Disertacioni a bode
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Disertacioni a bode

am

  • 2,275 Views

 

Statistiken

Views

Gesamtviews
2,275
Views auf SlideShare
2,275
Views einbetten
0

Actions

Gefällt mir
0
Downloads
27
Kommentare
0

0 Einbettungen 0

No embeds

Zugänglichkeit

Kategorien

Details hochladen

Uploaded via as Adobe PDF

Benutzerrechte

© Alle Rechte vorbehalten

Report content

Als unangemessen gemeldet Als unangemessen melden
Als unangemessen melden

Wählen Sie Ihren Grund, warum Sie diese Präsentation als unangemessen melden.

Löschen
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Sind Sie sicher, dass Sie...
    Ihre Nachricht erscheint hier
    Processing...
Kommentar posten
Kommentar bearbeiten

Disertacioni a bode Document Transcript

  • 1. UNIVERSITETI POLITEKNIK I TIRANËS FAKULTETI I GJEOLOGJISË DHE I MINIERAVE DEPARTAMENTI I INXHINIERISË SË BURIMEVE MINERARE Rruga Elbasanit, Tiranë-Albania Tel/fax: ++ 355 4 375 246/5 E-mail: fgeomin2002@yahoo.com DISERTACION Tema: Impakti ambiental i faktorëveantropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës (për marrjen e gradës shkencore “Doktor”) Disertante: Aida BODE Udhëheqës shkencor: Prof. Asoc. Dr. Piro ZOGA Tiranë, 2012
  • 2. UNIVERSITETI POLITEKNIK I TIRANËS FAKULTETI I GJEOLOGJISË DHE I MINIERAVE DEPARTAMENTI I INXHINIERISË SË BURIMEVE MINERARE Rruga Elbasanit, Tiranë-Albania Tel/fax: ++ 355 4 375 246/5 E-mail: fgeomin2002@yahoo.comDisertacion i përgatitur nga: MSc. Ing. Aida BODEPër marrjen e gradës shkencore: DOKTOR Tema: Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësMbrojtur më datë 16 mars 2012 para Jurisë: 1. Prof. Dr. Artan Tashko Kryetar(Oponent) 2. Prof. Dr. Skënder Osmani Anëtar 3. Prof. Dr. Sokol Mati Anëtar 4. Prof.Dr. Vladimir Peza Anëtar (Oponent) 5. Prof.Dr. Vasil Jorgji Anëtar Tiranë, 2012
  • 3. Treguesi i përmbajtesTreguesi i përmbajtes vParathënie xAbstrakt xiPërmbledhje xiiiLista e figurave xxLista e tabelave xxviIndeksi i shkurtimoreve xviiPJESA I - TË PËRGJITSHME 11. Shtrimi i problemit 1 Aktiviteti antropogjen dhe impakti i tij në cilësinë e ujrave 1.1 2 sipërfaqësorë 1.1.1 Impakti i aktivitetit antropogjen në lumenj 2 1.1.2 Ndotja dhe burimet e ndotjes së ujrave 3 1.1.2.1 Burimet antropogjene të ndotjeve 4 1.1.2.2 Burimet natyrore të ndotjes së ujit 8 1.1.3 Efektet e ndotjes së ujrave 8 Eutrofikimi dhe roli i ushqyesve në ekosistem, 1.1.3.1 8 eutrofikimi kulturor 1.1.3.2 Shpëlarja acide 12 1.1.4 Pasojat e ndotjes së ujrave 12 1.2 Transporti i substancave ndotëse në ujra dhe proçeset e tij 13 1.3 Menaxhimi i cilësisë së ujrave 15 1.3.1 Monitorimi i ujrave sipërfaqësore 17 1.3.1.1 Monitorimi 17 1.3.1.2 Monitorimi i cilësisë së ujrave në Shqipëri 17 1.3.2 Modelimi i ujrave sipërfaqësore 18 1.3.2.1 Përdorimi i modeleve të cilësisë së ujit 20 1.3.2.2 Modelet e cilësisë së ujit 21 Përvoja botërore e modelimit të cilësisë së ujit 1.3.2.3 21 të lumenjve Përvoja shqiptare e modelimit të cilësisë së ujit 1.3.2.4 23 të lumenjve Kufizimet e modelimit të cilësisë së ujit të 1.3.2.5 23 lumit 2 Qëllimi dhe objektivat 24 2.1 Qëllimi 24 2.2 Objektivat 24 3 Të dhëna për pellgun e Tiranës 25 3.1 Zona e shtrirjes gjeografike 25 3.1.1 Të dhënat gjeografike të qytetit të Tiranës 25 3.1.2 Klima 25 3.1.3 Organizmat e gjalla në ujra 27 3.1.4 Demografia 27 3.1.5 Përdorimi i ujit 27 v
  • 4. 3.2 Hidrologjia 28 3.3 Gjeologjia dhe Hidrogjeologjia 28 3.3.1 Gjeologjia 28 3.3.2 Ujrat nëntokësore 29 3.4 Cilësia e ujit: Dimensionet kohore 32 3.4.1 Kritere të vlerësimit kimik 32 3.4.2 Ndotja e ujrave sipërfaqësore 32 3.4.2.1 Ndotja e ujrave në vendin tonë 32 Ndotja e ujrave sipërfaqësore të qytetit të 3.4.2.2 33 Tiranës 3.5 Qasja aktuale për ndotjen e ujrave të lumenjve 35 3.5.1 Mbështetja politike dhe publike 35 3.5.2 Kufizimi i përpjekjeve aktuale: Zhvillimet e mundshme 364 Metodat dhe Materialet 37 4.1 Provat ujore, vendmarrjet dhe monitorimi 37 4.1.1 Provat ujore 37 4.1.2 Vendmarrjet e provave dhe stacionet të monitorimit 38 4.1.2.1 Lumi i Tiranës 39 4.1.2.2 Lumi i Lanës 40 4.1.2.3 Lumi i Ishmit 40 4.1.3 Monitorimi i ujrave sipërfaqësore dhe plani i monitorimit 43 4.1.3.1 Parametrat mjedisore 43 4.1.3.2 Mjetet dhe teknikat e marrjes së provave. 43 4.1.3.3 Frekuenca e monitorimit 44 4.1.3.4 Metodat e analitike të përcaktimit 45 4.2 Vlerësimi i cilësisë së ujërave 46 4.2.1 Klasifikimi sipas normave të Bashkimit Europian 47 4.2.2 Klasifikimi sipas sistemit norvegjez (NIVA) 47 4.2.3 Ndikimi i shkarkimeve urbane (UNECE) 47 4.2.4 Klasifikimi i ndikimit bakteriologjik (MMPAU) 47 Klasifikimi sipas lidhjes midis treguesit ushqyes, Rott et 4.2.5 47 al., 1999 4.3 Sfondi gjeokimik dhe risku mjedisor 48 4.3.1 Sfondi gjeokimik 48 4.3.2 Normalizimi i të dhënave 49 4.4 Përpunimi i të dhënave analitike 49 Shpërndarja statistikore e parametrave, korrelimi dhe 4.4.1 49 balancimi i joneve ndotës Histograma e shpërndarjeve të vlerave, 4.4.1.1 49 korrelacioni midis parametrave 4.4.1.2 Balancimi i joneve ndotës 50 4.4.2 Shpërndarja hapësinore e vlerave, ndërtimi i hartave 2D 50 4.4.2.1 Zbatimi i përzgjedhur me SGS 50 4.4.2.1.1 Të dhënat dhe transformimi 51 4.4.2.1.2 Trajektorja e simulimit 52 4.4.2.2 Kriking 52 4.4.2.3 Kontrollet përfundimtare 54 4.5 Modelim simulimi i transportit të ndotësve 56 4.5.1 Hartimi një modeli 56 vi
  • 5. 4.5.2 Bilanci i masës 57 4.5.2.1 Principet e bilancit të masës 57 4.5.2.1.1 Transporti sipas konveksionit 58 4.5.2.1.2 Transporti sipas difuzionit 59 Transporti i masës sipas difuzionit 4.5.2.1.3 59 dhe konveksionit 4.5.3 Ekuacioni i difuzion-konveksionit 61 4.5.4 Modelimi i transportit të ndotësve 64 Shpërndarja e ndotësit në lum, zbatim i 4.5.4.1 65 Crank-Nicolson planPJESA II - REZULTATE DHE DISKUTIME 5 Vendmarrjet e provave dhe stacionet e monitorimit 69 6 Interpretimi i rezultateve të analizave 69 6.1 Parametrat fiziko-kimikë 70 6.1.1 Temperatura 70 6.1.2 pH 71 6.1.3 Kripshmëria 71 6.1.4 Lënda pezull 72 6.1.5 Përcjellshmëria 72 6.1.6 O2 i tretur 73 6.1.7 NKO 74 6.1.8 NBO5 75 6.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 82 6.2.1 NH4+ 82 6.2.2 NO2- 83 6.2.3 NO3- 84 6.2.4 P_PO43- 85 6.2.5 P total 85 6.3 Parametrat bakteriologjikë 92 6.3.1 Për lumin e Tiranës 92 6.3.2 Për lumin e Lanës 92 6.3.3 Për lumin e Ishmit 93 6.4 Monitorimi 93 6.4.1 Parametrat fiziko-kimike 94 6.4.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 96 7 Shpërndarja statistikore e vlerave të matura 99 Analiza e përgjithshme statistikore e vlerave të matura për 7.1 99 pellgun e Ishmit 7.2 Analiza statistikore e vlerave të matura për çdo lum 100 7.3 Krahasimi i vlerave mesatare të rezultateve midis lumenjve 101 7.3.1 Parametrat fiziko kimike 101 7.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 105 7.3.3 Parametrat bakteriologjike 107 7.4 Analiza statistikore e vlerave të matura sipas klimës 108 7.5 Balancimi i joneve ndotës 110 7.5.1 Për lumin e Lanës 110 7.5.2 Për lumin e Tiranës 110 7.5.3 Për lumin e Ishmit 100 vii
  • 6. 7.5.4 Për pellgun e Ishmit 1108 Korrelimi linear midis vlerave të matura 113 8.1 Korrelimi midis temperaturës dhe parametrave 115 8.1.1 Parametrat fiziko-kimike 115 8.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 118 8.2 Korrelimi midis parametrave dhe pH 121 8.2.1 Parametrat fiziko - kimike 121 8.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 1249 Shpërndarja hapësinore e vlerave të matura, ndërtimi i hartave 2D 127 9.1 Shpërndarja hapësinore e vlerave mesatare, Hartat 2D 127 9.1.1 Parametrat fiziko-kimike 127 9.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 134 9.1.3 Parametrat bakteriologjike 138 9.2 Shpërndarja hapësinore e vlerave sipas ekspeditave, Hartat 2D 139 9.2.1 Ekspedita E1 139 9.2.1.1 Parametrat fiziko-kimike 139 9.2.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 144 9.2.1.3 Parametrat bakteriologjike 147 9.2.2 Ekspedita E2 148 9.2.2.1 Parametrat fiziko-kimike 148 9.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 152 9.2.2.3 Parametrat bakteriologjike 154 9.2.3 Ekspedita E3 155 9.2.3.1 Parametrat fiziko-kimike 155 9.2.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 158 9.2.3.3 Parametrat bakteriologjike 161 9.2.4 Ekspedita E4 162 9.2.4.1 Parametrat fiziko-kimike 162 9.2.4.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 164 9.2.4.3 Parametrat bakteriologjike 16610 Vlerësimi i ndikimit antropogjen dhe risku mjedisor 167 10.1 Sfondi gjeokimik 167 10.2 Vlerësimi i ndikimit antropogjen 167 10. 2.1 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të vlerave me SG 168 10.2.1.1 Parametrat fiziko-kimike 168 10.2.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 168 10. 2.2 Normalizimi i vlerave të parametrave të çdo prove me SG 169 10.2.2.1 Parametrat fiziko kimike 169 10.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 172 10.3 Vlerësimi i riskut mjedisor 175 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me 10.3.1 175 normat e lejuara Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave 10.3.1.1 mesatare me normën e lejuar sipas BE për 175 ujrat salmonide (rekomanduar). 10.3.1.1.1 Parametrat fiziko kimike 175 10.3.1.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 176 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave 10.3.1.2 177 mesatare me normën e lejuar sipas NIVA viii
  • 7. 10.3.1.2.1 Parametrat fiziko kimike 177 10.3.1.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 177 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave 10.3.1.3 178 mesatare me normën e lejuar sipas UNECE 10.3.1.3.1 Parametrat fiziko- kimike 178 10.3.1.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 179 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo 10.3.2 180 provë me normat e lejuara Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave 10.3.2.1 në çdo provë me normën e lejuar sipas BE 180 për ujrat salmonide (rekomanduar). 10.3.2.1.1 Parametrat fiziko-kimike 180 10.3.2.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 181 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave 10.3.2.2 në çdo provë me normën e lejuar sipas 184 NIVA. 10.3.2.2.1 Parametrat fiziko-kimike 184 10.3.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 185 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave 10.3.2.3 në çdo provë me normën e lejuar sipas 187 UNECE 10.3.2.3.1 Parametrat fiziko-kimike 187 10.3.2.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 18711 Zbatimi i modelit të transportit të ndotësve 190PJESA III - PËRFUNDIME DHE REKOMANDIME12 Përfundime 194 12.1 Parametrat mjedisorë më kritikë 194 12.2 Klasifikimi i cilësisë së ujrave 196 12.3 Harta e gjendjes së cilësisë të ujrave 197 12.4 Vlerësimi i impaktit antropogjen 198 12.5 Vlerësimi i riskut mjedisor 200 12.6 Korrelimi i parametrave 202 12.7 Modelim-simulimi 202 12.8 Shkaqet e uljes së cilësisë së ujrave 20313 Rekomandime 205LITERATURAANEKS AANEKS B ix
  • 8. PARATHËNIENëpërmjet këtij studimi kemi dashur të paraqesim një kontribut nëfushën e ambientale të përcaktimit të ndikimeve antropogjene në pellgunujëmbajtës të Tiranës të cilat ashmë janë evidente. Në dallim ngapunimet e mëparshme të kryera në vendin tonë, vështrimi ynë upërqëndrua në një mënyrë të re të trajtimit të problemit; në atë të kalimitnga mjedisi real (monitorimi), në mjedisin virtual (përpunimi i bazës së tëdhënave dhe modelimi) dhe në parashikimin e ndotjes nëpërmjetsimulimit.Ky studim nuk do të realizohej pa mbështetjen dhe shkëmbimin epërvojes me një numër specialistësh dhe ekspertësh të fushave tëndryshme, si nga FGJM, ashtu edhe nga institucionet e tjera. Falenderojshumë shoqërinë dhe miqësinë e shumë profesorëve, kolegëve dhe miqvetë mi, të cilët nuk janë përmendur këtu.Falenderimet e mia të veçanta janë:për udhëheqësin tim Prof.Asc.Dr Piro Zoga, për mbikqyrjen e vazhdueshme, për ndihmën e tij, për durimin, bujarinë dhe mbështetjen që kam pasur gjithmonë gjatë formimit tim profesional që në hapat e para.për profesorët Artan Tashko dhe Skënder Osmani për gatishmërinë e tyre dhe këshillat shumë të vlefshme gjatë përiudhës së përgatitjes së disertacionit.për Ing. Zamira Rada, për mbështetjen e plotë të saj në këtë punë, për palodhshmërinë në shpjegimin e paqartësive, për bisedat e nevojshme lidhur me ndonjë dyshim, por edhe për bisedat miqësore.për Ing. Eva Peza, shoqen time të studimeve, për njohjen, prezantimin, ndihmën, për shfrytëzimin e software-ve, për bërjen të mundur punën me to.për Ing. Ramiz Balla, për ndihmën e tij në përpunimin dhe në paraqitjen grafike me GIS.për Departamentin e Inxhinerisë së Burimeve Minerale, kanë qenë dhe janë, për mua mbështetje e madhe gjatë punës time, për vërejtjet dhe sugjerimet, për bisedat dhe konsultimet, për shkëmbimin e përvojës dhe të njohurive.për miqtë dhe kolegët e mi, të gjithë ata që më quajnë mikeshë dhe shoqe të tyre, për durimin, për shtyrjen, për dhënien e një “dore”, në shumë gjëra, qoftë edhe në detajet më të vogla. E di që sa herë të kem nevojë ata do të më gjenden gjithmonë.Falenderoj në mënyrë të veçantë prindërit dhe të afërmit e mi. x
  • 9. ABSTRAKTCilësia e ujit në pellgun e Ishmit, Tiranë, ka qenë dhe aktualisht ështënën ndikimin e një numri faktorësh. Megjithatë, theksojmë se ndikimi mëkryesor vjen nga aktivitetet antropogjene, kryesisht nga rrjedhjet urbane,ndotësit që vijnë nga shkarkimet e ujrave të zeza. Të një rëndësie janë,gjithashtu edhe infiltrimet nga bujqësia, shkarkimet nga industritë,kryesisht industria e lehtë, të cilat kryejnë aktivitetin e tyre në këtë pellg.Kompleksiteti i problemit të cilësisë së ujrave bën të nevojshme marrjennë konsiderate të qasjeve integrale bashkëkohore. Dhe ky përfarimintegral më së shumti është bazuar mbi kërkesat e Direktivës Kuadër tëUjit (DKU) të Bashkimit Europian (Direktiva e Këshillit, 2000/60/EC).Menaxhimi integral i cilësisë së ujit përfshin përdorimin e SistemitGjeografik të Informacionit (GIS), theksojmë se së fundmi mjetet qëpërdoren më shumë janë modelet komplekse të cilësisë së ujit, të cilatjanë përdorur për simulimin e cilësisë së ujit, dhe analizimin e proçesevetë ndryshme në trupat ujore. Ky studim ka për qëllim të paraqesëprospektet e përdorimit të përafrimeve integrale dhe të modeleve tëcilësisë së ujit në mënyrë që të kontribuojnë për një vlerësim më të mirëdhe për një parashikim të proçeseve të ndryshme fiziko – kimike nëtrupin ujor (shpërndarjen e ndotësve). Në punim është paraqiturpërdorimi i mjeteve të menaxhimit të pellgjeve ujore si Monitorimi ashtuedhe Modelim-Simulimi, për të shprehur kështu të plotë të gjithë kuadrine kalimit nga mjedisi real në atë virtual dhe së fundmi në prashikim endotjeve nëpërmjet simulimit; si mënyrë e plotë për vlerësimin e ndikimitnë mjedis të burimeve të ndotjes.Është kryer monitorimi i pellgut të Ishmit, për 15 parametrat mjedisore,për një periudhë një vjeçare. Si stacione monitorimi u përcaktuan 9 tëtilla, 3 prej tyre në pjesën e sipërme të rrjedhës së lumenjve, (Lanabregas,Brar, Ishmi), 3 stacione në rrjedhën e mesme të tyre, (KolektoriKombinati Ushqimor, Kolektori Siri Kodra, Ura e Gjolës), dhe 3 stacionete fundit janë vendosur në rrjedhën e poshtme të lumenjve, (kthesaYrshek, Kthesa Kamëz, grykëderdhja në detin Adriatik). Këto stacione përlumenjtë e Lanës dhe Tiranës, janë edhe stacione që përfaqësojnë ujratqë përshkojnë qytetin.Vlerësimi i impaktit antropogjen në këtë pellg u bë duke kryermonitorimin dhe analizat kimike të parametrave mjedisorë, përcaktimin endotësve kryesorë dhe origjinën e tyre. xi
  • 10. Vlerësimi i riksut mjedisor është bërë duke krahasuar rezultatet earritura me standartet kombëtare dhe ndërkombëtare. Jemi mbështeturnë Klasifikimin e Cilësisë së ujrave sipas NIVA, UNECE, MMPAU, BE(Bratli 2000) Rott1999 për klasën e ushqyesve.Rezultuan vlera të larta të ushqyesve, të lëndës pezull, të ndotësvebakteriologjikë, si dhe vlera të ulëta të oksigjenit të tretur për stacionet qëpërshkonin zonat urbane.U vlerësua që parametrat mjedisorë paraqesin një korrelim të fortë pozitivnë lidhje me temperaturën dhe pH.Për herë të parë janë paraqitur hartat e shpërndarjes hapësinore tëparametrave mjedisore, për të gjithë pellgun e Ishmit në koordinata reale.Për të ndërtuar këto harta është përdorur programi PETREL. U vlerësuaqë ndërtimi i hartave të shpërndarjes së parametrave mjedisorë nëpërgjithësi dhe ndotësve në veçanti, janë një mënyrë më efikase përvlerësimin e impaktit mjedisor të pellgjeve ujëmbajtëse, gjithashtu janëedhe një ndihmë për vendimmarrësit lokalë.Është zbatuar ekuacioni i difuzion-konveksionit (ekuacioni i transportittë ndotësve) sipas Crank-Nicolson si dhe janë paraqitur disa simulime tëmodelit matematik të ekuacionit në MATLAB dhe C++. U vlerësua se ngamodelimi matematikor i ekuacionit të difuzion-konveksionit, me rritjen edistancës nga burimi ndotës pikësor, përqëndrimi i ndotësit zvogëlohet.Modelim-simulimi na lejon parashikim e impaktit mjedisor të një ndotësitë ri që shkarkohet në mjedisin ujor.Së fundmi studimi ofron disa propozime për perspektivën e menaxhimittë cilësisë së ujrave të lumenjve si edhe për mundësinë e zbatimit të tyrenë kuadrin rregullues për pellgun ujëmbledhës të Tiranës. xii
  • 11. PËRMBLEDHJERritja e të ardhurave të një popullsie në rritje, sigurohet nga një zhvillim imadh ekonomik, duke u pasuar me një kërkesë në rritje për produkte.Është më se e qartë se kjo ndodh rreth qendrave urbane dhe në mënyrëmë të theksuar në pellgun qendror të Shqipërisë. Mos administrimi imbetjeve të bagëtive, i përdorimit të pesticideve dhe insekticideve nëbujqësi, i shkarkimeve industriale, i shkarkimeve të ujrave të zeza tëzonave të banuara, si dhe mungesa e masave të një trajtimi të duhur dheripërdorimit të mbetjeve, mungesa e menaxhimit të cilësisë së ujrave,kanë çuar në një degjenerim të përhapur të sipërfaqes së tokës dhe tëujërave sipërfaqësorë.Proçeset e urbanizimit dhe industrializimit janë shumë të shpejtë përadministrimin dhe menaxhimin e nevojshëm të ujërave që shkarkohendhe trajtimit të infrastrukturës për ruajtjen e pellgjeve ujore. Kjo sjell nëujërat sipërfaqësorë sasi të mëdha të ujërave të pa trajtuar që janëshkarkuar nga banesat dhe industria.Burimi kryesor i ndotjes së ujërave sipërfaqësore në vendin tonë janëshkarkimet urbane, të cilat përmbajnë lëndë organike, komponime tëtretshme të fosforit dhe azotit, që favorizojnë proçesin e eutrofikimit,bakterie dhe viruse patogjene, metale te rënda si dhe lëndë që prishinpamjen e ujërave dhe u japin atyre erë të keqe.Tirana është qyteti me prurjet më të mëdha demografike. Lëvizja e lirëdhe e pakontrolluar e popullsisë ka shkaktuar mbipopullimin e qytetitdhe të zonave periferike, rritjen e numrit të aktiviteteve prodhuese nëfushën e industrisë dhe bujqësisë. Të gjitha këto proçese kanë ndikuarnë mënyrë të konsiderueshme në rritjen e faktorëve ndotës në mjedis enë veçanti në rritjen e nivelit të ndotjes në ujrat sipërfaqësore në nivele tëkonsiderueshme, si pasojë e rritjes së shkarkimeve të ujrave tëpatrajtuara urbane.Duke qenë se qytetin e përshkojnë dy lumenj, Tirana dhe Lana, dukeqenë se akoma kjo zonë nuk ka asnjë impiant të trajtimit të ujrave tëzeza, të gjitha shkarkimet urbane, të gjitha shkarkimet e ujrave të zezajanë direkt në këta lumenj.Problemi bëhet me i rëndë, këta 20 vitet e fundit, me rritjen e numrit tëpopullsisë, më rritjen e aktiviteteve të bizneseve të ndryshme, dhe mbi tëgjitha me neglizhimin e ndërtimit të impiantit të trajtimit të ujrave xiii
  • 12. urbane. Këta lumenj janë kthyer tashmë në dy kolektorë të mëdhenjnatyrorë, të transportit të ujrave të zeza. Shkarkimi i këtyre lumenjve nëIshëm, bën edhe që këto ndotje të derdhen direkt në det.Studimi është i ndërtuar nga 2 pjesë kryesore, secila pjesë është epërfaqësuar me kapitujt dhe nënkapitujt e saj, materiali është ishoqëruar me figurat, hartat, fotografitë, tabelat dhe grafikët enevojshme.Pjesa e parë, ku jepen të dhëna të përgjitshme shtron në fillim probleminlidhur me ndojen, burimet e ndotjes, shkaqet, efektet dhe pasojat.Ndikimi antropogjen në lumenj është një proçes i gjërë që çon në pasojatë ndryshme negative. Mënyrat që shprehin një impakt të tillë janë: 1)rishpërndarja e rrjedhjes së lumit në kohë; 2) rishpërndarja e rrjedhjes sëlumit në hapësirë; 3) tërheqje e rrjedhjes së lumit; 4) disturbancat fiziketë shtratit të lumit 5) ndotja; 6) turbullimi i ujit; 7) ndotja termale.Nga të gjithë këto ndikime është studiuar dhe paraqitur ndotja e ujrave tëlumenjve. Ndotja e ujit është e jashtëzakonshme dhe është një sfidë nërritje e sipër. Sipas origjinës së tyre mund të veçohen tre grupe kryesoretë ndotësve të ujit: 1) shkarkimet urbane; 2) ndotjet industriale; 3)ndotjet e bujqësisë. Kërkimet e mëtejshme të impaktit antropogjen nëlumenjtë janë të domosdoshëme në mënyrë që të minimizojnë pasojatnegative të një impakti të tillë në të ardhmen.Në këtë pjesë janë shpjeguar hollësisht burimet e ndotjes së ujravesipërfaqësore të klasifikuara në ndotje antropogjene dhe në ndotje tëburimeve natyrore. Një shpjegim më i detajuar jepet për ndotësitantropogjene, klasifikimin dhe burimet e tyre. Burimet antropogjene tëndotjes së ujrave klasifikohen në 6 kategori. Secila prej tyre kanënkategoritë dhe karakteristikat e veta.Sigurisht që çdo ndotje e mjedisit shoqërohet me efektet e saj. Për ujrat eëmbla sipërfaqësore efektet më të rëndësishme dhe kryesore janëeutrofikimi i ujrave dhe shpëlarja acide. Eutrofikimi kulturor ështëfenomen që ka si origjinë ndotjen e ujrave kryesisht nga shkarkimet eujrave të zeza urbane apo si rrjedhim i aktivitetit bujqësor (ngadrenazhimi i tokave bujqësore).Fenomeni i shpëlarjes acide është njohur më tepër në industrinëminerare, është efekti që shkaktohet në ujra nga shkarkimet edrenazhimeve acide të minierave, gjatë punimeve të shfrytëzimit, si xiv
  • 13. pasojë e shkarkimeve direkt në mjedis, pa kryer më parë asnjë trajtimparaprak.Në këtë pjesë trajtohet transporti dhe fati i substancave kimike tëçliruara në një mjedis ujor, nëpërmjet proçeseve të transportit, ku ështëzbatuar ekuacioni i difuzion-konveksionit. Mjedisi rrallë mund tëpërafrohet si i mirëpërzierë, dhe substancat kimike në mjedis shpesh nukjanë afër ekuilibrit. Si rrjedhim, transporti dhe fati kimik në mjedis isubstancave kimike, kërkon njohuri të thelluara në fizikën dhetransportin e rrjedhjes së fluideve, në termodinamikën kimike, nëkinetiken kimike dhe biologjike që ndërvepron me të gjithë këto proçese.Menaxhimi i cilësisë së ujrave, është kthyer tashmë në një sfidë përshkencëtarët dhe inxhinierët e mjedisit. Në dallim nga studimet emëparshme kemi tentuar të përfshijmë një vlerësim të plotë tëmenaxhimit të cilësisë së ujrave në përputhje me standartetbashkëkohore Europiane. Si mjete të menaxhimit të cilësisë së ujravesipërfaqësore monitorimi dhe modelim-simulimi duhen parë të integruarme njëri - tjetrin në varësi të funksioneve që kryejnë. Monitorimi dhemodelim-simulimi i mjedisit ujor duhet të shërbejnë si një paraqitje e reqë ka për qëllim të bëjë kalimin nga mjedisi real, me të dhënat aktuale tëpërftura nga monitorimi në mjedisin virtual me ndihmën e kompjuterit kukryhet hedhja e të dhënave të analizave, krijimi i bazës së të dhënave dhepërpunimi statistikor i tyre, në hapin e fundit atë të modelim simulimit tëtransportit të substancave ndotëse në mjedisin ujor pritës. Modelim-simulimi shërben për të bërë parashikimin e pasojave me të dhënat esimuluara të cilat më pas shërbejnë për përcaktimin e metodave tëtrajtimit të ujrave ndotëse.Në punimin ne ofrojmë këtë mënyrë të paraqitjes se vlerësimit të cilësisëtë çdo trupi ujor, të gjendjes aktuale të tij, të vlerësimit të ndikimit nëmjedis për çdo projekt të ri të propozuar për zbatim, të jetë pjesë edosjeve shoqëruese të projekteve të reja. Deri më sot të gjithë VNM-të nëRepublikën e Shqipërisë për sa i përket ndikimit të aktivitetit tëpropozuar në mjediset ujore janë të reduktuara vetëm me monitorimin edisa parametrave fiziko-kimike, i cili në të shumtën e rasteve nuk kryhetsipas proçedurave të caktuara ose nuk është i plotë.Qëllimi i parë i këtij studimi është përcaktimi i pranisë, origjinës dhemobilitetit të ndotësve të shkaktuar nga aktiviteti antropogjen nëmjedisin ujor, impakti dhe risku i tyre. xv
  • 14. Së fundmi në këtë pjesë shqyrtohet zona në studim, pellgu i Tiranës,veçanërisht, Lumi i Tiranës, Lanës, dhe i Ishmit. Tirana është qyteti meprurjet më të mëdha demografike. Lëvizja e lirë dhe e pakontrolluar epopullsisë ka shkaktuar mbipopullimin e qytetit dhe të zonave periferike,rritjen e numrit të aktiviteteve prodhuese në fushën e industrisë dhebujqësisë. Të gjitha këto proçese kanë ndikuar në mënyrë tëkonsiderueshme në rritjen e faktorëve ndotës në mjedis e në veçanti nërritjen e nivelit të ndotjes në ujrat sipërfaqësore në nivele tëkonsiderueshme, si pasojë e rritjes së shkarkimeve të ujrave urbane tëpatrajtuara.Pjesa metodologjia dhe materialet shpjegon më hollësisht rëndësinë emonitorimit, si mjet i menaxhimit të cilësisë së ujrave, dhe më pas jepetplani i monitorimit. U përcaktuan 9 stacione monitorimi, me frekuencë tëekspeditave vjetore, 4 ekspedita në vit, dhe numri i parametrave që uanalizuan është 15. Kampionet u ruajtën në frigoriferë në 4°C dhe utransportuan sipas proçedurës përkatëse. Prova e ujit është e tipit“Individual”. Një pjesë e parametrave u matën direkt në terren (kryesishtparametrat fizikë) ndërsa analizat kimike u kryen në Laboratorin eKimisë Analitike pranë AMP.Qëllimi i dytë i disertacionit është studimi i proçesit të transportit tëndotësve në ujrat sipërfaqësore dhe modelimi matematikor i transportittë tyre.Transporti i substancave në ujrat sipërfaqësore, si për shembull nëlumenjtë apo grykëderdhjet, si dhe në ujrat nëntokësore dhe nëatmosferë është një nga proçeset më të rëndësishëm që ndikon nëcilësinë e këtyre sistemeve natyrore. Për shembull, impaktet eshkarkimeve industriale në një vend specifik të lumit mund tëshkaktojnë pasoja të dëmshme në rrjedhjen e lumit, në varësi tëkushteve hidrodinamike lokale.Simulimi mund të bëhet një mjet i vlefshëm për të vlerësuar impaktet einfrastruksturës ekzistuese dhe të parashikojnë pasojat e skenareve tëndryshme.Goldberg përshkruan një teori drejt modelimit ekonomik, në të cilinkoncepti është mbështetur në marrëdhëniet midis saktësisë së modelitdhe kostos së modelimit. Për shembull, një model me saktësi të lartë dheme kosto të lartë nuk mund të prodhojë një përfitim të krahasueshëmmarxhinal në një aplikim inxhinierik, ku mund të përdoren modele mesaktësi të ulët. Nga ana tjetër, qëllimi i punës teorike do të jetë gjithmonë xvi
  • 15. në minimizimin e gabimeve bashkëshoqëruese, duke i lënë kostot emodelimit në hije. Kështu Goldberg ndërtoi një spektër të modelimit qëfillon me modelet me kosto të lartë, e me saktësi të lartë të tilla siekuacionet e detajuara të lëvizjes, modelet dimensionale dhe modeletsasiore të nyjëzuara (lidhur) dhe mbaron tek kostoja e ulët, modelet mesaktësi të ulët, të tilla si ato jo të nyjëzuara.Sipas Teorisë së ekonomisë së modelimit të Goldbergut, një grafikhipotetik tregon se inxhinieri/shpikësi do të preferonin kosto të ulët,modele me gabime të larta ndërsa matematikani/shkencëtari do tëzgjidhte të kundërtën.Objektivi është zgjidhja dhe zbatimi i ekuacionit 2D të difuzion -konveksionit nëpërmjet zgjidhjes analitike dhe ndërtimit të një programisimulimi të transportit të ndotësit në mjedis fluid, me ndihmën e gjuhëvetë programimit. Ne u përpoqëm të zbatojmë teknikat matematikore tëdifuzion-konveksionit që përdoren për atmosferën, liqenet, lumenjtë,ujrat nëntokësorë dhe oqeanet, duke u varur nga sistemi për të cilinmateriali që po studiojmë është më i zbatueshëm. Për një shtrirje tëkufizuar, ne gjithashtu zbatuam teknikat matematikore të konveksionitdhe difuzionit për transportin e substancave kimike në këtë mjedis. Nëkëtë pjesë, jemi përpjekur të formulojmë problemet e transportit dhe fatittë substancave kimike, ato të cilat mund të zgjidhen, pavarësisht ngamjedisi ose proçesi i transportit, e bërë kjo nëpërmjet difuzionitmatematikor.Metodologjia e dytë është krijimi i hartave të shpërndarjes së ndotësve nëpellgun ujor të një lumi nëpërmjet modelim- simulimit. Kjo gjë u arrit nëmënyrë të sukseshme me ndihmën e programit PETREL, ku si teknikëpërdoret SGS (Sequential Gauss Simulation).Pjesa e dytë e studimit jep rezultatet e analizave, përpunimin statistikortë tyre, vlerësimin e cilësisë së ujrave sipas standarteve kombëtare dhendërkombëtare, vlerësimin e ndikimit antropogjen në pellgun e Ishmit,vlerësimin e riskut mjedisor, klasifikimin e cilësisë së ujrave, histogramate shpërndarjes së vlerave, grafikët e korrelacionit dhe koefiçientët ekorrelimit të parametrave, ndërtimin e hartës të gjendjes së cilësisë sëujrave sipas klasifikimit të ndikimit të shkarkimeve urbane, hartat 2D tëshpërndarjes hapësinore të parametrave mjedisore, rezultatet e zgjidhjessë ekuacionit 2D të difuzion konveksionit si dhe rezultatet e modelim dhesimulimit matematikor të zbatimit të ekuacionit të transportit tëndotësve. xvii
