëpërmjet fjalisë: “Vetëm njëri rrinte mënjanë”, e cila e vendosur në mjedisin festiv të Zulluve, demonstron se ai ishte ndryshe nga bashkatdhetarët e vet e nuk pajtohej me sjelljen e tyre. Kur të gjithë gëzojnë, Plugu qe i vetmi të cilit i dhembte në shpirt, duke ditur mendimin e botës së qytetëruar për ta. Dëgjonte i heshtur këngët qesharake të turmës, ndërkohë që do të kish dashur të dëgjonte në vend të tyre diçka më madhështore e më të denjë për kombin e vet. Këtu lind dhe kundërvënia e parë e Zulluve, të cilët e barazojnë këtë mungesë entuziazmi me tradhtinë. Pikërisht në këtë moment Plugu merr përsipër t’i japë vetes një pozicion më të lartë, atë të udhëheqësit. Duke qenë atdhetar e besnik i vendit të tij, ai e ndien për detyrë t’i drejtojë Zullutë drejt rrugës së zhvillimit. I nxitur nga ideale të larta, ai pretendon të krijojë lëvizjen e vërtetë kombëtare, ëndërron një Zulluland të lirë e të qytetëruar. Plugu udhëzon, ndërgjegjëson, kritikon, por këtë herë reagimi i turmës është edhe më i egër. Së fundmi Plugu e kupton se kish dashur të bënte të pamundurën “më hyjnë dyshime, kur mendoj se ne do të qytetërohemi ndonjë ditë”. Ai pranon me keqardhje dështimin e misionit të tij dhe heq dorë nga ato ideale që deri në atë kohë ish përpjekur t’i realizonte. Tashmë është Plugu ai që i braktis Zullutë, i tall, duke folur të njëjtën gjuhe me ta, por vetëm në këtë moment bëhet i dëshiruar prej tyre. Ese: Liria kombëtare, morale e individuale” (bazuar në poezinë e Mjedës, “Liria”) Mjeda e koncepton lirinë në tri këndvështrime: liri kombëtare, morale e individuale, prandaj për të edhe lufta çlirimtare e popullit shqiptar duhet të ishte e trefishtë. Vetëm në këtë mënyrë liria e fituar do të mund të quhej e plotë. Liria kombëtare për poetin është një interes madhor, një nevojë e unifikuar e të gjithë kombit, e të gjithë vendit. Kjo është arsyeja që thirrjen kryesore ai ua drejton shqiptarëve për t’u çliruar nga pushtuesit, nga pesha e rëndë e robërisë që po shuante zërin e kombit. Këtë e realizon duke vënë në dukje me tone revoltuese gjendjen aktuale: “Na hekra kemi, na terr e mjegull, na pa emen kërkund, pa atdhe, na jemi shërbëtorët e të huajve në vendet tona”. Kur flet për liri individuale, Mjeda nuk përdor më unifikimin e natyrës, popullit, gjithë hapësirës shqiptare, por i drejtohet çdo individi në veçanti, për t’iu përkushtuar luftës çlirimtare, për të lënë mënjanë interesat172
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” vetjake për diçka më madhore, si liria, pasi në kushtet e mjerimit të përgjithshëm askush nuk mund të sigurojë një të ardhme të ndryshme, më të mirë për veten. Në këtë moment Mjeda bën paralelizëm me luftën e popullit amerikan, që arriti fitoren në saje të bashkimit e organizimit. Në mënyrë të ngjashme ai fton çdo shqiptar të lërë parmendën e të rrokë pushkët. Liria morale shihet e lidhur me përjetimet emocionale, me botën e brendshme të individit. Në kushtet e mungesës së saj, në jetën e shqiptarit kishte veç vaj e gjëma ankimi, që nuk i lejonin t’u gëzoheshin kënaqësive të jetës. Përsëri Mjeda e shfrytëzon këtë për t’i nxitur shqiptarët të luftojnë, sepse vetëm liria do të mundësonte që edhe në këto troje të ndiheshin këngë të patravaja. Me këtë zbërthim e trajtim të detajuar që i bën lirisë si term e si nevojë e përgjithshme, Mjeda ndihmon në ndërgjegjësimin e shqiptarëve për rëndësinë e saj. Ai shpreh ëndrrat e tij për një liri të plotë të kombit, duke e konfirmuar kështu veten si patriot e mbrojtës i demokracisë.ZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi: Diskutim i njohurve paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin duke u shpërndarë nxënësve dy tekste për të lexuar (dy modele esesh: mund të përdoren esetë e sugjeruara te materiale mësimore ose të tjera që mund të ketë vetë mësuesi). Më pas mësuesi/ja drejton pyetje të tilla si: -Ç’lloj tekstesh janë? -Ç’lloj eseje? -Pse janë ese? -Si janë të organizuara? -Cila është tema që trajtojnë? -Si e trajtojnë temën? -Cili është mesazhi i esesë? -Cila është struktura e saj? Me të dhënat nga përgjigjet e nxënësve dhe të ilustruara me një nga esetë e dhëna, nxënësit ne fletoret e tyre dhe mësuesi/ja në dërrasë të zezë plotësojnë pjesën Di të tabelës. Model përgjigjeje Tekstet janë ese argumentuese. Janë ese, sepse shprehin një opinion individual për një temë të caktuar të mbështetur në fakte (që është vepra letrare). Janë të organizuara në paragrafë. Temat që trajtojnë lidhen me një koment të një vepre të veçantë (vepra e Konicës “Katër përralla nga Zullulandi” dhe me poezinë e Mjedës “Liria”). Eseja e trajton temën duke sjellë argumente të caktuara në lidhje me të. Mesazhi lidhet me opinionin individual të shkruesit në lidhje me qëndrimin e personazhit (Plugut) në vepër (fragment). Në esenë e dytë mesazhi është opinioni individual rreth mënyrës si e koncepton “Lirinë” autori i poezisë. Eseja ka një strukturë organike: hyrje, zhvillim, mbyllje.Ndërtimi i njohurive: Di/Dua të di/Mësova Nxënësit lexojnë në dyshe esenë e dhënë në tekst dhe evidentojnë disa nga tiparet e sipërpërmendura. Por njëkohësisht do të zbulojnë edhe elemente të reja të saj. 173
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Ndërtohet tabela DDM. Di Dua të di Mësova Eseja shpreh opinionin Cilat janë llojet e Llojet e esesë: letrare, filozofike, historike, individual mbi një esesë? sociale etj. çështje të caktuar. Në ese shtjellohen argumente, vlerësime, opinione. Nga vendi që zënë në tekst, esetë klasifikohen në: A kemi vetëm a. përshkruese, argumentim në ese apo Jep argumente të b. shpjeguese, mund të kemi mbështetura në një fakt. c. argumentuese të përziera një sërë d. vlerësuese. elementesh në tjera? Shpesh brenda një eseje gjenden të gërshetuara argumenti, vlerësimi, me përshkrimin e shpjegimin. Eseja letrare trajton tema që lidhen kryesisht me letërsinë: - një periudhë letrare/shkrimtarë të kësaj periudhe, - një shkrimtar ose veprën e tij në tërësi; Çfarë trajton eseja - një koment për një pjesë vepre; letrare? - një problem i caktuar estetik; - një model krahasimi mes veprash, shkrimtarësh apo periudhash; -një trajtim stilesh apo figurash stilistike. U kërkohet nxënësve të lexojnë tekstin “Homeri i Shqipërisë” dhe në ditarin dypjesësh të dallojnë veçoritë strukturore dhe të përmbajtjes. Veçoritë Komenti Lloji i esesë Ese vlerësuese dhe argumentuese Fusha që trajton eseja Një shkrimtar dhe veprën e tij Tema e esesë Tema – vlerësimi i Gjergj Fishtës dhe i veprës së tij Fishta është poet kombëtar Struktura hyrje- zhvillim- Paragrafi i parë është pjesa argumentuese, ku trajtohet vlera e poetit. mbyllje- Dy paragrafët e fundit janë mbyllja e fragmentit Çdo paragraf trajton një çështje të caktuar: Eseja organizohet në I- argumenton pse Fishta është poet kombëtar. paragrafë II-III trajton rëndësinë që ka figura dhe vlera e veprës së Fishtës. Mesazhi i esesë Fishta është Homeri i Shqipërisë, prandaj duhet të jetë thesar i popullit. -“Fishta është poet kombëtar, sepse ka kënduar Atdheun… Por Fishta është poet Argumentet kombëtar edhe pse ka kënduar vlerat dhe virtytet më të larta kombëtare…”. Faktet - Personazhet në veprat e tij, posaçërisht në “Lahutën e Malcis” janë përfaqësues të veçantë të këtyre virtyteve”... Autori e shpreh opinionin e tij që në titull. E quan Fishtën Homer të Shqipërisë. Heq paralele mes rëndësisë së tij në kulturën shqiptare dhe rëndësisë që pati Opinionet e autorit Homeri në kulturën antike greke. Edhe veprat e të dy autorëve janë epose kombëtare me një shprehësi të pasur gjuhësore. Në fund të esesë jepet gjithmonë përfundimi. Përfundimi i autorit Autori vë theksin në rëndësinë e rikthimit të veprës së Fishtës pas një mungese të gjatë në letërsinë shqipe.174
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Diskutim i lirë mbi këto çështje.Përforcimi i njohurive. Rishikim në dyshe, diskutim i lirë Nxënësit në dyshe përcaktojnë cilat lloje vlerësimesh mbizotërojnë në esenë e mësipërme: argumentuese, përshkruese, shpjeguese apo vlerësuese. Në fund mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie: a) Ushtrimi 7, faqe 128 b) Sillni në klasë lloje të ndryshme esesh letrare. Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të analizojë elementet e strukturës së esesë letrare; 11. Eseja • të bëjë dallimin midis esesë letrare dhe kritikës letrare; • të analizojnë veçoritë gjuhësore të esesë letrare. letrare Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve argumentues, ese letrare, kritike letrare, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: eseja letrare, struktura e esesë letrare, karakteristika gjuhësore të esesë letrare.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Harta e konceptit/Analiza e tipareve Të mësuarit ndërveprues Punë në grupe semantike Përforcimi Diagrami i Venit Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të studiojnë esenë në tekst dhe të përcaktojnë elementet e strukturës së saj.Model përgjigjeje: Lloji i esesë Ese përshkruese dhe vlerësuese Fusha që trajton eseja një periudhë letrare/shkrimtarë të kësaj periudhe Tema e esesë Tema bën fjalë për letërsinë e vërtetë të shek.XX dhe autorët e saj më në zë.Struktura hyrje- Në shek.XX kemi disa vepra ... që mund të cilësohen letërsi e vërtetë... zhvillim- Në katër paragrafë shtjellohet përmbajtja e esesë mbyllje- Paragrafi i fundit është mbyllja Çdo paragraf trajton një nga figurat dhe veprat kryesore që, sipas autorit, përbëjnë letërsinë e vërtetë: - Gjergj Fishta –Lahuta e Malcis Eseja organizohet - A.Z.Çajupi- Baba Tomori në paragrafë - Filip Shiroka dhe brezi më i ri: Ernest Koliqi, Vinçens Prenushi, Spiro Dine -Shkrimtari më modern-F.S. Noli Paragrafi i fundit lë të hapur kontributin e vetë autorit. Faktet Zhvillimi i letërsisë shqipe në shek. XX. Autorët dhe veprat që përmenden 175