  • 16. Pjesa e tretë paraqet përfundimet dhe rekomandimet. Si përfundim tëkëtij studimi mund të pohojmë që përbërësi dominues ndotës i ujrave tëpellgut të Ishmit është ai i Ptotal, gjë që përcakton se ujrat e Ishmit janëujra me një ndikim të madh të fosfateve, renditja e përbërësve sipasnivelit të përqëndrimit është Ptotal > P_PO43- > NO2- > NO3-.Përsa i përket parametrave fiziko-kimikë vihet re përmbajtja shumë elartë lëndëve të ngurta pezull, si rrjedhojë e erozionit të vrullshëm nëpellg. Rritje e vlerave të kripshmërisë së ujrave gjatë rrjedhjes në zonënurbane. Vlera të ulëta të oksigjenit të tretur në pjesën e poshtme tërrjedhjes së lumenjve, për shkak të shkarkimeve të ujërave të zeza tëqytetit të Tiranës dhe të komunave përreth. Shkarkimet e mëdha tëmbeturinave urbane në ujërat e tyre shkaktojnë ç’oksigjenim të ujëraveduke shkaktuar zhdukjen e jetës në to, vlera të larta të NKO dhe të NBO5në të gjithë stacionet e monitorimit. Në lidhje me normat e BE-së, ujërat elumit Ishëm, Tiranë dhe Lanë duket se janë jashtë normave të lejuara përmbijetesën e peshqve (salmonidet dhe ciprinidet).Përsa i përket ushqyesve, azotit dhe fosforit u vunë re vlera të larta tëNH4+ thuajse në të gjitha stacionet e pellgut, si pasojë e shkarkimeve tëlëngëta urbane. Përmbajtja e NO2 është tregues i ndotjeve ngashkarkimet e ujërave të zeza, ku nivele të larta janë gjetur në ujërat eLanës. Vlera të larta të NO3 në stacionet që përshkojnë qytetin e Tiranës;për të gjithë stacionet e monitoruara përqëndrimet e P_PO4 janë më tëlarta se kufiri 0.2 mg/l i Direktivës së BE për ujërat salmonide dhe 0.4mg/l për ujërat ciprinide. Rritja e përqendrimit të fosfateve mbi vlerat enevojshme të prodhimit të biomasës përbën rrezik, duke nxitur lulëzimin ealgave planktonike dhe kalimin e ujërave në gjendje eutrofike deri edhedistrofike. Burimet kryesore të fosfateve në ujërat natyrore janëdetergjentët dhe plehrat fosfatike.Vlerësojmë që nga rezultatet e parametrave të ndotësve në ujrat e pellguttë Ishmit, u arrit edhe qëllimi i studimit, pra këto rezultate përcaktojnëdhe tregojnë qartë praninë e ndotësve në këto ujra, tipin dhe zonën eshtrirjes së tyre, tregojnë origjinën antropogjene të këtyre ndotësve,gjithashtu me ndihmën e hartave të ndotjes jepet shpërndarja (mobiliteti)hapësinor i tyre në të gjithë pellgun.Përsa i përket qëllimit të dytë atij të studimit të proçesit të transportitdhe të modelim simulimit matematior u zgjidh modeli i transportit tëndotësve duke zbatuar skemën numerike Crank-Nicolson, ndërkohë qëvlerat e parametrave të ndryshme janë të ndryshueshme. Vumë re nëpërgjithësi ulje të përqëndrimit të ndotësit. xviii
  • 17. Modelimi matematikor, gjatë zbatimit të programit në dy gjuhëprogramimi C++ dhe MATLAB, u vu re që MATLAB është më komod nëndërtimin e paraqitjes grafike të rezultateve të zgjidhjes së ekuacionit.Mendojmë që kjo është përparësia kryesore e këtij programi nga C++, prakomoditeti në ndërtimin e paraqitjes grafike.Studimi sugjeron në të ardhmen përdorimin e mjeteve kryesore tëmenaxhimit më të mirë të cilësisë së ujrave, Monitorim - Modelimit, prakalimit nga mjedisi real në atë virtual, si ndihmë më shumë përligjëvënësit apo politikëbërësit, lokalë dhe vendorë në vendimmarrje më tëdrejtë për çdo situate të krijuar.Në të gjithë literaturën shqiptare që shqyrtuam nuk hasëm në asnjëklasifikim të cilësisë së ujrave se si janë dhe aq më pak sesi duhet tëjenë. Në qoftë se duam që të përmbushim direktivën e BE përmenaxhimin e pellgjeve ujëmbledhëse që deri në 2015 duhet të kenëcilësinë të mirë (Klasa II), sugjerojmë se: duhet që të krijohen hartat eklasifikimit të ujrave dhe hartat e gjendjes cilësore të ujrave sipërfaqësoreme ndihmën e programeve të cilësisë së ujrave, si dhe të bëhetstandartizimi i cilësisë së kërkuar të ujërave sipërfaqësore, në varësi tëpërdorimit të tyre dhe në përputhje me Direktivën Kuadër të BE(Direktiva e Këshillit, 2000/60/EC) për cilësinë e ujrave.Studimi sugjeron gjithashtu për të ardhmen, në kushtet e përmirësimit tëcilësisë së ujrave të pellgut të Ishmit, vazhdimin e studimevemonitoruese, ndërtimin e Impiantit të trajtimit të ujrave urbane,ndalimin e shkarkimeve urbane direkt në ujrat e lumenjve, kalibrimin emodelit, krijimin e Qendrës së Modelimit të ujrave dhe të cilësisë së tyre,marrjen e masave konkrete paraprakisht për eleminimin ose minimizimine efekteve të dëmshme. xix
  • 18. Lista e figuraveFigura 1. Gjendje eutrofike e ujrave, lumi i Lanës 9Figura 2. Përroi i Seftës, fenomeni i shpëlarjes acide 9Figura 3. Efekti i lulëzimit të algave në organizmat ujore 11Figura 4. Dispersioni 14Figura 5. Proçesi i Difuzionit 15Figura 6. Difuzion-konveksioni 15Figura 7. Mjetet e menaxhimit të cilësisë së ujrave 16Figura 8. Teoria e ekonomisë së modelimit të Goldberg 18 Shembull i teorisë së ekonomisë së modelimit të zbatuar në simulimin eFigura 9. transportit të ndotësve 19Figura 10. Harta pellgu i Ishmit a) satelitore, b) administrative, c) gjeografike 26Figura 11 Zgjerimi i Tiranës 27Figura.12 Harta gjeologjike e rajonit 29Figura 13 Harta hidrogjeologjike e rajonit 29Figura 14. Profil litologjik në sinklinalin e Tiranës 31Figura 15. Zona e Lumit të Tiranës dhe e Lanës që përshkojnë qytetin 34Figura 16. Ura e Brarit; T1 42Figura 17. Lumi i Tiranës pas shkarkimit të kolektorit kryesor;T2 42Figura 18. Ura e Kamzës; T3 42Figura 19. Lanabregas; L1 42Figura 20. Kombinati Tekstil; L2 42Figura 21. Kthesa Yrshek; L3 42Figura 22. Pamje e lumit Ishëm në urën e Rinasit; Ish1 42Figura 23. Pamje e lumit Ishëm në Urën e Gjolës; Ish2 42Figura 24. Dhjetë realizimet për temperaturën (SGS) 55Figura 25. Mesatarja e llogaritur për temperaturën nga 10 realizimet (SGS) 55Figura 26. Krijimi i hartave a) nga 10 realizimet dhe b) nga mesatarja e tyre 56Figura 27. Skema me pesë pika në një sipërfaqe dy përmasore 64Figura 28. Përcaktimi i nyjeve 66Figura 29. Stacionet e monitorimit, pellgu i Ishmit 70Figura 30. Ecuria e vlerave mesatare të temperaturës (ºC) 75Figura 31. Vlerat maksimale dhe minimale të temperaturave (ºC) 75Figura 32 Ecuria e vlerave mesatare të pH 76Figura 33 Vlerat maksimale dhe minimale të pH. 76Figura 34. Ecuria e vlerave mesatare të kripshmërisë (g/kg) 74Figura 35. Vlerat maksimale dhe minimale të kripshmërisë 74Figura 36. Ecuria e vlerave mesatare të lëndës pezull (mg/l) 78Figura 37. Vlerat maksimale dhe minimale të lëndës pezull (mg/l) 78Figura 38. Ecuria e vlerave mesatare oksigjenit të tretur (mg/l) 79Figura 39. Vlerat maksimale dhe minimale të oksigjenit të tretur (mg/l). 79Figura 40. Ecuria e vlerave mesatare NKO (mg/l) 80Figura 41. Vlerat maksimale dhe minimale të NKO (mg/l) 80Figura 42. Ecuria e vlerave mesatare NBO5 (mg/l) 42Figura 43. Vlerat maksimale dhe minimale të NBO5 (mg/l) 43Figura 44. Shkalla e kalimit të NH4+ në NH3 në varësi të pH-it dhe temperaturës 83Figura 45. Ecuria e vlerave mesatare NH4+-N (mg/l) 87Figura 46. Vlerat maksimale dhe minimale të NH4+ (mg/l) 87Figura 47. Ecuria e vlerave mesatare NO2- (mg/l) 88Figura 48. Vlerat maksimale dhe minimale të NO2- (mg/l) 88Figura 49. Ecuria e vlerave mesatare të NO3- (mg/l) 89Figura 50. Vlerat maksimale dhe minimale të NO3- (mg/l 89 xxi
  • 19. Figura 51. Ecuria e vlerave mesatare P-PO4 (mg/l) 90Figura 52. Vlerat maksimale dhe minimale të P-PO43- (mg/l) 90Figura 53. Ecuria e vlerave mesatare Ptotal (mg/l) 91Figura 54. Vlerat maksimale dhe minimale të Ptotal 91Figura 55. Monitorimi i temperaturës T °C për çdo stacion 94Figura 56. Monitorimi i pH për çdo stacion 94Figura 57. Monitorimi i kripshmërisë g/kg për çdo stacion 94Figura 58. Monitorimi i lëndës pezull mg/l për çdo stacion 95Figura 59. Monitorimi i përcjellshmërisë μS/cm për çdo stacion 95Figura 60. Monitorimi i O2mg/l për çdo stacion 95Figura 61. Monitorimi i NKO mg/l për çdo stacion 96Figura 62. Monitorimi i NBO5 mg/l për çdo stacion 96Figura 63. Monitorimi i NH4+ mg/l për çdo stacion 96Figura 64. Monitorimi i NO2 - mg/l për çdo stacion 97Figura 65. Monitorimi i NO3- mg/l për çdo stacion 97Figura 66. Monitorimi i P_PO4 mg/l për çdo stacion 97Figura 67. Monitorimi i P total mg/l për çdo stacion 98Figura 68. Vlerat mesatare të temperaturës, sipas lumenjve. 102Figura 69. Vlerat mesatare të pH, sipas lumenjve. 103Figura 70. Vlerat mesatare të kripshmërisë, sipas lumenjve. 103Figura 71. Vlerat mesatare të Lëndës pezull, sipas lumenjve. 103Figura 72. Vlerat mesatare të oksigjenit të tretur, sipas lumenjve. 104Figura 73. Vlerat mesatare të NKO-së, sipas lumenjve. 104Figura 74. Vlerat mesatare të NBO5, sipas lumenjve. 104Figura 75. Vlerat mesatare të amoniumit, sipas lumenjve. 106Figura 76. Vlerat mesatare të nitriteve, sipas lumenjve. 106Figura 77. Vlerat mesatare të nitrateve, sipas lumenjve. 106Figura 78. Vlerat mesatare të fosfateve, sipas lumenjve. 107Figura 79. Vlerat mesatare të fosforit total, sipas lumenjve. 107Figura 80. Vlerat mesatare të Col. Fecale, sipas lumenjve 108Figura 81. Vlerat mesatare të Str. Fecale, sipas lumenjve 108Figura 82. Balancimi i joneve ndotës, lumi Tirana 111Figura 83. Balancimi i joneve ndotës, lumi Lana 111Figura 84. Balancimi i joneve ndotës, lumi Ishëm 112Figura 85. Balancimi i joneve ndotës, pellgu Ishëm 112Figura 86. Korrelimi linear i kripshmërisë nga temperatura 115Figura 87. Korrelimi linear i lëndës pezull nga temperatura 116Figura 88. Korrelimi linear i përcjellshmërisë nga temperatura 116Figura 89. Korrelimi linear i O2 të tretur nga temperatura 117Figura 90. Korrelimi linear i NKO nga temperature 117Figura 91. Korrelimi linear i NBO5 nga temperatura 118Figura 92. Korrelimi linear i NH4+ nga temperatura 118Figura 93. Korrelimi linear i NO3- nga temperatura 119Figura 94. Korrelimi linear i NO2- nga temperatura 119Figura 95. Korrelimi linear i P_PO43- nga temperatura 120Figura 96. Korrelimi linear i Ptotal nga temperature 120Figura 97. Korrelimi linear i kripshmërisë nga pH 121Figura 98. Korrelimi linear i lëndës pezull nga pH 121Figura 99. Korrelimi linear i përcjellshmërisë nga pH 122Figura 100. Korrelimi linear i O2 nga pH 122Figura 101. Korrelimi linear i NKO nga pH 123Figura 102. Korrelimi linear i NBO5 nga pH 123Figura 103. Korrelimi linear i NH4+ nga pH 124 xxii
  • 20. Figura 104. Korrelimi linear i NO2- nga pH 124Figura 105 Korrelimi linear i NO3- nga pH 125Figura 106. Korrelimi linear i P_PO43- nga pH 125Figura 107. Korrelimi linear i Ptotal nga pH 126Figura 108. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të T (ºC) 130Figura 109. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të pH 130Figura 110. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të kripshmërisë (g/kg) 131Figura 111. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të lëndës pezull (mg/l). 131Figura 112. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të përcjellshmërisë (mg/l) 132Figura 113. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të O2 të tretur (mg/l) 132Figura 114. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NKO- së (mg/l) 133Figura 115. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NBO5 (mg/l) 133Figura 116. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NH4+ (mg/l) 135Figura 117. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NO2- (mg/l) 136Figura 118. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NO3- (mg/l) 136Figura 119. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të P_PO43- (mg/l) 137Figura 120. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Ptotal (mg/l) 137Figura 121. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Col. Fecale (MNP) 138Figura 122. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Str. Fecale (MNP). 139Figura 123. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E1 140Figura 124. Shpërndarja hapësinore e pH në E1 140Figura 125. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E1 141Figura 126. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E1 141Figura 127. Shpërndarja hapësinore e përcjellshmërisë në E1 142Figura 128. Shpërndarja hapësinore e oksigjenit të tretur në E1 142Figura 129. Shpërndarja hapësinore e NKO-së në E1 143Figura 130. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E1 143Figura 131. Shpërndarja hapësinore e NH4+ në E1 144Figura 132. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E1 144Figura 133. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E1 145Figura 134. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E1 145Figura 135. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E1 146Figura 136. Shpërndarja hapësinore e Col.Fecale në E1 147Figura 137. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E1 147Figura 138. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E2 148Figura 139. Shpërndarja hapësinore e pH në E2 148Figura 140. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë (salinitetit) në E2 149Figura 141. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E2 149Figura 142. Shpërndarja hapësinore e përcjellshmërisë në E2 150Figura 143. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E2 150Figura 144. Shpërndarja hapësinore e NKO në E2 151Figura 145. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E2 151Figura 146. Shpërndarja hapësinore e NH4 në E2 152Figura 147. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E2 152Figura 148. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E2 153Figura 149. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E2 153Figura 150. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E1 154Figura 151. Shpërndarja hapësinore e Col.Fecale në E2 154Figura 152. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E2 155Figura 153. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E3 155Figura 154. Shpërndarja hapësinore e pH në E3 156Figura 155. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E3 156Figura 156. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E3 157 xxiii
  • 21. Figura 157. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E3 157Figura 158. Shpërndarja hapësinore e NKO në E3 158Figura 159. Shpërndarja hapësinore e NH4 në E3 158Figura 160. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E3 159Figura 161. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E3 159Figura 162. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E3 160Figura 163. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E3 160Figura 164. Shpërndarja hapësinore e ColFecal në E3 161Figura 165. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E3 161Figura 166. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E4 162Figura 167. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E4 162Figura 168. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E4 163Figura 169. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E4 163Figura 170. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E4 164Figura 171. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E4 164Figura 172. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E4 165Figura 173. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E4 165Figura 174. Shpërndarja hapësinore e Col.Fekale në E4 166Figura 175. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E4 166 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko-kimike meFigura 176. SG 168Figura 177. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të ushqyesve me SG 169Figura 178. Normalizimi i vlerave të pH të çdo prove me SG 170Figura 179. Normalizimi i vlerave të temperaturës të çdo prove me SG 170Figura 180. Normalizimi i vlerave të kripshmërisë të çdo prove me SG 171Figura 181. Normalizimi i vlerave të lëndës pezull të çdo prove me SG 171Figura 182. Normalizimi i vlerave të oksigjenit të tretur të çdo prove me SG 171Figura 183. Normalizimi i vlerave të NKO të çdo prove me SG 172Figura 184. Normalizimi i vlerave të NBO5 të çdo prove me SG 172Figura 185. Normalizimi i vlerave të amoniumit të çdo prove me SG 173Figura 186. Normalizimi i vlerave të nitriteve të çdo prove me SG 174Figura 187. Normalizimi i vlerave të nitrateve të çdo prove me SG 174Figura 188. Normalizimi i vlerave të fosfateve të çdo prove me SG 174Figura 189. Normalizimi i vlerave të fosforit total të çdo prove me SG 175 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko- kimike meFigura 190. normën e lejuar sipas BE për ujrat salmonide 176 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare vjetore të parametrave ushqyes meFigura 191. normën e lejuar sipas BE për ujrat salmonide 176 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko - kimike meFigura 192. normën e lejuar me NIVA 177 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave ushqyes meFigura 193. normën e lejuar me NIVA 178 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko - kimike meFigura 194. normën e lejuar sipas UNECE 179 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të ushqyesve me normën e lejuarFigura 195. sipas UNECE 179 Normalizimi i përmbajtjeve të pH në çdo provë me normën e lejuar sipasFigura 196. BE. 182 Normalizimi i përmbajtjeve të temperaturës në çdo provë me normën eFigura 197. lejuar sipas BE. 182 xxiv
  • 22. Normalizimi i përmbajtjeve të lëndës pezull në çdo provë me normën eFigura 198. lejuar sipas BE. 182 Normalizimi i përmbajtjeve të oksigjenit të tretur në çdo provë meFigura 199. normën e lejuar sipas BE. 183 Normalizimi i përmbajtjeve të NBO5 në çdo provë me normën e lejuarFigura 200. sipas BE. 183 Normalizimi i përmbajtjeve të azotit amoniakal në çdo provë me normënFigura 201. e lejuar sipas BE. 183 Normalizimi i përmbajtjeve të nitriteve në çdo provë me normën e lejuarFigura 202. sipas BE. 184 Normalizimi i përmbajtjeve të fosfateve në çdo provë me normën e lejuarFigura 203. sipas BE. 184 Normalizimi i përmbajtjeve të pH-it në çdo provë me normën e lejuarFigura 204. sipas NIVA. 185 Normalizimi i përmbajtjeve të lëndës pezull në çdo provë me normën eFigura 205. lejuar sipas NIVA. 186 Normalizimi i përmbajtjeve të NKO në çdo provë me normën e lejuarFigura 206. sipas NIVA. 186 Normalizimi i përmbajtjeve të amoniumi në çdo provë me normën eFigura 207. lejuar sipas NIVA. 186 Normalizimi i përmbajtjeve të fosforit total në çdo provë me normën eFigura 208. lejuar sipas NIVA. 187 Normalizimi i përmbajtjeve të oksigjenit të tretur në çdo provë meFigura 209. normën e lejuar sipas UNECE. 188 Normalizimi i përmbajtjeve të NKO-së në çdo provë me normën e lejuarFigura 210. sipas UNECE. 188 Normalizimi i përmbajtjeve të NBO5 në çdo provë me normën e lejuarFigura 211. sipas UNECE. 189 Normalizimi i përmbajtjeve të azotit amoniakal në çdo provë me normënFigura 212. e lejuar sipas UNECE. 189 Normalizimi i përmbajtjeve të nitrateve në çdo provë me normën e lejuarFigura 213. sipas UNECE. 189 Normalizimi i përmbajtjeve të fosforit total në çdo provë me normën eFigura 214. lejuar sipas UNECE. 190Figura 215. Harta vektor e shpërndarjes së përqëndrimit 192Figura 216. Harta njollë e shpërndarjes së përqëndrimit 192Figura 217. Harta 2D e shpërndarjes së përqëndrimit. 192Figura 218. Shpërndarja e përqëndrimit 193Figura 219. Shpërndarja e përqëndrimit (Izolinjat) 193Figura 220. Gjendja e cilësisë së ujrave të pellgut të Ishmit 198 xxv
  • 23. Lista e tabelaveTabela 4-1: Tabela e koordinatave të vendmarrjeve të kampioneve 39Tabela 4-2: Parametrat mjedisorë të monitorimit 44Tabela 4-3: Frekuenca e ekspeditave të monitorimit 45Tabela 4-3: Kushtet kufitare dhe shpejtësitë e rrjedhjes së fluidit 65Tabela 6-1: Parametrat bakteriologjike për lumin e Tiranës 92Tabela 6-2: Parametrat bakteriologjike për lumin e Lanës 92Tabela 6-3: Parametrat bakteriologjike për lumin e Ishmit 93Tabela 7-1: Rezultatet e analizës statistikore të parametrave sipas klimës 109Tabela 8-1: Matrica e korrelimit linear të temperaturës dhe pH me ushqyesit 113Tabela 8-2: Matrica e korrelimit linear të parametrave 114Tabela 10-1: Sfondi Gjeokimik i parametrave fiziko-kimike 167Tabela 10-2: Sfondi Gjeokimik i parametrave ushqyes 167Tabela 12-1: Klasifikimi i ujrave sipas NIVA 196Tabela 12-2: Klasifikimi i ujrave sipas UNECE 196Tabela 12-3: Klasifikimi i ujrave të stacioneve, sipas NIVA 196Tabela 12-4: Klasifikimi i ujrave të stacioneve, sipas UNECE 197Tabela 12-5: Klasifikimi i ujrave sipas klasave ushqyese 197 xxvi
  • 24. Indeksi i shkurtimoreveMMPAU Ministria e Mjedisit Pyjeve dhe Administrimit të UjraveAMP Agjensia e Mjedisit dhe PyjeveBE Bashkimi EuropianNIVA Instituti i Studimit të Ujrave të NorvegjisëUNECE Komisioni Ekonomik i Kombeve te BashkuaraDKU/WFD Direktiva Kuadër e UjitEPA Environmental Protection AgencySGS Sequential Gaussian Simulation2D 2 Dimensionale1D 1 DimensionalPDF Partial Differential FunctionCC PërqëndrimiKMM Komiteti i Mbrojtjes se MjedisitAKM Agjencia Kombetare e MjedisitEDK Ekuacioni I difuzion-konveksionitst Stacionimax maksimumimin minimumu xviii
  • 25. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësPJESA I –TË PËRGJITSHME1. Shtrimi i problemitNdotja dhe keqpërdorimi i burimeve natyrore të përtëritshme,konsiderohet një problem kryesor për sindromën e ndryshimeve globale,në veçanti, lumenjtë e vendeve në zhvillim vuajnë nga degradimi i madh icilësisë së ujit[8][19]. Trupat ujore rrisin presionin për shkak të rritjes sënumrit të popullsisë, zhvillimit ekonomik dhe shfaqjes në rritje tëaktivitetit antropogjen në pellgjet e lumenjve, veçanërisht në zonat errethinave urbane dhe rurale[85][86]. Ujërat sipërfaqësorë mbledhin sasigjithmonë e më të shumta të ujërave të ndotura dhe të patrajtuara ngazonat e banuara, zona këto me kapacitet të tepruar për t’u përshtatur menjë ngarkesë të tillë, nga veprimtaritë e industrisë, nga prodhimi intensivi bagëtive, si dhe nga prodhimi bujqësor[21]. Cilësia e ujrave, që rezultone keqe, është një kërcënim si për vetë ekosistemin ashtu dhe përshëndetin e njerëzve. Ky është një problem veçanërisht i rëndë dhe shfaqnjë interes të madh për zgjidhje për vendet në zhvillim, ku praktikat eadministrimit të mjedisit nuk mund të sigurojnë përshtatje me zhvilliminekonomik[22][41].Rritja e të ardhurave të një popullsie gjithmonë në rritje sigurohet nga njëzhvillim ekonomik duke u pasuar me një kërkesë në rritje përprodukte[41][47]. Mos administrimi i shkarkimeve të ujrave urbane tëzonave të banuara, i shkarkimeve industriale, i përdorimit të pesticidevedhe insekticideve në bujqësi, i jashtëqitjeve të bagëtive si dhe mungesa emasave të një trajtimi të duhur dhe ripërdorimit të mbetjeve, kanë çuarnë një degjenerim të përhapur të cilësisë së ujërave sipërfaqësore, poredhe të vetë sipërfaqes së tokës[42][44].Proçeset e urbanizimit dhe industrializimit janë shumë të shpejtë për njëadministrim dhe menaxhim të nevojshëm të cilësisë së ujërave qëshkarkohen, për ruajtjen e cilësisë së pellgut ujor. Ky proçes sjell nëujërat sipërfaqësorë sasi të mëdha të ujërave të patrajtuar që janëshkarkuar nga banesat dhe industria[7][11][26].Burimi kryesor i ndotjes së ujërave sipërfaqësore në vendin tonë janëshkarkimet urbane, që përmbajnë lëndë organike, komponime tëtretshme të fosforit dhe azotit, të cilat favorizojnë proçesin e eutrofikimit,bakterie dhe viruse patogjene, metale të rënda si dhe lëndë që prishinpamjen e ujërave dhe u japin atyre erë të keqe[12][13][26][28].Në zonat me dendësi të ulët të popullsisë problemet e ndotjes së ujëravesipërfaqësorë nuk vërehen për shkak të aftësisë vetëpastruese të ujërave.Me rritjen e urbanizimit aftësia vetëpastruese e ujërave nuk arrin tëpërballojë shkarkimet e ujërave urbane të patrajtuara, si pasojë vërehenndikime të dëmshme në biotën ujore, rrezik të infenksioneveetj[39][40][46][66]. 1
  • 26. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësKështu në fakt, si pasojë e rritjes së shpejtë të zonave urbane dheindustriale të cilat shkarkojnë mbeturinat e tyre të patrajtuara në mjedis,në pellgun e Ishmit, lumi që mban dhe presionin më të madh tëshkarkimeve të ujrave të ndotura në Shqipëri, në disa pjesë të tij, ai ështëmë shumë një rrjedhë që zhvendos ujërat e ndotur dhe nivelet e ndotjesjanë të madhësive të një rendi më të lartë se vlerat e lejuara për ujrat eëmbël natyrore[12][26][28].Shkarkimet e lëngëta urbane, industriale dhe bujqësore në ujratsipërfaqësore, janë një dukuri e cila në mënyrë progresive ka ndikuar nëuljen e cilësisë së ujrave të lumenjve, liqeneve, të zonave bregdetare dhetë mjedisit në përgjithësi[15][85]. Në këtë kuptim merr rëndësi vlerësimi icilësisë së ujërave sipërfaqësore dhe përcaktimi i ndotësave kryesorë qëshkarkohen në to, me synim mbrojtjen dhe/ose rehabilitimin e mjedisitsi dhe krijimi i bazës së të dhënave për një menaxhim integral e tëqëndrueshëm të burimeve ujore[7][39][48][61].Shkurtimisht, kur shfletojmë literaturën, kur hulumtojmë nëpër punimete konferencave, artikujve të revistave, zërave të internetit dhe gazetave,disa shtangen prej vlerave të ndotjes së ujit të lumenjve si dhe me betejate tentativat, shpesh të pasuksesshme, për të nxjerrë në pah këtondryshime me shpresën për të arritur një shpëtim efektiv të mjedisit.1.1 Aktiviteti antropogjen dhe impakti i tij në cilësinë eujrave sipërfaqësorëKarakteristikat kimike dhe biologjike të ujërave mund të pësojnëndryshime të rëndësishme si pasojë e veprimtarive antropogjene.Veprimtaritë njerëzore ndikojnë si në hidrosferë dhe në litosferë,ndërmjet tyre ekziston një lidhje e fortë[18][39]. Kështu p.sh kthimi ipyjeve dhe kullotave në toka bujqësore dhe intensifikimi i prodhimitbujqësor mund të shkaktojnë pakësimin e bimësisë[11][57]. Kjoshoqërohet me pakësimin e sasisë së ujit që avullon nga bimët, gjë që çonnë ndryshime në mikroklimë[61]. Si pasojë do të ndodhë intensifikimi ierozionit të tokave, grumbullimi i llumrave në mjediset ujore, pasurimi iujrave me lëndë ushqyese dhe me substanca ndotëse. Në fund si rezultatdo të ketë ndryshime të rëndësishme në karakteristikat kimike dhebiologjike të mjedisit ujor[9][42][48].1.1.1 Impakti i aktivitetit antropogjen në lumenjImpakti antropogjen në lumenj është një proçes i gjërë që çon në pasojatë ndryshme negative[40][42][94]. Mënyrat që shprehin një impakt të tillëjanë: 1) rishpërndarja e rrjedhjes së lumit në kohë; 2) rishpërndarja errjedhjes së lumit në hapësirë; 3) tërheqje e rrjedhjes së lumit; 4) 2
  • 27. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësdisturbancat fizike të shtratit të lumit; 5) ndotja; 6) turbullimi i ujit; 7)ndotja termale[42][94].Mënyra e parë ndodh kryesisht në rastet e krijimit të rezervuarëve, ështëkarakteristike për ShBA-në, Rusinë, Kanadanë, Brazilin dhe Kinën.Balancimi i rishpërndarjes në hapësirë është përdorur për furnizimin meujë, për lundrim, për hidrocentralet, për ujitje etj. Transferimet më tëmëdha ujore janë tipike për Kanadanë, ShBA-në, Turkmenistanin dheIndinë. Konsumi i pazëvendësueshëm ujor aktualisht konsiston afërsisht150km3/vit, i cili është 1% i balancës normale të ujit të ëmbël. Bujqësiapërdor 70.1% të ujit të ëmbël, industria kërkon 20% dhe sektori komunal9.9%. Me disturbancë të shtratit të lumit ne kuptojmë çdo ndryshim, që kabërë njeriu, të nivelit të ujit (prerjet, ndryshimet në thellësi të lumenjvenga gërryerja ose mbulimi i terrenit etj.). Gropat e hapura në shtratet elumenjve për marrjen e materialeve të ndërtimit dhe punimet e gërryerjespër qëllime lundrimi janë shembujt që hasen më shpesh për këtë llojimpakti[40][57]. Ndotja e ujit është e jashtëzakonshme dhe është një sfidëgjithmonë në rritje. Sipas origjinës së tyre mund të veçohen tre grupekryesore të ndotësve të ujit të lumenjvë: 1) shkarkimet urbane; 2) ndotjetindustriale; 3) ndotjet e bujqësisë. Me turbullim të ujit kuptojmëgrumbullimin e substancave të huaja, kryesisht të patretshme. Ndotjatermale lidhet kryesisht me ujin e ftohtë që shkarkohet ngahidrocentralet[40][94][96][98].Kërkimet dhe studimet e mëtejshme të impaktit antropogjen në lumenjjanë të domosdoshme në mënyrë që të minimizojnë pasojat negative tënjë impakti të tillë në të ardhmen.1.1.2 Ndotja dhe burimet e ndotjes së ujraveDeri në fillimet e Revolucionit Industrial në Europë dhe në Amerikën eVeriut ujërat e hidrosferës kanë qenë “të pandotura”, ose më saktë nëgjendjen natyrale cilësore të tyre. Tani të gjithë ujrat e Tokës, mepërjashtim të akujve Polare, janë të ndotura nga veprimtariaantropogjene[85][86][100]. Kur flasim për cilësinë e ujërave dhe nivelin endotjeve të tyre kemi parasysh vetitë fizike, kimike dhe biologjike(përfshirë edhe ato mikrobiologjike). Nivelet kufi të treguesve cilësore do tëvaren kryesisht nga qëllimi i përdorimit të ujërave[107].Ndotje të mjedisit kuptohet ndryshimi mjedisit, kur këto ndryshime janëtë padëshirueshme, sepse ndikojnë për keq në jetën e njeriut apo tëqënieve të tjera të gjalla, në kushtet e jetesës, në proçeset industriale, nëaspektin kulturor, ose kur këto ndyshime mund të ndikojnë në shterimine rezervave të lëndëve të para[98][102].Duhet të kemi mirë parasysh se jo çdo përmbajtje e lartë apo e ulët eelementeve kimike përbën ndotje, por vetëm ato që sjellin pasoja tëpadëshirueshme[21]. Nga ana tjetër ndryshimi i ekosistemit gjeokimik që 3