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Mendimet e tij Ka të bëjë me konceptin që ka ai për letërsinë dhe autorët, të cilët, sipas tij, kanë subjektive sjellë një kontribut të jashtëzakonshëm në letërsinë shqipe. Fishta –shumë më shumë se poet, prijetar Vargu i Çajupit ka një ritëm të butë magjiplotë, përkthimet e tij janë një dëshmi impresive... Atë V. Prenushi ka një libër poezish të një magjepsjeje magjiplotë... - Interpretimet dhe …Sikur shkruan për bariun, duke i rënë fyellit pas stuhisë, sikur kridhet në mendime vlerësimet mbi kalueshmërinë e jetës dhe afrimin e vdekjes, vargu i tij ka gjithmonë një ritëm magjipushtues. -… Noli, i cili ka botuar përkthimet shqip të disa dramave të Shekspirit, një shqipërim të mrekullueshëm të Edgar Alen Posë, pa humbur ritmin dhe origjinalitetin…. Në shek. XX kemi disa vepra të dalluara që mund të cilësohen si letërsi e vërtetë, nëse me letërsi kuptojmë një zgjedhje artistike të fjalëve për të shprehur mendime dhe ndjenja... Përshkrimet: Në jug Anton Zako, në një libër të quajtur “Baba Tomori”, ka Elementet përmbledhur një varg të vjershave të tij lirike. Sikur kur shkruan për bariun duke përshkruese dhe i rënë fyellit pas stuhisë, sikur kridhet në mendime…. Mes veprave të tjera ka argumentuese botuar një përkthim të vargjeve të fabulave të La Fontenit të mrekullueshëm… Me vdekjen e tij në 1930 ai la disa dorëshkrime, në mesin e të cilave mbase edhe një dramë. Ai më kishte dërguar dorëshkrimin e kësaj drame disa vjet para Luftës Botërore… Në Egjipt gjithashtu jeton një shqiptar… Nga brezi më i ri… Synimin që i ka vënë të bëjë një panoramë të zhvillimit të letërsisë shqiptare në shek. XX, duke e vetes përcaktuar brenda konceptit që ai ka për atë që quhet letërsi. Gjuha letrare, rendit konceptet, të cilat i parashtron në fjali të gjata me pjesë të nënrenditura dhe të bashkërenditura, përdorimi i shpeshtë i konektorëve. Vihet re Gjuha që përdor edhe përdorimi i fjalive të ndërkallura etj ., përdorimi shpeshtë i presjes…. Duke iu përmbajtur rregullave të esesë, siç është renditja në paragrafë etj… Renditja logjike e mendimeve etj… Diskutim i lirë për këto elemente. Mësuesi/ja përmbledh në skemë veçoritë e esesë dhe të strukturës së saj Ndërtimi i njohurive: Harta e konceptit/Analiza e tipareve semantike Mësuesi/ja e përqendron vëmendjen e nxënësve në pyetjet të tilla si: -Çfarë quan Konica letërsi të vërtetë? (Zgjedhje artistike të fjalëve për të shprehur mendime dhe ndjenja). -Cilët janë shkrimtarët që përmend Konica? (Fishta, Andon Zako, Konica, Filip Shiroka, Ernest Koliqi, Vinçenc Prenushi, Spiro Dine, Fan Noli). -Çfarë karakteristikash kryesore dallon Konica te secili shkrimtar? (Te Fishta evidenton që ka shkruar në të gjitha llojet letrare duke pasur sukses, që njihet në lëvrimin e një epi pastoral, vlerëson muzikalitetin dhe tingullin e poezisë së tij. Tek Andon Zako vlerëson krijimtarinë e tij lirike, ritmin e poezisë, përkthimet e mrekullueshme të fabulave të La Fontenit, gjuhën e përdorur prej tij. Te Fillip Shiroka vlerëson lëvrimin e sonetit. Te Koliqi vlerëson origjinalitetin dhe ritmin e poezive të tij. Te Noli vlerëson në tërësi figurën dhe kontributin e kësaj figure komplekse, duke theksuar sidomos shqipërimet e sjella prej tij në shqip me mjeshtëri dhe sidomos veprën shkencore “Historia e Skënderbeut”…). -A e përmend ai qëllimisht origjinën e shkrimtarëve? (Po, sepse ka të bëjë me gjithëpërfshirjen dhe shtrirjen e asaj që ai e quan letërsia e shek. XX). - Ç’tregon mbyllja e esesë? (Konica është i vetëdijshëm për vlerën e krijimtarisë së tij, duke qenë se e ka të qartë konceptin e një letërsie të vërtetë, e cila transmeton176
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” te lexuesi vlera të vërteta estetike, por ai është modest dhe ua lë në dorë të tjerëve të vlerësojnë kontributin e veprës së tij në letërsinë shqipe). Në bazë të veçorive të evidentuara, mësuesi/ja diskuton këndvështrimin kritik të mbajtur nga Konica mbi çështjet që ai trajton në ese, duke sjellë dhe argumentet e veçanta për secilën prej tyre. Ai shtron për diskutim nëse kjo ese ka si qëllim të evidentojë qëndrimin kritik të Konicës ndaj dukurive të ndryshme të shfaqura në letërsinë e shek. XX, apo kërkon thjesht të informojë. -Cilat janë disa nga veçoritë e një shkrimi kritik? -Ku ndryshon ai nga eseja letrare? Nxënësit me anë të Diagramit të Venit vënë në dukje të veçantat dhe të përbashkëtat e këtyre shkrimeve.Shkrim kritikPeriudha e krijimeve të para të Camajt përfshin një hark kohor që nis nga mesi i viteve ’50 e shkongjer në mesin e viteve ’60. Është koha e botimit të dy librave të parë në Kosovë, “Një fyell ndër male”dhe “Kanga e vërrinit”, përmbledhje poetike, ku spikat dukshëm ndikimin në folklor. Si në konceptim,ashtu edhe në teknikat ligjërimit të bie në sy se, në përgjithësi, këto krijime janë tradicionale, retorike,të drejtpërdrejta në mesazhet dhe në imazhet poetike. Disa nga motivet kryesore të kësaj periudhejanë: jeta e bariut, bujkut, hapësira gjeografike brenda malësisë (mali, kroi, katundi). Ndërsa Fyellikthehet në simbol të jetës në malësi...Duke pranuar ecurinë e krijimtarisë së Camajt në një periudhë trefazëshe, rezulton se në fazën edytë kemi një konsolidim të prirjeve poetike të këtij krijuesi. Edhe fjala është për prirjen ndaj teksteve,ku gërshetohet shkalla e lartë e abstraksionit me detajet dhe skenat jetësore, realiste. Mund të thuhetse kemi një kombinim të poetikës realiste me atë hermetiko-moderniste (hermetizmi nis e shpalletdukshëm si model i preferuar nga poeti). Kufijtë mes tyre janë të paqëndrueshëm dhe krijojnë befasitë bukura, ashtu si pamjet në një kaleidoskop. Lexuesi gjendet në një pozitë dyfishe, herë shikonpamje të drejtpërdrejta para vetes e herë vendoset prapa lenteve shumëformëshe e shumëngjyrëshepër t’i kundruar në një pamje të re ato tablo.Në periudhën e tretë, 10 vitet e fundit, Camaj botoi mjaft vepra në prozë, dramë e poezi...ku të bie nësy/një pasuri e madhe shtresimesh kuptimore dhe një imagjinatë jashtëzakonisht e pasur poetike...Te poezia “Fjala” i thuret himn fjalës, kësaj mrekullie njerëzore, pa të cilën gjithçka do të ishte kaosdhe akullnajë. Te fjala poeti sheh të mishëruara gjithë vlerat dhe qytetërimet shekullore, që ngabuzëqeshja e dashuria e njeriut e deri te shpikjet më të guximshme. Duke qenë se në fjalë ështëmbartur gjithë eksperiencë njerëzore, ndaj saj kërkohet përkujdesje e nderim, ashtu si ndaj diçkajetë shenjtë. Në këtë kuptim, fjala, kjo krijesë sublime, nuk mund të shpërdorohet e ca më tepër tëkeqpërdoret për motive të mbrapshta.Vetë Camaj, veçanërisht gjatë kësaj periudhe, e përdori fjalën me mjeshtëri të rrallë, gjeti atë ku tëishte më e përkorë dhe e latoi me frymë poezie, duke i dhënë një harmoni e kumbim gati prej muzike.Muzikaliteti i kësaj poezie nuk është i zhurmshëm, por i brendshëm, për pasojë, mjaft i thellë. Atë ekrijon ritmi i vargut, gati si harmoni rituali, e krijon gjetja dhe vendosja e fjalëve nëpër pozicione tepërprecioze.Në fjalë sqarohet qiell e dhè bashkë...Kjo është deviza e peshës së fjalës, e cila shtegton në librat e shenjtë, në cicërimat e fëmijëve, nëveprat e dijetarëve, nëpër luftëra e auditorë e deri te pena e Poetit. Marrë nga Ymer Çiraku, Bota poetike e Martin Camajt. 177
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Mësuesi/ja ndan nxënësit në dy grupe dhe u kërkon grupeve të punojnë në dyshe që të evidentojnë me anë të ditarit dypjesësh veçoritë e shkrimit eseistik të Aurel Plasarit dhe shkrimit kritik të Ymer Çirakut. Veçori të shkrimit eseistik kritik Fragmente Lloji i shkrimit Komenti i një poezie (Nji lule vjeshtet) Tematika Dilema e jetës dhe vdekjes në një poezi lirike. Fakti Interpretimi Në lirikën e Fishtës poezia Një lule vjeshtet të del para Subjektiviteti si një oazë befasuese, ...ajo të kujton një lirishtë Përfundimi Përforcimi: Diagrami i Venit Pasi janë evidentuar veçoritë e dy llojeve të shkrimeve, esesë letrare dhe shkrimit kritik, mësuesi/ja u kërkon nxënësve në dyshe të evidentojnë të përbashkëtat dhe dallimet e dy shkrimeve, atij eseistik dhe atij kritik. -Qëndron ndërmjet letërsisë -Disiplinë e shkencës letrare Eseja letrare dhe shkencës letrare - subjektivizmi i nënshtrohet Kritika letrare - ka shumë subjektivizëm metodës objektive shkencore Shkrime vlerësuese për fushën e letërsisë Model përgjigjeje: Të dyja tekstet kanë në qendër tyre një temë nga fusha e letërsisë. Teksti i A. Plasarit komento një poezi të Gj. Fishtës dhe synon të orientojë lexuesin se si mund të lexojë një lirikë të poetit të madh epik: njeriut i pëlqejnë përjashtimet, pikërisht ngase ato përforcojnë rregullat, pra, nënkupton shkruesin. Fishta është po aq i madh edhe në poezinë lirike sa në poezinë epike (poezia del para si një oazë befasuese), pra ngre një tezë për një çështje të caktuar dhe argumenton si mund të interpretohet e kuptohet ajo (në rastin tonë vepra e Fishtës). Në tekstin e dytë, kritiku Y. Çiraku evidenton fazat e zhvillimit të krijimtarisë së M. Camajt, ku analizon karakteristikat e çdo faze. Ai përpiqet që të jetë sa më objektiv në vlerësimet e tij, duke u mbështetur në objektivitetin shkencor. Elementi subjektiv është i pranishëm në të dyja tekstet, sepse janë autorët që shprehin mendimet, vlerësimet dhe përzgjedhin argumentet që mendojnë se janë më domethënëse për të mbrojtur tezat e tyre. Të dy tekstet kanë strukturën e një shkrimi argumentues (hyrje, zhvillim e mbyllje), Materiali është i organizuar në paragrafë, ku secili prej tyre trajton një çështje. Ato dallohen për përdorimin e gjuhës letrare, fjalorin e përzgjedhur, sintaksën, ku mbizotërojnë fjali të gjata, të thjeshta, të zgjeruara dhe veçanërisht të përbëra me pjesë të nënrenditura apo të bashkërenditura etj. Diskutim i lirë mbi këto çështje Në fund mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie: 1) Gjeni dhe sillni në klasë tekste të shkrimeve kritike. Evidentoni karakteristikat e tyre. 2) Parapërgatitni dhe lexoni esenë në ushtrimin 9, faqe 129.178
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të analizojë veçoritë e esesë letrare nga ana gjuhësore; 12. Eseja • të shkruajë një ese letrare. letrare Materialet dhe mjetet mësimore: Teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve argumentuese, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: ese letrare, karakteristika gjuhësore të esesë letrare, shkrimi i një eseje letrare.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijimi i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në klasën Përforcimi Shkrimi i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë individualeZHVILLIMI I MËSIMITParashikimi: Përvijimi i të menduarit Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Më pas në dyshe u kërkon nxënësve të punojnë ushtrimin 9, esenë me titull “Dredhi, dëshirë për të njohur, dëshirë për t’u kthyer”, ku të evidentojnë tiparet e saj, llojin dhe elementet që e klasifikojnë atë si të tillë. Model përgjigjeje Eseja letrare analizon një temë të caktuar e mbështetur në tri argumente bazë në veprat “Iliada” dhe “Odiseja” e Homerit. Paragrafi i parë jep thelbin e veprës së Homerit, duke vënë theksin te heroi që do të marrë në shqyrtim “Odiseja”, duke evidentuar tipare bazë të tij. Paragrafi i dytë vë përballë njëri-tjetrit personazhe të dy veprave të Homerit. Paragrafi i tretë argumenton çfarë e dallon dhe e bën njerëzor këtë personazh të rëndësishëm të veprave të tij. Struktura Hyrja: nis me një tezë dhe shtron çështje për t’u argumentuar: Ç’u bë me luftëtarët lakenj... Zhvillimi: përshkruan argumenton mbi temën: Menelaut iu desh të endej tetë vjet... por nga të gjithë heronjtë... ai që përjetoi aventurat emocionale është Uliksi. Mbyllja: për këto dy karakteristika, aventura e Uliksit është kthyer në një simbol universal të jetës së njeriut.... Elementet e strukturës janë lidhur organikisht dhe logjikisht me njëri-tjetrin. Arrihet në një përfundim logjik të argumenteve, të sjella në bazë të fakteve të huazuara nga vepra letrare. Ka elemente të subjektivitetit. Synimi që ka autori: të argumentojë mbi shfaqjen dhe karakteristikat e një personazhi të një vepre letrare.Ndërtimi i njohurive: Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja drejton vëmendjen e nxënësve mbi aspektet gjuhësore dhe u kërkon nxënësve t’i përcaktojnë ato me anë të organizuesit grafik: ditarit dypjesësh. 179