  • 28. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëssjell si pasojë ndotjen mund të shkaktohet jo vetëm nga veprimtariaantropogjene por edhe nga faktorë natyrore[98][102].Burimet e ndotjes së ujitNdotja e ujrave të ëmbla sipërfaqësore dhe nëntokësore është një problemserioz sepse ato përbëjnë burimin e ujit të pijshëm dhe janë mjedisi kurritet biota akuatike. Efektet toksike shkaktohen nga metalet e rëndë,kur përmbajtja e tyre kalon vlerat e lejuara.Burimet e ndotjes së ujrave kanë origjinë natyrore dhe/ose antropogjenedhe mund të ndahen në dy grupe: burime pikësore dhe jo-pikësore[38][79].Burime pikësore: Burimet pikësore më të rëndësishme janë: shkarkimet embeturinave të lëngëta urbane (ujrat e zeza), shkarkimet e mbeturinavetë industrisë, shkarkimet e mbeturinave të lëngëta të fermave blegtorale,ujërat e shpëlarjes (ekstraktet) nga venddepozitimet e mbeturinave tëngurta etj.Burime jo-pikësore: Burimet jo-pikësore më të zakonshme janë:shkarkimet e ujërave të drenazhimit të tokave bujqësore, rreshjet endotura (në veçanti depozitimet acide), rrjedhjet e tubacioneve të ujëravetë zeza, ujërat e shpëlarjes së rrugëve etj [19].Më poshtë po shtjellojmë disa nga burimet e ndotjes së ujrave sipasorigjinës së tyre[38][57]. Klasifikimi i burimeve të ndotjes së ujrave sipasorigjinës është në burime antropogjene dhe në burime natyrore tëndotjeve.1.1.2.1 Burimet antropogjene të ndotjeveNdotja kimike me burim antropogjen shkaktohet nga veprimtaria urbaneqë përfshin mbeturinat e prodhuara nga jetesa e përditshme në banesa,punë, komunikacion si dhe nga veprimtaria teknogjene që përfshinprodhimin industrial[57]. Industria minerale dhe ajo kimike janë dyburimet më të rëndësishme të ndotjeve kimike, ndonëse ndikim jo tëpakët kanë edhe industritë e tjera si ato të pesticideve, elektrike,prodhimit dhe përpunimit të lëkurave, letrës, si dhe mbetjeturbane[12][14].Burimet antropogjene të ndotjes së ujrave klasifikohen në 6kategori[38][27]. Secila prej tyre ka nënkategoritë dhe karakteristikat eveta. Ato janë: 1. Burimet industriale të ndotjes së ujrave; 2. Burimet komunale të ndotjes; 3. Burimet bujqësore të ndotjes; 4. Burimet e rrjedhjeve nga reshjet; 5. Burimet nga depozitimet e ngurta; 4
  • 29. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës 6. Burimet e ndotjes së ujit nga rrjedhjet e depozitave nëntokësore.i. 1 Burimet industriale të ndotjesNë industri, uji që merr pjesë për përdorim në proçesin industrial, imarrë nga sistemi i trajtimit të tij apo nga puset, gjatë rënies në kontaktme një proçes apo produkt të caktuar mundet që në të të shtohen ndotësnë varësi të proçesit apo produktit të përdorur[7][8][100]. Atëherë ky ujëqë përftohet klasifikohet si ujë i ndotur. Në secilin nga këto klasifikimeindustritë mund të kenë kontribuar në ndotjen e ujit në qoftë se burimete furnizimit të tyre me ujë janë përdorur në proçesin industrial.Shembujt e burimeve industriale ndotëse të ujit janë[12][26][39]:  Uji jo i kontaktitKu bëjnë pjesë: - Uji i ushqimit të boliereve; - Uji i ngrohjes; - Uji i ftohjes; - Kondesatorët e ftohjes.  Uji i kontaktit - Uji i përdorur për transportin e produkteve, materialeve ose substancave kimike; - Uji i larjes dhe shpëlarjes (produkteve, pajisjeve, dyshemeve); - Uji i tretësirave (solucioneve); - Uji i tretjes (i hollimit); - Uji i kontaktit të drejtpërdrejtë në pajisjet e ftohjes dhe të ngrohjes; - Mbetjet e lëngëta urbane (ujrat e zeza); - Uji i lavanderive;Mbetjet e lëngëta industriale janë të ndara në [7][38]:1) ujrat e reaksionit, që janë ujrat e ndotura si nga substancat kimikehyrëse në reaksion ashtu dhe nga ato të produkteve të reaksionit;2) ujrat që fitohen nga lëndët e para dhe nga produktet e papërpunuara;3) Rrjedhjet pas shpëlarjes së lëndëve të para, të paketimit, të pajisjeve,etj.;4) ekstraktuesit e ujit dhe përthithësit (absorbentet);5) ujrat e zeza nga industritë;6)precipitimet atmosferike, që rrjedhin poshtë në territoret endërmarrjeve industriale.Fatkeqësitë industriale kontribuojnë në masë të madhe në ndotjen elumit. Më të dëmshme janë aksidentet në dampat e sterileve të minieravedhe të fabrikave të pasurimit[12][14][108]. Veçanërisht vihen në dukje dyshkatërrime në dampat e sterileve në ndërmarrjet e minierave të arit nëGuyana dhe në Rumani, rasti më i fundit i shkatërrimit të dampave është 5
  • 30. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësai i tetorit 2010 në Hungari. Impakti i pallogaritshëm negativ i dyaksidenteve të para u shkaktua nga veçantitë e teknologjisë së pasurimittë arit.i.2 Burimet komunale të ndotjes së ujitBurimet tipike jo-industriale komunale të ujit janë si më poshtë:  Banesat;  Institucionet (shkollat, spitalet, etj.);  Qendrat tregtare;  Administrata qeveritare.Supozohet që burimet jo-industriale komunale të ujrave të zeza do tëpërmbajnë asnjë ndotës tjetër përveç se: - Feçe; - Letër; - Urinë; - Mbetje ushqimore; - Ujrat e lavanderive; lavazheve të automjeteve.Këta ndotës janë biologjike dhe si të tilla ata mund të biodegradojnëlehtësisht[18][19][40]. Çdo ndotës tjetër jo-industrial, përveç atyre tëpërmendur më lart mund të jenë të natyrës fizike ose kimike dheidealisht duhet të parandalohen nga futja e tyre në sistemin komunal menjë urdhëresë të para-trajtimit ose të hiqen nga ujrat e zeza komunaleduke përdorur metodat e para-trajtimit të ujrave.Mbetjet urbane kryesisht konsistojnë në jashtëqitjet humane dhepërmbajnë relativisht pak ndotës kimike, akoma, ato nuk janë tëdukshme për përqëndrim të lartë të organizmave patogjene. Mbetjetkomunale, ose ujrat e zeza, bëjnë afërsisht 20% të vëllimit të të gjithëshkarkuesve dhe pjesa e tyre vazhdimisht zvogëlohet sa herë që sasia eshkarkimeve industriale rritet. Ato kanë pak a shumë strukturëpermanente. Një person prodhon në ditë 65 gram të masës pezull, 8 gramtë azotit amoniakal, 3,3 gram fosfate, 9 gram klorure (chloride), 60 – 75gram të masës organike [21][22][39].Impakti i mbetjeve komunale mbi lumenj ndryshon nga vendi në vend,nga zona në zonë si dhe nga qyteti në qytet. Në Shqipëri nga 36 qytetevetëm në 3 prej tyre janë ndërtuar së fundmi (dekadën e fundit)impiantet e trajtimit të ujrave të zeza, në qytetin e Pogradecit, në Qerret(Kavajë) dhe në Durrës, nga të cilët në punë, por jo me kapacitet të plotëjanë vetëm impiantet e Qerretit dhe të Pogradecit. Janë në zbatim ai iShkodrës, i Vlorës dhe Sarandës[85][86][91].Zakonisht, ujrat e zeza shkarkohen direkt në lumenj ose përrenjtë qëpërshkojnë qytetet[88][89]90]. Natyrisht, një situatë e tillë nuk është dheaq shumë e rëndë në vendet e zhvilluara, ku ndotja e lumenjve edhe atyështë një çështje delikate dhe e ndjeshme, një situatë e tillë është e rëndëvëçanërsiht për vendet në zhvillim[39][86].i.3 Burimet e ndotjes së ujit nga ndotësit bujqësorë 6
  • 31. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNormalisht, ndotësit bujqësorë të ujit transportohen në trupat pritëssipërfaqësorë ose nëntokësorë nëpërmjet rreshjeve të denduraperiodike[19][38]. Ujrat e ndotur bujqësorë mund të jenë me origjinë ngakafshët ose nga bimët ose mund të jenë nga burimet e ushqyesve,fertilizuesve, pesticideve ose herbicideve. Burimet e kafshëve dhe bimëvejanë të kufizuara në biodegradimin e feçeve, urinave ose në varësi tëzgjedhjes së perimeve. Ushqyesit ose plehrat (fertilizuesit) janë në mënyrëtipike disa përbërje të karbonit, azotit, fosforit dhe / ose gjurmë tëmetaleve[19][21].Pesticidet dhe herbicidet përbëhen nga përbërjet kimike organike, që janëstruktura molekulare shumë komplekse, të prodhuara për të qenëveprues shumë jetëgjatë në mjedis[18][19[38][86].Pesticidet e tilla si chlorodane dhe heptachlor, të cilat bëjnë pjesë nëgrupin e substancave kimike organike të ndryshme, akoma ekzistojnë nëtokë rreth gërmadhave të Luftës së Dytë Botërore[19][38].Aktivitetet bujqësore mund gjithashtu të lejojnë erozionin e tokës nëlumenjtë pritës[11][12]. Në raste të tilla, ndotësit mund të kenë përbërjeorganike ose jorganike të tokës.Mbetjet bujqësore janë të karakterizuara nga sasi të mëdha të fosforitdhe azotit, duke qenë pjesë e plehrave dhe mbeturinave të blegtorisë, poashtu dhe nga përqëndrime të larta të pesticideve dhe të herbicideve.Mbeturinat bujqësore gjithashtu paraqesin një rrezik serioz për habitatëte lumit. Bujqësia ushtron në lumenj gjithashtu edhe ndikim indirekt.Plugimi i tokës intensifikon erozionin dhe rrit sasinë e substancave tëndryshme që hyjnë në lumenj[18][38].i.4 Burimet e ndotjes nga rrjedhjet e reshjeveAto klasifikohen në burimet e shkarkimeve industriale dhe në atë tëburimeve të shkarkimeve komunale[38][57].Çdo material ose substancë kimike e depozituar në tokë në një bashkiapo komunë ka të ngjarë që të mund të transportohet në lumenjtë pritëssi ndotës[18][39]. Këto përfshijnë:  Rrjedhjet dhe derdhjet të produkteve të naftës;  Plehrat dhe mbeturinat;  Shpëlarje (rrjedhje) të tokës;  Sistemet e kanalizimeve sipërfaqësore dhe nën-tokësore;  Derdhjet dhe rrjedhjet nga transporti i materialeve ose i kimikateve;i.5 Burimet e ndotjes nga depozitat e ngurtaDepozitat e ngurta (Landfill-et) publike, private dhe industriale mund tëjenë burime të ndotjes së ujrave për arsye të rrjedhjeve sipërfaqësore dhe 7
  • 32. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnëntokësore[18]. Rregullat e landfilleve kërkojnë mbulim ditor, por gjatëditës, rrreshjet mund të shkaktojnë ndotje për shkak të shpëlarjes sësipërfaqes.i.6 Burimet e ndotjes nga rrjedhja e depozitave nëntokësoreKëtu përfshihen të gjitha depozitimet nëntokësore të ruajtjes së naftësapo të mbetjeve të rrezikshme. Është përcaktuar qartë me anë tërregullave që në këto depozitime të parandalohen rrjedhjet[27][38]. Nëqoftë se do të ndodhë rrjedhje, atëhere kjo përbën një burim ndotje përujrat nëntokësore si dhe një burim i mundshëm ndotjeje për atosipërfaqësore.1.1.2.2 Burimet natyrore të ndotjes së ujitZonat e painfektuara nga aktiviteti antropogjen mund akoma të ndosinlumenjtë pritës nëpërmjet rrjedhjes (shpëlarjes) së rreshjeve, të cilatmund të klasifikohen në ato të burimeve të kafshëve, bimëve dhetokës[27][[42]. Përsëri, burimet ndotëse të kafshëve dhe të bimëve duhettë jenë lehtësisht të biodegradueshme. Burimet ndotëse të tokës do tëpërmbajnë çdo material organik dhe jorganik të tokës.1.1.3 Efektet e ndotjes së ujraveÇdo ndotje e mjedisit shoqërohet me efektet e saj në mjedisin pritës. Përujrat e ëmbla sipërfaqësore efektet kryesore janë eutrofikimi i ujrave dheshpëlarja acide. Eutrofikimi është fenomen që ka si origjinë ndotjen eujrave kryesisht nga shkarkimet e ujrave të zeza urbane apo si rrjedhim iaktivitetit bujqësor (nga drenazhimi i tokave bujqësore). Në figurën 1jepet një pamje e gjendjes eutrofike të ujrave si pasojë e shkarkimeve tëujrave urbane[18][27][42].Fenomeni i shpëlarjes acide i njohur më tepër në industri dhe në atëminerare në veçanti, është efekti që shkaktohet në ujra nga shkarkimet edrenazhimeve acide (të minierave) direkt në mjedis, pa kryer më parëasnjë trajtim paraprak të tyre. Një efekt të tillë të shpëlarjes acide tëujrave, në Shqipëri është i njohur në përroin Sefta, zona e Gurth-Spaçit(Figura 2), ku uji që del nga minierat e mbyllura tashmë, shkarkohendirekt në mjedis me një pH=3.4. [12][14] Ndryshe shpëlarja acide njihetedhe si efekti “Yellow Boy”.1.1.3.1 Eutrofikimi dhe roli i ushqyesve në ekosistem, eutrofikimikulturorMe emrin “elementë ushqyes” (nutrientë) në ujëra konsiderohenkomponimet e tretshme të azotit dhe të fosforit në to. Quhen kështu,sepse këto komponime përcaktojnë, në kushte specifike, shpejtësinë eproçeseve të fotosintezës dhe të rritjes së bimësisë në ujrat[27][39]. 8
  • 33. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 1. Gjendje eutrofike e Figura 2. Përroi i Seftës, fenomeni i ujrave, lumi i Lanës (Foto A.Bode) shpëlarjes acide (Foto A.Bode)Kur shpejtësia e rritjes së algave është shumë e madhe, ndodh iashtuquajturi “lulëzim i algave” (Figura 3), si pasojë e të cilit pamja e ujitndryshon duke u bërë një lëng jeshil, i turbullt dhe viskoz.Eutrofikimi kulturorEutrofikimi i ujërave për shkak të ndotjeve antropogjene quhet nganjëherëedhe eutrofikim artificial (ose kultural) për ta dalluar atë nga rritjagraduale (shumë e ngadaltë) e shkallës së eutrofikimit të liqeneve përshkaqe natyrore të moshës së tyre (Figura 2)[26][40][57].Reshjet që bien mbi sipërfaqen e tokës tresin mineralet gjatë depërtimitnë tokë. Në zonat e virgjëra përbërja kimike e ujërave varet kryesisht ngadheu i tokës dhe shkëmbi amnor poshtë saj, duke bërë që niveli iushqyesve të jetë i ulët. Vendbanimet dhe shpyllëzimet shoqëruese,zhvillimi bujqësor dhe urbanizimi e nxisin shumë shplarjen e lëndëve dheushqyesve në lumenj dhe liqene. Një gjë e tillë nxit rritjen efitoplanktonit, bimëve të tjera ujore dhe me radhë të organizmave tësipërm të zinxhirit ujor ushqyes, ky proçes njihet me emrin ’eutrofikimkulturor’. Rritja e biomasës dhe dukuritë shoqëruese të eutrofikimit janëmë të zakonshme në liqene dhe zonat bregdetare pranë grykë-derdhjevetë lumenjve. Fosfori dhe azoti janë ushqyes që nxitin këtë prodhim tëlartë biologjik [42].Pasojat ekologjike të eutrofikimit kulturor, të shkaktuar prej sasive tëlarta të ushqyesve mund të provokojnë ndryshimin e strukturësbiologjike, ku mbizotërues bëhet fitoplanktoni, ujërat bëhen të turbullta,algat blu të gjelbra zhvillohen shumë duke shkaktuar formimin eshkumave dhe helmeve të fuqishme për kafshët dhe njeriun[28].Kalbëzimi i fitoplanktonit në fund shkakton uljen e oksigjenit në vlera tëpapranueshme për botën e gjallë. Nivelet e ulëta të oksigjenit shpejtojnëdhe çlirimin e fosforit prej sedimenteve, duke nxitur më tej prodhimin efitoplanktonit, duke ndikuar në uljen e vlerave përdoruese dhe estetike tëujërave. 9
  • 34. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNë basene me aktivitet njerëzor të pakët vlerat e fosforit në ujëra janëpërgjithësisht më të ulëta se 25 μg P/l, kurse vlera më të larta se 50 μgP/l tregojnë për ndikim të njeriut, p.sh. shkarkim ujërash të zeza oseshpëlarje bujqësore [26][42]. Kur ujërat marrin shkarkime urbane oseshkarkime nga fermat e kafshëve shtëpiake vlerat e amoniumit rriten dheato të oksigjenit ulen; në ujërat e ndotur rëndë vlerat e amoniumit mundtë rritet nga 1 deri 5 μg N/l, i cili kur kthehet në amoniak mund tëshkaktojë ngordhje peshqish dhe kafshësh të tjera ujore[42][94].Aktiviteti i njeriut shkakton edhe rritjen e përmbajtjes së lëndëve kimikenë mjediset ujore, sidomos të metaleve të rënda dhe të mikrondotësaveorganikë (pesticideve, poliklor-difenilet, lëndët organike të kloruara,hidrokarburet aromatike policiklike, etj.), me anë të shkarkimeve tëngurta, të lëngëta dhe të gazta, urbane, industriale, bujqësore dheminerare. Të gjitha paraqesin rrezik për ekosistemet ujore dhe për vetënjeriun. Ujërat sipërfaqësore të ndotura nga shkarkime fekale të njerëzvedhe kafshëve mund të transportojnë shumë patogjenë, si baktere dheviruse, më e theksuar në zonat me popullsi të dendur, sidomos pranëqyteteve të mëdha[92].Gjendja eutrofike e ujrave dhe sidomos “lulëzimi i algave” (Figura 3) kapasoja të dëmshme për organizmat ujore. Në veçanti, ajo shoqërohet mezvogëlimin e theksuar të përqëndrimit të oksigjenit të tretur në ujë, sepsekur bimët thahen dhe bien në fund, ato shpërbëhen duke konsumuaroksigjenin e tretur. Veç kësaj, rritja e tepërt e bimësisë pengon lëvizjet eujit (valët) dhe kjo sjell pakësimin e dukshëm të tretjes së oksigjenit tëajrit në sipërfaqen e ujit. Në mungesë të oksigjenit do të ndodhin proçeseanaerobike me çlirim të H2S, NH3 dhe gazeve të tjera. Në kushte të tilla,shumë organizma ujore nuk mund të mbijetojnë dot.Gjendja eutrofike e ujërave karakterizohet nga këto veti specifike[27][42]: - shpejtësia e prodhimit të bimësisë të ujërave (fitoplanktonit dhe algave) është mjaft më e madhe sesa shpejtësia e konsumit të saj nga herbivorët; - përmbajtja e oksigjenit të tretur në ujë është shumë e vogël (deri zero) dhe kjo shoqërohet shpeshhere me çlirim të H2S; - përbërja e ekosistemit prishet duke shfaqur mungesën e disa specieve dhe zhvillimin e tepërt të disa specieve të tjera; - kthjelltësia e ujërave zvogëlohet.Ndër problemet kryesore që eutrofikimi i ujërave shkakton për njerëzitpërmendim[18][21][39]: - vështirësohet mjaft trajtimi i ujit për ta bërë atë të përshtatshëm për përdorim urban (në veçanti për ujë të pijshëm), sepse shpeshherë ky ujë ka shije dhe erë të papranueshme; - uji nuk të jep kënaqësi dhe mund të jetë i dëmshëm për shëndetin e njerëzve që lahen në të; 10
  • 35. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës - mund të zhduken specie të peshqve me rëndësi ekonomike (në veçanti ato salmonide); - në raste të veçanta mund të paraqitet vështirësi për lundrim.Për të bërë një vlerësim të saktë të gjendjes së cilësisë së ujërave (oligoapo eutrofike) mund të maten parametra të ndryshme[27][92].Për ujërat e ëmbla, fosfori është zakonisht elementi kufizues përfotosintezën, prandaj për të parandaluar eutrofikimin e ujërave tëliqeneve dhe lumenjve kërkohet zvogëlimi i shkarkimeve të fosfateve nëujërat. Por ka edhe raste, kur rritja e algave mund të kufizohet ngafaktorë të tjerë si p.sh. nga pamjaftueshmëria e komponimeve të azotitose pamjaftueshmëria e rrezatimit diellor (p.sh kur ujërat janë shumë tëturbullta).Eutrofikimi i ujërave të lumenjve është një dukuri në rritje sidomos nëvëndet me urbanizim dhe zhvillim industrial të lartë. Shkaku kryesorështë rritja e burimeve antropogjene të shkarkimeve të mbeturinave tëlëngëta shtëpiake dhe industriale, në veçanti e fosfateve dhe ekomponimeve të azotit nga ujërat e zeza, e lëndëve larëse si dhe ngapërdorimi intensiv i plehrave kimike në bujqësi, rrjedhat shkarkuese ngafermat e prodhimit të kafshëve, si dhe depozitimet e azotit nga ajri sirezultat i çlirimit të madh nga gazet e shkarkimit të automjeteve, plehutdhe urinës së kafshëve. Figura 3. Efekti i lulëzimit të algave në organizmat ujore 11
  • 36. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës1.1.3.2 Shpëlarja acideShpëlarja acide përbën një risk gjithashtu të konsiderueshëm përmjedisin ujor. Shpëlarja ujore konsiderohet acide kur pH është 6 ose mëpak, duke pasur substanca acide më shumë sesa substancaalkalinore[27][48]. Kjo dukuri mund të ndodhë nga shpëlarja exeherorëve në miniera, e stoqeve të mineraleve, produkteve tëpërpunimit, ose shkëmbinjve (Figura 2). Një rast të veçantë përbënprecipitimi acid i reshjeve në zona ku ajri është shumë i ndotur. Aciditetii ujrave natyrore rrit ndjeshëm tretshmërinë e metaleve të rëndë në to.Aciditeti dhe, rrjedhimisht përmbajtja e metaleve të rëndë bie shpejt melargimin e ujrave nga burimi i shpëlarjes acide. Kështu kur përmbajtja eZn në ujrat pranë një trupi sulfuror është rreth 15 ppb, përmbajtjet sfondtë tij janë gjetur vetëm 2,6 km poshtë rrjedhjes.1.1.4 Pasojat e ndotjes së ujraveEfektet e ndotjes kimike shprehen në toksicitetin që ato shkaktojnë tekorganizmat. Toksiciteti akut jep ç’rregullime që për pak kohë shkaktojnëprishjen e sistemit fiziologjik dhe zhdukjen e organizmit, ç’ka njihet sihelmim vdekjeprurës. Toksiciteti subkronik, sjell ç’rregullime të cilat nukkanë efekte të konsiderueshme në shkurtimin e jetës normale, të paktënjo më shumë se një të dhjetën e saj. Toksiciteti kronik sjell ç’rregullime tëcilat nuk kanë efekte të ndjeshme në kohën e jetesës së organizmave[98].Efektet toksike shkaktohen nga elemente kimike që shkaktojnë ndotjekimike, pra nga elemente toksike. Midis elementeve që mund tëshkaktojnë ndotje kimike dallohen elementet esenciale dhe jo esenciale.Çdo organizëm i gjallë ka nevojë, përveç elementeve kryesore, edhe përnjë sërë elementesh gjurmë që kërkohen nga disa enzima përmetabolizmin si p.sh Cu për të bërë që të funksionojë hemoglobinën, osesepse janë përbërës të disa vitaminave, si Co në vitaminën B12, ose sepsejanë të rëndësishëm për furnizimin me elektrone si Fe+2 → Fe+3 përhemoglobinën, apo Cu+1 → Cu+2 dhe Mo+5 → Mo+6 në proçese të tjera etj.Këto elemente të domosdoshëm për organizmin quhen esenciale. Njëpërmbajtje më e lartë ose më e ulët e këtyre elementeve mund të jetë mepasoja të padëshirueshme. Elementet jo esenciale nuk janë tëdomosdoshëm për organizmin, si pasojë mungesa e tyre nuk sjell pasoja.Ato tolerohen nga organizmat deri në një nivel të caktuar, mbi të cilinsjellin pasoja toksike. Risku shkaktohet nga ato elemente që mund tësjellin efekte toksike, në rastet kur përmbajtja e tyre në mjedis është mëe lartë ose më e ulët se përmbajtja normale për organizmat. Nga anatjetër duhet që forma e gjendjes së elementit në mjedis të jetë e kapshmenga organizmat[98][102].Në pikpamje të efekteve toksike, elementet kimike mund të klasifikohennë: 12
  • 37. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës  Jo toksike, që nuk sjellin pasoja të dëmshme pavarësisht përmbajtjes;  Toksike, por që nuk sjellin pasoja të dëmshme, sepse gjenden në forma të patretshme ose me përmbajtje normale;  Toksik me risk të lartë, sepse gjenden në forma të kapëshme nga organizmat dhe në përmbajtje jonormale.Temperatura, pH, mineralizimi i përgjithshëm, oksigjeni i tretur etj.,ndikojnë gjithashtu në riskun e metaleve të rëndë në ujra. Forma kimikee komponimeve është një faktor shumë i rëndësishëm jo vetëm nëpikëpamje të mundësisë për t’u kapur nga organizmat. Kështu, toksicitetii disa elementeve kimike përcaktohet nga forma e metilizuar e tyre.Njihen komponime metilike të Hg, As, Se, Sn, Pb, Bi, Sb, etj. Mërkuriështë shumë toksik kur gjendet në formë të metiluar simonomethylmerkur CH3Hg+. Këto komponime organike, që fillimishtmendoheshin të formuara vetëm në rrugë industriale janë gjetur nëformë natyrore të formuara nga bakteriet dhe organizma të tjera më tëlarta. Duhet theksuar që efektet toksike të elementeve varen edhe ngamënyra e reagimit të një organizmi konkret.Efektet toksike varen dhe nga mjedisi ku ndodhen elementet siç janëtokat, ujrat, sedimentet dhe ajri[57][98][102].1.2 Tranporti i substancave ndotëse në ujra dhe proçeset e tijVlerësimi i transportit dhe fatit të substancave kimike të çliruara nëmjedis është një detyrë interesante dhe sfiduese. Mjedisi rrallë mund tëpërafrohet si i mirëpërzierë, dhe substancat kimike në mjedis shpesh nukjanë pranë ekuilibrit. Si rrjedhim, transporti dhe fati kimik në mjedis isubstancave kimike, kërkon njohuri në fizikën dhe transportin errjedhjes së fluideve, në termodinamikën kimike, në kinetikën kimike dhebiologjike që ndërvepron me të gjithë këto proçese. Ne do të duhet tëndjekim substancat kimike gjatë lëvizjes së tyre, difuzionit dhedispersionit (shpërndarjes) nëpër mjedis. Këto substanca në mënyrë tëpashmangëshme do të reagojnë për të formuar substanca të tjera kimikenë një mënyrë që afrohet-por rrallë arrin-një ekuilibër local[27][56].Mjedisi global si koncept është i gjerë si në transportin kimik dhe në atëtë shkallës së fatit të substancave kimike.Në këtë pjesë, ne do të përpiqemi të formulojmë problemet e transportit dhe fatit tësubstancave kimike, ato të cilat mund të zgjidhen, pavarësisht nga mjedisi ose proçesi itransportit, e bërë kjo nëpërmjet difuzionit matematikor.Proçeset e transportit të ndotësveNjë proçes transporti, është proçesi që lëviz substancat kimike dhekarakteristikat e tjera të fluidit nëpër mjedisin ku ndodhen susbtancatkimike[56][61]. 13
  • 38. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNë proçeset e transportit të ndotësve interes paraqet shpërndarja esubstancave ndotëse në ujërat. Substancat ndotëse pasi kalojnë nëujërat e lumenjve ose të liqeneve, sillen në mënyra të ndryshme: disatreten dhe pësojnë zhvendosje për shkak të rrymave ujore, të tjeratndajthithen nga grimcat e ngurta në pezulli dhe sedimentojnë dhe tëtjerat mund të hyjnë në cikle biokimike të ndryshme duke kaluar nganjëri organizëm në tjetrin.Shpërndarja e substancave ndotëse në mjediset ujore kryhet nëpërmjetpo atyre mekanizmave, që shkaktojnë shpërndarjen e substancavendotëse në atmosferë, siç janë difuzioni, difuzioni molekular, difuzioniturbulent, dispersioni (Figura 4) dhe adveksion /konveksioni.Ndër mekanizmat më të rëndësishëm që ndikojnë në shpërndarjen endotësve në mjediset ujore përmendim[[27]82]:  Rrymat e konveksionit, që shkaktohen nga lëvizjet në largësi të konsiderueshme të masave ujore, dhe  Difuzioni, për shkak të lëvizjeve të rastit, të cilat janë shkak i shkëmbimeve të substancave ndotëse në afërsi. Transporti i substancës së tretur kryhet nga e majta në të djathtë; lëvizja e substancave të tretura kryhet nëpërmjet gradientit të përqëndrimit (dC/dx). (Figura 5).  Efekti i kombinuar i këtyre faktorëve njihet si shpërndarje (dispersion) e ndotësve në në mjedisin ujor (Figura 6).Keqësimi i cilësisë së ujrave për shkak të shkarkimeve të substancavendotëse manifestohet dukshëm në lumenj, në dallim nga detet dheoqeanet, për të cilët konsiderohet se kanë një kapacitet të pafund përmënjanimin e ndotjeve[22][46][72]. Figura 4. Dispersioni 14
  • 39. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësIlustrimi i dispersionit gjatësor në një gjurmë “plane” për t=0 në “njollën”e shpërndarë në t=Tº C është seksioni i tërthortë i vlerës mesatare tëpërqëndrimit. Figura 5. Proçesi i Difuzionit Figura 6. Difuzion-konveksioniParaqitja e difuzionit dhe konveksionit të një njolle të substancës kimikepërgjatë boshtit x.1.3 Menaxhimi i cilësisë së ujraveNjë rëndësi të madhe paraqet pasja e një ideje të detajuar të gjendjes sëndotjes për çdo trup ujor, sepse në këtë mënyrë administron më mirëmenaxhimin e këtyre ujrave.Përcaktimi i përafruar i vetive fiziko-kimike nëpërmjet monitorimit tëndotjes së ujrave është mënyra më e përdorshme (zakonshme), por që tëjep një mozaik jo të plotë të gjendjes së mjedisit.Analizat kimike, megjithëse të vlefshme dhe të domosdoshme, nukofrojnë të gjithë informacionin e kërkuar në vlerësimin e ndotjes. Edhekorrelacioni i ndotësve nuk mjafton si informacion. 15
  • 40. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësTransporti dhe shpërndarja hapësinore si dhe efektet e këtyre ndotësejapin një informacion më të plotë të gjendjes mjedisore të lumenjve (osetrupave ujorë).Ndotja e shkaktuar nga aktivitetet antropogjene luan një rol negativ si nëshëndetin e njerëzve ashtu edhe në jetën ujore (ekosistem). Për këtë arsyeështë rritur interesi në kuptimin dhe studimin e proçeseve mjedisore për tëpërmirësuar kështu planifikimin e tij si dhe për një menaxhim më të mirë tëmjedisit. Mjetet e këtij menaxhimi Monitorimi dhe Modelim-Simulimiduhen parë të integruar me njeri – tjetrin në varësi të funksioneve qëkryejnë, për një menaxhim të mirë të cilësisë së ujrave sipërfaqësore.Monitorimi dhe modelim-simulimi i mjedisit ujor duhet të shërbejnë sinjë paraqitje e re që ka për qëllim të bëjë kalimin nga mjedisi real, me tëdhënat aktuale të përftuara nga monitorimi në mjedisin virtual ku kryhethedhja e rezultateve të analizave, krijimi i bazës së të dhënave dhepërpunimi statistikor i tyre, në hapin e fundit atë të parashikimit tëndotjes; modelim simulimi (Figura 7). Modelim-Simulimi mund të bëhet njëmjet i vlefshëm për të vlerësuar impaktet e infrastruksturës ekzistuese sidhe të parashikojë pasojat e skenareve të ndryshme. Simulimi ishpërndarjes së substancave, në mënyrë të veçantë simulimi ishpërndarjes së një ndotësi në një burim pikësor të palëvizshëm ështëedhe një nga qëllimet e tezës së paraqitur[60].Deri në ditët e sotme të gjithë VNM në Republikën e Shqipërisë, për sa ipërket ndikimit të aktivitetit të propozuar në mjediset ujore, janë tëreduktuara vetëm në paraqitjen e vlerave të monitorimeve të disaparametrave fiziko-kimike, monitorime këto që në të shumtën e rastevenuk kryhen sipas proçedurave të caktuara ose shpeshherë nuk janë tëplotë[91]. Në këtë tezë ne ofrojmë një mënyrë të re të vlerësimit dheparaqitjes së cilësisë së trupave ujorë sipërfaqësorë, me mjetet emenaxhimit Monitorim-Modelim-Simulimit.Mjedisi real Mjedisi virtual Parashikim i ndotjesMonitorim Modelim - Simulim Figura 7. Mjetet e menaxhimit të cilësisë së ujrave 16
  • 41. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësGjithashtu propozojmë që çdo projekt i ri i propozuar për zbatim, të ketënë dosjet shoqëruese parashikimin e ndotjes të nxjerrë nga rezultatet esimulimeve të modeleve matematikore.Këtë propozim e mbështesim në këto arsyetime: Monitorimi: bën një vlerësim të integruar të karakteristikave fizike, kimike dhe biologjike të sistemit ujor në lidhje me rreziqet në shendetin e njeriut, ekosistemin, dhe përdoruesit të përcaktuar. Monitorimi shërben gjithashtu si mjet për të verifikuar gjendjen e ndryshuar të mjedisit me parashikimet e modelit të zbatuar. Modelimi i cilësisë së ujrave nëpërmjet modeleve matematikore ka gjetur një përdorim të gjerë për parashikimin e ndryshimit të parametrave mjedisore në kushte të caktuara, nëpërmjet proçesit të transportit të ndotësit. Modeli i ujrave në krahasim me monitorimin është relativisht më pak i kushtueshëm, sepse hartohet vetëm njëherë.1.3.1 Monitorimi i ujrave sipërfaqësore1.3.1.1 MonitorimiMonitorimi është grumbullimi, vlerësimi dhe përgjithësimi i të dhënavemjedisore me anë të vëzhgimit të vazhdueshëm ose periodik të një grupitreguesish mjedisor, cilësor dhe sasior, që karakterizojnë përbërësit emjedisit dhe ndryshimet e tyre nga ndikimi i faktorëve natyrorë oseantropogjene[27].Qëllimi i studimit tonë është vlerësimi i cilësisë së ujrave sipërfaqësore nëpellgun e Tiranës në përputhje me Direktivën Kuadër të Ujrave tëBashkimit Europian.1.3.1.2 Monitorimi i cilësisë së ujrave në ShqipëriMonitorimi i cilësisë së ujërave në Shqipëri ka filluar prej vitit 1988 në 8lumenj të mëdhenj, dy herë në vit, në rreth 20 stacione. Për shkak tëmonitorimit jo sistematik, kryesisht gjatë periudhës 1990 deri 1996, tëdhënat e përftuara ofrojnë pamje të kufizuar dhe jo shumë të besueshmepër gjendjen mjedisore[99]. Për fat të keq, të dhënat nuk gjenden lehtëpër shkak të mungesës së publikimeve. Komiteti Mbrojtjes së Mjedisit(KMM/CEP, 1995-1996) më vonë nga Agjensia Kombëtare e Mjedisit(AKM/NEA, 1997-1998) janë botuar dy buletine mjedisore[26][28].Parametrat e matur në këto monitorime u përkasin joneve kryesore (Ca2+,Mg2+, Na+, K+, Cl-, SO42-, CO32-, HCO3-), ushqyesve (N, P, Si), përqendrimittë oksigjenit, NBO, NKO dhe lëndët e ngurta në ujëra[88].Më vonë pas vitit 2000 është përcaktuar numri i vendmarrjes të provaveujore si dhe frekuenca e monitorimit. Por për arsye të mungesës së 17