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Veçori gjuhësore Shembuj nga teksti Ç’u bë me luftëtarët lakenj të kthyer nga një luftë e gjatë/ - Përdorimi i fjalive të gjata, të thjeshta dhe të që zgjati dhjetë vjet? (Fjali me nënrenditje përcaktore, përbëra, me marrëdhënie bashkërenditëse, me dy pjesë, që lidhen me përemër lidhore) nënrenditëse dhe të përziera, me lidhëza, Por nga të gjithë heronjtë grekë/ që u kthyen,/ ai që fjalë lidhëse dhe pa lidhëza e fjalë lidhëse. përjetoi aventurat më emocionale/ është Uliksi (Odiseja), mbreti i Itakës: bëhet fjalë për më dinakun mes akejve/ që udhëhoqën luftën kundër Trojës,/ por nga të fundit që pa vendin e tij, pas dhjetë vjet lufte e dhjetë të tjera në endjen përmes Mesdheut. / (fjali e përzier) Tek Iliada takohen mjaft figura heronjsh që, edhe pse na joshin me guximin e tyre, janë mjaft të ngjashëm mes - përdorimi i gjerë i pjesëve të ndërkalluara që tyre, ndonjëherë edhe pa një individualitet të vetin. sqarojnë koncepte, dukuri etj. Përdoret gjuha standarde (letrare) Fjalori i zgjedhur Përforcimi: Shkrim i lirë Në bazë të elementeve të studiuara në këto orë mësimi, mësuesi/ja u kërkon nxënësve të shkruajnë një ese letrare, duke u mbështetur në një nga temat e mëposhtme: • Mitet, si kanë evoluar nga antikiteti në ditët e sotme. • Romantizmi shqiptar dhe heronjtë e tij. Diskutimi i lirë mbi këto çështje vlerësimi të eseve të ndryshme. Në fund të orës së mësimit mësuesi/ja bën vlerësimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie: a) Përfundoni esenë. b) Parapërgatitni një ese historike. Tema Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: • të identifikojë esenë historike; 13. Eseja • të evidentojë tematikat e një eseje historike; • të analizojë elementet e strukturës së një eseje historike. historike Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të eseve historike, shkumësa me ngjyra, tabela. Model esesh historike për: a. dukuri historike b. simbol historik c. ngjarje të ndodhura në kohë të ndryshme.180
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Materiale shtesë Dukuri historike Shqiptarët, banorët më të hershëm të Adriatikut Prof.Dr.Dh.Pilika Sipas autorëve të lashtë, Adriatiku në fillim quhej “Deti i Kronosit dhe i Reas”, me pas “Gjiri Jonian”, menjë emërtim të trefishtë, të lidhur me traditat parahelenike, pellazgjike. Jo fort larg nga brigjet e Adriatikut,më 1875 u zbulua Dodona, kryeqendra shpirtërore, politike dhe kulturore e pellazgëve, orakulli paragrek isë cilës ka qenë më i lashti dhe më i njohuri në Ballkan e në Evropë. Disa qindra dijetarë, klasikë e modernë,shpesh me emër ndërkombëtar, janë marrë me këtë popull. ...Rrjedhimisht, ata kanë nxjerrë argumenteautentike të pashtershme sidomos pas sjelljes në Luvër të gjetjeve arkeologjike të Dodonës dhe daljesmë 1878 në Paris të dy vëllimeve të Konstandin Karapanos, “Dodona dhe rrënojat e saj”. ... Si rrjedhim,me vërtetimin mbi baza rreptësisht shkencore të autoktonisë së pellazgëve kundrejt ardhësve të rinj,helenëve, cili ka qenë zhvillimi i tyre i mëtejshëm në brigjet e Adriatikut? Kjo kumtesë bën një përpjekje përt’iu përgjigjur shkurt kësaj pyetjeje, të parë nga këndvështrimi i popullit shqiptar, pjesëtar i familjes adriatike.Sipas humanistëve ... e po ashtu më vonë dhe shumë të tjerëve, vazhdimësia e shqiptarëve shkonnë vijë të drejtë tek Aleksandri dhe Pirroja, mbretër të Epirit, trashëgimtarë të Dodonës “ab antiquo”.Ky pohim mbështetet gjerësisht nga humanistët tanë Marin Barleti, Frank Bardhi, Pjetër Bogdani, sidhe nga mijëra dëshmi “in loco”, të shkruara dhe gojore. Më 1882 u gjet në Arkivin e Napolit dhe ubotua një letër e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut (1405-1468), ... që më 31 tetor 1406 ia dërgonte princittë Tarenit Xhovani-Antonio Orsinit, duke thënë se, po t’u besojmë kronikave tona kombëtare, ato natregojnë se sovranët epirotë e molosë, Aleksandri dhe Pirroja, kanë qenë stërgjyshët e shqiptarëve;këta dy dinastë u shquan me ekspeditat e njohura që ndërmorën përtej Adriatikut... vula zyrtare dhe efshehtë e Skënderbeut, që u bë e njohur më 1962, ka emblema tërësisht dodonase; përkrenarja e tij,që ruhet në Vjenë, është e njëjtë me helmetën e Pirros, të përshkruar prej Plutarkut; për më tepër, nëdrurin gjenealogjik të pasardhësve të tij, jo rastësisht janë shquar Pirroja I, Kastrioti-Skënderbe, si dhePirroja II Kastrioti-Skënderbe. Si përfundim, duhet të saktësojmë se vija: Aleksandri dhe Pirroja i Epirit– shqiptarët e sotëm, deri më sot, nuk është kundërshtuar nga asnjë dokument historik i vlefshëm. Njërepertor mjaft i pasur greko-romak, që asnjëherë nuk është hedhur poshtë, vërteton se Aleksandri dhePirroja, si molosë, ishin acidë, pasardhës të drejtpërdrejtë të Eakut, gjyshit të Akilit, i cili që nga Homeriështë vlerësuar si mishërimi i vetë prototipit të pellazgut. ... Përfundimisht, origjina pellazgjike e kombitshqiptar, të pandarë prej Adriatikut, është provuar në mënyrë të padyshimtë... nëpërmjet ... mijëra tëdhënave ndërdisiplinore, zakonisht të pabotuara, vendore, që u përkasin fushave të mëposhtme... Afërrivierës sonë, në jug të Buthrotit të lashtë, ... gjendet shpella paleolike e Kreshmoit, në të cilën janëgjetur më 1933 “ankorat e argjirit”, një “specialitet” gjithëmesdhetar ekskluziv i pellazgëve, të quajturprej kohësh zotër të deteve. Një legjende provinciale, e transmetuar brez pas brezi dhe e shtypurmë 1875, e sjell lindjen e Zeusit pellazgjik të Dodonës, që është himnizuar nga “Iliada”, pikërisht testanet e atit të tij, Kronosit, në rrethinat e qytetit të Anhiazmit ose të Onhezmit, që është emri i babaittë Eneut, Ankizit, i cili me sa duket është varrosur këtu (sot Saranda, kryeqendra detare e jona në jug).... Tërësia e këtyre atributeve të posaçme, domethënë shqiponja, dushku, rrufeja, demi, shumë më tepërse kudo gjetkë, gjenden me bollëk në bregdetin tonë Adriatik, si dhe në brendatokë, deri përtej kufijve tëDalmacisë, të Peonisë dhe Dardanisë, (Kosova e sotme). Në krahinën e fundit kohët e fundit janë vënëre pesëdhjetë mbishkrime “zeusiane”, tashmë të botuara, shfaqje të tjera të panumërta të trashëgimisëkulturore dhe të teogonisë pellazgjike. Duke mbajtur parasysh lashtësinë dhe vazhdimësinë kaq të qartëe të pandërprerë, studiuesi i shquar i mesjetës, Alen Dyseljë, ka thënë më 1981: “Historia na mëson selidhur me Kosovën, serbët janë pushtues të ardhur mjaft vonë”... (Kumtesë e paraqitur në Kolokiumin ndërkombëtar “E kaluara dhe e ardhmja e Hapësirës Adriatike”,organizuar në Paris më 29 e 30 nëntor 1994). Përkthyer nga frëngjishtja nga prof.dr. Xhevat Lloshi. 181
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Momente kyç nga jeta e personaliteteve historike Volteri për Skënderbeun Shkrimtari, filozofi, dijetari, humoristi dhe enciklopedisti i famshëm francez Fransua Volter (1694- 1778) shkroi një përmbledhje të historisë së përgjithshme me titull “Ese mbi zakonet dhe shpirtin e kombeve dhe për faktet kryesore të historisë që nga Sharlemanjë deri te Luigji XIII”. Kapitulli XC – “Për Skënderbeun” (faqe 814-815) “Një luftëtar tjetër i famshëm, të cilin nuk di si ta quaj, osmanli apo të krishterë, pengoi përparimin e Muratit dhe prej kohësh u bë ledhi i të krishterëve kundër fitoreve të Muhametit II: flas për Skënderbeun, lindur në Shqipëri, pjesë e Epirit, vend i shquar që nga kohët e quajtura heroike, dhe nga kohët vërtet historike romake. Emri i tij ishte Jean (Gjergj) Kastriot. Ishte djali i një despoti... Gjergj Kastrioti ishte ende fëmijë kur Murati, shumë kohë përpara betejës së Varnës për të cilën do të flas, u mor prej Shqipërisë pas vdekjes së atit të tij, Kastriot. Ai e rriti këtë fëmijë, i vetmi që mbeti nga katër vëllezërit. Burimet turke nuk thonë asgjë që këta katër princër u terrorizuan prej Muratit për hakmarrje. Nuk është për t’u habitur që mizori të tilla ishin në karakterin e një sulltani që abdikoi dy herë kurorën dhe nuk ka të ngjarë që Murati t’i kushtonte dhembshuri dhe besimin e tij atij për të cilin ushqente një mëri të paqetësueshme. Ai e mbante pranë tij gjatë betejave. Gjergj Kastrioti u dallua aq tepër, sa sulltani dhe jeniçerët i dhanë emrin Skanderbeg, që do të thotë Aleksandri i Madh, Së fundi miqësia fitoi mbi politikën. Murati i besoi komandën e një ushtrie kundër despotit të Serbisë, që ishte radhitur me të krishterët duke i shpallur luftë sulltanit, dhëndrit të tij; kjo përpara abdikimit të tij. Skënderbeu që në atë kohë s’ishte veçse njëzetvjeçar, sheshoi planin të mos kishte më zot mbi kokë dhe të mbretëronte. Qëlloi të kalonte pranë fushimit të tij sekretari që mbante vulën e sulltanit. Ai e ndaloi, i vuri hekurat dhe e shtrëngoi të shkruante e të vuloste një urdhër për sundimtarin e Krujës, kryeqytet i Epirit, që t’ia dorëzonte qytetin dhe kështjellën Skënderbeut. Pasi siguroi urdhrin, e vrau sekretarin dhe suitën e tij. Më 1443 marshoi mbi Krujë; sundimtari ia lëshoi postin pa vështirësi. ... Me luftëtarët e vet ai e fitoi gjithë Shqipërinë. Shqiptarët mbahen si luftëtarët më të mirë të këtij vendi. Skënderbeu i udhëhoqi me zotësi dhe diti të krijonte avantazhe nga terreni i thyer dhe malor, aq sa me pak trupa ia doli të ndalonte çdo herë ushtritë e shumta turke. Myslimanët e shihnin si besëthyes; të krishterët e adhuronin si hero, i cili duke mashtruar armiqtë dhe zotërit e tij, rimori kurorën e babait të vet, çka e meritoi me guximin e tij”. Marrë nga interneti Ngjarje historike Kongresi i Manastirit dhe alfabeti i shqipes Prof. dr.Tomor OSMANI Kongresi i Manastirit zgjidhi përfundimisht problemin e alfabetit të përbashkët të shqipes. Qe një rrugë jo e lehtë për të ardhur në ditën fatlume, në nëntorin 1908, 100 vjet më parë, kur u mblodh në Manastir ky kuvend me vlera të veçanta kombëtare, historike dhe kulturore. Ishte vullneti, dëshira, pasioni dhe, mbi të gjitha, patriotizmi i shqiptarëve që për afro 3 shekuj e gjysmë luftuan ...me dallgë të fuqishme që donin të pengonin zgjidhjen e problemit të alfabetit të njësuar të gjuhës shqipe. ... Do të prijnë në këtë rrugë të vështirë lajmëtarët e parë: Buzuku e Budi, Bardhi e Bogdani që, pa asnjë mëdyshje, secili ka meritën e vet në këtë fushë... Kaluan vite e vite. Patriotët shqiptarë nuk182
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”ndenjën duarlidhur, ata përkthenin ndonjë vepër, kryesisht fetare, duke zbatuar për shqipen, në mëtë shumtën alfabetin latin. Por, ... në vazhdim të viteve, në shkrimin e shqipes do të përdoreshinedhe alfabete të tjera. ... Në muajt e parë të vitit 1879, një komision i kryesuar nga 29-vjeçari SamiFrashëri, ... filloi punën për zgjidhjen përfundimtare të alfabetit të përbashkët të shqipes. ... Komisionie kishte përgatitjen e domosdoshme për t’u marrë me zgjidhjen e problemit të alfabetit të përbashkëttë shqipes. Të gjithë anëtarët kanë qenë hartues alfabetesh, nëse pranojmë se alfabeti i Stambollitështë i Samiut. ...Ky alfabet nuk arriti të bëhej alfabeti kombëtar i shqipes, ndonëse për rreth dydekada mbizotëroi në botimet shqipe, por pas pak kohe filloi tatëpjetën e tij. Megjithatë, ai pati disavlera, të cilat u pasqyruan në zgjidhjen që bëri Kongresi i Manastirit, më 1908. Fundi i shek. XIX kishteelektrizuar të gjitha forcat intelektuale për ta zgjidhur këtë problem, megjithatë patriotë e shoqëri endenuk po gjenin mirëkuptimin e duhur për të sheshuar mosmarrëveshjet. Organet që dolën në atë kohë, si“Shqipëtari” i Bukureshtit (1888-1903), “Albania” e F. Konicës (1897-1909), “Shqipëria” e Bukureshtit(1897-1899) “Besa” e Kajros (1904-1905), ndonëse bënin thirrje për zgjidhje e këtij problemi, seciliorgan kishte alfabetin e vet. Dy shoqëri të krijuara në Shkodër, shoqëria “Bashkimi” (1899) dheshoqëria “Agimi” (1901), secila prej tyre kishte shpallur alfabetin e vet, mbështetur në alfabetin latin,e para duke pasur si kriter plotësimin e mungesave të alfabetit latin me anë të dyshkronjëshave,ndërsa e dyta me anë të shenjave diakritike. Kështu numri i alfabeteve vinte gjithnjë duke u rritur.Ishte me të vërtetë një lumë alfabetesh dhe variantesh, të cilat vështirësonin zgjidhjen përfundimtaretë këtij problemi. Më 14 nëntor 1908, 100 vjet më parë, në një ditë të ftohtë dhe të acartë, kur gjatë ditëve tëKongresit edhe dëbora do të mbulonte qytetin e Manastirit, u mblodh Kongresi i Manastirit, që dotë finalizonte përpjekjet më se treshekullore, për të miratuar sistemin shkrimor të gjuhës shqipe,alfabetin që kemi sot. Ai vazhdoi punimet deri më datë 22 nëntor të atij viti. ... Numri i delegatëve qe ivogël, vetëm 32 kishin të drejtë vote, ndërsa 18 jo, që përfaqësonin 26 qytete, shoqëri dhe klube. Atau shoqëruan me dhjetëra e dhjetëra të tjerë patriotë, shqiptarë që secili prej tyre priste përfundimine kësaj odiseje me një lumë alfabetesh. ... Kongresi zgjodhi si kryetar të Kongresit të ManastiritMithat Frashërin, nënkryetarë: Luigj Gurakuqin dhe Gjergj Qiriazin, sekretarë: Hilë Mosin, ThomaAvramin, Nyzhet Vronin. Në dy ditët e para u diskutua se në cilin duhet të mbështetet alfabeti ynë, kurpërhapjen më të madhe e kishin alfabeti i Stambollit, i shoqërisë “Bashkimi” dhe shoqërisë “Agimi” tëShkodrës. Por pas diskutimesh, duke u nisur nga dëshira e mirë, u miratua që të hartohej një alfabeti ri dhe të mbështetej në alfabetin latin. Në ditën e tretë u zgjodh një komision prej 11 vetash, qëdo të merrej me këtë problem. Kryetar i komisionit u zgjodh Gjergj Fishta, një personalitet i kulturësshqiptare, poet i talentuar, erudit, që shquhej për forcën e fjalës, mendjen e mprehtë dhe logjikën efortë. ...Komisioni pranoi njëzëri se alfabeti i shqipes duhet të kishte si bazë alfabetin latin, mungesate të cilit do të plotësoheshin me anë të dyshkronjëshave, por që vinin në këndvështrim me kriterete alfabetit të Stambollit dhe të shoqërisë “Agimi”. Në mbledhjet e komisionit u kalua në diskutimin eçdo tingulli, duke i vënë shkronjën përkatëse. Kështu, në ditën e shtatë u shpall vendimi i komisionitqë miratonte dy alfabete. U vendos që të merret alfabeti i Stambollit, të cilit iu bënë pesë ndryshimedhe bashkë me të edhe një abece thjesht latine, që të mësohen e të përdoren bashkërisht në messhqiptarëvet. Ndonëse Kongresi miratoi dy alfabete; ai i mbështetur në atë latin që një tingull-fonemëmund të paraqitej edhe me anë të dyshkronjëshave, fitoi si më i përshtatshmi për natyrën e gjuhëssonë, i lehtë dhe i thjeshtë në të shkruar dhe praktik, pasi me të mund të shtypëshin libra në çdo vendtë Evropës që përdornin këtë sistem shkrimor.
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Konceptet kryesore: ese historike, karakteristika të një eseje historike, struktura e një eseje historike. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë me klasën Përforcimi Shkrimi i lirë Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe ZHVILLIMI I MËSIMIT Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të sjellin në klasë lloje të ndryshme esesh historike. Lexohen disa prej tyre (mund të lexohen dhe shembuj të sugjeruar nga mësuesi). Mësuesi/ja ndërkohë pyet nxënësit se çfarë dinë ata për esenë historike dhe me përgjigjet e tyre plotëson grafikun organizues harta e konceptit. fakte simbole opinionin individual Temë historike Ese historike përfundimet dukuri personazhe data ` argumentin vende historike Gërsheton faktin me opinionin ngjarje reale vlerësimin subjektiv Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja thekson se tematika e një eseje historike i përket fushës së historisë, duke u përqendruar në fakte historike, simbole, ngjarje e personazhe historike. Më pas u shpërndan nxënësve nga një model dhe u kërkon të evidentojnë tematikën që trajton secila prej tyre, duke u bazuar në pyetje të tilla, si: - Çfarë ka në qendër të esesë? - Cili është fakti historik që trajton? - Si gërshetohet fakti historik me argumentin, opinionin, vlerësimet subjektive të autorit? - Cila është struktura e esesë? - Cili është këndvështrimi që e trajton argumentin? Model përgjigjeje: (Bazuar në modelet e tekstit) Në fragmentin e esesë në tekst (faqe 131) në qendër të saj qëndron një figurë e shquar historike, Volteri. Mbështetet në fakte historike të tilla, si: - Kur Luigji XV ishte gjallë, Volteri nuk mund të vinte në Paris - Luigji XVI ndërroi ministrat me njerëz të ditur, u bë e mundur ardhja e Volterit - Përmenden emra njerëzish realë: Maleserbi, Tyrgoti184
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” - Përmenden emra që lidhen me jetën vetjake të Volterit: zonja Denis, zonja Vijetë - Jepet një konkluzion në fund të esesë, i cili gërsheton një fakt real, (ardhja e tij në Parsis) me një përshtypje subjektive (trazoi Parsin më shumë se ardhja e një sovrani). Në fragmentin pasues kemi renditjen e të dhënave, fakteve objekteve, të shoqëruara me data historike dhe vende: kisha dhe manastire ortodokse të kushtuara Virgjëreshës së bekuar, datuar në vitin 1797 në Peshtan- BR, Elbasan 1833, Ardenicë- LU... etj. Më pas mësuesi/ja u kërkon nxënësve të dallojnë veçoritë e esesë historike kushtuar një simboli historik, flamurit të Shqipërisë, teksti në f. 130, me anë të ditarit dypjesësh. Mësuesi/ja u sugjeron nxënësve të lexojnë në dyshe tekstin dhe të strukturojnë shënimet e tyre për veçoritë e esesë historike: Veçoritë Ilustrime nga teksti Tema Historiku i flamurit të Shqipërisë Trajton historikun e një simboli historik Flamuri shqiptar me shqiponjën me dy krerë… Imperatori ilirian, Dioclitianus, e ndau Fakti mbretërinë romane në dy guberja...pasonjësit... nisin të përdorin shqiponjat me dy krerë e Opinioni Si shenjë që kishin të drejtë mbi të dy pjesët... Emra personalitetesh Jul Cezari, Dioclitianus, Skënderbeu … Vende historike Egjipti, Athina, Bizanti Lloji i shkrimit Krahasues, vlerësues… Nuk është çudi që Skënderbeu, ca nga kujtimi i Shkrimi subjektiv Bizantit, ndofta edhe se shqiponja me dy krerë ka qenë shenjë e shtëpisë së tij,... Struktura e esesë Hyrje/zhvillim/mbyllje Thekson se fakti historik shoqërohet dhe gërshetohet me elemente të subjektivitetit të autorit të esesë ( nuk është çudi që Skënderbeu...).Përforcimi: Rishikim në dyshe Nxënësit punojnë në dyshe ushtrimin 2, faqe 133. Model përgjigjeje: Eseja historike është lloji i tekstit , i cili në qendër të tij ka një temë historike, trajton një fakt, dukuri, ngjarje, personazhe historike. Tematika është e ndryshme: Lloji i shkrimit që e karakterizon: krahasues, vlerësues, argumentues. Struktura:hyrje/zhvillim/mbyllje. Paragrafët lidhen me njëri-tjetrin logjikisht dhe organikisht. Gjuha është koncize dhe e saktë. Në fund mësuesi/ja nxjerr përfundimet e orës mësimore dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 1, faqe 133 185
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të bëjë dallimin mes shkrimit historik dhe esesë historike; 14-15. • të analizojë esenë historike nga ana gjuhësore. Eseja historike Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të eseve historike, shkumësa me ngjyra, tabela. Materiale shtesë Fitorja e demokracisë Bien regjimet komuniste në Evropë Reformat në BRSS për të shpëtuar komunizmin në krizë Dështimi i “socializmit të vërtetë” U quajt “socializëm i vërtetë” tipi i shtetit socialist i realizuar në Evropën Lindore. Kjo shprehje nënkuptonte ekzistencën e një “socializmi që mund të arrihej”, ku më e mira e saj kishte akoma shumë për t’u ndërtuar. Objektivi nuk u realizua asnjëherë, sepse socializmi u shemb, në mënyrë të menjëhershme dhe të papritur, ndërmjet viteve 1989 1991. Shkaqet e rënies ishin të shumta. Në vendet e Lindjes socializmi kishte treguar që ishte i pazoti të realizonte idealet e tij: drejtësia shoqërore, barazia, liria, progresi, duke zhgënjyer shpresat e një numri të madh njerëzish. Një pjesë e mirë e udhëheqësve ishin të korruptuar dhe gëzonin shumë privilegje. Por arsyeja kryesore në rënien e socializmit ishte paaftësia për të hartuar plane që do të çonin drejt zhvillimin ekonomik. Edhe pse u bënë shumë sakrifica nga popullsia, sistemi ekonomik socialist tregoi dështimin e saj dhe në Evropën Lindore nuk u arrit asnjëherë një nivel jetese i krahasueshëm me Perëndimin. Në BRSS reformat e para demokratike u ndërmorën nga Mihail Gorbaçovi, sekretar i Partisë Komuniste Sovjetike nga viti 1985. Ai e dinte që kushtet ekonomike të BRSS-së ishin katastrofike. Vendi nuk mund të mbështeste koston ushtarake të luftës në Afganistan, e cila kishte filluar që më 1979. Aq më pak mund të lejonte të rinovonte armatimet, për të qenë në të njëjtin hap me armatimet amerikane (pikërisht në ato vite presidenti i SHBA-së, Ronald Regan, kishte miratuar një program të kushtueshëm mbrojtjeje, e quajtur “Lufta yjore”, e bazuar në përdorimin e satelitëve me lazër.) Gorbaçovi tërhoqi menjëherë trupat sovjetikë nga Afganistani dhe kërkoi të përmirësonte raportet me SHBA-në, duke u përpjekur të ulte tensionet në marrëdhëniet ndërkombëtare. Me presidentin Regan (1980-1988) dhe më pas me Xhorxh W. Bushin (1988-1992) nënshkroi marrëveshje për çarmatimin atomik. Përgjysmimi i arsenalit dhe shkatërrimi i disa bazave bërthamore shënuan fundin e Luftës së Ftohtë. • Rinovimi i ekonomisë dhe ndërtimi i institucioneve. Në politikën e brendshme Gorbaçovi propozoi dy objektiva: ”Perestrojka”, hapjen e sistemit ekonomik në format e tregut të lirë dhe “Gllasnost”, për rinovimin e institucioneve politike mbi bazën e parimeve më liberale dhe demokratike. Lindën kështu ndërmarrje dhe dyqane të vogla private (joshtetërore), këto veprimtari u nxitën të prodhonin produkte sipas kërkesave të tregut (jo sipas kritereve të vendosura nga shteti), fshatarët mund të shisnin një pjesë të prodhimeve të tyre. Në planin politik u hoq censura, u hapën ndërtesat e kultit, u liruan të burgosurit politikë, disidentët (kundërshtuesit) mund të shprehnin kritikat e tyre. Në zgjedhjet e vitit 1989 qytetarët mundën të zgjedhin edhe kandidatë të opozitës. Reformat përshpejtojnë shpërbërjen e BRSS-së. Ndërsa Gorbaçovi kishte fituar një popullaritet dhe prestigj në Perëndim (në 1990 merr çmimin “Nobel” për paqen), në BRSS popullariteti i tij fillon dhe bie. Në fakt, reformat ekonomike, të ndërmarra me qëllimin e mirë të përmirësimit të kushteve të jetës, nuk dhanë rezultatin e pritur. Madje, kur kontrolli shtetëror u zbut ndaj fabrikave, prodhimi ra dhe në dyqane mungonin produktet më jetësore. Në të njëjtën kohë liria e informacionit dhe e fjalës u dha zë protestave kundër vështirësive ekonomike dhe kundër qeveritarëve të korruptuar, duke dobësuar kështu pushtetin qendror. Republika e re e nxitur nga Gorbaçovi ishte shumë e dobët dhe popullsia nuk e njihte autoritetin e saj. Ky rinovim që duhej të kishte përforcuar Bashkimin Sovjetik, përshpejtoi rënien e tij.186