  • 42. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësbuxhetit apo arsye të tjera në varësi të kushteve atmosferike apogjeografike, monitorimi shpesh herë vazhdon të mos bëhet në kohën dhevendin e duhur. Sot nëpërmjet AMP, MMPAU boton një Raport vjetor tëgjendjes mjedisore me të dhënat e monitorimeve të stacioneve tëpërhapura në të gjithë Republikën e Shqipërisë[88][89][90]. Sipasstrategjisë kombëtare të mjedisit në këtë raport duhet të paraqitenpërpunimet statistikore, ku nënkuptojnë vlerën max, min dhe mesatarene vlerave[91].1.3.2 Modelimi i ujrave sipërfaqësoreTransporti i substancave në ujrat sipërfaqësore, si për shembull nëlumenjtë apo grykëderdhjet, në ujrat nëntokësore dhe në atmosferë ështënjë nga proçeset më të rëndësishëm që ndikon në cilësinë e këtyresistemeve natyrore[1][3][95]. Për shembull, impaktet e shkarkimeveindustriale në një vend specifik të lumit mund të shkaktojnë pasoja tëdëmshme në rrjedhën e lumit, në varësi të kushteve hidrodinamike lokale.Simulimi i shpërndarjes së ndotësve, ashtu si modelet e tjera, është parënë perspektivën inxhinierike si një mjet për të zgjidhur problemet dhe nëfushat shkencore dhe ato matematikore si një problem që duhet tëzgjidhet[110]. Teoria e ekonomisë së modelimit të Goldberg-ut mund tëzbatohet në simulimin e shpërndarjes së ndotësve[43]. Spektri imodelimit i përcaktuar nga Goldberg shkon nga qëllimi imatematikanit/shkencëtarit (ose teorik) tek ai i inxhinierit/ shpikësit(ose praktik) (Figura 8). Figura 8. Teoria e ekonomisë së modelimit të Goldberg.Në figurën 9 është treguar një adaptim i kësaj teorie në simulimin eshpërndarjes së ndotësit, i cili përfshin një klasifikim të objektivave tëmodeleve të ndryshme.Objektivi i modeleve, me saktësi të lartë/kosto të lartë, si studimi i ligjevetë lëvizjes së grimcave, korespondojnë në zhvillimet e supozimeve teorike,të cilat duhet të konsiderohen në çdo fushë kërkimi. Në shembullin epërshkruar, është konsideruar që ndotja ka ndodhur nga grimcat lëvizjete të cilave ndjekin principet e mirenjohura të fizikës statistikore dhe 18
  • 43. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësekuacioni diferencial i difuzion- konveksionit përshkruan në një shkallëtë gjerë transportin e substancës në fluid. Një model i transportit tësubstancës duhet të parametrizohet me shpejtësinë e ujit, nivelet e ujitdhe koefiçientët e turbulencës përpara se të aplikohet në mjedisreal[52][65]. Në këtë pjesë jepet hollësisht rruga dhe hapat që duhenndjekur për ndërtimin e një modeli matematikor të transportit tëndotësve. Duke ndjekur këto parime, atëherë do të zhvillohet difuzion-konveksioni i qëndrueshëm dhe konvergjent ose metodat numerike tëzhvendosjes së grimcës që kanë një numër minimal ose të vogël gabimi.Në të dy situatat, zhvillimi i metodave numerike dhe zbatimi i modelit,kostoja e modelimit dhe rëndësia e zvogëlimit të gabimit janë akoma tëlarta. Megjithatë, në një situatë të dytë, gabimi numerik nuk ështëkonsideruar si motivimi kryesor për zgjedhjen e metodës numerikespecifike. Zgjidhja si konsekuence do të bazohet kryesisht në mundësinëe saktësisë (sigurisë) së metodave numerike të ndryshme, meqenësemetodat e tjera shqetësohen të ndikojnë në kalibrimin dhe vlerësimin emodelit[66][70].Hapi tjetër i spektrit të modelimit mund të jetë vendi i burimit të ndotjes,i cili është integruar në inxhinieri ose në studimet e vlerësimit të ndikimitmjedisor. Për shkak të kufizimeve kohore, ata zakonisht kërkojnë njëmodel të vërtetuar më parë. Prandaj, kostoja e modelimit duhet të jetë eulët, edhe në qoftë se gabimi i përftuar është i lartë për shkak tësupozimeve të modelit dhe thjeshtësive ose për shkak të mungesës së tëdhënave reale[43]. Figura 9. Shembull i teorisë së ekonomisë së modelimit të zbatuar në simulimin e transportit të ndotësve. 19
  • 44. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNjë nga qëllimet e disertacionit është prezantimi i dy metodologjive tëreja: Metodologjia e parë ka të bëjë me metodat numerike të difuzion-konveksionit, që drejtojnë proçeset e shpërndarjes të shumë substancavekimike dhe grimcave (gjithashtu të ndotësve) në lëngje. Objektivi ështëzgjidhja e ekuacionit 2D të difuzioni-konveksionit nëpërmjet zgjidhjesanalitike dhe ndërtimit të një programi simulimi të transportit të ndotësitnë mjedis fluid. Metodologjia e dytë është përpjekja për krijimin e hartavetë shpërndarjes hapësinore të ndotësve në pellgun ujor të një luminëpërmjet modeleve të cilësisë së ujit që mbështeten në modelim -simulimin.1.3.2.1 Përdorimi i modeleve të cilësisë së ujitTë dhënat e monitorimit janë forma më e preferuar e informacionit për tëidentifikuar ujrat e ndotur. Parashikimet e modelit mund të përdoren sishtesë ose në vend të monitorimit të parametrave për një sërëarsyesh[65][71]:Modelimi mund të jetë i realizueshëm në disa situata ku monitorimi nukështë i tillë.Monitorimi i integruar me sistemet e modelimit mund të japin së bashkuinformacion më të mirë sesa vetëm njëri ose tjetri për të njëjtën kostototale. Për shembull, analizat e regresionit që lidhin përqëndrimin endotësve me disa faktorë më lehtë të matshëm (të tilla si përrenjtë,lumenjtë) mund të përdoren për të zgjatur monitorimin e të dhënave përrenditjen paraprake të qëllimeve. Modelet gjithashtu mund të përdorennë kuadrin e teorisë Bayesiane për të përcaktuar probabilitetin parapraktë shpërndarjeve të ndotjes që mund të ndihmojë përpjekjet edrejtpërdrejta të monitorimit dhe për të zvogëluar sasinë e të dhënave(parametrave) të monitorimit, të nevojshme për marrjen e vendimeve tërenditura dhe që të jenë në një nivel të dhënë besueshmërie[82].Modelimi mund të përdoret për të vlerësuar dhe parashikuar situata tëardhme të cilësisë së ujit që rezultojnë nga strategjitë e ndryshme tëmenaxhimit. Për shembull, vlerësimin e përmirësimit të cilësisë së ujitpas ndërtimit të një impianti të ri trajtimi të ujërave të zeza, apo rritjen eefektit të rritjes industriale dhe shkarkimet e tyre në mjedisin ujor pritës.Rrjedhjet e kombinuara dhe modelet e parashikimit të cilësisë së ujitbëjnë lidhjen e trysnive (burimet e ndotësve dhe ndotja) me përgjigjet.Trysnia përfshin aktivitetet antropogjene të cilat shkaktojnë dëme tëpakthyeshme, të tilla si prania e sipërfaqeve ndotëse rezistente në njëpellg ujor, kultivimi i tokave pranë lumenjve, mbi ujitja e kulturavebujqësore me rrjedhjet e ndotura të rikthyera, shkarkimet e ujraveshtëpiake dhe industriale në trupat ujore, ndërtimi i digave dhe ipunimeve të tjera kanalizuese, futjen në trupin ujor të popullatave joindogjene si dhe mbipopullimi[53]. Efektet indirekte të njerzve përfshijnëndryshime të mbulesës së tokës të cilat çojnë në ndryshimin e normavetë shkarkimit të ndotësve, ujit dhe sedimenteve në trupat ujore[104]. 20
  • 45. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNjë vlerësim i efekteve direkte dhe indirekte të aktiviteteve antropogjenesugjerojnë 5 tipe kryesore të stresorëve mjedisorë: - ndryshimet në habitatin fizik;ndryshimet në rrjedhën sezonale të ujit; ndryshimet në sistemit bazë të ushqimit; ndryshimet në bashkëveprimet brenda biotës së lumenjve; çlirimin e ndotësve (ndotësve konvencionale);Idealisht, modelet e hartuara për të menaxhuar cilësinë e ujit duhet tëmarrin në konsiderate të 5 tipet e masave alternative të menaxhimit. Njëqasje me bazë të gjerë që i konsideron këto pesë karakteristika ofron njëqasje më integruese për të reduktuar shkakun ose shkaqet e degradimit.1.3.2.2 Modelet e cilësisë së ujitPër të përcaktuar ndikimin e një shkarkimi të veçantë në cilësinë e njëmjedisi ujor, zakonisht është i domosdoshëm modelimi i difuzionkonveksionit të shkarkimit në trupin përkatës ujor. Modelimi zbatohet nëtë dyja rastet; tek shkarkimet e reja dhe tek përmirësimi i burimeveekzistuese[1][17].E rëndësishme në një model është numri i madh i parametrave; njëzbatim modeli përqëndrohet veçanërisht në pak prej tyre, si për shembulloksigjeni i tretur, bakteria koliform ose ushqyesit.Parashikimi i impaktit mjedisor të ujit nga një shkarkues i vetëm (burimpikësor) zakonisht mund të bëhet shpejt dhe me saktësi të mjaftueshmevetëm me një model. Planifikimi i cilësisë së ujrave rajonale (krahinë,qark, zonë) zakonisht kërkon një model me shkallë të gjerë gjeografike,me shumë të dhëna, dhe një strukturë modelimi më kompleks[1][3]. Nëaneks A jepen më hollësisht: a) Klasifikimi i modeleve, b) Të dhënat që kërkohen, c) Shembuj të modeleve të cilësisë së ujit.1.3.2.3 Përvoja botërore e modelimit të cilësisë së ujit të lumenjveKompleksiteti i modeleve ekzistues luhaten nga modeli i thjeshtëStreeter-Phelps me vetëm dy ndryshore të gjendjes, deri tek QUAL2E dhetek instrumentet që përdorin rreth 10 variabla që të përshkruhet nëmënyrë të kuptueshme oksigjeni, azoti dhe cikli fosforik. Sistemetekologjikë konsiderojnë, në plotësim, dhe lëndët e ngurta ne suspension,algat, zooplanktonin, jo vertebrorët, bimët dhe peshqit[1] [29]. Modelipërzgjidhet me objektivin për tu bazuar në analizën dhe kohën e tëdhënave në dispozicion. 21
  • 46. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësSë fundi, programi kompjuterik, që njihet si më i përhapuri përmodelimin e cilësisë së ujit të lumenjve, është Modeli i Zgjeruar i Cilësisësë Ujit të Rrjedhave QUAL2E, një plotësim i versioneve të modeleveQUAL2 dhe QUAL1, që është zhvilluar nga Agjencia e Mbrojtjes Mjedisoretë Shteteve të Bashkuara [1][29].Modeli simulon parametrat e oksigjenittë tretur, dhe që bashkohet me cilësinë e ujit në lumenjtë, dukekonsideruar njëtrajtshmëri të rrjedhës dhe shkarkimit të ndotësit. Kyështë një model me një ndarje, i zgjeruar me burimet e sedimentit dhe tëkushteve të shkarkimit [70]. QUAL2E u zhvillua për procesin epërcaktimit të vendndodhjes të mbeturinave në ShBA, me qëllim tëpërcaktimit të vendndodhjes së ngarkesës maksimale të lejuar përburime ndotjesh të ndryshme në përputhje me konceptin e NgarkesësTotale Maksimale Ditore (TMDL). TDML tregon “sasinë maksimale tëndotësit që një ujëmbledhës mund të pranojë dhe të mbetet ende nëstandardet e cilësisë së ujit, dhe vendndodhjen e asaj sasie në burimet endotjes” [101]. Ngarkesa ndotëse në sistemin e lumit modelohet në totalsi shkarkim burimi pikësor në basenin e lumit, duke përdorur të dhënathidrodinamike dhe të cilësisë së ujit, shkallën e njësisë vlerësuese tëngarkesës (dmth. shkarkimin e ndotjes specifike për kokë ose përsipërfaqe) dhe të dhënat GIS si të dhëna hyrëse. Rezultatet e gjendjes sëpandryshuar dhe të një skenari, më tej krahasohen me standardet ecilësisë së ujit, ose me vlerësimet TMDL.Sot, në Europë dhe kudo, standardi për modelimin e cilësisë së ujit tëlumit ndjek përafrimin QUAL2E. Modelet më të përparuar për cilësinë eujit të lumit, të ngjashme me QUAL2E, të cilët lidhen me formulimin eproçesit të ndryshimit të cilësisë së ujit, por ndryshon në përafrimin evlerës dhe karakterizon këto proçese në lumë, si dhe të ndryshorevepërcaktuese [1][29].Programet sofware që simulojnë cilësinë e ujit, të cilataktualisht përdoren në vendet aziatike përfshijnë QUAL2E, WASP dheMIKE1.1[1][29][41].Aftësia parashikuese e modeleve me një ndarje të cilësisë së ujit të lumitnë gjendje të stabilizuar është i kufizuar në QUAL2E. Ato nuk mund tësimulojnë në mënyrë të kënaqshme ndikimin e situatave të ndryshimevetë tregut në ngarkesën ndotëse të lumit, si rrjedha e lumit, morfometria,ose karakteristika të tjera bazë.[29][41]. Për të trajtuar këto kufizimeSolyódy etj., kanë zhvilluar një kuadër modelimi më të kuptueshëm,Modelin e Cilësisë së Ujit të Lumit (RwQM1 River water Quality Model).Ky model përfshin një ndarje për sedimentet, me formulimin bazë tëproçesit të transformimit biokimik dhe mund të përfshijë oksigjenin,azotin dhe ciklin fosforik në bashkësi ujë dhe sediment. Në këtë mënyrëmundësohet një perceptim më i mirë i proçesit ekologjik në ujin errjedhshëm si dhe identifikimin e efektivitetit të strategjisë sëadministrimit ekologjik [41]. Gjithashtu, me qëllim zgjerimin e përfshirjessë kompleksitetit ekologjik në lumenj, u zhvillua programi kompjuterikAQUASIM . Ky program mbështet shkencëtarët mjedisorë për simulimin ecilësisë së ujit dhe kushteve hidrodinamike në sistemet e ndryshëmujorë, duke përdorur modele të ndryshëm. 22
  • 47. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës1.3.2.4 Përvoja shqiptare e modelimit të cilësisë së ujit të lumenjveNga hulumtimet në literaturë arrijmë në konkluzionin që, përvojashqiptare lidhur me modelimin e ujrave, lë shumë për të dëshiruar. Përsai përket modelimit të cilësisë së ujrave të lumenjve mungon një përvojë etillë. Nga ShGJSh, Departamenti i Hidrogjeologjisë është përdorurprogrami MODFLOW, në projektin Modelimi Hidrogjeologjik i Gjirit tëVlorës[5].1.3.2.5 Kufizimet e modelimit të cilësisë së ujit të lumitModelet konvencionalë të cilësisë së ujit të lumit (qofshin modele linearëapo të bazuar në ujëmbledhësin) kërkojnë një bazë të stërmadhe tëdhënash, për të arritur saktësinë e dëshiruar. Të gjitha burimet e ndotjeskonsiderohen si shkarkime pikësore në lumë; burimet e ndotjes tëshpërndarë nuk trajtohen veçanërisht[17][25]. Duke u përqëndruar nëpikat fundore të ndotjes së vetë lumit, këto modele nuk hetojnë përorigjinën e ndotjes aktuale, dhe kështu dështon njohja e proçesit aktualqë gjeneron ndotjen. Interesi më i madh është parashikimi i përgjigjeve tëekosistemit, në aktivitetet e përdorimit të tokës dhe tërësive të burimevendotëse, ose me fjalë të tjera për të simuluar marrëdhënien ndërmjet“ekuivalentit të ndotjes” prej ngarkesave ndotëse dhe përqëndrimet endotjes në rrjedhë [36]. Projektimi i cilësisë së ujit dhe skenarët e zbutjessë ndikimit, përgjithësohen gjerësisht duke na drejtuar në planifikimin estrategjive, të cilat nuk identifikojnë ose caktojnë prioritete, të në masatkonkrete të zbutjes së pasojave. Kështu p.sh, opsionet e ndryshme tëadministrimit të mbetjeve nuk mund të krahasohen realisht me qëlliminpër zvogëlimin e ngarkesave ushqyese në ujërat sipërfaqësorë [36]. 23
  • 48. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës2 Qëllimi dhe objektivat2.1 QëllimiQëllimi i parë i këtij studimi është përcaktimi i pranisë, origjinës dhemobilitetit të ndotësve të shkaktuar nga aktiviteti antropogjen nëmjedisin ujor, impakti dhe risku i tyre.Qëllimi i dytë i disertacionit është studimi i proçesit të transportit tëndotësve në ujrat sipërfaqësore dhe modelimi matematikor i transportittë tyre.Qëllimi i tretë i tij është përdorimi integral i mjeteve të menaxhimit tëcilësisë së ujrave, monitorim dhe modelim-simulimit të tyre.2.2 ObjektivatPër të arritur këto qëllime objektivat gjatë realizimit të këtij punimi kanëqenë:  Monitorimi për një periudhë një vjeçare i lumit të Tiranës, Lanës, Ishmit;  Analizat kimike në laborator si dhe në terren të parametrave mjedisore;  Ruajtja e rezultateve, krijimi i një baze të dhënash;  Përpunimi i rezultateve;  Shpërndarja statistikore e rezultateve;  Ndërtimi i hartave 2D të shpërndarjes hapësinore të parametrave mjedisore;  Përcaktimi i ndotësve kryesorë dhe origjina e tyre;  Vlerësimi i ndikimit antropogjen në pellgun e Ishmit;  Vlerësimi i riskut mjedisor duke u mbështetur në standartet kombëtare dhe ndërkombëtare;  Klasifikimi i cilësisë së ujrave sipas NIVA dhe UNECE;  Zbatimi i ekuacionit të difuzion-konveksionit 2D;  Modelimi i ekuacionit të transportit (Code C++ dhe MATLAB);  Simulimi i këtij modeli për variabla të ndryshueshme, vx, vy, Dx, Dy, ρ, t, CC; 24
  • 49. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës3. Të dhëna për pellgun e Tiranës3.1 Zona e shtrirjes gjeografikePellgu ujëmbledhës i lumit Ishëm së bashku me atë të lumit Erzen ka njësipërfaqe të përbashkët prej 1439km2 dhe shtrihet në Shqipërinë eMesme. Pellgjet ujëmbledhëse të këtyre lumenjve janë pranë njëri tjetritdhe në përgjithësi kanë kushte të njëjta fiziko - gjeografike. Këto pellgjekarakterizohen nga lëkundje sinkrone të rrjedhjes, si dhe nga njëpërputhje e cikleve ujëshumtë e ujëpaktë. Në pjesën e tyre të sipërmekalojnë në Krahinën Malore Qendrore, ndërsa pjesa e poshtme shtrihetnë Ultësirën Perëndimore, pranë Adriatikut. Lumi Ishëm ka lartësinëmesatare të pellgut ujëmbledhës 357m dhe i grumbullon ujrat në njëterritor kryesisht kodrinor (Figura 10)[58].3.1.1 Të dhënat gjeografike të qytetit të TiranësRajoni Tiranë shtrihet në Shqipërinë e mesme në lartësinë 110 m mbinivelin e detit, në një rrafsh i cili përshkohet nga lumi i Tiranës. Nëperëndim midis rrugës Tiranë -Durrës shtrihet Kodra e Gjatë me 491 mlartësi. Ky masiv i vogël mund të kalohet nga Vora ose në jug në Qafa eErzenit. Në lindje rrafshnalta kufizohet nga Masivi i Dajtit (1612 m) dhenga Mali i Priskës (1365 m). Ndërmjet tyre shtrihet Qafa e Priskës (850m). Në jug shtrihet Qafa e Kërrabës (933 m) mbi nivelin e detit. Tirana kanjë sipërfaqe rreth 40 km², në të cilën jeton 35% e popullsisë sëShqipërisë[58][84].3.1.2 KlimaQyteti i Tiranës karakterizohet nga një klimë mesdhetare, ku vera është enxehtë dhe e thatë dhe dimri i butë dhe i lagësht[58].Në pellgun Ishmit periudhat me më shumë reshje janë dimri dhe vjeshta,gjatë të cilave bie 24% deri 36% e reshjeve vjetore. Muajt me më shumëreshje janë nëntori dhe dhjetori, gjatë të cilave bien përkatësisht 9%-13%dhe 12-13% të shumës vjetore të reshjeve. Periudha e lagët e vitit (tetor-maj) përfshin 80%-82% të reshjeve vjetore, ndërsa në periudhën e thatë(qershor-shtator) bie përkatësisht 18-20% të shumës vjetore të reshjeve.Muajt më të ftohtë të vitit janë janari dhe shkurti. Në këto muajtemperatura mesatare e ajrit arrin vlerat nga 1.2 deri 7.0°C. Si muaj mëtë ngrohtë të vitit paraqiten korriku dhe gushti, ku temperatura mesataremujore arrin shifrat nga 20.0°C deri 24.5°C. Lagështia relative e ajritndryshon si vlerë mesatare shumëvjeçare nga 59% deri 78%[58]. 25
  • 50. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës a) b) c)Figura 10. Harta pellgu i Ishmit a) satelitore, b) administrative, c) gjeografike 26
  • 51. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës3.1.3 Organizmat e gjalla në ujraUjrat e pellgut të Ishmit janë të pasura me tipe të algave dhe gjallesaveujore që janë edhe banorët kryesorë të këtyre ujrave.Në zonën e Lanës/ Kashar në substrate të ndryshme në afërsi të ujitvihen re koloni të dendura cianofitesh dhe bakteresh. Në këtë zonë nukështë gjetur asnjëherë Chladophora[26].Në Lumin e Tiranës/ në këtë zonë janë gjetur dhe mbledhur: gramore,mikroalga dhe makroalga (Chladophora)[26].Në lumin Ishëm/ Në ujëra duken se zhvillohen mirë koloni bakteresh dhealgash fijëzore (cianofite). Chladophora nuk është hasur asnjëherë[26].3.1.4 DemografiaTirana është qyteti me prurjet më të mëdha demografike. Lëvizja e lirëdhe e pakontrolluar e popullsisë ka shkaktuar mbipopullimin e qytetitdhe të zonave periferike, rritjen e numrit të aktiviteteve prodhuese nëfushën e industrisë dhe bujqësisë (Figura 11). Të gjitha këto proçese kanëndikuar në mënyrë të konsiderueshme në rritjen e faktorëve ndotës nëmjedis e në veçanti në rritjen e nivelit të ndotjes në ujrat sipërfaqësore nënivele të konsiderueshme, si pasojë e rritjes së shkarkimeve të ujraveurbane të patrajtuara. Në vitin 2009, popullsia urbane e qytetit tëTiranës zyrtarisht është vlerësuar 650,837 banorë, me një dendësi 586banorë për km2, ndërsa numri i popullsisë së rrethit të Tiranës vlerësohet717,291 banorë. (INSTAT 2009). Figura 11. Zgjerimi i Tiranës nga 1990 deri 20053.1.5 Përdorimi i ujitUjrat e pellgut të Ishmit, përdorimin kryesor e kanë për ujitje nëbujqësi[26][28][84].Lumi i Tiranës dhe Lana kanë shërbyer si kolektorë shkarkimi për ujrat ezeza të qytetit të Tiranës dhe të zonave rurale përreth, për një kohë prejmbi 50 vjeçare. Sot, përveç shtimit të sasisë së shkarkimit të ujrave të 27
  • 52. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëszeza në këto lumenj, si pasojë gjithmonë e rritjes së numrit të popullsisësë këtij qyteti, fenomen i ri është edhe se lumi i Tiranës shërbengjithashtu edhe si zonë e shkarkimit të mbetjeve të ngurta. Gjatërrjedhjes së tij, nga zona e hyrjes në qytet pranë Rrapi treshit deri tekkthesa e Kamzës, vihet re që në të dy anët e brigjeve ka shumë mbeturinatë ngurta urbane si dhe mbetje të ngurta nga bizneset e ndryshme qëushtrojnë aktivitetin e tyre pranë rrjedhjes së lumit.3.2 HidrologjiaLumi Ishëm formohet nga ujrat e lumit të Tiranës, të përroit të Tërkuzësdhe të përroit të Zezës. Para se të bashkohet me ujërat e Tërkuzës lumi iTiranës, i cili është dega kryesore e lumit të Ishmit e njëkohësisht edhedega e tij më e gjatë, merr dhe ujërat e Lanës. Këta tre degë të lumit tëIshmit, ruajnë karakteristikat e përrenjve malorë [81]. Delta e lumitIshëm ndodhet në Kepin e Rodonit[58]. Prurja maksimale është 1’980m3/sek. Temperatura e ujit luhatet nga 6.12oC në janar deri në 24.7oCnë gusht.Karakteristikat kryesore hidrografike të pellgut të lumit Ishëm janë:gjatësia L = 57km, lartësia mesatare Hm=357m, sipërfaqja F=673km2 dhegjërësia mesatare B=0.9 km.3.3 Gjeologjia dhe Hidrogjeologjia3.3.1 GjeologjiaRajoni në studim bën pjesë në sinklinalin e Tiranës, i cili i përketdepresionit të Tiranë-Ishmit. Sinklinali i Tiranës ndërtohet nga dy katestrukturore. I poshtmi ndërtohet nga shkëmbinjte karbonatik të kretakuttë sipërm dhe eocenit si dhe nga flishet e oligocenit, ndërsa i sipërmi ngadepozitime mollasike argjilo-alevrolitore-ranore dhe gëlqeror lithotamniktë moshes Seravalian-Tortonianit, të vendosura trangresivisht mbi ato tëkatit të poshtëm (Figura 12).Sipër depozitimeve të Tortonianit, ndodhen ato të Pleistocen-Holocenit.Nga pikëpamja gjenetike, në zonën në studim, ato janë kryesisht aluvionetë lumenjve Tirana e Lana. Këto përbëhen kryesisht nga suargjila dhezhavorre. Suargjilat ndodhen në sipërfaqe, ndërsa zhavorret poshtëtyre[103].Depozitimet aluviale dalin në një sipërfaqe të madhe, duke filluar meshtrirje të gjerë nga qyteti i Tiranës e duke u ngushtuar në afërsi tëMëzesit dhe Domjes, duke marrë kthesën pranë Kamzës futen thellë derinë afërsi të Zall Herrit. Këto depozitime ndjekin rrjedhën e lumit tëTiranës dhe Tërkuzës ku mbulojnë të gjithë ultësirën sinklinale ndërmjet 28
  • 53. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësluginave të këtyre lumenjve duke pësuar zgjerim dhe zhytje të mëtejshmenë drejtim të veri përendimit. Depozitimet aluvionale ndahen ngapikëpamja moshore në të vjetra (Q1-3al) dhe në të reja (Q4al).Sipas përbërjes litologjike të depozitimeve aluviale nga lart- poshtëdallojmë: suargjilat dhe zhavorret (Figura 14)[103].Suargjilat. Këto janë mjaft të përhapura në rajon duke iu referuar dhe tëgjitha prerjeve gjeologo -hidrogjeologjike. Të dhënat e shpimeve të kryeratë zhveshjeve erozionale të terrenit tregojnë se në përgjithësi kemi tëbëjmë me suargjila ngjyrë kafe në të verdhë ose të kuqerremtë mepërmbajtje oksidesh hekuri. Ato kanë trashësi të ndryshueshme.Zhavorret. Zhavorret e kuaternarit, formojnë një shtresë 3 deri 3.5 m, ecila shtrihet mbi suargjilat e përshkuara më sipër. Zhavorretkarakterizohen prej guralecash ose zajesh të dimensioneve të ndryshmenga 2-6 deri 10 cm. Masën më të madhe e përbëjnë guralecët egëlqerorëve dhe të kuarciteve më rrallë takohen zaje të shkëmbinjveranore të shkëputura nga flishi oligocenik.Trashësia e zhavorreve në depozitimet e vjetra aluviale arrin në 7-8 m.Trashësia maksimale e tyre takohet në taracën e dytë të lumit Tiranapikërisht aty ku është vendosur qyteti i Tiranës[103].Depozitimet e reja aluviale përfaqësohen nga një ose disa shtresazhavorrore me trashësi të përgjithshme 20-25 m, trashësia epërgjithshme e depozitimeve aluviale lëkundet nga 5.5-68 m[103]. Figura 14. Profil litologjik në sinklinalin e Tiranës (Aliaj.Sh., Tafilaj I., Eftimi R., 1998)3.3.2 Ujrat nëntokësoreDuke u mbështetur në kushtet e shtrirjes dhe përbërjen litologjike tëdepozitimeve të zonës së depresionit Tiranë-Ishëm (Harta, Figura 13),dallojmë këto tipe ujrash nëntokësore[30]. 29
  • 54. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës-Ujra nëntokësore në shkëmbinj të shkrifët;-Ujra nëntokësore në shkëmbinj kompakte;Ujrat nëntokësore në shkëmbinjtë e shkrifët janë të lidhur medepozitimet kuaternare. Në zonën që studiojmë ato përfaqësohen ngakompleksi ujëmbajtës i depozitimeve kuaternare të Tiranës, i cili shtrihetnë gjithë depresionin e Tiranë-Ishmit ndërmjet luginave të lumenjve tëTiranës, Tërkuzës, Drojës e Gjolës. Ujrat nëntokësore të kuaternarit nëpellgun ujëmbajtës të Tiranë-Ishmit lidhen me kolektorët e tyre kryesore,zhavorret aluviale, të cilët përbëjnë njëkohësisht horizontin ujëmbajtësmë të pasur. Mbi shtresën e zhavorreve aluviale ujëmbajtëse janëvendosur shtresat e depozitimeve të shkrifta me ujëpërshkrueshmërishumë të vogël ku hyjnë depozitimet e mbulesës suargjilore, surërore erërore.Në rajonin e studimit dhe rreth tij, zhavorret aluviale kanë përhapje tëmadhe në plan dhe në thellësi. Ato fillojnë me shtrirje të gjerë nga qyteti iTiranës pastaj fillojnë të ngushtohen deri në afërsi të Mëzezit dhe tëDomjes. Thellësia e kapjes së tabanit të zhavorreve, lëkundet në njëdiapazon të gjerë. Trashësia e zhavorreve varion nga 1-5 m duke u nisurnë drejtim të VP në 30-35m. Në ultësirën midis lumenjve Tërkuza eTirana trashësia e depozitimeve zhavorrore rritet nga jugu në veri dhenga lindja në perëndim.Në shkëmbinjtë me ujëpërcjellshmëri të ulët (T < 500 m2/ditë), përfshihetpjesa më e madhe e përhapjes së vetë qytetit të Tiranës (përjashtohetsektori qendror e jug – perëndimor i qytetit) si dhe gjithë periferia veri –lindje, veri, veri – perëndim etj, nga Alliasi deri në Laprake e deri afërLaknasit.Në shkëmbinjtë praktikisht pa ujë, bën pjesë edhe mbulesa suargjilore esurërore, e cila shtrihet kryesisht mbi depozitimet zhavorore e më pakmbi ato të Tortonianit (formacioni Mëzezi). Këta shkëmbinj takohen nëprerjet erozionale të lumit Lana si dhe gjatë brigjeve në pjesët e poshtmetë lumenjve Tirana e Tërkuza.-Ujrat nëntokësore në shkëmbinj kompakte takohen në kompleksinujëmbajtes të depozitimeve të Tortonianit N12t, i cili përfaqësohet ngapako ranorësh masive dhe shtresore, me ujëmbajtje mesatare deri në tëdobët. Si rezultat, në hartën hidrogjeologjike (figura 15.) veçohen dykomplekse ujëmbajtëse: a-kompleksi i shkëmbinjve kompakte meujëmbajtje të ulët (formacionet Mëzezi N13t(d)) dhe Skutera N13t(b )); dheb- kompleksi i shkëmbinjve kompakte me ujëmbajtje mesatare deri tëulët (formacionet Iba N13t(c) dhe Priska N13t(a)). 30
  • 55. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 12 Harta gjeologjike e pellgut të Tiranës. (Harta Gjeologjike të Shqipërisë, shkalla 1:200.000, viti 2002) Figura 13. Harta hidrogjeologjike e pellgut të Tiranës.(Harta hidrogjeologjike e Shqipërisë, shkalla 1:200.000, viti 1983). 31
  • 56. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës3.4 Cilësia e ujit: Dimensionet kohoreKërkesat/Dosmosdoshmeria e cilësisë së ujrave sipërfaqësore dhestandartet e shkarkimeve3.4.1 Kritere të vlerësimit kimikVlerësimi i cilësisë së ujërave të lumenjve dhe krahasimi i niveleve tëparametrave kimikë me normat paraqet vështirësi. Megjithatë, janë endenë fuqi disa norma për shkarkimet e ujërave industriale, sipas Urdhërittë Ministrit të Industrisë dhe Minierave, Nr. 506/29, dt. 16.10.1974, tëparaqitur në tabelën A-4 (Aneks).Disa nga normat e cilësisë së ujrave që përdoren në Shqipëri janë tëshprehura në Standartet e cilësisë së ujërave sipas MMPAU të Republikëssë Shqipërisë: 1. Cilësia e ujërave natyrore për të lejuar rritjen e peshqve (EC Desig: 78/659, dt. 18.07.1978; BMZ, 1995)[9] 2. Klasifikimi i cilësise së ujërave të ëmbla sipas Institutit për Studimet e Ujërave të Norvegjisë – (NIVA)[15]; 3. Ndikimi i shkarkimeve urbane Klasifikimi i cilësisë së ujërave sipas UNECE[23]; 4. Normat e shkarkimeve të lëngëta urbane nga impiantet e trajtimit[104]; 5. Normat e ndotjes baktereologjike[69]; 6. Klasifikimi i ndotjes nga substancat e rrezikshme sipas NIVA[15]3.4.2 Ndotja e ujrave sipërfaqësore3.4.2.1 Ndotja e ujrave në vendin tonëBurimi kryesor i ndotjeve të ujrave natyrore në veçanti janë shkarkimet eujrave të zeza. Në rajonet me dendësi të ulët të popullsisë problemet endotjeve të ujrave nuk vërehen për shkak të aftësisë vetpastruese tëujrave. Por me rritjen e shkallës së urbanizimit aftësia vetpastruese eujrave nuk arrin të përballojë shkarkimet e ujrave të zeza të patrajtuaradhe si pasojë vërehen ndikime të dëmshme në biotën ujore, rrezik tëinfeksioneve etj[88][89][90].Në vendin tonë në dy dekadat e fundit burimi kryesor i ndotjes së ujravesipërfaqësore janë shkarkimet urbane. Ujrat e zeza urbane dheshkarkimet e tjera industriale derdhen drejtpërdrejt në kanaletujëmbledhëse dhe shkarkohen të papërpunuara në lumenj, det ose liqen 32
  • 57. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësduke sjellë ndotjen e tyre. Në zonat urbane me dendësi të lartë tëpopullsisë, kryesisht në qytetet e mëdha si Tirana, Elbasani, Shkodra apoKorça dhe në zonat bregdetare, ku aktivitetet social-ekonomike janë mëintensive në krahasim me pjesën tjetër të vendit, problemi i ndotjes sëujrave sipërfaqësore është më i mprehtë dhe manaxhimi i cilësisë sëujrave në këto pellgje merr një rëndësi të veçantë.3.4.2.2 Ndotja e ujrave sipërfaqësore të qytetit të TiranësSistemi i kanalizimeve të ujrave të zeza të qytetit të Tiranës është njësistem i kombinuar, që përfshin ujrat e përdorura urbane, të industrisëqë lidhet me rrjetin e kanalizimeve si dhe ujrat e shirave që shkarkojnënga sipërfaqet e rrugëve, shesheve dhe gjithë sipërfaqeve tëpapërshkueshme. I gjithë rrjeti i kanalizimeve është me vetërrjedhje dheshkarkimi i tij bëhet në pjesën e poshtme të lumit të Tiranës dhe lumit tëLanës[13].Segmenti i lumit të Tiranës nga burimi e deri tek ura e Brarit përfaqësonrrjedhjen e sipërme të lumit të Tiranës, që sjell ujrat e pastra të zonësmalore të pandotura nga aktiviteti njerëzor.Zona ujore nga Ura e Brarit e deri poshtë Urës së Kamzës, shërben sikolektor për shkarkimin e ujrave urbane të patrajtuara të një pjese tërrjetit të kanalizimeve të qytetit të Tiranës dhe të aktiviteteve të shumtatregëtare dhe industriale.Në lumin e Tiranës shkarkohet kolektori i Rrugës “Siri Kodra“ i cilipërmbledh rrjetin e pjesës së sipërme të qytetit, kolektorin e Rrugës“Bajram Curri“ si dhe një pjesë të unazës.Në krahun e majtë të lumit shkarkon kolektori i Rruges “5 Maji“, i cilipërveç zonës së sipërme të banimit përmbledh dhe kolektorin e ish zonësindustriale (ish Kombinati Mish- Qumësht).Është e rëndësishme të theksojmë se këtu derdhen dhe ujrat e spitalitinfektiv shpesh të patrajtuara për arsye të mosfunksionimit të rregullt tëimpiantit përpunues.Ujrat e Lanës në hyrje të qytetit të Tiranës kanë cilësinë afër ujit tëpijshëm, kurse nga zona e Lanabregasit e deri në Yrshek ujrat e Lanëspërshkojnë qytetin si dhe zonat e banuara periferike të tij. Në këtësegment ujrat e Lanës grumbullojnë pjesën më të madhe të shkarkimevetë kolektorëve urbanë të qytetit të Tiranës, të Lagjes Nr 6 Kombinat, tëzonës së Yzberishtit dhe të zonave periferike e lagjeve me ndërtesa tëpaligjëshme.Një rrjet kanalizimi prej betoni me gjatësi 510 km, që shtrihet në pjesënmë të madhe të qytetit siguron shkarkimin e ujrave urbane të patrajtuaranë të djathtë e në të majtë të Lanës deri në Urën e Rrugës “Konferenca ePezës“. Gjithashtu kolektori i Rrugës “Kongresi i Përmetit“ i cili merrkanalizimet e Laprakës, kolektorin e ish Shkollës së Partisë, të Mine Peza 33
  • 58. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësdhe të Unazës, kalon mbrapa serave dhe derdhet në krahun e djathtë tëLanës.Në zonat periferike brigjet e lumit të Tiranës dhe të Lanës shërbejnë dhesi kolektor i shkarkimeve të mbetjeve të ngurta urbane (Figura 15). Atojanë të mbushura me mbeturina urbane e mbetje inertesh të cilat rrisinnë nivele të konsiderueshme ndotjen e ujrave të tyre (Foto Aneks A). Figura 15. Zona e Lumit të Tiranës dhe e Lanës që përshkojnë qytetinLumi i Ishmit. Ura e Rinasit është segmenti ujor që përfaqësonbashkimin e ujrave të lumit të Tiranës, të Lanës dhe të përroit tëLimuthit. Lumi i Ishmit duke qenë edhe bashkim i ujrave të lumit tëTiranës dhe Lanës përfaqëson në këtë mënyrë ndotjet e të dy trupaveujore, që nëpërmjet rrjedhjes së ujit shkarkohen në det.Në urën e Rinasit përfshihet aksi ujor i lumit të Lanës nga Kthesa Yrshek- deri në bashkimin me lumin e Tiranës si dhe aksi ujor i lumit të Tiranësnga Ura Kamëz- bashkimi me lumin e Tiranës.Për lumin e Lanës është e rëndësishme të theksojmë se në këtë segment(kthesa Yrshek deri ne bashkimin me lumin e Tiranës) ai grumbullonpothuajse të gjitha shkarkimet e mbetjeve të lëngëta të aktiviteteveindustriale të ngritura në të dy anët e autostradës.Në këtë zonë mjaft kompani zhvillojnë aktivitetin e tyre prodhues,krysisht në degë të ndryshme të industrisë ushqimore, si fabrika eprodhimit “Coca-Cola“, fabrika e prodhimit të birrës “Stela“, ajo eprodhimit të sallamit “EHW”, fabrika e prodhimit dhe përpunimit tëqumështit “Arbi” etj. të cilat mbetjet e tyre të lëngëta industriale tëpatrajtuara i shkarkojnë drejtpërdrejt në Lanë.Kurse në Përroin e Limuthit shkarkohen mbetjet industriale tëkompanisë Deka, dhe pikërisht të fabrikës së prodhimit të vajit “Olim”.Shkarkimi i mbetjeve të lëngëta industriale bëhet në afërsi të urës sëautostradës Tiranë –Durrës, në anën jug-perëndimore të saj. 34
  • 59. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësKarakteristikë dalluese e ujrave mbeturinë të kësaj fabrike është ngjyra,e cila në përgjithësi është e bardhë dhe në raste të veçanta, sipas proçesitteknologjik, është e errët dhe me densitet më të ulët duke mbuluarsipërfaqen e ujit të lumit me një shtresë vajore. Mbetjet e lëngëta të kësajfabrike shkarkohen në ujrat e përroit të Limuthit, duke ja ndryshuarkomplet ngjyrën, sidomos në kohën kur prurjet e tij janë të pakta.Gjithashtu në këtë segment dhe sidomos pas Urës së Limuthit (ura evjetër) shtrati i përroit dhe brigjet e tij janë të mbushura me inerte embeturina të ngurta urbane, të cilat ndikojnë në rritjen e ndotjes sëujrave te tij.Sipas KMM/CEP (1995-1996) ujërat e Ishmit dhe të Tiranës janë nga mëtë ndoturat. Mbeturinat urbane janë burimi kryesor i lëndëve ndotëse.Shumë kritike është gjendja në lumin e Lanës. Është vlerësuar seshkarkimet e mbeturinave urbane në Lanë janë 1’640 l/s. Disa të dhënapo sipas KMM/CEP (1995-1996) tregojnë se NBO5 arrin deri 35.9 mg/l(deri në 93 mg/l), azoti-nitrit rritet deri në 6 mg/l, azoti-nitrat në 2.86mg/l dhe azoti-amoniakal në 56.3 mg/l [27].Sipas Cullaj A., etj., 2005 Lumi i Tiranës, Lanës dhe Ishmit i përkasincilësisë së keqe të ujrave dhe ato janë shumë të ndotura[27].Pavarësisht risistemimit të Lanës, që ju bë në vitin 2001 nga prishja embi 400 objekteve që ishin ndërtuar përgjatë saj gjatë viteve 1992-1996,cilësia e ujërave mbetet ende shqetësuese, përderisa shkarkimet urbanenuk janë të sistemuara në kanale të mbyllura. Kjo vihet re dhe ndihetmenjëherë; përgjatë brigjeve të lumit ndjehet dukshëm era e ujërave tëzeza[13].3.5 Qasja aktuale për ndotjen e ujrave të lumenjve3.5.1 Mbështetja politike dhe publikeLegjislacionet në lidhje me ujin në Republikën e Shqipërisë janëvazhdimësi e trendit të BE, e reflektuar me praninë e një numrirregullash dhe ligjesh[23]. Dokumenti më i përgjithshem është Ligji mbiUjrat në 1991, i amenduar disa here[91]. Kryesisht, të gjitha rregullatdhe ligjet mund të grupohen në 4 sektorë:  mbrojtja e ujit (plani për mbrojtjen e ujrave nga ndotja, ujrat e pijshëm, cilësia e mbetjeve të ujrave, substancat e rrezikshme; klasifikimi i ujrave);  përdorimi i ujrave (Ligji i ujrave, Ligji i përdorimit të ujrave; ligjet që varen nga autoritet përkatëse, strukturat e menaxhimit të ujit dhe objektet, politika e çmimit për shkarkimet e mbetjeve të ujrave, vendimet bashkiake për pastrimin dhe shpërndarjen e ujrave); 35
  • 60. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës  mbrojtja nga efektet shkatërruese të ujit (mbrojtja nga rrjedhjet) dhe  mbrojtja mjedisore (Ligji i mbrojtjes mjedisore dhe Ligji Vlerësimit të mbrojtjes së mjedisit; ligje të tjera dhe vendime të ndryshme; rregulla në lidhje me dhënien e lejeve integrale; studimi i vlerësimit mjedisor etj.).Më hollësisht këto rregulla jepen në lëgjislacionin bazë ekzistues nëfushën e ujërave, si dhe në Strategjinë Kombëtare Mjedisore 2007, tëMMPAU[91], ligje këto të renditura në Aneks A.3.5.2 Kufizimi i përpjekjeve aktuale: Zhvillimet e mundshmeModeli i Direktivës së BE (2000/60/EC), për ujin, është pjesa më ekonsiderueshme e legjislacionit të ujit të prodhuar ndonjëherë ngaKomisioni Europian dhe siguron parimet bazë për arritjen e menaxhimittë qëndrueshëm të ujit për shumë vite që do të vijnë[23].Ajo kërkon që të gjitha ujrat e brendshme dhe ato bregdetare të njëpellgu të përcaktuar të lumit duhet të arrijnë të paktën statusin e tëqenurit “të mirë”, deri në vitin 2015 dhe përcakton se si kjo duhet tëarrihet nëpërmjet vendosjes së objektivave mjedisore dhe qëllimeveekologjike për ujrat sipërfaqësore dhe ata nëntokësore[23].Rezultati do të jetë arritja e pasjes së ujrave të shëndetshëm duke marrënë konsideratë mjedisin dhe kushtet social-ekonomike.Direktiva Kuadër e Ujit (Water Frame Directive 2000/60/EC), inkurajonpërfshirjen në aktivitet të të gjitha palëve të interesuara në zbatimin e tij.Në veçanti, konsultimet publike janë të dosmosdoshme gjatë prodhimit,rishikimit dhe përditësimit të “Planit të menaxhimit të pellgut të lumit” ecila formon edhe temën qendrore të Direktivës.Një “Plan menaxhimi të basenit lumor” nënkupton zbatimin e veprimevetë më poshtëme: Përcaktimin e asaj që nënkuptohet me “statusin e mirë”, me vendosjen e objektivave të cilësisë mjedisore të ujërave sipërfaqësore dhe ujërave nëntokësore; Identifikimin në detaje të karakteristikave të basenit të lumit, duke përfshirë ndikimin mjedisor të veprimtarisë njerëzore; Vlerësimin e cilësisë aktuale të ujit në basenin e lumit; Realizimin e analizave të parametrave kryesore të cilësisë së ujit që do të menaxhohen; Identifikimin e matjeve të nevojshme për kontrollin e ndotjes për të arritur objektivat ambientale; 36
  • 61. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Konsultimin me grupet e interesit për kontrollin e ndotjes, koston përkatëse dhe përftimet që do të arrihen; Zbatimin e masave të kontrollit, monitorimit, përmirësimit të cilësisë së ujit të rënë dakord dhe rishikimin e progresit dhe të planeve të menaxhimit të ujit, për të arritur objektivat e cilësisë.Zbatimi i rregullave ekzistuese nuk jep pamje të saktë në intensitetin endryshimit të kushteve të cilësisë së ujit në kanale dhe lumenj. Me shumë,ka një problem të përcaktimit jo të saktë të shkarkimeve relative përndotës të veçuar. Rregullat në klasifikimin e Ujrave klasifikojnë të gjithëtrupat ujore në V kategori (Sipas UNECE) dhe në IV kategori (sipas NIVA)në lidhje me cilësinë e ujit. Megjithatë, rregulli nuk i referohet cilesisë sëujit që duhet të arrihet (p.sh WFD kërkon arritjen “ujë të cilësisë së mirë”,qëllimi është cilësia e ujit të habitateve natyrore të ekorajonit). Përpellgun e Tiranës cilësia e ujit të kërkuar duhet të jetë e kategorisë II qësuporton jetën e peshqve cyprinid, dhe të banoreve tipike të shtretërvelumorë. Ka kufizim të shkarkimeve rrjedhëse të substancave tërrezikshme që dëmtojnë cilësinë e ujrave pritëse, por kjo nuk është elidhur me kushtet e rrjedhjes (hidrologjike, ekologjike, etj).4. Metodat dhe materialet4.1. Provat ujore, vendmarrjet dhe monitorimi4.1.1 Provat ujoreUji është tepër i lëvizshëm dhe karakterizohet nga një homogjenitet imadh. Trajta kryesore e ndodhjes së elementëve kimikë në të ështëkimikisht e tretur dhe koloidale[37].Provat që u morrën për analizë përfaqësojnë karakteristikat e sistemitujor që është në studim. Mund të dallohen dy raste të shpërndarjesjohomogjene të substancave në një mjedis ujor:(1) kur sistemi është i përbërë nga dy ose më shumë shtresa, të cilat nukpërzihen plotësisht me njëra - tjetrën, p.sh për shkak të shtresimittermik në liqene, të shkarkimeve sipërfaqësore në lumenjtë ose liqenetetj;(2) kur substanca ndotëse shpërndahet në mënyrë jouniforme nështresën e ujit, p.sh. nafta dhe produktet e saj vendosen në sipërfaqen eujit, ndërsa grimcat e ngurta kanë tendencë të sedimentojnë në fund.Për ujrat e lumenjve, mostrat nuk duhet të merren afër brigjeve, sepsepërqëndrimet e elementeve gjurmë janë më të larta në pjesët kushpejtësia e rrjedhjes së ujit është më e madhe, në krahasim me pjesëtku kjo shpejtësi është më e vogël. 37
  • 62. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës4.1.2 Vendmarrjet e provave dhe stacionet e monitorimitPër zgjedhjen e stacioneve të marrjes së mostrave u bazuam në skemënmonitoruese të shkarkimeve të lëngëta sipas së cilës: kolektori shkarkuespërfaqëson burimin ndotës dhe pasi është shkarkuar në mjedisin pritës,në distancën 500-1000 m, pas përzierjes dhe hollimit është përcaktuarstacioni i monitorimit.Për të parë ndikimin e shkarkimeve urbane në mjedisin pritësprovëmarrja është realizuar në të dy tipet e zonave ujore me ndryshime tëdukshme të nivelit të ndotjes[92]:  Zona ujore të pandotura nga aktiviteti antropogjen, që korespondon me pjesën e rrjedhjes së lumenjve para së të futen në qytet.  Zona ujore të prekura nga shkarkimet e ujrave urbane dhe industriale të qytetit të Tiranës që korespondon me zonën pasi lumenjtë kanë përshkuar qytetin. Këto stacione ndodhen kryesisht në rrjedhjen e poshtme të lumenjve.Vendmarrjet e provave, që janë edhe stacionet e monitorimit, upërcaktuan në pjesën e sipërme, të mesme dhe të poshtme të rrjedhjes sëçdo trupi ujor. Për lumin e Tiranës dhe atë të Lanës, pjesa e sipërme errjedhjes përfaqëson edhe stacionet e zonës para ndotjes sepse këtostacione L1 dhe T1 korespondojnë me pjesën e rrjedhjes së lumenjvepara se të futen në qytetin e Tiranës. Për pellgun e Ishmit u përcaktuan 9stacione monitorimi me kodet përkatëse të tyre: për lumin e Tiranës, 3stacione monitorimi, për Lanën 3 stacione, edhe për Ishmin upërcaktuan 3 stacione monitorimi.Në figurën 29 jepet harta me stacionet e përcaktuara të vendmarrjes sëprovave, në tabelën 4-1 jepen koordinatat e stacioneve, kodi dhepërshkrimi i stacioneve).Në fotografitë e paraqitura nga figurat 16 deri 23 jepen pamje të lumenjvenë stacione të ndryshme si dhe çaste nga marrja e mostrave.Më poshtë po japim disa saktësime të përgjithshme mbi secilin stacionpër të ndihmuar në interpretimin e të dhënave.Në çdo stacion është matur temperatura e ujit, pH, filtrimi për lëndëtpezull, oksigjeni i tretur dhe përcjellshmëria; gjithashtu, është bërëvlerësimi i përafërt (me kite) i nitrateve, nitriteve, amoniumit dhefosfateve. Këtyre të fundit ju bë analiza kimike në laborator. Prova umorën edhe për analizat e ndotjeve bakteriologjike. 38
  • 63. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësTabela 4-1: Tabela e koordinatave të vendmarrjeve të kampioneve Pellgu KoordinataNr Kodi Vendmarrjet Koordinata WGS-1984 hidrografik karteziane Veri Lindje X Y Lumi1 T1 Ura e Brarit 41 22 44.4 19 51 32.4 4404659.4 4583428 Tiranës 500-m larg2 T2 kolektorit 41 20 52.8 19 47 52.8 4399532.7 4580073 “Siri Kodra” Ura te kthesa3 T3 41 21 18.0 19 46 19.2 4397380 4580876 Kamëz4 Lumi Lanës L1 Lanabregasi 41 19 48.0 19 52 48 4406388.2 4577971 500-m pas5 L2 kolektorit 41 19 19.2 19 47 24 4398953.8 4577260 Komb.Tekstil Kthesa6 L3 41 20 16.8 19 46 33.6 4397732.4 4578988 Yrshek7 Lumi Ishëm Ish1 Ura e Rinasit 41 26 09.6 19 41 49.2 43911212 45899488 Ish2 Ura e Gjolës 41 28 01.2 19 41 31.2 4390859.9 4593395 Lumi Ishëm9 Ish3 41 32 27.6 19 36 36.0 4384187.3 4601732 para derdhjes4.1.2.1 Lumi i Tiranës përfaqësohet me stacionet T1, T2 dhe T3:T1 - Ura e Brarit, (poshtë uzinës së Artilerisë) (Figura 16) është njëstacion që ndodhet në pjesën veriore të qytetit dhe i përket segmentitlumor para se të hyjë në qytet. Nga pikëpamja mjedisore përfaqëson njëzonë jo të ndotur (para ndotjes). Ujrat e lumit janë në përgjithësi tëkthjellët. Lumi këtu ka brigje shkëmbore (gëlqerore) të thepisura. Ujëratjanë nën ndikimin e shkarkimeve prej fshatit Brar dhe tokave bujqësoretë tyre. Në shpate ka shkurreta mesdhetare gjethegjëra. Gjerësia eshtratit arrin deri në 50 m dhe thellësia rreth 30 cm, ujërat janë tëndriçuara. Shtrati përmban kryesisht gurë të mëdhenj (mbi 40 cm) dhemesatarë (20-40 cm); është i varfër në zhavor, rërë dhe lëndë organike.T2 - Zona 500 m larg kolektorit “Siri Kodra” i përket një zone të ndotursi pasojë e shkarkimit të kolektorit të ujrave urbane të qytetit të Tiranës.Vendi i zgjedhur për marrjen e kampionit korrespondon në një largësirreth 500 m nga kolektori kryesor (Figura 17).T3 - Zona tek Ura në Kthesa Kamëz. Kjo zonë përfaqëson stacionin e tretëtë rrjedhjes së lumit të Tiranës, pasi ka kaluar nëpër zonën e banuar(periferike). Stacioni ndodhet në një largësi rreth 200 – 400 m larg urës(Figura 18). Ujërat këtu janë nën ndikimin e shkarkimeve urbane të një 39
  • 64. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëspjese të mirë të qytetit të Tiranës dhe të shumë ndërmarrjeve osepunishteve industriale (Foto Aneks A), artizanale të vendosuara përgjatëbrigjeve të lumit nga të dy anët. Gjithashtu, përgjatë lumit ka edhe tokabujqësore të kultivuara. Shtrati i lumit arrin deri në 15 m dhe thellësiarreth 30 cm. Prurjet dhe shpejtësia e ujërave pësojnë luhatje të dukshmestinore.4.1.2.2 Lumi i Lanës përfaqësohet me stacionet L1, L2, L3:L1 – Lanabregasi (Figura 19). Në këtë stacion përroi i Lanës i sjell ujratnga rrjedha e sipërme e tij. Ky stacion përfaqëson një zonë qëkonsiderohet e pastër nga ndotja, pasi i përket segmentit të lumit para setë hyjë në qytet.L2 - Zona 500m larg kolektorit të Kombinatit Tekstil (Figura 20). Kystacion ndodhet në rrjedhjen e mesme të Lanës, pasi lumi ka përshkuarpërmes qytetin dhe merr me vete pjesën më të madhe të shkarkimeve tëujrave urbane të qytetit të Tiranës dhe zonës së Yzberishtit.L3 - Zona në Kthesën Yrshek (Figura 21). Kjo zonë është edhe stacioni ifundit përgjatë rrjedhjes së lumit të Lanës, para se të bashkohet melumin e Tiranës. Edhe në këtë segment Lana vazhdon të grumbullojëshkarkimet urbane të Kombinatit dhe mbeturina të ngurta urbane dukee bërë këtë kthesë një zonë me ndotje të konsiderueshme. Ujrat janëgjithmonë të turbullta dhe me erë të rëndë.4.1.2.3 Lumi i Ishmit përfaqësohet me stacionet Ish1, Ish2, Ish3:Ish1 - Ura e Rinasit (Figura 22). Përfaqëson një zonë ujore të ndotur kukemi bashkimin dhe përzierjen e ujrave shumë të ndotura të lumit tëTiranës, Lanës dhe përroit të Limuthit. Vendi i marrjes së provës ështërreth 500-600 m nga ura e Rinasit. Lumi ka prurje të konsiderueshme,me ngjyrë të errët, shpesh herë i turbullt, në sipërfaqen e të cilit shpeshnotojnë mbetje të ndryshme plastike. Veç kësaj duhet të theksojmëpraninë e madhe të mbetjeve të ngurta urbane në brigjet e lumit, të cilatmerren nga ujrat e lumit kur ai zgjeron shtratin e tij në kohë rreshjeshnga prurjet e shumta.Duhet theksuar se mbetjet e ngurta urbane kanë qenë të pranishme dhetë shumta kudo në brigjet dhe ujërat sipërfaqësore të studjuara nga anajonë, të cilat ndikojnë në rritjen e nivelit të ndotjes.Ish2 - Vendi i marrjes së mostrës është në Urën e Gjolës dhe ngapikëpamja mjedisore i përket një zone të ndotur (Figura 23). Lumi në këtësegment ujor ka shtrat të thellë dhe me prurje të shumta. Ky segmentujor ka prurje të konsiderueshme, shpesh të turbullta dhe me ngjyre tëerrët në të zezë si pasojë e ndotjes. Për ndotjen e ujrave të lumit, sidomosvitet e fundit, shprehen dhe banorët e zonës, për të cilët është shtuar erae rëndë dhe e keqe sidomos në stinën e verës. Ata tregojnë se shumë vitemë parë uji i lumit ka qenë i pastër dhe e përdornin për nevoja shtëpiake. 40
  • 65. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësIsh3 - Lumi Ishëm. Vendi i marjes së provës është në komunën e Ishmit,pak kilometra nga grykëderdhja e lumit në detin Adriatik. Prova u mor nëUrën Salmer siç e quajnë banorët vendas. Rrjedha e lumit në përgjithësikalon nëpër një zonë pak të populluar dhe me banesa të veçuara nganjëra - tjetra dhe larg rrjedhës së lumit.Zona është fushore dhe sistemi i kullimit të tokave bujqësore shkarkonnë ujrat e lumit, të cilat sjellin rritjen e prurjeve të tij.Lumi kalon nëpër një shtrat të gjerë, me ujra të turbullta në kohëreshjesh. Në ujrat e tij shpesh notojnë mbetje të ngurta, sidomosmateriale plastike të cilat shkarkohen në grykëderdhjen e tij.Nga pikëpamja mjedisore, në raport me ndotjen i përket një zone ku kemireduktim të ndotjes. 41
  • 66. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 16. Ura e Brarit; T1 Figura 17. Lumi i Tiranës pas shkarkimit të kolektorit kryesor;T2Figura 18. Ura e Kamzës; T3 Figura 19. Lanabregas; L1Figura 20. Kombinati Tekstil; L2 Figura 21. Kthesa Yrshek; L3Figura 22. Pamje e lumit Ishëm në urën e Figura 23. Pamje e lumit Ishëm në Urën eRinasit; Ish1 Gjolës; Ish2 42
  • 67. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës4.1.3 Monitorimi i ujrave sipërfaqësore dhe plani i monitorimitObjektivi i monitorimit të cilësisë së ujit është që të përmbajë informacionsasior në lidhje me karakteristikat fizike, kimike, dhe biologjike të ujitnëpërmjet një mostrimi statistikor[27][31].Plani i monitorimit përfshiu zgjedhjen ose përcaktimin e:  Parametrave që u matën;  Metodat dhe mjetet e kampionimit;  Frekuencën e monitorimit;  Metodave analitike të përcaktimit;  Ruajtjen e të dhënave dhe përdorimin e informacionit, duke përfshirë të dhënat e analizave dhe raportimin.Në studimin tonë objektivi i monitorimit ishte studimor (akademik) dhe aipërshiu zonën lokale të qytetit të Tiranës dhe të rrethinave të saj.4.1.3.1 Parametrat mjedisoreGjatë këtij studimi janë matur parametrat fiziko-kimikë dhe kimikë qëkonsiderohen si tregues me rëndësi të dorës parë dhe të dytë, matja e tëcilëve kërkohet nga rrjeti EUROWATERNET (rrjeti i monitorimit të ujëravetë brendshme të Agjensisë Europiane të Mjedisit (EEA)) dherekomandohen në Direktivat e Komisionit të Bashkimit Europian (WFD)për monitorimin e gjendjes të ujërave sipërfaqësore[31][67]. Parametratmjedisorë sipas klasifikimit u grupuan në parametra fiziko-kimike,ushqyesit dhe parametrat bakteriologjike.Në tabelën 4-2 jepen parametrat që u analizuan dhe u monitoruan menjësitë matëse të tyre, ndarjen në grupe dhe numrin e përgjithshëm tëprovave për çdo parametër.Në Aneks A jepet më hollësisht shpjegimi i çdo parametri mjedisor për tëcilin u kryen analizat kimike.4.1.3.2 Mjetet dhe teknikat e marrjes së provave.Për marrjen e mostrave në lumenj janë patur parasysh rekomandimet eliteraturës, prova nuk u morr afër brigjeve ku shpejtësia e lëvizjes së ujitështë më e vogël. Në çdo stacion është mbushur një skedë e posaçme metë dhëna të përgjithshme dhe me disa nga të dhënat e maturadrejtpërdrejt[21][27].Sasia e provës përcaktohet nga kërkesat e laboratorit në varësi tëanalizave që do të kryhen. Provat e ujit për analizën fiziko-kimike dhebakteriologjike janë marrë në të njëjtën mënyrë. Për analizat fiziko-kimikeështë marrë 1.5 litra ujë, si sasi e mjaftueshme në bazë të parametrave tëpërcaktuara për analiza. U përdorën enë prej polietileni, kurse për 43
  • 68. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësanalizat baktereologjike sasia e ujit për analizë ka qenë 0.5 litra dhe janëpërdorur shishe qelqi të sterilizuara.Përsa i përket periudhës së kohës ndërmjet marrjes së provave dheanalizës kimike të tyre, analizat në laborator për ushqyesit, për NKO,NBO5 dhe për analizat bakteriologjike u kryen brenda 24 orëve.Transporti dhe ruajtja e mostrës u bë me paisje ftohëse (frigoriferë) nëtemperaturë 4°C.Tabela 4-2: Parametrat mjedisorë të monitorimit Nr Parametrat Njësia Nr_provave Parametrat fiziko- kimike 1 Temperatura °C 4 2 pH pH 4 Përcjellshmëria 3 elektrike μS/cm 4 4 Kripshmëria g/kg 4 5 Lënda pezull mg/l 4 6 02 i tretur mg/l 4 7 NKO mg/l 4 8 NBO5 mg/l 4 Parametrat ushqyes 9 NO2- mg/l 4 10 NO3- mg/l 4 11 NH4+ mg/l 4 12 P-PO43- mg/l 4 13 Ptotal mg/l 4 Parametrat bakteriologjikë 14 Col.fecale MPN 4 15 Str.fecale MPN 44.1.3.3 Frekuenca e monitorimitFrekuenca e marrjes se provave përcaktohet në varësi të saktësisë sëkërkuar dhe të kostos ekonomike. Për studimin tonë ajo u krye 4 herë nëvit, të katërta ekspeditat u kryen brenda vitit në muajt prill, qershor,shtator dhe nëntor. Qëllimi i këtyre ekspeditave ishte njohja me gjendjen 44
  • 69. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësmjedisore të lumenjve në studim dhe monitorimi direkt në terren tëparametrave mjedisore.Në tabelën 4-3 jepen hollësitë lidhur me frekuencën e ekspeditave tëmonitorimit, kodin, numrin dhe datat e tyre.Tabela 4-3: Frekuenca e ekspeditave të monitorimit Ekspeditat Nr Kodi Data 1 E1 22.04. 2 E2 16.06. 3 E3 23.09. 4 E4 13.11.4.1.3.4 Metodat e analitike të përcaktimitShumë përcaktime kimike të ujrave sot bëhen drejtpërdrejt në terren sipH-i dhe vetitë fiziko-kimike, ngjyra, era dhe shija. Gjithë testimet,analizat fiziko-kimike u kryen nga Laboratori i Flotimit dhe të Mjedisit,Departamenti i Inxhinierisë së Burimeve Minerale, në Fakultetin eGjeologjisë dhe të Minierave, nga Laboratori i Kimisë Analitike tëAgjensisë së Mjedisit dhe Pyjeve, si dhe nga Laboratori i Institutit tëShëndetit Publik.Parametrat fiziko-kimikë u matën në terren. Falë pajisjeve të reja pranëLaboratorit të Flotimit dhe të Mjedisit, DIBM, FGjM, disa parametra (si:pH, temperatura, përcjellshmëria, kripshmëria dhe oksigjeni i tretur) umatën me saktësi drejtpërdrejt në lumenj, duke përdorur –Multi/Parametër WTW (model 340i – sens ION156).Analizat e parametrave të tjerë NKO dhe NBO5 si analizat kimike tëushqyesve në ujra, u kryen pranë Laboratorit të Agjensisë së Mjedisit dhetë Pyjeve. Parametrat NKO dhe NBO5 u matën me metodën e fotometrisëdhe të sistemin Oxi-top të matjeve. Ujrat e shkarkimeve urbanezakonisht nuk përmbajnë substancë toksike ose ngadalsuese. Në to kasasi të mjaftueshme kriprash dhe këto kushte bëjnë të mundurpërcaktimin e NBO5 në mostrat e paholluara me sistemin Oxi Top tëmatjeve. Për matjen e NKO-së provat oksidohen në mënyrë standarde medisgregim me acid sulfurik dhe bikromat kaliumi në prani të sulfatit tëargjendit dhe sulfatit të mërkurit (II). Argjendi vepron si katalizator përoksidimin e lëndëve organike refraktare. Mërkuri redukton interferencëne shkaktuar nga prania e joneve klorure. Sasia e bikromatit të përdorurnë oksidimin e mostrës u përcaktua duke matur absorbancën e Cr (III) tëformuar në gjatësi vale 600 nm ± 20 nm, për shkallën deri në 1000 mg/l.Matjet absorbancës u kryen në tubetin e disgregimit, që u soll si cyvete,dhe u konvertua në vlerën e ST-COD. 45
  • 70. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësUshqyesit (NO2-N, NO3-N, NH4- N, and PO4-P, Ptotal) në ujëra u matën meanë të Spektrofotometrisë UV-VIS, duke përdorur metodat standarde tërekomanduara prej APHA, AWWA, WPCF [4]. Në tabelën 4-4 janë treguarmetodat e matjeve dhe të analizave kimike të përdorura në këtë studim,aparaturat e përdorur dhe referenca e çdo metode.Analizat e treguesve të ndotjes bakteriale janë kryer pranë Institutit teShendetit Publik, Tiranë. Proçedura e analizave përfshiu testin paraprak,inokulimin në terren (Lauryl tryptose broth-dopjo). Pastaj u krye proçesi iinkubimit, testi i korrigjimit dhe më pas u bë llogaritja. U llogarit numri iColiformeve Fekale (MPN/100 ml) me anë të tabelave përkatëse. Në tënjëjtën mënyrë u krye edhe numërimi i Streptococcal Fecal.Në tabelën A-11 (Aneks A) jepen parametrat mjedisorë, metodat analitiketë përdorura, aparati, tipi i enës për marrjen e provave, sasia në litra eprovës ujore dhe referenca e metodës së përdorur.4.2.Vlerësimi i cilësisë së ujëraveMeqë ndotja ka si ndikim fiziko-kimik ashtu dhe biologjik, cilësia e ujitmund të përcaktohet në mënyra të ndryshme fiziko-kimike dhebiologjike. Vlerësimi i cilësisë së mjediseve ujore tradicionalisht ështëmbështetur në matjet e përqëndrimeve të lëndëve inorganike dheorganike. Sa më e lartë të jetë sasia e lëndëve organike në ujëra aq më iulët është përqëndrimi i oksigjenit dhe aq më i lartë është përqëndrimi iamoniumit.Kohët e fundit janë quajtur të rëndësishme vlerësimet biomonitoruese, sistudimi i popullatave bentonike: fito- dhe zoobentosit. Në biomonitorimine ujërave sipërfaqësore janë duke u përdorur gjerësisht treguesit qërrjedhin nga përbërja llojore e diatomeve (grup algash mikroskopikesilicore); nëpërmjet këtyre treguesve bëhet vlerësimi i cilësisë së ujëraveme një vlerë biologjike kuptimplote[26][27].Vlerësimi i metaleve të rënda në sedimente ose gjallesa (alga, bimë dhekafshë të tjera) është, gjithashtu, i rëndësishëm për përcaktimin egjendjes mjedisore të ujërave. Grumbullimi i metaleve nga gjallesat ujoreështë hallkë mjaft e rëndësishme për përcaktimin e ndotjes afatmesme.Ajo ka të bëjë me pohimin se sedimentet dhe ndotësit e tij janë nëbashkëveprim të vazhdueshëm me fazën ujore dhe organizmat e gjalla qëjetojnë në to.Kjo do të thotë se dhe vetë sedimenti ose uji kthehen në burim ndotjesh.Pra monitorimi i metaleve të rënda në sedimente shërben për të vlerësuarnivelin e ndotjes në mjediset ujore natyrore; sedimentet kanë veprim tëdyfishtë: ato shërbejnë si rezervuar i lëndëve ndotëse dhe njëkohësisht siburim potencial i kalimit në tretësirë të lëndëve ndotëse, në varësi tëkushteve të mjedisit. 46