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11”Fitorja e demokracisë. Bien regjimet komuniste në EvropëShkaqet e rënies së komunizmitHistorianët akoma nuk kanë dhënë një përcaktim unanim mbi shkaqet që përcaktuan rënien eBashkimit Sovjetik, sepse dhe dokumentacioni i arkivuar është akoma i pastudiuar mirë dhe shumëaspekte të historisë së brendshme të BRSS-së kanë mbetur ende të panjohura.Megjithatë, mund të argumentojmë që disa shkaqe të rënies, jo vetëm të rënies së BRSS-së, portë të gjithë sistemit që ajo kishte ndërtuar përreth saj, duhen kërkuar në origjinën e saj. BashkimiSovjetik lindi nga një revolucioni i dhunshëm, i pranuar nga minoranca; sistemi komunist i vendevetë Lindjes u vendos si rrjedhojë e fitores së Bashkimit Sovjetik në Luftën e Dytë Botërore. Bashkimii njërës dhe tjetrës u bë më shumë me forcë, sesa me bashkëpunim; për këtë arsye kishin bazashumë delikate, siç u duk qartë në vitet 1989-1991. Sigurisht ekzistojnë shumë shkaqe të tjera.Në vend të parë janë kushtet ekonomike. Rindërtimi në dhjetëvjeçarin e fundit të shek. XX tregonme një qartësi absolute që konkurrenca në planin ekonomik u fitua nga kapitalizmi dhe u humbnga komunizmi. Mund të arrihej në këtë konkluzion që në 1991, por kjo do të ishte e sforcuar ngafakti që Republika Popullore Kineze, shteti i madh komunist që i shpëtoi Bashkimit Sovjetik, kishteadaptuar edhe ajo ekonominë kapitaliste, mbështetur në tregun e lirë, dhe kjo çoi në mbijetesën eregjimit politik komunist.“Shqipëria, kopshti shkëmbor i Evropës Juglindore”Kreu XLamtumirë Shqipërisë së ZogutTë premten e zezë, më 7 prill 1939, ndërsa mbretëresha Geraldina e Shqipërisë ishte e sëmurënë shtrat, pasi dy ditë më parë kishte lindur një djalë, fashistët pushtuan Shqipërinë, një vend tëpaarmatosur, pothuaj pesëdhjetë herë më të vogël sesa agresori.Kjo bëmë e lavdishme ngjalli xhelozinë e mbretit Zog të Shqipërisë, i cili nga dëshira për të hyrë nëgarë me një heroizëm kaq të madh, ia mbathi me të shtënën e parë dhe i la atdhetarët shqiptarë tëluftonin të vetëm kundër forcave me epërsi dërrmuese. Përbuzja e botës së qytetëruar qe madjemë e madhe se tmerri për agresorët fashistë, ndërsa sa për të kapërcyer ato momente në mënyrëtë mëshirshme, ajo e përmbajti opinionin e saj për dezertorin shqiptar. Ndodhi që në atë kohë unëisha përfaqësues diplomatik i Shqipërisë në Uashington, ku isha vendosur që më 1929 si i dërguari vendit tim, për rilindjen e të cilit kisha punuar që në rini. Qeveria amerikane duke iu përmbajturpolitikës së vet për të mos njohur ndryshime tokësore të bëra me “metoda gangsterësh”, vijoi tëmë quante si përfaqësues ligjor të Shqipërisë. Për më tepër ky vendim lidhur me gjendjen time ubë më i lehtë nga fakti se fashistët, në fillim duke e paraqitur veten në mënyrë mjaft të çuditshmesi “çlirimtarë” të Shqipërisë dhe jo si dhunues të lirisë së saj, u kujdesën që të ngrinin një qeverishqiptare të rreme, që e mbajti shërbimin diplomatik. Por italianët, të cilët në kundërshtim mevendin e tyre madhërisht të shquar në historinë e kulturës, disa herë na shfaqen më të zgjuar sesainteligjentë, dhe që gjithmonë kanë qenë të përmendur për padurimin e tyre, nuk mund të mbaninmë në këmbë një mashtrim që ishte i leverdishëm për prestigjin e tyre duke i hedhur një vello,sado të hollë, dhunës së tyre, kështu që nga mesi i korrikut qeveria-kukull e Tiranës mori urdhërtë mbyllte legatat dhe konsullatat shqiptare jashtë shtetit. Njëkohësisht të dërguarit e vendevetë ndryshme, duke përfshirë edhe të dërguarit e Shteteve të Bashkuara të vendosur në Tiranë u 187
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” informuan në mënyrë mjaft të papritur, se statusi i tyre diplomatik nuk do të njihej këtej e tutje. Shumë shpejt pas kësaj, që të jemi të përpiktë, më 24 korrik 1939, Sekretari i Shtetit më thirri në Departamentin e Shtetit dhe më njoftoi se, mbi bazat e reciprocitetit, ai ishte i detyruar ta quante se misioni im kishte marrë fund. Zoti Kordel Hall, i cili u bë edhe më i mirësjellshëm sesa ishte zakonisht, mesa duket e kuptoi habinë time të pashprehur për diskriminimin e dukshëm kundër Shqipërisë në krahasim me trajtimin që i ishte bërë Çekosllovakisë, i dërguari i së cilës vazhdonte të njihej si përfaqësues ligjor i kombit të vet. Zoti Hall më shpjegoi se ndryshimi në trajtim vinte për shkak se “ ndryshimi i Çekosllovakisë ndodhi brenda një nate”, ndërsa në Shqipëri ndryshimi ishte bërë shkallë- shkallë. Unë nuk kam dyshim se ky shpjegim ka baza mjaft të shëndosha, por më duhet të pranoj se unë nuk arrita ta kuptoja. Megjithatë, nuk e ndieja se kisha të drejtë të kërkoja shpjegime. Pasi dëgjova që në fillim pa e hapur gojën e falënderova Sekretarin e Shtetit për shumë qëndrime të mirësjellshme gjatë misionit tim dhe u largova. Është e tepërt ta them se isha i hidhëruar, por gjithçka nënkuptonte ky epilog i trishtuar lidhur me të ardhmen e vendit tim; por njëkohësisht më duhet ta pranoj se pata njëfarë ndjenje të lehtësimit vetjak. Është e qartë se pozita e një njeriu që pranohet si i dërguar i ligjshëm i një kombi dhe megjithatë nuk përfaqëson dot një qeveri reale, është e hapur për më shumë gjëra të pakëndshme. Kjo më kujton një aktor të Shopenhaurit, i cili vijon të luajë pasi ka mbaruar shfaqja dhe është ulur perdja. E ndieja veten edhe më të lehtësuar dhe me Zogun ishte shkëputur përfundimisht... Faik Konica Shkrimi historik Pushtimi italian i Shqipërisë Lajmi se trupa ushtarakë po grumbulloheshin në portet italiane ishte përhapur nga emigrantët shqiptarë në Itali. Njerëzit të shqetësuar u ngritën në demonstrata për të protestuar kundër pushtimit të mundshëm. Ata gjithashtu kërkonin armë për të mbrojtur atdheun. Mbreti Zog dhe qeveria shqiptare i shihte me shqetësim këto grumbullime, pasi mendonte se këto mund t’i jepnin shkas Italisë për të justifikuar para Fuqive të Mëdha zbarkimin ushtarak. Gjendja ndryshoi pas lindjes së Princ Lekës më 5 prill 1939. Njerëzit u derdhën nëpër rrugë, jo vetëm për të festuar lindjen e princit, por dhe për t’i dhënë mbështetje mbretit dhe qeverisë dhe për t’i detyruar ata t’i rezistonin rrezikut të pushtimit. Mbreti Zog vetëm në mbrëmjen e datës 6 prill i komunikoi popullit kërkesat italiane, të cilat rrezikonin pavarësinë e Shqipërisë, për këtë arsye qeveria shqiptare nuk i kishte pranuar. Kjo do të thoshte se Shqipëria mund të pushtohej, por jo me pëlqimin e qeverisë shqiptare. Megjithatë, qeveria nuk u përgatit t’i rezistonte zbarkimit. Populli nuk u armatos dhe ushtria e përgatitur nga italianët nuk dihej nëse do t’i bënte ballë pushtimit. Ditën e premte, më 7 prill 1939, rreth orës 5 të mëngjesit, anijet ushtarake italiane, të nisura nga Bari dhe Brindisi, mbërritën në portet e Durrësit, Shëngjinit, Vlorës dhe Sarandës dhe filluan zbarkimin e ushtarëve. Reparte të veçanta të ushtrisë shqiptare u përpoqën t’u rezistonin, por pa sukses. Luftimet më të ashpra u zhvilluan pranë portit të Durrësit. Atje repartet e xhandarmërisë të udhëhequra në Abaz Kupi arritën t’i mbrapsnin ushtritë italiane disa herë. Në luftime mbeti i vrarë dhe një kapter i marinës, Mujo Ulqinaku, i cili luftoi trimërisht. Por të gjitha këto përpjekje nuk e ndaluan pushtimin e vendit. Mbreti Zog, së bashku me qeverinë, u largua për në Greqi. Marrë nga Historia 9188
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Konceptet kryesore: ese historike, karakteristika të një eseje historike, struktura e një eseje historike.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Diagrami i Venit Të mësuarit ndërveprues Punë në grupe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dysheParashikimi: Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin e detyrës së shtëpisë. Nxënësve u është kërkuar të evidentojnë veçoritë e strukturës në një eseje historike. Më pas shënon në tabelë në organizuesin grafik këto veçori. Dukuri/simbol; ngjarje të ndodhura; Ese historike Tema historike fakte historike Faktet gërshetohen me argumente opinione vlerësime subjektive të autoritNdërtimi i njohurive. Diagrami i Venit Mësuesi/ja e ndan klasën në dy grupe dhe u kërkon nxënësve të evidentojnë veçoritë e të dyja teksteve. Mësuesi/ja mund t’u sugjerojë nxënësve tekste të parapërgatitura (eseja e Konicës, tekst historik). Pasi lexojnë në dyshe tekstet, evidentojnë të përbashkëtat dhe dallimet e llojeve të teksteve: ese historike dhe shkrim historik dhe ilustrojnë me pjesë nga tekstet. Faktet historike i trajton Faktet historike i trajton me ngjyrime me rigorozitet shkencor, vërtetësi, emocionale, me subjektivitet, me objektivitet, me saktësi, -gërsheton faktet me përjetime e opinione, -bazohet në dokumente, Ese -vlerësimet e autorit shoqërohen me citime, Tekst -këndvështrimin e përcakton shkruesi, historie historike -shkruesi nuk është historian, referenca, bibliografi etj., -shkruhet nga historian, -gjuha e saktë, koncize, me fjali të gjata, -gjuha e saktë, koncize, me fjali të përdoren figurat retorike. shkurtra e të gjata, nuk përdoren figura retorike. -Trajtojnë tema historike, - kanë në qendër simbole, ngjarje, dukuri, figura - historike etj. -sjellin fakte, ngjarje, vende, personazhe, -kanë argumente, opinione, përfundime. Pas evidentimit të këtyre veçorive, bëhet krahasimi edhe me një tekst letrar me temë historike dhe vihet në dukje se gjuha e esesë historike është më pranë shkrimit historik. Diskutim mbi këto çështje, ku nxënësit evidentojnë të përbashkëtat mes teksteve. 189
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përforcimi: Rishikim në dyshe Nxënësit punojnë ushtrimin 3, ku evidentojnë të përbashkëtat dhe të veçantat e teksteve. Model përgjigjeje: Tema historike të trajtuara me objektivitet. Trajton tema historike të sakta, shkencore, shkruhet prej historianeve. Të mbështetura në fakte historike. Gjuhë e saktë shkencore historike, shkrimi i gërshetuar me opinion dhe vlerësime subjektive të autorit. Në fund mësuesi/ja bën konkluzionet e orës dhe vlerëson me notë. Detyrë shtëpie: Mësuesi e ndan klasën në grupe dhe u kërkon nxënësve të sjellin në klasë informacion mbi: Grupi I - një ngjarje e kaluar historike (Shpallja e Pavarësisë) Grupi II - një ngjarje historike e përjetuar (Shpallja e Pavarësisë së Kosovës) Grupi III - një figurë historike (Ismail Qemali) Grupi IV - një objekt historik (kalaja e Krujës) Grupi V - një simbol historik (shqiponja e përdorur nga Skënderbeu /Ismail Qemali në flamurin që u ngrit në Vlorë në ditën e pavarësisë) Nxënësve do t’u kërkohet që me informacionet e sjella të ndërtojnë një ese historike. Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë esenë filozofike; 16. Eseja • të evidentojë tematikat e një eseje filozofike; • të analizojë elementet e strukturës së një eseje filozofike. filozofike Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të eseve filozofike, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: ese filozofike, karakteristika të një eseje filozofike, struktura e një eseje filozofike. Struktura mësimore PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijimi i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Kodim i imët i tekstit Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe Parashikimi. Përvijimi i të menduarit Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të lexojnë esenë “Miti i Sizifit” dhe më pas t’u përgjigjen pyetjeve të tilla si: - Cila është tema për të cilën flet eseja? - Çfarë ka në qendër të saj kjo ese? - Në ç’aspekt e trajton autori mitin? - A përfshihet brenda esesë opinion individual? - A ka strukturë të veçantë eseja?190
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model përgjigjeje: Tema e esesë “Miti i Sizifit” është ajo e fatit të njeriut përballë stërmundimit fizik që i vjen nga natyra, por edhe nga shoqëria njerëzore. Kjo ese trajton një temë filozofike. Në qendër të saj është figura mitologjike e Sizifit. Autori e trajton mitin në aspektin e ekzistencës së njeriut dhe të dilemave të tij. Brenda esesë përfshihen opinione individuale të trajtuara në bazë të filozofisë së kohës që bazohet te koncepti i absurdit. Ka strukturë si çdo ese: hyrje/zhvillim/ mbyllje.Ndërtimi i njohurive: Kodim i imët i tekstit Mësuesi/ja udhëzon nxënësit të lexojnë me vëmendje esenë, duke koduar ato pjesë të tekstit që kanë të bëjnë me elementet përbërëse të përmbajtjes së esesë filozofike: Vendosen kode: për strukturën: H-hyrje, Z-zhvillim, M-mbyllje për elemente të përmbajtjes:-tema: Θ – rrëfimi i mitit: § I, § II ∅ - opinione të autorit: ¤ shpjegime të veprimeve të heroit ⊕-interpretime të mitit ⊗- argumente: këtu qëndron i gjithë gëzimi i heshtur i Sizifit…. P- përfundimi … Nxënësit lexojnë tekstin dhe e kodojnë. Në fund formulojnë temën dhe idenë e esesë filozofike. Tema – Dënimi i Sizifit për mosbindjen e tij ndaj perëndive. Ideja – Stërmundimi është shpërblimi për pasionet kësaj bote. (Përçmimi për perënditë, urrejtja e vdekjes dhe pasioni për jetën, bënë që të vuajë një dënim të madh, ku gjithë qenia përpiqet të mos përfundojë në asgjë.) Përforcimi: Rishikim në dyshe Nxënësit lexojnë esenë “Ëndërrimet” dhe diskutojnë rreth ndërtimit të saj. Diskutim mbi këto çështje Në fund të orës mësimore mësuesi/ja nxjerr përfundimet dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 1, faqe 137, evidentoni elementet e përmbajtjes. Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të analizojë esenë filozofike nga ana gjuhësore; 17-18. Eseja • të klasifikojë tema për llojet e ndryshme të eseve filozofike, letrare, historike; • të gjejë tema për ese filozofike; filozofike • të shkruajë ese filozofike. (ora II-III) Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të eseve filozofike, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: ese filozofike, karakteristika një eseje filozofike, struktura e një eseje filozofike. 191
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Struktura mësimore PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Mbajtja e strukturuar e shënimeve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja e nis mësimin me diskutimin me detyrës së shtëpisë. Model përgjigjeje Tema – Ëndërrimi dhe roli i tij në jetën e njeriut (ndjesi të njeriut). Hyrja – Teza: A është ëndërrimi shkas i gjërave që ne krijojmë… Zhvillimi – Përshkrimi i dukurisë: në qendër të ëndërrimit është përjetimi paraprak i një realiteti të mundshëm ose përjetimi i një ngjarjeje të pritshme të trilluar prej vetë individit… Shpjegon disa nga rastet kur kemi të shfaqur ëndërrimin: disa prej ëndërrimeve ndihmojnë që çdo individ të përgatitet për projektet e së ardhmes… Argumentimi – sipas bindjeve të vetë autorit: vetë ëndërrimi mund të kthehet në një stimul të vërtetë për veprimtaritë praktike… Përfundimi – si përfundim, me ëndërrimin janë të lidhura jo vetëm dëshirat, por edhe lindja e interesave… për të përcaktuar qartë synimet dhe ambiciet në jetë. Ndërtimi i njohurive. Mbajtja e strukturuar e shënimeve Mësuesi/ja u kërkon nxënësve të vëzhgojnë me vëmendje veçoritë gjuhësore të esesë “Miti i Sizifit”. Më pas u kërkon në dyshe që të strukturojnë informacionin mbi veçoritë e gjuhës: Model përgjigjeje: Veçoritë gjuhësore Përdorimi i konektorëve: lidhëzave e fjalëve lidhëse, të cilat shprehin marrëdhënie të ndryshme, si: - Lidhëzat ftilluese (që, se) përdoren në fjalitë kryefjalore dhe kundrinore dhe qartësojnë apo saktësojnë, kuptimin e pjesës kryesore - Fjali të përbëra me nënrenditje kundrinore e kryefjalore: ato kishin gjykuar me të drejtë/ se (cilën?) nuk ka ndëshkim më të tmerrshëm/ se (cila?)puna e padobishme dhe e pashpresë./ Fjali të përbëra me nënrenditje kohore, pjesët kohore të së cilës janë të bashkërenditura me njëra-tjetrën: Por, kur erdhi në tokë,/ kur shijoi ujin e diellit, gurët e nxehtë e detin/ nuk deshi të kthehej prapë në errësirën e skëterrës. Pj. kryesore Nuk deshi të kthehej Pj. n. k Pj. n. k Fjali të përbëra me nënrenditje përcaktore, kundrinore, kushtore: Ky i fundit,/ që (konektori (K.) përemër lidhore) kishte dijeni për rrëmbimin,/ i premtoi Azopit / t’i tregonte,/ (lidhet me foljen në mënyrën lidhore) me kusht që (shprehje lidhëzore) ky t’i jepte ujë kështjellës së Korintit./( Pj.n kushtore)192
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Pj. kryesore Ky i fundit,/ i premtoi AzopitPj.n përcaktore Pj.n kundrinoreqë kishte dijeni për rrëmbimin t’i tregonte Pj.n kushtore me kusht që ky t’i jepte ujë kështjellës së Korintit Fjali të përbëra me nënrenditje qëllimore: Ai (Plutoni) dërgoi perëndinë e luftës/ që ta çlironte vdekjen nga duart e ngadhënjimtarit./ Fjali me pjesë të bashkërenditura: Fjali me pjesë të përziera: Mërkuri erdhi/ dhe e kapi të pabindurin dhe, duke e shkëputur nga gëzimet,/ e çoi me forcë në ferr, /ku e priste shkëmbi./ Pj. me bashk. Pj. me bashk. Pj. kryesore. Pj. me n.vendore Fjali të thjeshta të zgjeruara: Megjithatë, sipas një tradite, atë e tërhiqte zanati i cubit. Nuk më duket kontradiktore. Përdorimi i fjalive të thjeshta i jep ritëm rrëfimit. Përdorimi i gjymtyrëve homogjene ose edhe i fjalive homogjene, të cilat pasurojnë gjuhën dhe qartësojnë a saktësojnë mendimet e shprehura: Thirrjet, zemërimet e paralajmërimet ranë...; pranë detit të shkëlqyer dhe buzëqeshjeve të tokës; Përdorimi i mbiemrave e bën më të qartë përshkrimin e situatave të ndryshme: këtë pamje të shkretë e të heshtur, gurët e nxehtë... Nxënësit punojnë në dyshe për të përcaktuar elementet e gjuhës së përdorur në ushtrimin 1, faqe 137 Përforcimi: Rishikim në dyshe Mësuesi/ja u kërkon nxënësve në dyshe të diskutojnë mbi mënyrën e përcaktimit të temave të një eseje në bazë të fushës së cilës ato i përkasin. Tema të eseve letrare: -Përshkruani personazhin tuaj të parapëlqyer të një vepre letrare. -Gjeni pikëtakimet e romantizmit evropian me atë shqiptar mes veprës “Çajld Harold” të Bajronit dhe “Këngëve të Milosaos” të De Radës. -Argumentoni konceptin e Bodlerit për bukurinë nën elementet e rrymës së simbolizmit. Tema të eseve historike: -Përkrenarja e Skënderbeut dhe simbolet e përdorura prej tij. -Ngjarjet e ’97 dhe pasojat e saj në shoqërinë shqiptare. -Figura dhe roli i Mit’hat Frashërit në historinë e Shqipërisë. - Lufta e Vlorës, shprehje e aspiratave të popullit për liri. 193
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Tema të eseve filozofike: -“E mira“ dhe “e keqja” në poezitë e Martin Camaj, “Korbi” dhe “Një ditë e ka dhe korbi”. -Ç’ndodh pas vdekjes? Diskutim i lirë mbi këto çështje Në fund mësuesi/ja bën konkluzionet e orës dhe vlerëson nxënësit me notë. Detyrë shtëpie. Ushtrimi 3, faqe 137. Shënim. Orën e tretë mësuesi/ja pasi i ka vënë nxënësit të përzgjedhin një temë filozofike, kërkon prej tyre të shkruajnë një ese me temën që kanë zgjedhur. Kjo ese mund të vlerësohet me notë për të gjithë nxënësit. Objektiva: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • Të përdorë njohuritë për llojet e ndryshme të teksteve. 19. Ushtrime a. Të testojë veten për prirjen që ka për trajtimin e temave të caktuara; b. të gjejë llojin e temës duke u nisur nga titujt e teksteve; përmbledhëse c. të shkruajë tema duke u nisur nga llojet e ndryshme të teksteve. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”. Konceptet kryesore: tema, pyetësor, lloje të temave. Struktura mësimore PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutim i njohurive paraprake Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Shkrim i drejtuar Të mësuarit ndërveprues Punë individuale Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja u drejton nxënësve pyetje rreth konceptit temë. - Ç’është tema? - Cilat janë llojet e temës dhe çfarë e përcakton atë? - Nga ana gjuhësore nga se dallohet një temë? Pasi diskutohet rreth pyetjeve të mësipërme, nxënësit testojnë veten me anë të pyetësorit të dhënë. Në fund bëhet përmbledhja e rezultateve të pyetësorit, nga rezultatet e të cilit debatohet për disa minuta. Ndërtimi i njohurive. Shkrim i drejtuar Nxënësit punojnë individualisht në libër për t’u dhënë zgjidhje kërkesave të ushtrimeve 4, 5. Përforcimi. Rishikim në dyshe Dëgjohen disa nxënës për zgjidhjet që kanë dhënë. Bëhen vlerësimet për punimet më të mira. Detyrë shtëpie. U kërkohet nxënësve të përgatitin gazetën e shkollës. Parapërgatitje për punën me projekt.194