  • 71. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësPër të bërë vlerësimin e cilësisë së ujrave të lumenjve në studim, jemimbështetur në standartet dhe normat e BE, NIVA, UNECE, MMPAU dhesipas Rott.Këto standarte jepen në Aneks A, tabelat nga A-6 deri në A-10.4.2.1 Klasifikimi sipas normave të Bashkimit EuropianNë normat e Bashkimit Europian ‘Cilësia e ujërave natyrore për të lejuarrritjen e peshqve’; vendosen dy kufij, që quhen: niveli i detyrueshëm dheniveli i rekomanduar[9]. Ato janë dhënë për dy klasa të cilësisë sëujërave: ujëra për rritjen e peshqve Salmonidae (familja e troftave) dheujëra për rritjen e peshqve Ciprinidae (familja e krapit). Qëllimi i kësajdirektive është mbrojtja dhe përmirësimi i cilësisë së ujërave tërrjedhshme ose jo të rrjedhshme, për të ndihmuar zhvillimin normal tëpeshqve.4.2.2 Klasifikimi sipas sistemit norvegjez (Instituti për Studimet eUjërave të Norvegjisë – NIVA)Klasifikimi norvegjez [15] mund të konsiderohet më i plotë, për më tepërai është i vetmi që merr në konsideratë nivelet e shumë metaleve të rëndanë ujëra dhe sedimente. Sipas këtij klasifikimi, parametrat e cilësisë sëujërave të ëmbla mund të ndahen në dy grupe: në grupin e parë bëjnëpjesë ushqyesit, lëndët organike, përbërsit acidë, grimcat e ngurta dhebakteriet fekale në ujëra, dhe në grupin e dytë - metalet e rënda nënivelet mikro- në ujë, sedimente dhe peshq. Klasifikimi i gjendjes cilësoretë ujërave për të dy grupet e parametrave është bërë në 5 klasa cilësie(Tabela A-7).4.2.3 Ndikimi i shkarkimeve urbane (UNECE)Klasifimi sipas UNECE (Komisioni Ekonomik i Kombeve te Bashkuara),përcakton klasat e ujrave nga I deri V, në varësi të ndikimit tëshkarkimeve urbane (Tabela A-8). Si parametra mjedisore të cilësisë sëujrave, për këtë klasifikim shërbejnë ushqyesit dhe oksigjeni në trajtën etretur të tij, si dhe në format e NBO-së dhe të NKO-së[21].4.2.4Klasifikimi i ndikimit bakteriologjik (MMPAU)Në normat e ndotjes bakteriologjike si tregues mikrobiologjike janëbakteriet Coliform dhe Streptokok (Tabela A-9). Klasifikimi sipas këtyrenormave u bë me synimin e arritjes së normave dhe sipas normave tëdetyrueshme[47].4.2.5 Klasifikimi sipas lidhjes midis treguesit ushqyes, Rott et al.,1999Klasifikimi sipas Rott et al., shpjegon lidhjen midis treguesit ushqyes mepërqëndrimin e fosforit (Tabela A-10). Me anë të këtij klasifikimi 47
  • 72. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëspërcaktuam gjendjen trofike e ujrave në varësi të përqëndrimit të fosforitnë ujë.Vlerat e parametrave për klasat e ndryshme të cilësisë janë vendosurduke u mbështetur në: (i) informacionin statistikor për vlerat e këtyreparametrave në ujërat e lumenjve dhe (ii) në vlerësimet mbi ndikimet ekëtyre parametrave në ekologjinë e sistemit ujor[95].4.3 Sfondi gjeokimik dhe risku mjedisor4.3.1 Sfondi gjeokimikNë praktikën e metodave gjeokimike, një etapë e rëndësishme është ajo epërcaktimit të sfondit gjeokimik të përmbajtjes së elementeve kimike nësistemin gjeokimik që studiohet[98][102].Sfond gjeokimik quhet shpërndarja karakteristike e përmbajtjeve të njëelementi kimik në një sektor të caktuar të mjedisit, që është homogjen nëpikëpamje gjeokimike.Përcaktimi i sfondit gjeokimik është një problem i ndërlikuar që ka tëbëjë me ndarjen e përbërësit regjional nga ai lokal.Përbërësi regjional pasqyron përmbajtjen karakteristike të elementitkimik në të gjithë sektorin homogjen dhe pasqyron sfondin gjeokimik. Kypërbërës është funksion i shumë faktorëve, që bashkëveprojnë dhe nukvaret nga pozicioni (x, y, z) ose siç thuhet shpesh nuk ka trend, por kavetëm luhatje të rastit.Përbërësi lokal (vlera e pragut të anomalive) pasqyron ndryshimin epërmbajtjes së elementit kimik në një pikë të caktuar (x,y,z) nga sfondigjeokimik i zonës. Ky përbërës është funksion i një faktori të caktuar qëne e njohim tashmë, si burim i oreolës[98][102].Vlerësimi i sfondit dhe anomalive gjeokimike mund të bëhet sipas tëdhënave të literaturës mbi përmbajtjen mesatare të elementeve në po atëmjedis gjeologjik e gjeokimik. Më shpesh vlerësimi i sfondit dheanomalive bëhet nëpërmjet llogaritjeve statistikore të matjeve direkte tëpërqëndrimit të elementeve në prova që mirren në një mjedis të pastër,larg zonave të ndotura përfshirë këtu edhe mineralizimet. Një mënyrë epërshtatshme për rastet e ndotjeve antropogjene dhe që kërkon më pak tëdhëna analitike është vlerësimi i sfondit nëpërmjet matjeve tëpërqëndrimit të elementeve në prova të të njëjtit karakter, por që mirrennë një thellësi të mjaftueshme për të mënjanuar përzierjen me shtresat endotura apo biologjikisht të trazuara.Ne përcaktimin e sfondit gjeokimik e kemi trajtuar sektorin gjeokimik sihomogjen–heterogjen, në të cilin konturimet e anomalive janë sfondelokale. 48
  • 73. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësSi sfond gjeokimik është marrë mesatarja e parametrave mjedisore në st-L1. Kjo vlerë është përcaktuar sepse stacioni i marrjes së provës së ujitështë para ndotjes (zona para hyrjes së lumit të Lanës në qytet ku cilësiae ujit është “e mirë”).Përmbajtja e elementeve kimike që gjenden brenda fushës së sfonditgjeokimik natyror interpretohen si të formuara në kushte të njëekosistemi të pandikuar nga faktore lokale. Përsa i përket përmbajtjeveanomale ato interpretohen si të formuara në ndikimin e faktorëve lokalenë pjesë të veçanta të ekosistemit dhe nëse elementet kimike të studjuarjanë toksike, ekziston mundësia që të kemi ndotje kimike. Këto faktorëmund të jenë natyrore, si p.sh prania e një trupi xeheror, ose të vinë ngaveprimtaria antropogjene.4.3.2 Normalizimi i të dhënaveKur të dhënat analitike janë të pakta dhe llogaritjet statistikore nukmund të kryhen, si dhe në rastet kur sektori i analizuar përmban mëshumë pika anomale, përdoret normalizimi i të dhënave për t’i sjellë atonë një emërues të përbashkët. Rekomandohen disa lloj normalizimesh.Normalizimi i thjeshtë konsiston në llogaritjen e raportit të përqëndrimittë elementeve në prova me nivelet e sfondit gjeokimik të përcaktuar. Kynormalizim shprehet me anë të koefiçientit të kontrastit, që llogaritet:KE=IE/X. ku IE është intensiteti i oreolës së elementit E, ose përmbajtja etij në një provë dhe X është vlera e sfondit gjeokimik për këtëelement[98][102].Ne kemi përdorur normalizimin element- element referues. Shmangia ngakjo varësi linerare midis përqëndrimit të disa elementeve dhepërqëndrimit të një elementi karakteristik tregojnë për ekzistencen e njëfaktori antropogjen.4.4. Përpunimi i të dhënave analitikePërpunimi i të dhënave analitike është bërë me programe matematikoresi Excel, Graf, AQqA, duke nxjerrë parametrat statistikore për provat eanalizuara, shpërndarjet e tyre, histogramat përkatëse, grafikët evarësisë, etj. Interpretimi përkatës i tyre është bërë në kapitujt respektivë(Pjesa II, Rezultate dhe diskutime).4.4.1 Shpërndarja statistikore e parametrave, korrelimi dhebalancimi i joneve ndotës4.4.1.1Histograma e shpërndarjeve të vlerave, korrelimi iparametraveStudimi i një vetie, përmbajtje sasiore ose cilësore dhe vlerësimi i saj nënjë bashkësi statistikore fillon me formimin e zgjedhjes, d.m.th nga kjobashkësi veçohet një numër i fundëm elementesh ose individësh që me 49
  • 74. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësmarrëveshje quhet zgjedhje, e cila mundëson studimin dhe vlerësimin evetisë në fjalë (në rastin tonë përmbajtja e parametrave mjedisore nëstacionet e monitorimit)[49][60][74].Në rastin e një trupi ujor bashkësia statistikore është vetë trupi ujor(lum, përrua, pus, liqen, deti apo oqeani), ndërsa zgjedhja është numri iprovave të seleksionuara që shërbejnë për vlerësimin e përmbajtjes sëparametrave kimike në ujë[60][74]. Në rastin e studimit tonë të gjithaprovat janë trajtuar si elemente të zgjedhjes.Për zgjedhjen janë karakteristike histograma dhe funksioni ishpërndarjes, madhësitë empirike të saj: pritja matematike e dispersioni.Në këtë studim u morrën në konsideratë karakteristikat statistikore tëshpërndarjeve duke ndërtuar histogramat përkatëse për çdo parametërdhe duke llogaritur treguesit e saj.Studimi i korrelacionit midis parametrave mjedisorë u krye në radhë tëparë duke ndërtuar në fillim matricën e korrelacionit midis parametrave,dhe në varësi të saj u ndërtuan grafikët që shprehin më mirëkorrelacionin. U ndërtuan grafikët e korrelimit midis temperaturës dheparametrave fiziko-kimike dhe ushqyes të ujrave, grafikët e korrelimitmidis pH dhe parametrave fiziko-kimikë dhe ushqyesve. Çdo grafik ikorrelacionit ka të pasqyruar ekuacionet e korrelimit si dhe treguesit r tëkorrelimit (Pjesa II, Rezultate dhe diskutime)4.4.1.2 Balancimi i joneve ndotësLlogaritja e balancimit të joneve ndotës, në rastin tonë ato të ushqyesvenë ujra, fosfatet, fosfori total, azoti amoniakal, nitritet dhe nitratet janëpërllogaritur me programin AqQA.Ndryshe nga llogaritjet e balancimit te joneve tek Data Analysis, grafiku iAqQA nuk përfshin efektet e specieve karbonate, dhe nuk llogaritpërqëndrimet e joneve H+ dhe OH- të lira.4.4.2 Shpërndarja hapësinore e vlerave, ndërtimi i hartave 2D4.4.2.1 Zbatimi i përzgjedhur me SGSMe programin Petrel u ndërtuan hartat 2D të shpërndarjes sëparametrave mjedisorë. Metoda në të cilën mbështetet ky program ështëmetodë gjeostatistikore[35][60].Simulimi Sekuencial i Gausit (SGS) është një metodë e zakonshme, qëpërdoret për të krijuar modelet numerikë shumëfishe me mundësi të njëjta,që bazohen në disa të dhëna të kushtëzuara. Metodologjia bazë është e 50
  • 75. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësdrejtpërdrejtë, por disa detaje të zbatimit janë të rëndësishme për tëpërftuar rezultate të mira.Që nga fillimi i viteve 1990, SGS u përhap në praktikë për shkak tëthjeshtësisë, fleksibilitetit, dhe kohës së arsyeshme të CPU. SGS ështënjë algoritëm që bazohet mbi kriking ku në model futet më shumëllojshmëri[105]. Më poshtë po japim rrjedhën e punës me SGS, e cilamund të përshkruhet me pesë hapa bazë: 1. Zgjodhëm një domain stacionar dhe transformuam të dhënat në një shpërndarje të Gauss-it; 2. Përcaktuam një trajektore për të shkuar në çdo vendndodhje; 3. Në secilën vendndodhje: a. kërkuam që të gjejmë të dhënat përqark dhe vlerat e simuluara më pare; b. llogaritëm shpërndarjen e kushtëzuar, dhe c. përdorëm simulimin Monte Karlo për të përftuar një vlerë të vetme nga shpërndarja. 4. Përsëritëm hapin 3 deri sa të shkohet në çdo vendndodhje. 5. Transformuam të dhënat dhe të gjitha vlerat e simuluara në shpërndarjen e tyre origjinale.Kjo proçedurë siguron një rezultat të mundshëm. Më shumë rezultatemund të krijohen duke ndryshuar numrin bërthamë të rastësishëm.4.4.2.1.1 Të dhënat dhe transformimiPara se të realizohet simulimi duhet të përkufizohet hapësira e modelitdhe të identifikohen të dhënat hyrëse. Në përgjithësi, të dhënat mund tëvijnë nga një shpërndarje themelore të vetme. Për të dhënat gjeologjike,kjo bashkësi duhet konsideruar vetëm për të dhënat prej të njëjtit llojshkëmbi me veti të ngjashme. Duke supozuar stacionaritetin, mesatarja,varianca dhe statistika e rendeve më të larta, supozohen konstante nëtërë hapësirën, që është E{u} = m dhe σ2(u) = σ2.SGS është hartuar që të veprojë me të dhënat hyrëse që pasojnë njëshpërndarje Gaussiane. Konvencioni qëndron në përdorimin eshpërndarjes normale standarde, N(0, 1). Rrallë herë të dhënat hyrësepërshtaten saktësisht me këtë shpërndarje. Transformimi i të dhënavekërkohet për të shndërruar shpërndarjet hyrëse në shpërndarjen normalestandarde. Përpara se transformimi të realizohet duhet të jetë i njohur,funksioni kumulativ i shpërndarjes (cdf cumulative distribution function)për shpërndarjen e hyrjeve dhe për objektivin e shpërndarjeve. Këto dycdf ndërlidhen tek e tek me transformimin quintile; kështu transformimiështë reversibel dhe vlerat e simuluara mund të kthehen në njësitë eorigjinës. 51
  • 76. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësQë simulimi të jetë i saktë, kërkohet një kuptim i mirë i shpërndarjesorigjinale. Në qoftë se nuk ka informacion tjetër, cdf-ja do të krijohetdirekt nga të dhënat hyrëse. Këto të dhëna nuk janë përfaqësuese tipiketë një shpërndarje globale për deri sa qëllimi të mos jetë proçesi icaktimit të mostrave. Histograma alternohet sipas vlerësimit të peshavekur llogaritet shpërndarja.4.4.2.1.2 Trajektorja e simulimitSimulimi sekuencial Gaussian nuk bën supozime për rendin në të cilinvizitohen pozicionet e jo mostrave. Megjithatë, vlerat e simuluara më parëdo të përdoren si të dhëna të kondicionuara, prandaj, renditja mund tëndikojë modelin. Për të zvogëluar këtë ndikim, një pozicion rastësorfillestar dhe trajektorja gjenden për prodhuar efektin më të vogël nëmodelin me veprimet shumëfishe. Alternativat, siç janë trajektorja erregullt dhe trajektorja spirale, merren në konsideratë por çdo avantazh idallueshëm në efikasitetin e CPU-së, ose përhapja e të dhënave hyrësevijnë si kosto e riprodhimit të variogramit[32].4.4.2.2 KrikingTeoria që mbështet SGS-në bazohet në përdorimin e çdo vlere që ështësimuluar më parë dhe të dhënave hyrëse nëpërmjet proçesit të simulimit.Në praktikë, përdoren vetëm të dhënat e kondicionuara më pranë, deri nënjë numër maksimal, që të nevojitet një kohë e arsyeshme e CPU-së.Arsyetimi për një vendim të tillë qëndron në faktin se të dhënat më pranëpasqyrojnë të dhënat që janë më larg dhe çdo informacion shtesëinjorohet se është shumë i vogël. Kjo supozon që të dhënat vijnë nga injëjti popullim stacionar. Përzgjedhja e numrit maksimal lidhet me dygjëra: shpejtësia që kërkohet për gjenerimin e një realizimi dhe saktësia evlerësimit kriking dhe variance[44].Hapi kriking në simulim konsiston në pozicionimin e n të dhënavekondicionuese, duke invertuar një matricë konvariance n  n , dhe dukeshumëzuar matricën e invertuar me një tjetër matricë konvariance n  1 .Me rritjen e n, kërkesat e CPU-së janë proporcionale respektivisht me n,n3 dhe n2. Për vlera të vogla të n kërkesa e CPU-së do të jenë kombinim itë tre hapave, por me rritjen e madhësisë n, koha e CPU-së do tëdominohet nga hapi i invertimit.Sistemi kriking, gjithashtu siguron matje të papërcaktueshmërisë nëvlerësim, si e variancës së kriking. Kjo variancë minimizohet për çdobashkësi të të dhënave kondicionuese, por kjo variancë zvogëlohet meshtimin e sa më shumë të dhënave. Mund të parashikohet ndryshimi ivariancës së kriking për shtimin e të dhënës së vetme, brenda gamës sëkufizuar, kur së paku e dhëna më pak informuese hiqet [3]. 52
  • 77. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësDuke filluar me peshën e kriking për n të dhëna,  dhe varianca, 2llogaritet  sk ,n . Pozicionimi me peshën më të vogël absolute kriking, k,gjendet dhe hiqet. Kryhet një kriking i dytë duke përdorur n-1 të dhëna të kondicionuara dhe gendet një bashkësi e re peshave kriking,  : n    C u , u   C u, u ,   1,, n,   k (1)  1,  kku numri i të dhënave të kondicionuara është n-1, por pozicioni i k është secila nga vlerat prej 1 deri n. Kjo bashkësi e dytë e peshave kriking,  , 2do të japë një variancë kriking pak më të lartë,  sk , n 1 . ^Duke lëvizur në pozicionin k, një bashkësi e tretë e peshave kriking,  ,llogariten duke përdorur të njëjtën bashkësi të n-1 të dhënave si mësipër: n    C u , u   C u , u ,   1,  k ^ k   1,  , n,   k (2)Tani është e mundur të parashikohet pesha fillestare e kriking,  , duke ^përdorur peshat kriking  dhe  :       Pn ,   1,, n,   k ^ (3)ku pesha k nuk mund të parashikohet dhe variabili Pn bazohet nërelacionin që vijon: Pn Pn  n (4) C uk , uk    1,  k   C uk , u  ^ku C(uk, uk)=1 kur e dhëna është standard normal, peshat janë prejkriking të tretë dhe Pn është baras me: Pn  C u, uk      C u , u  k (5)   1,  kku peshat vijnë nga kriking i dytë.Diferenca midis variancave  sk , n 1 u  dhe  sk , n u  mund të parashikohet 2 2brenda zonës së kufizimit bazuar në Pn dhe Pn . Mosbarazimi që pasonsiguron limitet për kufinjtë e sipërm dhe të poshtëm [3]: Pn 2   sk ,n 1 u    sk , n u   Pn 2 2 2 (6)Gjatë zbatimit, llogaritjet e tre bashkësive të peshave kriking në çdopozicion nuk është praktik. Për të siguruar një udhëzues më të mirë, tre 53
  • 78. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëspozicione u zgjodhën për të monitoruar se si saktësia e vlerësimit krikingdhe varianca ndryshon me rritjen e numrit të dhënave të kondicionuara.Fillimisht, vlerësimi kriking dhe varianca, për secilin pozicion, tregon njëshkallë të lartë shmangie për vlerën më të mire[87]. Me rritjen e numrit tëtë dhënave të kondicionuara në 8 ose 10, si vlerësimi ashtu dhe variancafillojnë të konvergojnë. Me kalimin e 10 të dhënave, si vlerësimi ashtudhe varianca tregojnë vetëm një shkallë të kufizuar përmirësimi.Kriking në SGS siguron një vlerësim dhe variancë për çdo pozicion jashtëmostrës. Për të krijuar një vlerë të simuluar, tërhiqet një vlerë erastësishme nga një shpërndarje e mbetur me mesatare zero dhevariancë të barabartë me variancën zonale kriking. Kjo vlerë e mbetjeve ishtohet vlerësimit kriking për të prodhuar një vlerë të simuluar. Në qoftëse përdoren pak të dhëna kondicionale, atëherë vlerësimi do të jetë idobët dhe varianca e lartë. Kjo krijon rritjen e potencialit për të tërhequrvlerat e simuluara jashtë zonës së kënaqshme[93]. Sa më shumë tëdhëna të kondicionuara të përdoren aq më shumë do të përmirësohetvlerësimi dhe varianca kriking do të zvogëlohet. Zvogëlimi i variancës dotë kufizojë mundësinë e tërheqjes së vlerave të pakënaqshme.4.4.2.3 Kontrollet përfundimtareMe plotësimin e proçesit të modelimit, çdo realizim u kontrollua përprobleme. Gjërat që u vëzhguan përfshinë, por nuk kufizuan, listënpasuese: parametrat statistikorë, histogramin, variogramin, riprodhimine të dhënave. 1. Në njësitë origjinale, mesatarja globale dhe varianca janë të përafërta me vlerat e hyrjes për çdo realizim dhe për mesataren e të gjithë realizimeve.Në rastin e studimit tonë modelimi-simulimi i parametrave kimike u bë: 10 realizime për çdo parametër (atribut) për të llogaritur mesataren • Major range 40 000 m • Minor range 27 000 m • Azimuth 340 gradë (-20) 2. Histograma globale ka të njëjtën formë si dhe histograma hyrëse dhe të gjitha vlerat ekstreme të kontrolluara. 3. Variograma dalëse riprodhon variogramën model. Kjo përfshiu grimcat, strukturën e segmenteve të vegjël e të mëdhenj, dhe pragjet. 4. Kur të dhënat iu bashkëlidhën rrjetës, ato u riprodhuan në çdo realizim. 5. Modeli u verifikua si pamje për të kontrolluar që struktura bazë të jetë respektuar. 54
  • 79. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësSiguria që secili nga këto verifikime është kryer dhe kënaqur, do tëndihmojnë për të kapur gabimet madhore në modelin rezultues.Modeli nuk dështoi, kështu që nuk lindi nevoja për ndonjë verifikim tëpërsëritur, si për të identifikuar problemin, ashtu edhe për të përcaktuarnë se kjo është e pranueshme për kushtet e caktuara dhe të dhënat.Më hollësisht mënyra e realizimit të modelim-simulimit të temperaturëspër ekspeditën E1 jepet në figurat e mëposhme (Figura 24, 25, 26): Figura 24. Dhjetë realizimet për temperaturën (SGS) 55
  • 80. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 25. Mesatarja e llogaritur për temperaturën nga 10 realizimet (SGS) a) b) Figura 26. Krijimi i hartave a) nga 10 realizimet dhe b) nga mesatarja e tyre4.5 Modelim simulimi i transportit të ndotësve4.5.1 Hartimi një modeliNë përgjithësi hartimi i një modeli konsiderohet të jetë me dy proçese tëveçanta. Proçesi i parë është zhvillimi i modelit duke u mbështetur nëproduktet software që zotërojmë, ndërsa proçesi i dytë është ai i zbatimittë këtij produkti për rastin specifik.Përgjithësisht modelet janë përshkrime konceptuale ose të përafërta tësistemeve fizike duke përdorur ekuacionet matematikore; ato nuk janëpërshkrime të sakta të sistemeve ose proçeseve fizike.Zbatimi apo përdorimi i modelit varet nga sa të përafërta janë ekuacionetmatematike me sistemin fizik të modeluar[10] [16]. 56
  • 81. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësProçeset e transportit të ndotësve si dhe proçeset fizike të rrjedhjes sëujrave janë përshkruar në modele nëpërmjet ekuacioneve matematikore.Këto supozime në modele në mënyrë tipike përfshijnë drejtimin errjedhjes, gjeometrinë e akuiferit ose të trupit ujor, heterogjenitetin oseanizotropine e sedimenteve, shtratin e shkëmbinjve në akuifer,mekanizmat e transportit të ndotësve dhe reaksionet kimike. Për shkak tësupozimeve të përcaktuara në ekuacionet matematikore dhe të shumëpaqartësive në vlerat e të dhënave të nevojshme nga modeli, modeli ështëparaqitur si një përafrim dhe jo një duplikim i saktë i kushteve tëterrenit[20]. Modelet e cilësisë së ujrave dhe modelet e ujrave, megjithatë,edhe si përafrime, janë një mjet i duhur hetues që hidrogjeologjistët dhespecialistët e mjedisit i përdorin për një numër aplikimesh.Gjatë hartimit të modelit ishte e rëndësishme të kuptoheshin mirë tekproçeset hidrologjike dy aspektet e përgjithshme të modeleve; proçesi irrjedhjes dhe proçesi i transportit të ndotësve, sepse vetëm në këtëmënyrë zbatimi ose vlerësimi i modelit u përformua më saktësisht.Hapat e zhvillimit të një modeli dhe skema e hartimit të modelit jepen nëAneks A.4.5.2 Bilanci i masës4.5.2.1 Principet e bilancit të masësPrincipi bazë i modeleve të cilësisë së ujit është ai i ruajtjes së masës.Sistemi ujor ndahet në segmente të ndryshme ose në elemente tëvëllimeve, të ashtuquajturat “qelizat kompjuterike”. Për çdo segment oseqelizë ka ruajtje të masës për çdo përbërës të cilësisë së ujit në kohë.Pjesa më e madhe e modeleve të simulimit të cilësisë së ujit simulojnëcilësinë mbi seritë kohore, ∆t. Koha është e ndarë në intervale diskrete tdhe rrjedhjet janë vendosur konstante në çdo nga këto intervale periodiketë kohës. Për çdo element dhe për çdo interval periodik, përcaktohetruajtja e masës së substancës (pesha e masës) në element. Përbërësit eruajtes së masës për element përfshijnë: së pari, ndryshimet sipastransportit (Tr) në/dhe jashtë elementit, së dyti, ndryshimet sipasproçeseve fizike dhe kimike (P) që ndodhin në segment dhe së treti,ndryshimet nga burimet/shkarkimet në /ose nga elementi (S)[1][83].  M i   M i   M i  M it  t  M it  t    t    t   (7)  t  Tr  t  P  t  SRuajta e masës ka përbërësit e mëposhtëm:  masën në qelizën e llogaritur i në fillim të hapit të kohës t : M it  masën në qelizën e llogaritur i në fund të hapit të kohës t : M it  t 57
  • 82. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës  M i   ndryshimet në qelizën e llogaritur i nga transporti:    t  Tr  ndryshimet në qelizën e llogaritur i nga proçeset fizike, (bio)kimike  M i  ose biologjike:    t  P  ndryshimet në qelizën e llogaritur i nga burimet (për shembull  M i  shkarkimet e lumenjve, derdhjet e mbeturinave etj.,):    t  SNdryshimet nga transporti përfshijnë të dyja edhe transportin advektivedhe atë dispersive. Transporti advektive është transporti nga rrjedhja eujit. Transporti dispersive rezulton nga ndryshimet e përqëndrimeve.Dispersioni në drejtimin vertikal është i rëndësishëm në qoftë se kolona eujit është stratifike dhe dispersioni në drejtimin horizontal mund të jetënë një ose dy dimensione. Ky dispersion, i përcaktuar këtu, ndryshonnga koncepti fizik i difuzionit molekular pasi ai qëndron për të gjithëtransportet që nuk janë advektive[51].Ndryshimet sipas proçeseve përfshijnë proçeset fizike të tilla si riajrimidhe shtresëzimi, proçeset (bio) kimike të tilla si adsorbimi, transformimidhe denitrifikimi, proçeset biologjike të tilla si prodhimi primar dheparashikimi i fitoplanktonit. Proçeset e cilësisë së ujit ndryshojnë nga njësusbstancë tek tjetra.Ndryshimet sipas burimit përfshijnë masën shtesë nga shkarkimet endotjeve dhe nga prurjet e shumta të masës. Masa e tepërt e ndotësit qëhyn në kufijtë e modelit mund të konsiderohet shumë mirë si burim. Ujiqë rrjedh në ose nga segmenti i modeluar ose elementi i vëllimit (qeliza ellogaritur) është derivuar nga modeli i sasisë së ujit (mundësisht modelihidrodinamik). Përmbledhja ose kompletimi i të gjithë segmenteve oseelementeve është quajtur rrjetë ose skemë. Çdo qelizë e llogaritur ështëpërcaktuar nga vëllimi dhe nga përmasat e saj në një, dy ose tre drejtime(∆x, ∆y, ∆z) në varësi të natyrës së skemës (rrjetës) (1D, 2D ose 3D).Duhet patur parasysh që përmasat e qelizës ∆x, ∆y dhe ∆z nuk është ethënë të jenë të barabarta. Qeliza e llogaritur mund të ketë çdo lloj formekatërkëndëshi, trekëndëshi apo paralelopipedi. Qeliza e llogaritur mundtë ndajë kufijtë e sipërfaqes së saj me qelizat e tjera, me atmosferën, mesedimentet e poshtëme ose me vijën bregdetare[62].4.5.2.1.1 Transporti sipas konveksionitTransporti konvektiv, TxA ( M / T ) i një komponenti në piken x0 është 0prodhimi i shpejtësisë mesatare të rrjedhjes së ujit, v x0 ( L / T ) , në këtëpikë, me sipërfaqen e zonës ose prerjen tërthore të zonës (seksionit), A 58
  • 83. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës(L2), nëpërmjet të cilit konveksioni zë vend në këtë pikë dhe mepërqëndrimin mesatar, C x0 ( M / L3 ) të përbërësit[1]: TxA  v x0  A  C x0 0 (8)4.5.2.1.2 Transporti sipas difuzionitTransporti difuziv, TxD ( M / T ) , 0 përgjatë sipërfaqes së zonës është Cpërcaktuar të jetë proporcional me gradientin e përqëndrimit në x x  x0pikën x0 shumëzuar me sipërfaqen e zonës A.Duke pranuar që D x0 ( L2 / T ) të jetë koefiçienti i dispersionit ose i difuzionitnë piken x0: C TxD   D x0  A  (9) 0 x x  x0Difuzioni është zgjidhur në përputhje me ligjin e difuzionit të Fick’ut.Shenja minus buron nga fakti që difuzioni shkakton transport neto tëpërqëndrimit nga vlerat e larta në të ulëta, kështu që është në drejtim tëkundërt me gradientin e përqëndrimit. Gradineti i përqëndrimit ështëdiferenca e përqëndrimeve për njësi të gjatësisë, mbi një distancë shumëtë vogël përgjatë prerjes tërthore (seksionit). C C x 0.5 x  C x 0.5 x  lim (10) x x x 0 xKoefiçientët e difuzionit duhet të kalibrohen ose të merren ngapërllogaritjet duke përdorur modelet turbulente[1].4.5.2.1.3 Transporti i masës sipas difuzionit dhe konveksionitNë qoftë se termat e konveksionit dhe difuzionit janë mbledhur dhe janëpërfshirë në termat e dyta të sipërfaqes në pikën x0+∆x, rezultonekuacioni një dimensional[1][63][93]:  C C M it  t  M it  t   v x0 C x0  v x0  x C x0  x  D x0  D x0  x  A (11)  x x   x0 x0 ose njëtrajtësisht:  C C M it  t  M it  t   Q x0 C x0  Q x0  x C x0  x  D x0 Ax0  D x0  x Ax0  x   x x  (12)  x0 x0  59
  • 84. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësku Qx0 ( L3 / T ) është rrjedhja në pikën x0.Në qoftë se ekuacioni i mëparshëm është ndarë sipas vëllimit dheintervalit të kohës ∆t, atëherë rezulton ekuacioni i mëposhtëm njëdimensional: C C D x0  x  D x0C it  t  C it x x0   x c x0 v x0 C x0  v x0  x C x0  x   (13) t x xDuke marrë në limit asymptotic ∆t → 0 dhe ∆x → 0, ekuacioni iadveksion-difuzionit një dimensional rezulton:C   C    D   vC  (14)t x  x  xDuke shtuar termat e transportit në drejtimin y dhe z do të merret modelitre dimensional[97]. Duke marrë përsëri (kufijtë) në limit asymptotic do tëarrihet në ekuacionin tre dimensional të adveksion – difuzionit:C  2C C  2C C  2C C  Dx 2  v x  Dy 2  vy  Dz 2  v z  S  f R (C , t ) (15)t x x y y z zme koefiçientët e dispersionit Dj të përcaktuar për çdo drejtim. Në qoftëse termat e burimit ‘S’ dhe ‘fR’ shtohen si janë treguar në ekuacionin emësipërm (15), fitohet i ashtuquajturi ekuacioni i reaksionit tëadveksion-difuzionit. Kushtet e tjera paraqesin:  Shkarkimet ose ‘ngarkesa e mbetjeve’ (S): këto terma janë hyrjet burim shtesë të ujit ose të masës. Si terma shumë të kërkuara të burimit ato mund të shtohen në ekuacionin (15). Kjo mund të përfshijë lumenj të vegjel, shkarkimet e industrive, impiantet e trajtimit të ujrave të zeza, rrjedhjet e vogla të mbetjeve e kështu me rradhë.  Termat e reaksioneve ose ‘të proçeseve ‘ (fR).Proçeset mund të ndahen në proçeset fizike dhe në proçeset e tjera.Shembuj të proçeseve fizike janë:  Tretësira e lëndës pezull;  Lëvizja e ujit që nuk ndikon në përbërjen e substancave kimike, të tilla si  Avullimi  Volatilizimi i vetë substancave në sipërfaqe të ujit 60
  • 85. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësShembuj të proçeseve të tjera janë:  Bashkëveprimin biokimik si amoniumi dhe oksigjeni në formimin e nitriteve;  Rritja e algave (prodhimi parësor);  Reaksionet kimike;Shumë nga reaksionet ndikojnë në rritjen ose uljen e përqëndrimeve tëpërbërësve, ato janë zakonisht të paraqitura nga kinetika e rendit të parëqë merr normat e reaksionit dhe janë proporcionale me përqëndrimin epërbërësve. Ndërsa kinetikat e rendit të lartë mund të jenë të sakta nësituata të caktuara, parashikimet e përqëndrimeve të përbërsve tëbazuara në kinetikat e rendit të parë zakonisht janë të pranueshme përsistemet ujore natyrore[109].Për të vlerësuar përhapjen e ndotësve kimikë, organikë, inorganikë apomineralë të tretur në një mjedis ujor, është e domosdoshme që tëparashikohen metoda të bazuara në modelet matematikore të transportittë difuzion – konveksionit. Për të përshkruar proçeset e transportit duhettë merren parasysh mekanizmat e difuzionit dhe të konveksionit, dhe kjobëhet nëpërmjet zgjidhjes dhe përdorimit të ekuacionit të difuzionkonveksionit.4.5.3 Shprehja matematikore e ekuacionit të difuzion-konveksionitEkuacioni i difuzion konveksionit është një ekuacion parabolic idiferencave të pjesshme i cili përshkruan fenomenet fizike në të cilinpjesëza (grimcat) ose energjia (ose quantity të tjera fizike) janë transferuarbrenda sistemit fizik nëpërmjet dy proçeseve: difuzionit dhe konveksionit.Në formën e tij të thjeshtë (kur koefiçienti i difuzionit dhe shpejtësia ekonveksionit janë konstante dhe kur nuk ka burime apo gropa) ekuacionimerr formën[75][76]: c 2 (16)  D c    c tDy termat në anën e djathtë përfaqësojnë proçese të ndryshme fizike, ipari i korespondon difuzionit ndërsa i dyti përshkruan konveksionin oseadveksionin i cili është ekuacioni që gjithashtu është njohur si ekuacionii adveksion-difuzionit. Më tej c është variabla e interesit (perqendrimi ispecieve për transportin e masës, T për transferimin e nxehtësisë),konstantja D është difuziteti për transferimin e species ose të nxehtësisë, dhe v është vektori i shpejtësisë.Ekuacionin e difuzion–konveksionit në R2 po e shkruajmë në trajtën[10]:     2  2  u x  uy  Dx 2  D y 2 + q (17) t x y x y 61