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektiva të projektit: Tema • të përdorë teknika për shkrimin e llojeve të teksteve të ndryshme; Projekt - • të grumbullojë materiale për të ndërtuar rubrika të ndryshme të gazetës; • të përzgjedhë informacionet më interesante për përmbajtjen e gazetës; Gazeta e • të ideojë strukturën e gazetës në bazë të materialeve që disponon; shkollës • të zgjedhë imazhe interesante për të pasuruar përmbajtjen e gazetës. • të shkruajë tekste të llojeve të ndryshme. (3 orë) Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, lloje të ndryshme të teksteve të krijuara dhe të mbledhura nga nxënësit gjatë orëve mësimore të këtij kapitulli, shkumësa me ngjyra, tabela. Konceptet kryesore: tekst përshkrues, tekst informues-paraqitës, tekst udhëzues, tekst rrëfyes, tekst argumentues, ese letrare, ese historike, ese filozofike.Struktura mësimore PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përvijimi i të menduarit Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Grupi i ekspertëve Të mësuarit ndërveprues Punë në dyshe Përforcimi Rishikim në dyshe Ndërtim i shprehive studimore Punë në dyshe Parashikimi. Diskutim i njohurive paraprake Mësuesi/ja u sugjeron nxënësve që me materialet e mbledhura gjatë këtij kapitulli mësimor të organizojnë gazetën e shkollës. Fillimisht ndan klasën në grupe të vogla, ku nxënësit të ndarë në grupe ekspertësh do të mbulojnë rubrikat e ndryshme të gazetës së shkollës. -Përcaktojnë profilin e gazetës; -Evidentojnë problematikën që do të trajtojnë në të; -Ndajnë detyrat dhe përgjegjësitë brenda grupit. Realizimi i punës do të kalojë në tri etapa bazë: -Përzgjedhja e materialeve; -Përpunimi i tyre dhe ndërtimi i gazetës; -Prezantimi i gazetës para klasës. Ndërtimi i njohurive. Grupet e ekspertëve -Përzgjedhja e bordit të gazetës, mbledhja dhe marrja e vendimeve për profilin dhe imazhin e saj. -Ndarja e rubrikave të tilla si: Ne nxënësit e së ardhmes; aktualitet- Problemet që na shqetësojnë, Historiku i shkollës, Ngjarje të shënuara/Çfarë ndodh mes nesh, Letërsia/ pasioni im, Shtëpia e talentit, Dua të di - enciklopedia ime, Rezultatet më të mira javore etj. Pas realizimit të këtij hapi, nxënësit vendosin për kryeartikullin që do të shënohet në faqen e parë të gazetës. Përzgjedhin me kujdes materialet e përpunuara prej tyre, duke u përpjekur të pasqyrojnë brenda në të çështje të rëndësishme si: -Si e nisëm vitin e ri shkollor? -Synimet e vendosura në një vit të ri shkollor/ambicie apo realitet? -Ç’do të presim nga vetja këtë vit shkollor?! -A duhet të rrisim pritshmërinë ndaj vetes etj?! 195
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Në rubrikën Aktualitet mund të trajtohen kronika të ndryshme si: përshkrime të mjediseve të ndryshuara të shkollës udhëzues të rinj të dalë në qarkullim, probleme të hasura në fillimin e vitit shkollor etj Në rubrikën Çfarë ndodh mes nesh jepen lajme të llojeve të ndryshme, relacione mbledhjesh, informacione mbi aktivitete të mundshme, takime etj. Në rubrikën Shtëpia e talentit, nxënësit flasin për talente në gjirin e tyre: piktura, poezi, përshkrime…. Në rubrikën Dua të di jepen informacione me karakter shkencor etj. Përforcimi: Rishikim në dyshe Pas ndarjes së detyrave nxënësit brenda grupeve punojnë mbi materialet e mbledhura dhe përcaktojnë se cilat prej tyre shërbejnë për të realizuar dhe plotësuar qëllimin e gazetës. Mësuesi/ja ndihmon dhe sugjeron në kristalizimin e ideve. Puna pas përzgjedhjes së materialit do të kalojë në disa faza, si: redaktimi, faqosja etj. Në orën pasardhëse nxënësit përfundojnë përpunimin e materialeve dhe përcaktojnë faqosjen e tyre Ora e tretë do të përfshijë prezantimin e punës në grup.196
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model testi Emri e mbiemri____________________ Klasa____________ Grupi A Rrethoni alternativën e saktë. 1. Qëllimi i tekstit përshkrues është të: a. të informojë b. të paraqesë një objekt real a imagjinar duke vënë në dukje karakteristika të tij c. të përshkruajë ç. të përshkruajë për të informuar. 2. Funksioni i përshkrimit është: a. shprehës b. informues c. bindës ç. varet nga lloji i tekstit ku përdoret. 3. Karakteristika e mëposhtme që nuk i përket tekstit udhëzues është: a. Renditja e informacioneve është sipas radhës së veprimeve. b. Në disa nga llojet e teksteve udhëzuese nuk është i rëndësishëm përdorimi i fotove, ilustrimeve dhe skicave. c. Në tekstet udhëzuese përdoret terminologji administrative. ç. Mbizotëron përdorimi i foljeve në mënyrën urdhërore. 4. Shënoni dallimet që ekzistojnë mes përshkrimit objektiv dhe atij subjektiv. 1. _______________________________________________________ 2. _______________________________________________________ 3. _______________________________________________________ 4. _______________________________________________________ 5. Shënoni tri arsye përse shërben përmbledhja e një teksti rrëfyes. a. ______________________________________________ b. ______________________________________________ c. ______________________________________________ 6. Përcaktoni llojin e tekstit të mëposhtëm, funksionin dhe qëllimin e tij kryesor. Gjatë gjithë tregimit Plugun e shohim në tri pozicione. Fillimisht si të veçuar nga turma, së dyti në pozicionine udhëheqësit dhe, së fundmi, si një hero të dështuar. Konica na e prezanton Plugun nëpërmjet fjalisë “Vetëm njëri rrinte mënjanë”, e cila, e vendosur në mjedisinfestiv të Zulluve, demonstron se ai ishte ndryshe nga bashkatdhetarët e vet e nuk pajtohej me sjelljen e tyre.Kur të gjithë gëzojnë, Plugu qe i vetmi të cilit i dhembte në shpirt duke ditur mendimin e botës së qytetëruar përta. Dëgjonte i heshtur këngët qesharake të turmës, ndërkohë që do të kish dashur të dëgjonte në vend të tyrediçka më madhështore e më të denjë për kombin e vet. Këtu lind dhe kundërvënia e parë e Zulluve, të cilët ebarazojnë këtë mungesë entuziazmi me tradhtinë. Pikërisht në këtë moment Plugu merr përsipër t’i japë vetes një pozicion më të lartë, atë të udhëheqësit.Duke qenë atdhetar e besnik i vendit të tij, ai e ndien për detyrë t’i drejtojë Zullutë drejt rrugës së zhvillimit. Inxitur nga ideale të larta, pretendon të krijojë lëvizjen e vërtetë kombëtare, ëndërron një Zulluland të lirë e tëqytetëruar. Plugu udhëzon, ndërgjegjëson, kritikon, por këtë herë reagimi i turmës është edhe më i egër... 197
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” 7. Në skemën e dhënë, përcaktoni elementet e komunikimit për tekstin e mësipërm. KONTEKSTI REFERENTI DËRGUESI KANALI MESAZHI KANALI MARRËSI KODI 8. Përcaktoni elementet gjuhësore që e bëjnë tekstin e mëposhtëm të jetë një ese historike. Lamtumirë Shqipërisë së Zogut Të premten e zezë, më 7 prill 1939, ndërsa mbretëresha Geraldina e Shqipërisë ishte e sëmurë në shtrat, pasi dy ditë më parë kishte lindur një djalë, fashistët pushtuan Shqipërinë, një vend të paarmatosur, pothuaj pesëdhjetë herë më të vogël sesa agresori. Kjo bëmë e lavdishme ngjalli xhelozinë e mbretit Zog të Shqipërisë, i cili nga dëshira për të hyrë në garë me një heroizëm kaq të madh, ua mbathi me të shtënën e parë dhe i la atdhetarët shqiptarë të luftonin të vetëm kundër forcave me epërsi dërrmuese. Përbuzja e botës së qytetëruar qe madje më e madhe se tmerri për agresorët fashistë, ndërsa sa për të kapërcyer ato momente në mënyrë të mëshirshme, ajo e përmbajti opinionin e saj për dezertorin shqiptar. Ndodhi që në atë kohë unë isha përfaqësues diplomatik i Shqipërisë në Uashington, ku isha vendosur që më 1929, si i dërguar i vendit tim, për rilindjen e të cilit kisha punuar që në rini. Qeveria amerikane duke iu përmbajtur politikës së vet për të mos njohur ndryshime tokësore të bëra me “metoda gangsterësh”, vijoi të më quante si përfaqësues ligjor të Shqipërisë. Nga Faik Konica 9. Bëni analizën morfologjike të fjalëve të nënvizuara në tekstin e mësipërm. 10. Shkruani dallimet që ekzistojnë mes esesë letrare dhe kritikës letrare. Nota 5 6 7 8 9 10 Pikët198
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Model testi Emri e mbiemri____________________ Klasa____________ Grupi B Rrethoni alternativën e saktë. 1. Qëllimi i tekstit argumentues është të: a.informojë b .argumentojë c.bindë ç. të tria së bashku. 2. Në fjalimet politike jepen informacione për marrëdhëniet mes: a. politikanit dhe publikut b. politikanit dhe objektit të fjalimit c. objektit të fjalimit dhe publikut ç. asnjëra nga alternativat e mësipërme. 3. Identifikoni cila nga karakteristikat e mëposhtme nuk i përket esesë filozofike: a. Ka në qendër të saj temë filozofike. b. Bazohet në subjekte të gatshme apo personazhe simbolike. c. Ka strukturë: hyrje, zhvillim, mbyllje. ç. Gjuha e saj karakterizohet nga stili i ulët. 4. Shënoni katër veprimet bazë të cilat dallohen në një tekst argumentues. 1. _______________________________________________________ 2. _______________________________________________________ 3. ______________________________________________________ 4. _______________________________________________________ 5. Shënoni tri arsye përse përdoret parafraza. a. ______________________________________________ b. ______________________________________________ c. ______________________________________________ 6. Bëni dallimin midis argumenteve subjektive dhe argumenteve objektive. ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ ____________________________________________________________ 7. Përcaktoni për tekstin e mëposhtëm: llojin ____________________ funksionin ____________________ qëllimin e tij kryesor ____________________ Skoti është kapiten i flotës angleze, një si shumë të tjerë. Biografia e tij përputhet me karakteristikën: ka kryerme ndërgjegje detyrat, duke fituar kështu miratimin e eprorëve; ka marrë pjesë në ekspeditën e Sheklltonit.Nuk i është vënë re ndonjë shpirt i veçantë heroik. Fytyra e tij, duke gjykuar nga fotografitë, nuk dallon ngamijëra e dhjetëra mijëra fytyra angleze; e ftohtë, që tregon vullnet, e qetë, si e skalitur nga një energji e fshehur.Sy të përhimët, buzë të shtrënguara fort. Asnjë vijë romantike, asnjë shkëndijë humori nuk ka në këtë fytyrë,vetëm vullnet i hekurt dhe mendje praktike. Shkrimi i tij është një shkrim i zakonshëm anglez, pa nuanca dhepërdredhje, i shpejtë, plot besim në vetvete. Mënyra e tij e të shprehurit është e qartë dhe e përpiktë, elokuentenë përshkrimin e fakteve, por, megjithatë, e thatë dhe praktike si gjuha e një raporti. Në çdo gjë të bie në syse është njeri pa fantazi, fanatik i prakticitetit, pra rrjedhimisht, një anglez i vërtetë, të cilit si dhe shumicës sëbashkatdhetarëve të tij, edhe gjenialiteti u fut brenda caqeve të ngurta të kryerjes së detyrës. 199
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” 8. Në skemën e dhënë, përcaktoni elementet e komunikimit për tekstin e mësipërm. KONTEKSTI REFERENTI DËRGUESI KANALI MESAZHI KANALI MARRËSI KODI 9. Përcaktoni elementet gjuhësore që e bëjnë tekstin e mëposhtëm të jetë një ese letrare. Mjeda e koncepton lirinë në tri këndvështrime: liri nacionale, morale e individuale, prandaj për të edhe lufta çlirimtare e popullit shqiptar duhet të ishte e trefishtë. Vetëm në këtë mënyrë liria e fituar do të mund të quhej e plotë. Liria nacionale për poetin është një interes madhor, një nevojë e unifikuar e të gjithë kombit, e të gjithë vendit. Kjo është arsyeja që thirrjen kryesore ai ua drejton shqiptarëve për t’u çliruar nga pushtuesit, nga pesha e rëndë e robërisë që po shuante zërin e kombit. Këtë e realizon duke vënë në dukje me tone revoltuese gjendjen aktuale: “Na hekra kemi, na terr e mjegull, na pa emën kërkund, pa atdhe, na jemi shërbëtorët e të huajve në vendet tona”. Kur flet për liri individuale Mjeda nuk përdor më unifikimin e natyrës, popullit, gjithë hapësirës shqiptare, por i drejtohet çdo individi në veçanti për t’iu përkushtuar luftës çlirimtare, për të lënë mënjanë interesat vetjakë për diçka më madhore si liria, pasi në kushtet e mjerimit të përgjithshëm askush nuk mund të sigurojë një të ardhme të ndryshme, më të mirë për veten. Në këtë moment Mjeda bën paralelizëm me luftën e popullit amerikan që arriti fitoren në saje të bashkimit e organizimit. Në mënyrë të ngjashme ai fton çdo shqiptar të lërë parmendat e të rrokë pushkët... 10. Bëni analizën morfologjike të fjalëve të nënvizuara në tekstin e mësipërm. 11. Shkruani katër hapa që duhet të mbahen parasysh për të shkruar një artikull gazete: 1.____________________________________________________ 2.____________________________________________________ 3.____________________________________________________ 4.____________________________________________________ 12. Shkruani të përbashkëtat dhe dallimet e esesë historike dhe shkrimit historik. Nota 5 6 7 8 9 10 Pikët200
  • Teksti tregimtar dhe lloje të tjera Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë veçoritë e tekstit tregimtar: a. të vërtetojë rëndësinë e të lexuarit aktiv; 1. Skeda e b. të evidentojë veçoritë e tekstit tregimtar;analizës dhe c. të bëjë skemën përmbledhëse të elementeve përbërëse të analizës së tekstit tregimtar. e komentit Materialet dhe mjetet mësimore: libri, citat nga Floberi i shkruar në tabak letre, letrar poezia “Pelegrini i vonuar”, ndonjë poezi a material tjetër i fotokopjuar. Konceptet kryesore: tekst tregimtar, i lexuar aktiv, i lexuar pasiv.Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Një pyetje, shumë përgjigje Nxitja e diskutimit Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Studim teksti/Punë në grupe Të nxënit në bashkëpunim Punë në grupe Përforcimi Nxjerrja e përfundimeve Ndërtim i shprehive studimore Punë individuale Parashikimi. Një pyetje, shumë përgjigje Mësuesi/ja e fillon mësimin duke shtruar para nxënësve pyetjen: - Ku qëndron dallimi mes të lexuarit aktiv dhe atij pasiv të një teksti? Mendimi referues: “Mos lexoni si fëmijët, për t’u argëtuar, as si lexojnë ambiciozët për të fituar dije. Jo, lexoni për të jetuar”. Floberi drejtuar Luizë Kolesë. Citati është shkruar paraprakisht në një tabak letre dhe është vendosur në një vend të dukshëm të klasës. Nxiten nxënësit ta komentojnë citatin dhe pastaj ta ballafaqojnë me përfundimet që do të arrihen në fazën e dytë të mësimit. Ndërtimi i njohurive. Studim teksti/Punë në grupe. Ndahen nxënësit në 3 grupe. Grupi I - përcakton të lexuarit aktiv si rruga që e afron lexuesin më pranë mesazhit të veprës letrare dhe përmbush estetikisht lexuesin (shembuj nga libra të lexuar gjatë pushimeve verore). Grupi II - përcakton orientimin drejt analizës dhe komentit letrar, që e ndihmon lexuesin të rrokë arkitektonikën artistike të veprës (shembuj nga letërsia shqiptare ose botërore e studiuar në klasën X). Grupi III - ndërton skedën e analizës dhe të komentit letrar të poezisë “Pelegrini i vonuar” të D. Agollit (teksti poetik u jepet nxënësve i fotokopjuar). Ndërsa grupet punojnë, në dërrasën e zezë mësuesi/ja paraqet skemën e elementeve që përbëjnë skedën e analizës dhe të komentit letrar. Elementet e Pjesa hyrëse strukturës tema ngjarja mesazhi Pjesa mbyllëse Teksti tregimtar Pjesa analitike personazhet përgjigjet e lexuesit vendi interpretimi - vlerësimi Zgjedhjet stilistike koha 201
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Përforcimi. Nxjerrja e përfundimeve U jepet nxënësve një fragment dhe u kërkohet të bëjnë skedën. Mësuesi/ja ngre çështjen për diskutim: -Ç’mendoni kur lexoni këto fjalë të V. Hygoit: “Asnjërit prej nesh nuk i takon të ketë një jetë tërësisht të vetën. Jeta ime është juaja, jeta juaj është imja. Ju jetoni atë çfarë unë jetoj, fati i njeriut është një. Merreni këtë pasqyrë dhe vështroni vetveten: kur ju flas për veten, unë kam folur për ju”. Detyrë shtëpie. 1. Rrugëtimi i Unit të shkrimtarit (me anë të veprës) dhe i Unit të lexuesit drejt njëri-tjetrit. (Ese meditative me karakter argumentues rreth një vepre konkrete ose si një përgjithësim rreth krijimit letrar.) 2. Përgatitni në shtëpi skedën e analizës së një vepre letrare që keni pasur mundësi ta lexoni gjatë pushimeve verore. Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të identifikojë veçoritë e romanit natyralist; 2.1. Veçoritë a. të dallojë veçori të stilit të Floberit për t’i vendosur në kontekstin e romanit; b. të gjykojë mbi dukurinë e bovarizmit në letërsi dhe në jetë; e romanit c. të komentojë fragmentin e romanit duke u ndalur te: natyralist te - kuptimi i gjendjes shoqërore e martesore të personazhit, - meditimi i personazhit kryesor, romani “Zonja - struktura dhe llojet e paragrafëve, - kundërvënia midis personazheve, Bovari” - gjykimi personal mbi personazhin; ç. të vëzhgojë pikturat, për t’i ballafaquar mbresat që ka përftuar nga romani. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti Gjuha shqipe dhe letërsia 11, citate të shkruara, artikuj letrarë të Floberit. Konceptet kryesore: metodë natyraliste, natyralizëm, objektivizëm, impersonalizëm, nivele leximi, analogji, ironi floberiane. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Një pyetje, shumë përgjigje Nxitja e diskutimit Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Studim teksti Të nxënit në bashkëpunim Punë në grupe Përforcimi Nxjerrja e përfundimeve Ndërtim i shprehive studimore Punë individuale Parashikimi. Një pyetje, shumë përgjigje Mësuesi/ja e nis mësimin me pyetjen: - Ç’ka dashur të kumtojë Floberi me anë të këtyre fjalëve: “Artisti duhet të krijojë veprën e vet ashtu si Perëndia universin: Të jetë i padukshëm e i plotfuqishëm, të ndihet gjithkund e askund të mos duket.”? Pasi hidhet pyetja për diskutim, mësuesi/ja shpalos shtyllat kryesore të stilit floberian: - objektivizmi, impersonalizmi, natyralizmi. Shpjegim termash Termat, të shkruar në tabakë letre, vendosen përballë nxënësve.202
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” a. Objektivizmi është trajtimi i shpirtit njerëzor me paanshmërinë e shkencave fizike. E vërteta – thelbi i veprës letrare. - Impersonalizmi është kthimi në objektivitet me anë të papërcaktueshmërisë vetjake. - Natyralizmi është ngjashmëria e veprës së artit me realitetin. b. Estetika floberiane. E bukura – E vërteta. Përmes së bukurës e vërteta del më në pah, ashtu si nëpërmjet së vërtetës e bukura shfaqet më e plotë. Morali më i vyer i një vepre letrare shfaqet në të bukurën dhe në të vërtetën. c. Bovarizmi, rast i veçuar apo dukuri e përjetshme njerëzore? - Bovarizmi është prirja për të ëndërruar e për t’u zhgënjyer pafundësisht ose ndryshe, humnera mes ëndrrës dhe realitetit. Ema nga personazh shndërrohet në një Un-njerëzor të të gjitha kohërave. - Jeta dhe letërsia në përballjen me Ema Bovarinë janë. Universaliteti i saj spikat në ballafaqimin që poetikja brenda njerëzores ndeshet pareshtur me zbrazëtinë dhe mungesën e pakapërcyeshme të prozaikes. Simotrat e Ema Bovarisë janë: Ana Karenina e Tolstoit dhe Zhana e Mopasanit (“Një jetë”).Ndërtimi i njohurive. Studim teksti (koment), skeda e tekstit tregimtar (Lexohet fragmenti “Ëndërrimet e Emës” nga nxënës të ndryshëm – lexim stafetë). - Bëhet skeda e analizës dhe e komentit letrar sipas modelit të temës të kaluar. Ndërtohet analiza në këtë shkallare: - Gjendja shoqërore dhe martesore e personazhit. - Rrugëtimi psikologjik i Emës. Nga prirjet e romantikëve që e kundrojnë jetën si përrallë, drejt shpërfaqjes së dyluftimit mes aristokratizmit virtual të Emës dhe realitetit si gruaja e një mjeku fshati. - Fragmenti është i ndërtuar me nëntë paragrafë, të cilët përcjellin ide që e bëjnë artistikisht më të plotë tablonë. Rrëfimi karakterizohet nga një kontrast që një herë trazon mendimin e lexuesit, duke ia zgjuar meditimin, dhe një herë tjetër zbulon ironinë e fshehur të Floberit. Detajet e zgjedhura përfshijnë në kurbën e tyre bukurinë e natyrës, fuqinë e ëndrrës, pritjet e mëdha, mediokritetin, zbrazëtinë, mungesën e poezisë, rrafshësinë e monotonisë etj. Horizontaliteti floberian përgatit vertikalitetin që do të vijë. - Përballja e ëndrrës që Ema ka për jetën, nën ndikimin e romaneve romantike me vrazhdësinë e realitetit ku jeton pas martesës, shkakton kundërvënie shpirtërore, emocionale, psikologjike mes dy personazheve. Ka diçka donkishoteske në figurën e Emës, që buron nga mënyra e arsyetimit kontradiktor se ku shfaqen kufijtë mes letërsisë romantike dhe realitetit jetësor. - Ç’mendim ka për Emën cilido që e lexon fragmentin? E gjykon për ta dënuar apo kërkon ta kuptojë atë? Guxon të jesh i sinqertë me vetveten sa të thuash: “Ema jam unë...”? Përforcimi. Nxjerrja e përfundimeve Në përfundim nxënësit vëzhgojnë pikturat dhe japin mbresat e tyre për fragmentin. Detajet që sjellin ata dhe si e pasurojnë më tej përfytyrimin për Emën. Detyrë shtëpie. Shkruani një ese argumentuese me temë: Ema, një histori e largët apo një histori që vazhdon? 203
  • Udhëzues për tekstin “Gjuha shqipe dhe Letërsia 11” Objektivat: Në fund të orës së mësimit nxënësi të jetë i aftë: Tema • të komentojë fragmente të veprës që: 3.2. Komente a. të zbulojë veçori të gjuhës dhe stilit të shkrimtarit, si: - mjeshtëria në sjelljen e detajeve, nga - stilizimi i sjelljes së personazheve nëpërmjet fjalëve kyç, fragmentet - përdorimi i ironisë; b. të zbulojë veçori të metodës natyraliste në fragment; e veprës c. të analizojë dukurinë e bovarizmit nëpërmjet fragmentit; “Zonja ç. të përshkruajë portretin e prindërve në ballafaqim me personazhet Bovari” e romanit. Materialet dhe mjetet mësimore: teksti “Gjuha shqipe dhe letërsia 11”, citate të shkruara, trashëgimia e artikujve letrarë të Floberit. Konceptet kryesore: metodë natyraliste, nivele leximi, analogji, ironi floberiane. Struktura mësimore: PNP Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Një pyetje, shumë përgjigje Nxitja e diskutimit Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Studim teksti Të nxënit në bashkëpunim Punë në grupe Përforcimi Nxjerrja e përfundimeve Ndërtimi i shprehive studimore Punë individuale Parashikimi. Një pyetje, shumë përgjigje Duke e lexuar në mënyrë aktive tekstin (për çdo paragraf një nxënës), jemi në gjendje që, me anë të veçorive të gjuhës dhe të stilit, sipas shkallares: detajet, fjalët