  • 86. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësku:(x,y) – koordinatat sipas boshteve x dhe y;T – koha;Ф – përqëndrimi, Ф = Ф (x,y,t);q - densiteti i burimit;U – vektori i shpejtësisë me komponentë ux dhe uy, përkatësisht sipasboshteve koordinative 0X dhe 0Y; Dx 0D – tensori i koefiçientit të difuzionit, D  , ku Dx dhe Dy janë 0 Dykomponentët kryesore përkatësisht sipas 0X dhe 0Y.Në rastin e veçantë, kur problemi është i vendosur dhe densiteti i burimitështë q = 0 atëherë:    ( x, y ),  0 , dhe ekuacioni (17) merr trajtën: t  2  2   Dx 2  Dy 2  u x  uy 0 (18) x y x yNë kushtet kur mjedisi është izotrop në lidhje me difuzionin, D x  D y  D ,ekuacioni (18) shkruhet:  2  2   D 2  D 2  ux  uy 0 (19) x y x yPër zgjidhjen e këtij ekuacioni mund të përdoren metoda të ndryshme si:metoda e elementeve të fundme, Galerkin etj., skemat e shtjelluara e tëpa shtjelluara të tipit të Eulerit, Crank-Nicolsonit të diferencave tëfundme etj[10][33][34].c- Zgjidhja e EDK me skemën e pashtjelluar të Crank – NicolsonitSipas skemës me diferenca të fundme qëndrore me pesë pika nëhapësirën me dy përmasa (Figura 27), ekuacioni (18) përafrohet nëtrajtën[75]: 62
  • 87. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës n 1 n 1 n 1 in j ,    in 1j  in1j x in1j  2ijn 1  in 1j  1, 1, 1, 1,  in1  in 1 y  i , j 1  2ij   i , j 1   ,j 1 ,j 1 in1  ,j  t    u x    u y    2   2x  x 2     2y  y 2   n n nin j   in 1, j  in 1, j x in 1, j  2ijn  in 1, j   in j 1  in j 1 y  i , j 1  2ij   i , j 1     t  1      u x ,     , ,    u y   2  2 x  x 2  2 y  y 2  (20)   ku θ- koeficienti Crank – Nicolson 0 ≤ θ ≤1in 1 , in j janë përkatësisht përqëndrimet në pikën (i,j), përkatësisht në ,j ,kohën n Δt dhe (n+1) Δt, ku Δt – intervali elementar i proçesit.x , y është difuziviteti, përkatësisht sipas drejtimit 0X, 0Y; - densiteti i fluidit. Supozojmë që mjedisi është izotrop: x  y   (21)Në qoftë se parametri θ = ½ atëherë: 1 t    n 1   n 1   n 1  2ijn 1  in1j in 1  in j   u x i 1, j i 1, j  x i 1, j ,j , 2 1,  2 2   2x  x   n 1 n 1 n 1  in 1  in 1 y  i , j 1  2ij   i , j 1   ,j 1 ,j 1   u y  2    2y  y   (22) n n n  n t i, j    n i 1, j  n i 1, j x  n i 1, j n  2   ij n i 1, j    n i , j 1  n i , j 1 y  i , j 1  2   i , j 1   ij     u x  2   u y   2 2   2 x  x     2y  y 2  ose në mënyrë të përmbledhur:  in11, j  Ax  Bx   2 Bx  1 in,j1   Ax  Bx  in11, j (23)  i , j 1 Ay  B y   2 By  in,j1  Ay  By  in,jn 1   in, j 1 (24)ku u x t u y t Dx t D y t (25) Ax  , Ay  , Bx  , By  , 2 x 2 y x 2 y 2Në qoftë se shënojmë: a1   Ax  Bx  a2  2Bx  B y   1 a3   Ax  Bx  (26) 63
  • 88. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës a4  Ay  B y  a5  Ay  B y Atëherë ekuacioni i mësipërm shkruhet:a1 in11, j  a 2  in,j1  a3  in11, j  a 4  in,j1 1  a5  in,j1 1   in, j   (27)Ku ai , i = 1, 2 ,3 4, 5 janë koefiçientë që varen nga vetitë gjeometrike dhefizike të sistemit.Më poshtë do të paraqesim disa rezultate me skemën e sipërpërmendurtë zgjidhjes së metodës me diferenca të fundme në një R2 dhe disazbatime të saj në studimin e proçeseve të difuzion –konveksionit nëlumenj dhe në kanale. Figura 27. Skema me pesë pika në një sipërfaqe dy përmasore4.5.4 Modelimi i transportit të ndotësvePër të vlerësuar impaktin mjedisor të ndotjes, modelet matematikoreluajnë një rol të madh në parashikimin e nivelit të ndotjes në rajonet tëmarra në konsiderate. Ky studim analizon modele të ndryshmematematikore duke përfshirë ndotësit e ujrave. Ne gjithashtu japim njëskemë implicite qendrore të diferencave në hapësire dhe një metodeforward diference në kohë për vlerësimin e ekuacionit të përgjithshëm tëtransportit[2][33].Përshkrimi i transportit të ndotësve kërkon zgjidhjen e ekuacionit përujrat e ngopur dhe ekuacionin e konveksion-dispersion-reaksion përtransportin e ndotësve në mjedis poroz. Për zonat e ngopura nënujore,transporti i ndotësve është supozuar (i pavërtetë) të jetë ekuacionizotermal dhe nuk është i domosdoshëm ekuacioni i ekulibrit tënxehtësisë. Ekuacioni i modelit të transportit të ndotësve mikroskopikeështë zhvilluar duke përdorur një element të vogël përfaqësues të vëllimitnënujor[53][54[55]. 64
  • 89. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNë Aneks A, jepen modelet matematikorë të transportit të ndotësve.Të gjitha këto modele të transportit të ndotësve zgjidhen me ekuacionin edifuzion-konveksion. Ky studim merr në shqyrtim modele të ndryshmematematikore të cilat mund të përdoren në simulimin e shpërndarjes sëndotëseve në mjediset ujore: Në këtë studim ne shqyrtojmë zgjidhjennumerike, nëpërmjet metodës qendrore të diferencave të fundme, nëmodelin e transportit 2 dimensional.Këtu është zbatuar zgjidhja e ekuacionit të difuzion konveksionit meskemën e pashtjelluar në plan të Crank-Nicolson.4.5.4.1 Shpërndarja e ndotësit në lum, zbatim i Crank-Nicolson planKonsiderojmë sipërfaqen e lumit si një domain 2 dimensional,drejtkëndor, me koordinata (x,y), i cili përmban përqëndrim mesatar tëndotjes C. Kështu paraqitja e qëndrueshme e shpërndarjes së tij (steadystate) mund të jepet nga ekuacioni: .c  .Dc   S (28)ku: S- është burimi i ndotjes së ndotësit, v- është shpejtësia horizontaledhe D- është koefiçienti i difuzionit.Ky problem është përfaqësuesi i problemit të difuzionit-konveksion nëqoftë se D është e pavarur nga C.Jepet një zonë plane të mbyllur izotrope në të cilin proçesi i difuzion-konveksionit është i qëndrueshëm:Të dhënat e modelit:   1, x  y  0.1, x  0.1, y  0.1, t  0.01 Kushtetkufitare dhe shpejtësitë jepen në tabelë (tabela 4-4):Tabela 4-4. Kushtet kufitare dhe shpejtësitë e rrjedhjes së fluiditNyja Ф ux uy Nyja Ф ux uy Nyja Ф ux uy Nyja Ф ux uy1 0 1 0 6 0.2 1 1 11 0.4 2 2 16 0.6 3 02 0 1 0 7x x 1 1 12x x 2 2 17 0.8 3 03 0 1 0 8x x 0 1.4 13x x 0 2.3 18 1 0 04 0 1 0 9x x -1 1 14x x -2 2 19 0.8 -3 05 0 1 0 10 0.2 -1 1 15 0.4 -2 2 20 0.6 -3 0Kushtet fillestare fi  i i  1,2010  0 20  0 30  0 40  0 50  0 60  0.2 70  0 80  0 90  0 10  0.2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 011  0.4 12  0 13  0 14  0 15  0 16  0.6 17  0.8 18  1 19  0.8 20  0.6Zgjidhje analitike 65
  • 90. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Shënojmë indekset e të panjohurave 7,8,9, 12,13,14 përkatësisht 1,2,3,4,5,6. Këto të fundit në figurë (Figura 28) janë shënuar me I, II, II, IV, V, VI. Figura 28. Përcaktimi i nyjeve Sistemi i ekuacioneve në nyjet I, II, II, IV, V, VI është:Nyja 7 Ekuacioni I a2 x1  a3 x2  a5 x4  q1I  a1I60  a42 I I I I 0Nyja 8  II II II II II II 0 Ekuacioni II a1 x1  a2 x2  a3 x3  a5 x5  q2  a4 3Nyja 9 aIII x  aIII x  aIII x  qIII  aIII 0  aIII 0 Ekuacioni III 1 2 2 3 5 6 3 3 10 4 4  IV IV IV IV IV 0 IV 0Nyja 12 a2 x4  a3 x5  a4 x14  q4  a1 11  a5 17 Ekuacioni IV aV x  aV x  aV x  aV x  qV  aV 0Nyja 13  1 4 2 5 3 6 4 2 5 5 18 Ekuacioni V a1 x5  aVI x6  aVI x3  q6  a3 15  a5 19  VI 2 4 VI VI 0 VI 0Nyja 14 Ekuacioni VI Ky sistem shkruhet: Korespondenca I a11 x1  a12 x 2  0 x3  a14 x 4  0 x5  0 x 6  b1 x1  x7 a x  a x  a x  0 x  a x  0 x  b II  21 1 22 2 23 3 4 25 5 6 2 x 2  x8 III 0 x1  a31 x 2  a32 x3  0 x 4  0 x5  a16 x6  b3  x3  x9  IV a 41 x1  0 x 2  0 x3  a 44 x 4  a 45 x5  0 x6  b4 x 4  x12 V 0 x1  a52 x 2  0 x3  a54 x 4  a55 x5  a56 x6  b5 x5  x13  VI 0 x1  0 x 2  a 63 x3  0 x 4  a65 x5  a66 x6  b6  x6  x14 q i   i  i  I , II , III , IV ,V ,VI 66
  • 91. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës  a11 a12 0 a14 0 0   x1  b1  a x  b   21 a 22 a 23 0 a 25 0    2  2 0 a31 a33 0 0 a36   x3    b3        =   a 41 0 0 a 44 a 45 a 46   x4  b4  0 a52 0 a54 a55 a56   x5  b5        0  0 a63 0 a65 a66   x6    b6   Algoritmi1. Të dhënat-  , x, y , t , x  y   (nuk varen nga nyjet)- 1k  2k 3k  4k  5k  6k k k k k k k k k 10 11 15 16 17 18 19  20 k = 1,2 ,3............ (kushtet kufitare)- 1 0 , 0 2 ,   20 (kushtet fillestare) 0 3 0- u x1 , u x 2 , u x 3  u x 20 (shpejtësia horizontale)- u y1 , u y2 , u y 3  u y 20 (shpejtësia vertikale)2. Llogaritjet e madhësisë për hapin k = 1 t t- d  dx  d  dy  (nuk varen nga kufijtë)  x 2  y 2- c x  u x t  x c y  u y t  y (për çdo pikë 1, 20 ) x y- a1s  1 2  u x  s a4  1 2  u y  x 2 y 2 s   x y  s y a2   2  2  x a5  1 2  u y  t  y   y 2 s x  a3  1 2  u x  Qis   is s  1, 6 x 2 t3. Llogaritja e matricës së sistemit;4. Llogaritja e vektorit të termave të lira;5. Zgjidhja e sistemit;6. Përsëritja e proçedurës për hapa të tjera k = 2,3,.......duke filluar ngapika 2.MATLABSkema e pashtjelluar e Crank-Nicolsonit, zgjidhja analitike e saj ështëzbatuar për modelimin e ekuacionit të difuzion-konveksionit nëprogramin MATLAB dhe në C++[62][80]. 67
  • 92. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNë këto programe vlerat e parametrave të ndryshme janë tëndryshueshme.Rezultatet e zgjidhjes në code C++ jepen në tabelën B-22 (Aneks B),ndërsa në Pjesën II, Rezultate dhe diskutime jepet paraqitja grafike ekësaj zgjidhjeje.Për modelin në code MATLAB të dhënat janë të paraqitura më poshtë:Të dhënat bazë fillestareTipi i modelit: 2DSubstanca ndotëse: PO4 mg/lKushtet kufitare të poshtme: KlasikePërafrimi i përllogaritjeveNumri i përgjithshëm i nyjeve: n=56 (m=1), x=8Numri i nyjeve përgjatë y=7Koefiçienti që përcakton hapin e kohës dt = 0.1Të dhënat dinamike të domain:Shpejtësia mesatare: vx= 0.535710 vy= 0.836240Parametrat e ujit:faktorët mesatare të difuzionit: Dx= 0.55250 Dy=0.52250Përqëndrimi mesatar: CC=0.04318Janë: Burime= 1 Burim pikësor (Pika e burimit e palëvizshme) Ndotësi konservativ që nuk pëson ndryshim në reaksione kimikeRezultatet e simulimit me MATLAB jepen në tabelën B-23 (Aneks B) dhenë figurat 218 dhe 219 në Pjesën II, Rezultate dhe diskutime. 68
  • 93. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësPJESA II – REZULTATE DHE DISKUTIME5. Vendmarrjet e provave dhe stacionet e monitorimitNë figurën 29, jepet harta me pikat e përcaktuara të vendmarrjessë provave ujore. Për çdo stacion monitorimi koordinatat u matënme GPS (Tabela 4-1, Pjesa I, 4. Metodat dhe Materialet).6. Interpretimi i rezultateve të analizaveNë tabelat B-1 deri B-9 (Aneks B) jepen rezultatet e analizave për tëgjithë parametrat fiziko – kimikë, ushqyesit dhe parametratbakteriologjike; këtu saktësohen stacionet e monitorimit me kodete tyre, numri i ekspeditave, treguesit e parametrave me njësitë etyre, vlerat minimale dhe maksimale sipas stacioneve për çdoparametër të analizuar dhe monitoruar. Sipas këtyre të dhënave,janë ndërtuar edhe grafikët e monitorimit të parametrave (Figuranga 55 deri në 66) si dhe histogramat e figurave nga 30 deri 54 qëshprehin ecurinë e vlerave mesatare për të gjithë stacionet e pellguttë Ishmit, vlerat maksimale dhe minimale të pH-it, temperaturës,oksigjenit të tretur, kripshmërisë, lëndës pezull, nevojës kimike përoksigjen, nevojës biologjike për oksigjen, përcjellshmërisë,amoniumit, nitriteve, nitrateve, fosfateve, fosforit total dheparametrave bakteriologjikë.Vlerësimi i cilësisë së ujërave të lumenjve dhe krahasimi i vleravetë parametrave kimikë me normat paraqet vështirësi sepse nëliteraturë jepen kritere të ndryshme klasifikimi në varësi të venditdhe të mënyrës së përdorimit të ujërave. Për vlerësimin e cilësisë sëujërave të lumenjve kemi përdorur 5 burime të standarteve dhenormave të lejuara: (i) “Kriteret e Cilësisë Mjedisore” të Institutit për Studimet e Ujërave të Norvegjisë dhe të Autoritetit të Kontrollit të Ndotjeve të Norvegjisë të vitit 1997 (Bratli, 2000); (ii) Direktivën e Komisionit Europian CEE/CEEA/CE 78/659 për cilësinë e ujërave të ëmbëla për rritjen e peshqve (BMZ, 1995); (iii) Klasifikimi i cilësisë së ujërave sipas UNECE, për të treguar ndikimin e shkarkimeve urbane; (iv) Bakteriologjike, klasifikimi sipas normave të ndotjes baktereologjike (MMPAU 2009). (v) Klasat ushqyese sipas Rott et al., 1999Rezultatet e analizave janë ruajtur (krijimi i bazës së të dhënave),përpunuar, interepretuar dhe paraqitur duke i ndarë parametrat 69
  • 94. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnë tre grupe, parametra fiziko–kimikë, ushqyesit–azoti dhe fosfori,si dhe në parametrat baktereologjike. Figura 29. Stacionet e monitorimit, pellgu i Ishmit6.1 Parametrat fiziko-kimikëNë parametrat fiziko-kimikë që u analizuan janë pH-i, temperatura,përcjellshmëria, lënda pezull, kripshmëria, oksigjeni i tretur nëujëra, NKO dhe NBO5.Mbi këto vlera mbështeten grafikët e figurave 49 deri 56, ku jepenecuritë e parametrave fiziko-kimikë në ujëra sipas ekspeditave tëmonitorimit për çdo stacion.Në figurat nga 30 deri në 43 janë paraqitur grafikët e ecurisë sëvlerave mesatare të parametrave fiziko-kimikë, në ujrat e pellgut tëIshmit sipas çdo stacioni monitorimi, për të katër ekspeditat, sidhe grafikët e vlerave maksimale dhe minimale në këto stacione.6.1.1 TemperaturaVlera e temperaturës, për të katër ekspeditat varion nga 11°C në st- L1, për periudhat E1dhe E4; në st - T1 për periudhën E4 deri në23°C në st - L3 për periudhën E2 (Figura 55).Vlera mesatare e temperaturës varion nga 13.25°C në st - L1 derinë 20.25°C në st - Ish3. Sipas grafikut (Figura 30), temperaturamesatare pëson rritje të dukshme përgjatë rrjedhës, në drejtim tëperëndimit, kjo rritje vjen si rrjedhojë e kushteve të përgjithshmeklimatike të zonës. 70
  • 95. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësSipas grafikut (Figura 31) vlera minimum e është regjistruar nëstacionet e L1 dhe T1, duke qenë se janë edhe stacione në rrjedhëne sipërme të lumenjve, ndërsa vlera maksimum është regjistruar nëstacionet L3, T3 dhe Ish3.6.1.2 pHVlerat e pH-it luhaten nga 6.31 deri 7.89 (Figura 33); vleratmesatare luhaten në kufijtë 6.75 deri 7.17 (Figura 32), të cilat janënormale për normat europiane dhe sipas normave të NIVA-s ipërkasin klasës I, (pH > 6,5).Vlera më e ulët mesatare është regjistruar në st - Ish1 = 6.75 dhevlera më e lartë mesatare në st - Ish3 = 7.17.Sipas grafikut (Figura 56), minimumi i vlerave është regjistruar nëst-T3 për periudhën E4, me vlerë 6.31, mendojmë që kjo vlerë vjensi pasojë e grumbullimit të shkarkimeve të lëngëta urbane gjatëgjithë rrjedhjes së lumit, pasi ai hyn në zonën urbane, megjithatëkjo vlerë e ulët e pH-it nuk përbën ndonjë rrezik për mjedisin.Maksimumi i vlerave 7.89, është regjistruar në st-Ish2 përperiudhën E3.6.1.3 KripshmëriaVlerat e kripshmërisë variojnë nga 0.049 g/kg në st - T1 përperiudhën E3 deri në 0.3 g/kg në st - Ish1, st - Ish2, st - Ish3 përperiudhën E3, (Figura 57). Nuk ka asnjë normë nga BashkimiEuropian për kripshmërinë, mungon gjithashtu edhe normakombëtare.Në grafikun e ecurisë së vlerave mesatare, figura 34, vemë re sevlerat mesatare variojnë nga 0.071 g/kg në st - T1 deri në 0.243g/kg në st – Ish1. Vihet re që në tre stacionet e fundit tëmonitorimit (Ish1, Ish2, Ish3), që janë edhe stacionet më pranëperëndimit kemi një trend rritjeje të vlerës mesatare tëkripshmërisë (≈ 0.2 g/kg) kjo për dy arsye: e para ështëgrumbullimi i mbetjeve të lëngëta urbane nga bashkimi i Lanës melumin e Tiranës dhe shkarkimi i tyre në Ishëm, arsyeja e dytë ështëse lumi i Ishmit shkon drejt grykëderdhjes në detin Adriatik, dhepër shkak të proçesit të difuzionit kemi dhe vlera të larta tëmesatares së kripshmërisë.Në fgurën 35 vihet re që st - L1 me 0.074 g/kg për periudhën E3dhe st - T1 me vlerë 0.049 për periudhën E3, kanë vlera më tëulëta të kripshmërisë, ndërsa vlerat maksimale regjistrohen në trestacionet e fundit Ish1, Ish2, Ish3 0.3 g/kg për periudhën E2 dheE3. Me rrjedhjen e ujrave përgjatë zonës urbane rritet edhekripshmëria e ujrave, në stacionet T2, T3, L2, L3, këto vlera janëmë të larta në periudhat me më pak reshje (periudhën e thatë). 71
  • 96. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës6.1.4 Lënda pezullVlerat e lëndës pezull sipas ekspeditave variojnë nga 10 mg/l në st-T1 për periudhën E4 deri në 221 mg/l në st-T3 për periudhënE2(Figura 58).Vlerat e mesatares vjetore variojnë nga 54.1mg/l në st - L2 deri në107.9 mg/l në st-T3 (Figura 36). Vlerat maksimale dhe minimalejepen në figurën 37.Përmbajtja e lëndëve pezull përbën problem kritik për gjithëpellgun e Ishmit; si shihet nga rezultatet (Aneks B) vlerat mesatarekalojnë çdo kufi; sipas klasifikimit të NIVA-s , kufiri për cilësinë eklasës V është 10 mg/l, ndërsa sipas Direktivës së BE vlera edetyrueshme duhet të jetë nën 25 mg/l.Përmbajtja shumë e lartë e lëndës pezull tregon turbulli të lartë tëujërave; kjo shkakton pengimin e fotosintezës, uljen e përmbajtjessë oksigjenit në ujra dhe për rrjedhojë zhvillimin jo normal tëflorës, faunës ujore, dhe ndikojnë drejt për drejt ose tërthorazi nëvetë shëndetin e njeriut. Këto ujëra janë me pasoja për botën egjallë të deltës së lumenjve dhe lagunave pranë tyre. (pranëgrykëderdhjes së Ishmit është laguna e Patokut), gjithashtu, atoulin cilësinë e ujit për përdorim industrial, bujqësor (për vaditje) sidhe për vetë njeriun. Ujërat e turbullta bëhen edhe jo tërheqësduke ulur vlerat shlodhëse dhe turistike të peisazheve lumoreShkaku i vlerave të larta të lëndës pezull në lumenj është erozionishumë lartë i tokave. Faktorë natyrorë, të tillë si faktorëtgjeografikë (pjerrësia mesatare e territorit mbi 27%), gjeologjikë(formacione shkëmbore sedimentare), klimatik (1’353 mm rreshjedhe me intensitet të lartë), hidrologjik si dhe faktorë human të tillësi: shpyllëzimet, bujqësia intensive, tarracimet etj., e kanë nxiturshumë këtë dukuri. Sipas disa studimeve, erozioni në lumenjtë eultësirës perëndimore të Shqipërisë është mesatarisht 20 ton/hanë vit ose 1.5 mm shtresë toke. Vlerësohet se rreth 60 milionë tonëlëndë të ngurta shkarkohen çdo vit në det nga lumenjtë (Kovaçi,2002).6.1.5 PërcjellshmëriaNë normat europiane nuk jepen kufij të cilësisë së ujërave në lidhjeme përcjellshmërinë elektrike. Si shihet nga figura 59, nëpërgjithësi ka rritje të përcjellshmërisë përgjatë rrjedhës së lumitIshëm. Përcjellshmëria e ujërave paraqitet më e lartë në periudhatme rreshje të pakta, fenomen ky që shpjegon mjaft mirë që nëperiudhën e lagët (me shumë rreshje, nëntor - prill) rritet shumëtretshmëria e kriprave, prandaj dhe vlerat e përcjellshmërisë janëmë të ulëta. Vlerat e përcjellshmërisë variojnë nga 633 μS/cm në 72
  • 97. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësst -Ish2 për periudhën E4 deri në 754 μS/cm në st - Ish1 përperiudhën E2.6.1.6 O2 i treturPërmbajtja e oksigjenit të tretur është parametër cilësor shumë irëndësishëm, që përcakton ‘gjendjen shëndetësore’ të ujërave; kjo,sepse përmbajtja e tij përcakton sasinë dhe tipet e gjallesave në njëmjedis ujor. Vlerësohet se peshqit nuk mund të jetojnë në ujëratme përmbajtje të oksigjenit të tretur nën 4 mg/l, ndërsa ujërat mepërmbajtje nën 2 mg/l konsiderohen me shkallë eutrofikimi shumëtë lartë dhe tepër të ndotura.Rezultatet jepen në Aneks B dhe paraqiten në grafikun emonitorimit (Figura 60). Vlerat e oksigjenit të tretur variojnë nga4.03 mg/l në st - L2 për periudhën E4 deri në 7.64 mg/l në st - L1për periudhën E1. Nga grafiku figura 38 vihet re që për të gjithëekspeditat vlerat mesatare më të larta të oksigjenit të tretur janë nëdy stacionet e rrjedhjes së sipërme të pellgut në L1 dhe T1, kjo sirezultat i mosndikimit në këto ujra të aktivitetit antropogjen.Mesataret e vlerave nga stacioni në stacion paraqesin një trend tëuljes së vlerave në drejtim të rrjedhës nga zonat e parandotjes drejtbregdetit. Vlerat mesatare variojnë nga 4.747 në st – Ish1 deri nëato më të larta në st - L1 me 6.76 mg/l dhe në st - T1 me 6.91mg/l. Këto vlera të larta të oksigjenit të tretur në këto stacioneshpjegohen me faktin që këto stacione janë jashtë zonës sëurbanizimit, akoma nuk kanë ndikimin antropogjen. Më pas vihetre një ulje e vlerave në stacionet që hyjnë në zonën urbane dhepërgjatë gjithë rrjedhjes që përshkon qytetin, në stacionet L2, L3dhe T2, T3. Vlera më e ulët vihet re në stacionin Ish1 ne mendojmësi pasojë e bashkimit të ujrave të lumit të Lanës me atë të Tiranës.Nga figura 32 vihet re një rritje e vlerave mesatare nga st - Ish1 nëst - Ish2 dhe më pas në st - Ish3. Kjo shpjegohet për dy arsye: epara është aftësia vetëpastruese e ujrave dhe arsyeja e dytë ështëse rrjedha e ujit po i afrohet grykëderdhjes në Adriatik.Sipas grafikut (Figura 39) vlera minimale rezulton në St-L2 dhe ajomaksimale në st-L1.Mbështetur në klasifikimin e NIVA-s, cilësia e ujërave të këtyrelumenjve i përkasin klasës V (shumë i ndotur).Në lidhje me normat e BE-së, ujërat e lumit Ishëm, Tiranë dheLanë nuk i plotësojnë ato. Ujërat e Lanës, Ishmit dhe Tiranës duketse janë jashtë normave të lejuara për mbijetesën e peshqve.Shkarkimet e mëdha të mbeturinave të lëngëta urbane në ujërat etyre shkaktojnë ç’oksigjenim të ujërave duke çuar në zhdukjen ejetës në to. 73
  • 98. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNë lidhje me klasifikimin e UNECE vetëm L1, T1 dhe Ish1 ipërkasin klasës II, stacionet e tjera i përkasin klasës III.6.1.7 Nevoja kimike për okigjen (NKO)Rezultatet e analizave sipas ekspeditave për çdo stacion monitorimijanë paraqitur në tabelat në Aneks B dhe në grafikun e monitorimit(Figura 61). Sipas këtij grafiku rezultatet e analizave variojnë nga 3mg/l në st - T1 për periudhën E4 deri në 162 mg/l në st - L3 përperiudhën E2.Sipas grafikut (figura 41) shohim që vlerat minimale janë në st – T1dhe në st – L1 me 6 mg/l, ndërsa vlerat maksimum në stacionet eposhtme të lumit të Lanës (zona urbane) me 137 mg/l në st – L2dhe në st – L3.Vlerat mesatare variojnë nga 14 mg/l në st - T1 deri në 103 mg/lnë st - L2 (Figura 40). Vihet re që ashtu si tek oksigjeni i tretur nëdy stacionet L1 dhe T1 të rrjedhjes së sipërme të lumenjve, vlera eNKO-s është shumë e ulët, kjo gjithmonë për arsyen se akomarrjedha e ujrave të këtyre lumenjve nuk ka hyrë në zonën e banuar,kështu që edhe ndikimi antropogjen është më i vogël, madje ipapërfillshëm. Vëmë re një rritje të mënjëhershme të vleravemesatare në stacionet L2 dhe L3, që shpjegohet me faktin se nëkëtë segment ujrat e Lanës grumbullojnë pjesën më të madhe tëshkarkimeve të kolektorëve urbane të qytetit të Tiranës, dukepërfshirë atë të Lagjes Nr 6 Kombinat, të zonës së Yzberishtit dhetë zonave periferike suburbane.Sipas klasifikimit të UNECE të ndikimit të shkarkimeve urbane T1i përket klasës III, L1 i përket klasës IV, ndërsa të shtatë stacionete tjera i përkasin klasës V.6.1.8 Nevoja biologjike për oksigjen (NBO5)Nga tabelat e rezultateve (Aneks B) dhe sipas grafikëve të figurave43 dhe 62 vihet re që vlerat variojnë nga 2 mg/l në st - L1 përperiudhën E1, st - T1 për periudhën E1, në st - T1 për periudhënE3 deri në 95 mg/l në st - L3 për periudhën E4.Vlerat mesatare variojnë nga 4.75 mg/l në st - T1 deri në 65 mg/lnë st - L3 (Figura 42). Përgjithësisht vihet re se në dy stacionet eparë L1 dhe T1 ashtu si edhe tek NKO, vlerat e NBO5 janë të ulëta,Vihet re, gjithashtu i njëti trend i ecurisë së vlerave si tek NKO-japër të njëjtat arsye.Në lidhje me normat e BE-së , ujërat e lumenjve Ishëm, Tiranë dheLanë duket se janë jashtë normave të lejuara për mbijetesën epeshqve. 74
  • 99. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësShkarkimet e mëdha të mbeturinave urbane në ujërat e tyreshkaktojnë ç’oksigjenim të ujërave, duke rritur kështu nevojënbiologjike për oksigjen.Në lidhje me klasifikimin sipas UNECE këto ujra sipas stacioneveklasifikohen T1 Klasa II, L2 i përket klasës III, T2 i përket klasësIV, ndërsa T3, L2, L3, Ish1, Ish2, Ish3 i përkasin klasës V (shumëtë ndotura). Figura 30. Ecuria e vlerave mesatare të temperaturës (ºC) Figura 31. Vlerat maksimale dhe minimale të temperaturave (ºC) 75
  • 100. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 32. Ecuria e vlerave mesatare të pHFigura 33. Vlerat maksimale dhe minimale të pH. 76
  • 101. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 34. Ecuria e vlerave mesatare të kripshmërisë (g/kg)Figura 35. Vlerat maksimale dhe minimale të kripshmërisë 77
  • 102. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 36. Ecuria e vlerave mesatare të lëndës pezull (mg/l)Figura 37. Vlerat maksimale dhe minimale të lëndës pezull (mg/l) 78
  • 103. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 38. Ecuria e vlerave mesatare oksigjenit të tretur (mg/l)Figura 39. Vlerat maksimale dhe minimale të oksigjenit të tretur (mg/l). 79
  • 104. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 40. Ecuria e vlerave mesatare NKO (mg/l)Figura 41. Vlerat maksimale dhe minimale të NKO (mg/l) 80
  • 105. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 42. Ecuria e vlerave mesatare NBO5 (mg/l)Figura 43. Vlerat maksimale dhe minimale të NBO5 (mg/l) 81
  • 106. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës6.2 Ushqyesit – azoti dhe fosforiUshqyesit që u analizuan për azotin janë nitratet, nitritet dheamoniumi, ndërsa për fosforin janë fosfatet dhe fosforit total.Mbi rezultatet e analizave (Aneks B) janë ndërtua grafikët emonitorimit të figurave nga 63 deri në 61. Po ashtu në këto tabelajepen edhe vlerat maksimum dhe minimum të rezultateve. Nëhistogramat e paraqitura në figurat nga 44 deri në 54 jepet ecuria evlerave mesatare, minimale e maksimale të ushqyesve.6.2.1 NH4+Kërkesat për përmbajtjen e amoniumit në ujërat natyrore janëmjaft rigoroze. Ndonëse vetë joni amonium (NH4+) nuk ështëhelmues për peshqit, ai bëhet i tillë kur kalon në amoniak (NH3). nëujërat e pandotura vlerat e amoniumit janë rreth 0,015 mg/l NH4+-N; në përqëndrime të amoniakut mbi 0,025 mg/l ndërpritet rritja etroftës, dhe në përqëndrime mbi 0,25 mg/l ndodh zhdukja e saj.Rrezik paraqesin sidomos ujërat që përmbajnë NH4+-N mbi 1 mg/l.Sipas rezultateve të analizave (tabela Aneks B) dhe grafikut (figura46 dhe 63) vlerat variojnë nga 0.011 mg/l në st – T1 për E4 deri në19.84 mg/l në st – T3 për E4.Vlerat mesatare variojnë nga 0.043 në st - T1 deri në 16.387 mg/lnë st - L3 (Figura 45). Ujrat e të gjithë stacioneve të pellgut janë tëndotura për rritjen e troftës, përjashtim bëjnë st-T1 dhe në st-L1ku vlerat mesatare variojnë nga 0.04 mg/l në 0.37 mg/l.Përqëndrimi mesatar i amoniumit për 36 matjet e kryera gjatë këtijmonitorimi rezulton 8,622 mg/l, që është rreth trembëdhjetë herëmë i lartë se vlera mesatare e raportuar për 580 stacionet elumenjve europianë (0,66 mg/l). Në shkallën e kalimit të jonitamonium në amoniak ndikon drejtëpërdrejt vlera e pH-it të ujit. Nëfigurën 38 është paraqitur varësia e përqindjes së amoniakut nëujë nga përmbajtja e jonit amonium dhe pH-it, nxjerrë sipas‘Laboratorit Aquamerck Kompakt’ për analizën e ujërave. Në pH 8,5dhe temperaturë 25°C rreth 40 % e NH4+ kalon në NH3, që do tëthotë se për ujërat me përmbajtje të amoniumit mbi 0,6 mg/larrihen vlera të amoniakut vdekjeprurëse për peshqit.Nga ecuria e vlerave mesatare në grafikun (Figura 39), të gjithëstacionet e monitoruar e kalojnë kufirin 0,16 mg/l të amoniumitpër ujërat ciprinide dhe salmonide sipas Direktivës së BE përveç st- T1 (vlera mesatare = 0.04 mg/l) që plotëson kushtin për ujratsalmonide. 82
  • 107. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësSipas UNECE - Klasifikimi i cilësisë së ujërave nga ndikimi ishkarkimeve urbane stacionet L1 dhe T1 i përkasin klasës I, st - T2klasa II, st - Ish2; st - Ish3 klasa III, st - L2; st - T3; st - Ish1; klasaIV, st - L3 klasa V. Ky klasifikim është bërë duke u mbështetur nëmesataret e vlerave për çdo stacion. (tabela B-11, Aneks B). Figura 44. Shkalla e kalimit të NH4+ në NH3 në varësi të pH-it dhe temperaturës6.2.2 NO2-Zakonisht, nuk jepen kufij mbi përmbajtjen e nitriteve në ujëratnatyrore. Sipas NIVA niveli i rekomanduar për ujrat salmonideështë <0.01 mg/l, ndërsa për ujrat ciprinide është <0.03 mg/l.Megjithatë, nivelet mbi 0,1 mg/l mund të shkaktojnë dëmtime përpeshqit, në varësi edhe të kohëzgjatjes së ekspozimit (Merck).Përmbajtja e nitriteve është tregues i ndotjeve nga shkarkimet eujërave të zeza[26][14].Siç mund të shihet nga grafikët (figurat 48 dhe 65), vlerat variojnënga 0.0019 në st – Ish2 për periudhën E3 deri në 0.234 në st – L2për periudhën E1.Përsa i përket vlerave mesatare, nivele të larta janë matur në ujërate lumit Lana (st - L2, vlera mesatare 0.104 mg/l); padyshim, kjogjendje shkaktohet nga shkarkimet e ujërave të zeza të qytetit tëTiranës dhe të komunave rreth saj (Figura 47). Përmbajtje shumëmë të ulëta janë matur në ujërat e stacionit T1 me vlerë mesatare0.006 mg/l.Sipas NIVA-s vetëm stacioni T1 i plotëson kushtet për ujratciprinide, ndërsa të 8 stacionet e tjera të pellgut të Ishmit nuk iplotësojnë këto kushte. 83
  • 108. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës6.2.3 NO3-Në literaturë ka vlerësime të ndryshme në lidhje me vlerat kufi tënitrateve në ujërat natyrore. Sipas rezultateve të analizave ngatabelat (Aneks B) dhe grafikut të paraqitur në figurën 65 vleratvariojnë nga 0.075 mg/l në st - T1 për periudhën E3 deri në 0.982mg/l në st-L2 për periudhën E2.Nga grafiku (Figura 49) vihet re që vlerat mesatare variojnë nga0.201 mg/ l në st–Ish2 deri në 0.698 mg/l në st-L2.Vlerat më të larta të nitrateve janë në stacionet që përshkojnëqytetin st-T2, st-T3 dhe st-L2, st-L3. Vlerat e ulëta të nitrateve nëstacionet e Ishmit mendojmë se janë si pasojë e aftësisëvetëpastruese të ujrave (Figura 50).Sipas klasifikimit të NIVA-s vlerat mesatare të nitrateve përstacionet st-L1, st–L2, st-T2 dhe st–T3 i korrespondojnë cilësisë IIIdhe IV; vetëm për stacionet e Ishmit (Ish1, Ish2, Ish3) dhe të st-T1cilësia e ujërave i përket klasës I; vlera mesatare e stacionit st-L3 ipërket klasës II.Duke krahasuar rezultatet e nitrateve me normat e Direktivës sëBE, ujërat e pellgut të Ishmit kanë përmbajtje të nitrateve që itejkalojnë shumë nivelet e rekomanduara. Megjithatë, mesatarja evlerave të nitrateve në ujërat e pellgut të Ishmit 0.393 mg/l ështëmjaft më e ulët se përmbajtja mesatare e gjetur në 654 stacione tëlumenjve europianë: 2,63 mg/l.Krahasuar rezultatet e tabeles B-11 (Aneks B) (mesataret e çdostacioni) me klasifikimin e cilësisë së ujërave sipas UNECE përndikimin e shkarkimeve urbane të 9 stacionet e monitorimit ipërkasin klasës I.Përmbajtja e nitrateve në ujërat e lumenjve mendojmë se ështëkryesisht me origjinë urbane dhe bujqësore (nga shkarkimet elëngëta urbane, blegtorale dhe plehrat bujqësore); këto përfundojnënë ujëra nga shpëlarjet dhe erozioni i tokave.Vlerat e larta të nitrateve në ujëra nxit eutrofikimin, duke nxiturlulëzimin e algave dhe proçeset kalbëzuese; kjo shoqërohet mekonsum të oksigjenit të tretur dhe vështirësi të ecurisë sëmëtejshme të jetës.Rrezik shumë i madh është kalimi i nitrateve në ujin e pijshëm kjondodh për dy arsye: së pari, në aparatin tretës, nitratet mund tëkalojnë në nitrite (kjo ndodh sidomos në fëmijët latantë); këto kanëveti të oksidojnë jonet Fe2+ të hemoglobinës në Fe3+ duke dëmtuarseriozisht aftësinë e hemoglobinës për të lidhur oksigjenin(sëmundja quhet methaemoglobinanemi); së dyti, nitratet mund të 84
  • 109. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësçojnë në formimin e nitrozoaminave, të cilat kanë vetikancerogjene.6.2.4 P_PO43-Rezultatet e analizave të përqëndrimeve të fosfateve të tretshmejanë paraqitur në tabelat B1 deri në B9 (Aneks B), ecuria e të cilavejepet në grafikun e monitorimit (Figura 60). Rritja e përqendrimit tëfosfateve mbi vlerat e nevojshme të prodhimit të biomasës përbënrrezik, duke nxitur lulëzimin e algave planktonike dhe kalimin eujërave në gjendje eutrofike deri edhe distrofike. Burimet kryesoretë fosfateve në ujërat natyrore janë detergjentët dhe plehratfosfatike.Nga grafikët (figura 52, 66) vleresojmë që vlerat e fosfateve variojnënga 0.026 mg/l në st-T1 për periudhën E2 deri në 2.116 mg/l nëst-L3 për periudhën E2.Në figurën 51 që tregon ecurinë e vlerave mesatare veçohendukshëm nga të tjerët stacionet st-L2, st-L3 dhe st-T2, st-T3 nëlidhje me përqëndrimet shumë më të larta të fosfateve. Vleratmesatare variojnë nga 0.046 mg/l në st-T1 deri në 1.839 në st-L3.Për të gjithë stacionet përqendrimet janë më të larta se kufiri 0.2mg/l i Direktivës së BE për ujërat salmonide dhe 0.4 mg/l përujërat ciprinide duke i klasifikuar këto ujra jashtë normës përrritjen e peshqve.Vlera shumë të ulëta të fosfateve janë matur në ujërat e stacionevest-L1 dhe st-T1, që plotësojnë kushtet për ujrat salmonide dheciprinide.6.2.5 P totalPërmbajtja e fosforit të përgjithshëm konsiderohet si parametër kyçnë shumë programe të monitorimit për vlerësimin e gjendjesushqyese të lumenjve dhe liqeneve.Grafiku i monitorimit sipas ekspeditave dhe stacioneve jepet nëFigurën 67.Vlerat fosforit total luhaten nga 0.005 mg/l në st-T1 për periudhënE4 deri në 2.14 mg/l në st-L3 për periudhën E2 (Figura 54). Vleratmesatare variojnë nga 0.035 mg/l në st-T1 deri në 1.761 mg/l nëst-L3 (Figura 53).Për vlerësimin e Ptotal jemi mbështetur në klasifikimin e cilësisë sëujërave sipas UNECE dhe në klasifikimin sipas NIVA.Vlerat e klasave sipas NIVA-s janë shumë më rigoroze, në të gjithëstacionet e lumenjve Tiranë, Lanë dhe Ishëm ujërat janë shumë tëndotur dhe të gjithë stacionet i takojnë klasës V, përveç një 85
  • 110. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësstacioni atij të T1 që i përket klasës IV. Është e qartë se burimetkryesore të fosfateve në ujërat e lumenjve Ishëm, Tiranë dhe Lanëjanë shkarkimet urbane të qytetit të Tiranës dhe të komunave që errethojnë atë.Ndërsa klasifikimi sipas UNECE, st-T1 i përket klasës III, st-L1 ipërket klasës IV, ndërsa të 7 stacionet e tjera i përkasin klasës V,pra edhe sipas këtij klasifikimi ujrat e pellgut të Ishmit janë tëcilësisë shumë të keqe.Nga sa më sipër për Lanën, Tiranën dhe Ishmin, vlerat ushqyeserriten mjaft duke u përfshirë në klasat eupolitrofe, politrofe dhehipopolitrofe, duke dëshmuar në këtë mënyrë, për lumenj mjaft tëndotur. Më sipër u diskutua se në ujrat e këtyre lumenjve edheushqyesit (nitrite dhe amoniumi) kalojnë kufijtë e normave tëlejuara rë BE-së për ujrat sipërfaqësorë. Nga këta lumenj çliroheterë e pakëndëshme uji, duke treguar përmbajtje të lartë tëpërbërësve organikë ose kimikateve. 86
  • 111. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 45. Ecuria e vlerave mesatare NH4+-N (mg/l)Figura 46. Vlerat maksimale dhe minimale të NH4+ (mg/l) 87
  • 112. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 47. Ecuria e vlerave mesatare NO2- (mg/l)Figura 48. Vlerat maksimale dhe minimale të NO2- (mg/l) 88
  • 113. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 49. Ecuria e vlerave mesatare të NO3- (mg/l)Figura 50. Vlerat maksimale dhe minimale të NO3- (mg/l 89
  • 114. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 51. Ecuria e vlerave mesatare P-PO4 (mg/l)Figura 52. Vlerat maksimale dhe minimale të P-PO43- (mg/l) 90
  • 115. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 53. Ecuria e vlerave mesatare Ptotal (mg/l)Figura 54. Vlerat maksimale dhe minimale të Ptotal 91
  • 116. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës6.3 Parametrat bakteriologjikëRezultatet e analizave bakteriologjike janë shprehur në tabelat ngaB-1 deri B9 (Aneks B). Duke u mbështetur në Normat e ndotjesbaktereologjike (MMPAU 2009) japim vlerësimin e mëposhtëm(tabela 6-1 deri 6-3.).6.3.1 Për lumin e TiranësTabela 6-1: Parametrat bakteriologjike për lumin e Tiranës Koliform Fekale (Mes) Norma e detyrueshme (B/J)T1: 2.6 x 106 Jashtë norme (J)T2: 5.6 x106 Jashtë norme (J)T3: 3x 106 Jashtë norme (J)Në tabelën e mësipërme (tab.6-1), në të cilën gjendet një krahasim irezultateve të analizave të treguesve bakteriologjike, dhespecifikisht koliform fekaleve, me normat e detyrueshme tëvendosura nga MMPAU për ujrat e larjes, vërehet se në të trestacionet e monitorimit situata është jashtë normave. Ky vlerësimshpreh nevojën e një ndalimi absolut të përdorimit të ujrave tëlumit të Tiranës për larje apo veprimtari të tjera shlodhëse, tëpaktën në stacionet të marra në shqyrtim.6.3.2 Për lumin e LanësTabela 6-2: Parametrat bakteriologjike për lumin e Lanës Koliform Fekale (Mes) Norma e detyrueshme (B/J)L1: 1.4 x 105 Jashtë norme (J)L2: 9.6 x 106 Jashtë norme (J)L3: 3.1 x 107 Jashtë norme (J)Një krahasim i rezultateve të analizave për treguesit bakteriologjikdhe pikërisht koliform fekaleve me normat e detyrueshme tëMMPAU (tab 6-2), nxjerr në pah dhe shumë qartë që ujrat e lumittë Lanës në të gjithë segmentet e marra në shqyrtim janë jashtë 92
  • 117. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnorme, madje disa herë mbi të. Kjo do të thotë se këto ujra e kanëhumbur mundësinë për t’i ofruar banorëve të Tiranës një mënyrëshlodhjeje dhe zbavitjeje, madje në të kundërt duhet thënë separaqesin rrezik të lartë shëndetësor nëse përdoren për qëllime tëtilla. Fatkeqësisht kjo mund të thuhet dhe për zona periferike tëqytetit siç është Lanabregasi, analizat e ujrave të të cilave tregojnëpër një situatë jashtë norme.6.3.3 Për lumin e IshmitKrahasimi i rezultateve të fituara nga analizat bakteriologjike(Tabela B-1 deri B-9, Aneks B) me kufijtë e detyrueshëm tëvendosur nga MMPAU ujrat e larjes, tab – 3-6, na tregon se të trestacionet e lumit Ishëm të marrë në shqyrtim janë jashtë normavetë detyrueshme, madje shumë larg tyre. Kjo gjendje shpjegohet mefaktin se stacionet e marra në shqyrtim gjenden pas bashkimit tëLanës dhe lumit të Tiranës, dy lumenj këto që kanë marrë me vetegjithë shkarkimet e lëngëta urbane të qytetit, deri më tani tëpatrajtuara.Tabela 6-3: Parametrat bakteriologjike për lumin e Ishmit Koliform Fekale (Mes) Norma e detyrueshme (B/J)Ish1 2.9 x 107 Jashtë norme (J)Ish2 4 x 107 Jashtë norme (J)Ish3 7.6 x 107 Jashtë norme (J)6.4 MonitorimiRezultatet e monitorimit të parametrave mjedisorë janë shprehurnë tabelat nga B-1 deri në B-2 (Aneks B). Më poshtë po japimgrafikët e monitorimit të këtyre parametrave, të grupuar nëparametra fiziko-kimike, ushqyesit dhe bakteriologjikë. 93
  • 118. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës6.4.1 Parametrat fiziko-kimike Figura 55. Monitorimi i temperaturës T °C për çdo stacion Figura 56. Monitorimi i pH për çdo stacion Figura 57. Monitorimi i kripshmërisë g/kg për çdo stacion 94
  • 119. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 58. Monitorimi i lëndës pezull mg/l për çdo stacionFigura 59. Monitorimi i përcjellshmërisë μS/cm për çdo stacion Figura 60. Monitorimi i O2mg/l për çdo stacion 95
  • 120. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 61. Monitorimi i NKO mg/l për çdo stacion Figura 62. Monitorimi i NBO5 mg/l për çdo stacion6.4.2 Ushqyesit - azoti dhe fosfori Figura 63. Monitorimi i NH4+ mg/l për çdo stacion 96
  • 121. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 64. Monitorimi i NO2 - mg/l për çdo stacion Figura 65. Monitorimi i NO3- mg/l për çdo stacion Figura 66. Monitorimi i P_PO4 mg/l për çdo stacion 97
  • 122. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 67. Monitorimi i P total mg/l për çdo stacion 98
  • 123. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës7. Shpërndarja statistikore e rezultateve7.1 Analiza statistikore e vlerave të matura përpellgun e IshmitNë tabelat B-13, B-14, B15 (Aneks B) nga jepen statistikat epërgjithshme për vlerat e matura për të katër ekspeditat E1, E2,E3, E4 për pellgun e Ishmit. Këto tabela janë grupuar sipasparametrave fiziko-kimike, ushqyesve dhe parametravebakteriologjikë (Aneks B).Në bazë të këtyre statistikave të përgjthshme të vlerave të matura,është bërë dhe klasifikimi i cilësisë së ujrave sipas NIVA dhe sipasUNECE.Klasifikimi i cilësisë së ujrave sipas NIVA:Për parametrat fiziko-kimike vëmë rë se për oksigjenin e treturvlera mesatare i takon klasës III, vlera minimale i takon klasës III,maksimumi i takon klasës IV, 10% e provave të analizuara itakojnë klasës III, dhe 90% e provave i takojnë klasës IV.Lënda pezull ka këtë klasifikim të cilësisë së ujrave, vlera mesatarei përket klasës V, vlera minimale i përket klasës IV, vleramaksimale i përket klasës V, 10% e provave i përkasin klasës Vdhe 90% e provave i përkasin klasës V.pH ka këtë klasifikim të cilësisë së ujrave, vlera mesatare i përketklasës I, vlera minimale i përket klasës II, vlera maksimale i përketklasës I, 10% e provave i përkasin klasës II dhe 90% e provave ipërkasin klasës I.Për parametrat ushqyes: Fosfori total i jep këtë klasifikim cilësisësë ujrave, vlera mesatare i përket klasës V (jashtë normës), vleraminimale i përket klasës V, vlera maksimale i përket klasës V(jashtë normës), 10% e provave i përkasin klasës V (jashtë normës)dhe 90% e provave i përkasin klasës V (jashtënormës).Amoniumi ka këtë klasifikim të cilësisë së ujrave, vlera mesatare ipërket klasës V (jashtë normës), vlera minimale i përket klasës I,vlera maksimale i përket klasës V (jashtë normës), 10% e provave ipërkasin klasës I dhe 90% e provave i përkasin klasës V (jashtënormës).Për parametrat bakteriologjikë është ky klasifikim duke marrë nëkonsideratë Col.Fecale vlera mesatare i përket klasës V, vleraminimale klasës IV, dhe maksimumi i përket klasës V, 10% eprovave i përkasin klasës V dhe 90% e provave i përkasin klasës V. 99
  • 124. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësKlasifikimi i cilësisë së ujrave sipas UNECE:Duke klasifikuar parametrat fiziko-kimike vëmë rë se përoksigjenin e tretur vlera e mesatare i takon klasës III, vleraminimale i takon klasës IV, maksimumi i takon klasës I, 10% eprovave të analizuara i takojnë klasës III dhe 90% e provave itakojnë klasës II.NKO ka këtë klasifikim të cilësisë së ujrave, vlera mesatare i përketklasës V, vlera minimale i përket klasës I, vlera maksimale i përketklasës V, 10% e provave i përkasin klasës III dhe 90% e provave ipërkasin klasës V.NBO5 ka këtë klasifikim të cilësisë së ujrave, vlera mesatare ipërket klasës V, vlera minimale i përket klasës I, vlera maksimale ipërket klasës V, 10% e provave i përkasin klasës IV dhe 90% eprovave i përkasin klasës V.Për parametrat ushqyes: Fosfori total ka këtë klasifikim të cilësisësë ujrave, vlera mesatare i përket klasës V (jashtë normës), vleraminimale i përket klasës III, vlera maksimale i përket klasës V(jashtë normës), 10% e provave i përkasin klasës IV dhe 90% eprovave i përkasin klasës V (jashtë normës).Sipas amoniumit cilësia e ujrave ka këtë klasifikim, vlera mesatarei përket klasës V (jashtë normës), vlera minimale i përket klasës I,vlera maksimale i përket klasës V (jashtë normës), 10% e provave ipërkasin klasës II dhe 90% e provave i përkasin klasës V (jashtënormës).Nitratet i japin këtë klasifikim cilësisë së ujrave, përsa i përketvlerës mesatare, vlerës minimale, vlera maksimale, 10% të provavedhe 90% e provave i përkasin klasës I.Tabelat e analizës statistikore të vlerave të matura, sipas grupevetë parametrave jepen më poshte:7.2 Analiza statistikore e vlerave të matura për çdolumRezultatet statistikore të vlerave të parametrave mjedisore (tëgrupuar në parametra fiziko-kimike, ushqyes dhe bakteriologjikë)sipas çdo lumi në veçanti, jepen në Aneks B (tabela nga B-16 deriB-21): 100
  • 125. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës7.3 Krahasimi i vlerave mesatare të rezultatevesipas lumenjveEcuritë e vlerave mesatare të parametrave mjedisore të ujrave,sipas çdo lumi në veçanti, Lana, Tirana dhe Ishmi, duke krahasuarkështu secilin lum, janë paraqitur në histogramat e mëposhtmenga figura 68 deri në figurën 81. Këto histograma janë grupuarsipas parametrave fiziko–kimike, ushqyesve dhe parametravebakteriologjike. Duke u mbështetur në tabelat B-16 deri B-21(Aneks B) është bërë dhe klasifikimi i lumenjve sipas NIVA dheUNECE (Tabela nga 12-1 deri në 12-4) Pjesa III – Përfundime dherekomandime.7.3.1 Parametrat fiziko-kimikeTemperaturaSipas grafikut (Figura. 68) vëmë re se vlerat mesatare më të larta tëtemperaturës hasen në lumin e Ishmit 18.42 ºC, ndërsa përsa ipërket Lanës dhe Tiranës vlerat mesatare të temperaturës janë mëtë ulëta dhe të njëjta 16.04ºC përkatësisht. Këto vlera të larta tëIshmit shpjegohen me shtrirjen gjeografike të lumit, fakti se lumishkon më tej drejt pjesës perëndimore të vendit (pranë detitAdriatik) ku detyrimisht vihet re edhe një rritje e lehtë etemperaturës si pasojë e kushteve gjeografike dhe meteorologjike.pHNë përgjithësi vëmë re se vlerat mesatare të pH për të tre lumenjtëjanë në kufijtë e vlerave neutrale të tyre. Vlerat mesatare të këtyrelumenjve i klasifikojnë këta lumenj në klasën I, sipas NIVA (Figura69).KripshmëriaPërsa i përket kripshmërisë, Lumi i Ishmit, krahasuar me Lanëndhe Tiranën ka vlera më të larta, 0.23 g/kg, me vlerë më të vogëlprej 0.1 g/kg vjen Lana, dhe vlerat me të ulëta i ka lumi i Tiranës.Kjo vlerë e lartë e kripshmërisë së Ishmit, vjen si pasojë e derdhjessë të lumit në detin Adriatik (në grykëderdhjen e tij, proçesi idifuzionit) (Figura 70).Lënda pezullLënda pezull në ujra varion nga vlerat më të ulëta që ka Lana58.22 mg/l deri në ato më të larta të Ishmit 89.32 mg/l. Rritja evlerave të lëndës pezull në lumin e Tiranës dhe më pas në atë tëIshmit, shpjegohen me faktin e erozionit të brigjeve të këtyre 101
  • 126. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëslumenjve. Që të tre këta lumenj, sipas NIVA, vlerat mesatare të tyrei klasifikojnë në klasën V (Figura 71).Oksigjeni i treturLumi i Tiranës ka vlera më të larta të oksigjenit të tretur 6.14 mg/l,më pas Lana me vlera 5.80 mg/l dhe së fundmi Ishmi me vlera5.50 mg/l. Vlerat e ulëta të Ishmit shpjegohen me faktin e rritjes sëparametrave ndotës në të dy lumenjtë Lana dhe Tirana, që duke ubashkuar në Ishëm ndikojnë dukshëm në uljen e vlerave tëoksigjenit të tretur (Figura 72).Klasifikimi i lumenjve Lana, Tirana dhe Ishëm, sipas NIVA ështëklasa III, ndërsa edhe sipas UNECE këta lumenj i përkasin klasësIII, pra të cilësisë mesatare.NKOSipas grafikut (Figura 73) ecuria e vlerave mesatare të NKO-së kavlerat më të larta në lumin e Lanës, prej 74.83 mg/l. Përsa i përketlumit të Tiranës dhe Ishmit ato variojnë në 32.33 mg/l dhe 42.17mg/l, respektivisht.NBO5Përsa i përket NBO pas 5 ditësh, vëmë re që vlerat më të larta i kaLana 43.3 mg/l, lumi i Tiranës i ka këto vlera më të vogla 16.16mg/l dhe Ishmi i ka vlerat më të vogla se Lana, por më të larta selumi i Tiranës me 25.5 mg/l (Figura 74).Sipas klasifikimit të UNECE ujrat e kwtyre lumenjve i pwrkasinklasës V. Figura 68. Vlerat mesatare të temperaturës, sipas lumenjve. 102
  • 127. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 69. Vlerat mesatare të pH, sipas lumenjve. Figura 70. Vlerat mesatare të kripshmërisë, sipas lumenjve. Figura 71. Vlerat mesatare të Lëndës pezull, sipas lumenjve. 103
  • 128. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 72. Vlerat mesatare të oksigjenit të tretur, sipas lumenjve. Figura 73. Vlerat mesatare të NKO-së, sipas lumenjve. Figura 74. Vlerat mesatare të NBO5, sipas lumenjve. 104
  • 129. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës7.3.2 Ushqyesit-azoti dhe fosforiNH4+Përsa i përket vlerave të amoniumit lumi Lana është lumi me vleramë të larta mesatare për gjatë gjithë vitit 10.49 mg/l, më pas vjenIshmi me 9.71mg/l dhe në fund me 5.67 Tirana. Kjo është eshpjegueshme dhe e pritshme me derdhjen në Lanë të të gjithëkolektoreve shkarkues të ujrave të zeza të qytetit të Tiranës (Figura75).Përsa i përket klasifikimit të ujrave të lumenjve sipas NIVA, kyklasifikim është përkatësisht, lumi Lana i përket klasës IV, lumi iTiranës i përket klasës IV, ndërsa Ishmi klasës V. Klasifikimi sipasUNECE është klasa V për lumin e Lanës, klasa IV për lumin eTiranës dhe klasa V për lumin e Ishmit.NO2-Vlerat mesatare të nitriteve janë të renditura sipas kësaj shkalleLana – Tirana – Ishmi, përkatësisht me 0.07 mg/l – 0.04 mg/l –0.02 mg/l (Figura 76).NO3-Vlerat mesatare të nitrateve (Figura 77) kanë të njëjtën renditje sinitritet, pra Lana me vlera më të larta mesatare vjetore prej 0.54mg/l, më pas lumi i Tiranës me 0.38 mg/l dhe së fundmi me 0.25mg/l lumi i Ishmit.Të tre këta lumenj, përsa i perket vlerave mesatare vjetore tënitrateve, sipas klasifikimit të UNECE i përkasin klasës I.P_PO43-Përsa i përket ecurisë së vlerave mesatare të fosfateve (Figura 78)në këta lumenj, vlerat më të larta i ka lumi i Lanës me 1.15 mg/l,më pas vjen lumi i Ishmit me 0.91 mg/l dhe së fundi lumi i Tiranësme 0.56 mg/l.PtotalVlerat mesatare vjetore të fosforit total variojnë nga 1.13 mg/l teklumi i Lanës, në 0.92mg/l tek lumi i Ishmi dhe në 0.44 mg/l teklumi i Tiranës (Figura 79).Ujrat e lumit të Lanës sipas NIVA-s klasifikohen në klasën V, edhesipas UNECE në klasën V, ujrat e lumit të Tiranës, sipas NIVA-sklasifikohen në klasën IV, sipas UNECE klasifikohen në klasën V,ujrat e lumit të Ishmit sipas NIVA-s klasifikohen në klasën V, sipasUNECE në klasën V. 105
  • 130. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 75. Vlerat mesatare të amoniumit, sipas lumenjve. Figura 76. Vlerat mesatare të nitriteve, sipas lumenjve. Figura 77. Vlerat mesatare të nitrateve, sipas lumenjve. 106
  • 131. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 78. Vlerat mesatare të fosfateve, sipas lumenjve. Figura 79. Vlerat mesatare të fosforit total, sipas lumenjve.7.3.3 Parametrat bakteriologjikeCol. FecaleVemë re që vlerat më të larta të Col.fecale i ka lumi i Ishmit, mëpas Lana dhe së fundmi lumi i Tiranës (Figura 80). Ujrat e të trelumenjve klasifikohen në klasën V, sipas klasifikimit të NIVA.Str. FecaleVlerat me të larta të Str.fecale i ka lumi i Tiranës, më pas Ishmidhe së fundmi lumi i Lanës (Figura 81). 107
  • 132. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 80. Vlerat mesatare të Col. Fecale, sipas lumenjve Figura 81. Vlerat mesatare të Str. Fecale, sipas lumenjve7.4 Analiza statistikore e vlerave të matura sipas klimësNë tabelën e mëposhtme (Tabela 7-1) jepen rezultatet statistikore tëvlerave të matura të oksigjenit të tretur, NBO5-së, NKO-së, pH,lëndës pezull dhe NH4+. Analiza është bërë në varësi klimës, kohë ethatë dhe kohë e lagësht. Periudha e thatë e klimës përfaqësonperiudhën qershor – shtator, ndërsa periudha e lagësht përfaqësonperiudhën nëntor – prill.Vlera mesatare e pH për periudhën e thatë është 0.13 më e lartë seajo e periudhës së lagësht, lënda pezull për periudhën e thatë është47.7 mg/l më e lartë se ajo e periudhës së njomë, oksigjeni i treturpër të dy periudhat ka një vlerë mesatare pothuajse të njëjtë, menjë ndryshim shumë të vogël prej 0.01 mg/l, vlerat e NBO5 përperiudhën e thatë janë 19 mg/l më të larta se ato të periudhës sënjomë, vlerat e NKO-së për periudhën e thatë janë 2.9 mg/l më tëlarta se ato të periudhës së njomë, ndërsa vlerat e azotit amoniakalpër periudhën e njomë janë 1.19 mg/l më të larta se ato tëperiudhës së thatë. 108
  • 133. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësTabela 7-1: Rezultatet e analizës statistikore të parametrave sipasklimës 109
  • 134. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës7.5 Balancimi i joneve ndotësNdryshe nga llogaritjet e balancimit të joneve tek Data Analysis(AqQA), grafiku nuk përfshin efektet e specieve karbonate, dhe nukllogarit përqëndrimet joneve H+ dhe OH- të lira.Në figurat 82, 83, 84, 85 jepen grafikët e balancës së joneve ndotësushqyes, fosfori total, fosfatet, amoniumi, nitritet dhe nitratet nëtermin e masës së ekuivalentit elektrik. Grafikët janë ndërtuar përçdo lum në veçanti, ndërsa grafiku i fundit (Figura 79) jepbalancimin e joneve ndotës të të gjithë pellgut të Ishmit.7.5.1 Për lumin e LanësNga grafiku (Figura 82) vihet re që joni dominues është ai i Ptotal,gjë që përcakton se ujrat e lumit të Lanës janë ujra me një ndikimtë madh të fosforit me vlerë 0.185 meq/L, joni i dytë zotërues ështëai i P_PO43-, duke vazhduar me NO2- dhe NO3-. Ky përfundimpërforcon më shumë ndikimin e aktiviteteve antropogjene,kryesisht atë të shkarkimeve urbane, në këtë lum.7.5.2 Për lumin e TiranësNga grafiku (Figura 83) vihet re që dominues është Ptotal, gjë qëpërcakton se ujrat e lumit të Tiranës janë ujra me ndikim të fosforitme vlerë 0.071 meq/L, joni i dytë zotërues është ai i P_PO43-, dukevazhduar me NO2- dhe NO3-. Ky përfundim përforcon më shumëfaktin e ndikimit të aktiviteteve antropogjene në këtë lum.7.5.3 Për lumin e IshmitNga grafiku (Figura 84) vihet re që edhe për stacionet e Ishmit, jonidominues është ai i Ptotal, gjë që përcakton se ujrat e lumit tëIshmit janë ujra me një ndikim të madh të fosforit me vlerëpërafërsisht 0.155 meq/L, joni i dytë zotërues është ai i P_PO43-,duke vazhduar me NO2- dhe NO3-. Ky përfundim përforcon mëshumë ndikimin e aktiviteteve antropogjene në këtë lum dhe sipasojë e shkarkimeve të lumit të Lanës dhe Tiranës gjatë bashkimittë tyre.7.5.4 Për pellgun e IshmitNga grafiku (Figura 85) vihet re që joni dominues është ai i Ptotal,gjë që përcakton se ujrat e pellgut janë ujra me një ndikim të madhtë fosforit me vlerë përafërsisht 0.135 meq/L, joni i dytë zotëruesështë ai i P_PO43-, duke vazhduar me NO2- dhe NO3-. Ky përfundimpërforcon më shumë ndikimin e aktiviteteve antropogjene në këtëpellg. 110
  • 135. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës 111
  • 136. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës 112
  • 137. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës8. Korrelimi linear midis vlerave të maturaPër të parë korrelimet midis përmbajtjeve të vlerave të matura kemiparaqitur matricën e koefiçientit linear (tabela 8-1 dhe tabela 8-2). Nëkëto tabela vihen re parametrat që korrelohen. Nga tabelat shohim që tëgjithë parametrat kanë korrelim pozitiv, vetëm përcjellshmëria paraqetkorrelim negativ me temperaturën, pH, kripshmërinë dhe lëndën pezull(në tabelën 8-1 janë shënuar me ngjyrë gri), me ngjyrë blu dhe rozë tëlehtë janë treguar parametrat që janë korreluar duke ndërtuar edhegrafikët përkatës të korrelimit.Tabela 8-1: Matrica e korrelimit linear të temperaturës dhe pH meushqyesit. temp pH NH4+ NO2- NO3- P_PO43- Ptotaltemp 1pH 0.96 1NH4+ 0.97 0.99 1NO2- 0.83 0.87 0.86 1NO3- 0.90 0.92 0.93 0.96 1P-PO43- 0.97 0.99 0.99 0.89 0.95 1Ptotal 0.96 0.99 0.99 0.90 0.95 0.99 1 113
  • 138. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësTabela 8-2: Matrica e korrelimit linear të parametrave fiziko kimikë 114
  • 139. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës8.1 Korrelimi midis temperaturës dhe parametravePër ndërtimin e grafikëve të korrelimit janë shqyrtuar dybashkëshoqërime, ato të temperaturës dhe pH me parametrat fiziko-kimike si dhe me ushqyesit.Grafikët e korrelimit jepen në figurat nga 86 deri në 107 dhe janëparaqitur të grupuara sipas parametrave fiziko-kimikë dhe ushqyesve sime temperaturën ashtu edhe me pH. Në çdo grafik është treguar edheekuacioni i varësisë së parametrave së bashku me koefiçientin ekorrelimit r.Grafikët e korrelimit janë pasqyruar të ndarë në grupe sipas parametravefiziko–kimike dhe ushqyesve, për të dy korrelimet si me temperaturënashtu dhe me pH. Si vlerat e temperaturës ashtu edhe të pH-it, janë vetithemelore që luajnë një rol të rëndësishëm në mobilitetin e elementevekimike.8.1.1 Parametrat fiziko-kimike Figura 86. Korrelimi linear i kripshmërisë nga temperatura 115
  • 140. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 87. Korrelimi linear i lëndës pezull nga temperatureFigura 88. Korrelimi linear i përcjellshmërisë nga temperatura 116
  • 141. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 89. Korrelimi linear i O2 të tretur nga temperatura Figura 90. Korrelimi linear i NKO nga temperature 117
  • 142. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 91. Korrelimi linear i NBO5 nga temperatura8.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori Figura 92. Korrelimi linear i NH4+ nga temperatura 118
  • 143. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 93. Korrelimi linear i NO3- nga temperaturaFigura 94. Korrelimi linear i NO2- nga temperatura 119
  • 144. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 95. Korrelimi linear i P_PO43- nga temperatura Figura 96. Korrelimi linear i Ptotal nga temperature 120
  • 145. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës8.2 Korrelimi midis parametrave të matura dhe pH8.2.1 Parametrat fiziko-kimike Figura 97. Korrelimi linear i kripshmërisë nga pH Figura 98. Korrelimi linear i lëndës pezull nga pH 121
  • 146. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 99. Korrelimi linear i përcjellshmërisë nga pH Figura 100. Korrelimi linear i O2 nga pH 122
  • 147. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 101. Korrelimi linear i NKO nga pH Figura 102. Korrelimi linear i NBO5 nga pH 123
  • 148. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës8.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori Figura 103. Korrelimi linear i NH4+ nga pH Figura 104. Korrelimi linear i NO2- nga pH 124
  • 149. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 105. Korrelimi linear i NO3- nga pH Figura 106. Korrelimi linear i P_PO43- nga pH 125
  • 150. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 107. Korrelimi linear i Ptotal nga pH 126
  • 151. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9. Shpërndarja hapësinore e vlerave të matura, Hartat 2DPër ndërtimin e hartave 2D u përdorën të dhënat e rezultateve tëanalizave nga tabela B-1 deri në tabelën B-9 (Aneks B). Për ndërtimin ehartave me vlerat mesatare u shfrytëzuan të dhënat e tabelave nga B-10deri në B-12 (Aneks B).Çdo hartë është e përbërë nga zona gjeografike në koordinata, qëpasqyron pellgun hidrografik të Ishmit, shpërndarjen e parametrave tëanalizuar (të shprehur me ngjyra) dhe legjendën që shpjegon vlerat nëçdo koordinatë të pellgut. Përparësitë e këtyre hartave janë se ne mund tëdimë vlerën e çdo parametri të analizuar pa vajtur në terren vetëm me njëklikim të mausit në program (për çdo koordinate sipas x-it dhe y-it). Kjosigurisht që kursen kohë, kursen kosto, por mbi të gjitha duke qenë sepunohet në koordinata reale dhe në bazë të rezultateve analitike tëprovave ujore mund të vlerësojmë gjendjen e ujrave të pellgut të Ishmit.Kjo mënyrë e re e paraqitjes së shpërndarjes hapësinore të parametravemjedisorë të ujit do të kishte avantazh si për vlerësimin e ndikimit nëmjedis ashtu edhe për një menaxhim më të mirë të pellgut ujor. Prandajbesojmë dhe proponojmë që në çdo projekt të ri zbatimi (qoftë ky ngaprojektet më të thjeshta deri tëk ato më të ndërlikuara), në çdo shkarkimtë ri ndotës (burim pikësor) në mjedisin pritës të jenë të pranishme edhehartat 2D të ndotjes së mjedisit. Një tjetër përparësi e ndërtimit të këtyrehartave është se ato do t’i shërbenin krijimit të një baze të dhënashkombëtare për një menaxhim më të mirë të pellgjeve ujore (SipasDirektivës Kuadër të Ujit të BE/2000).9.1 Shpërndarja hapësisnore e vlerave mesatare, Hartat 2DMë poshtë nga figura 108 deri në figurën 122 jepen hartat e shpërndarjeshapësinore të vlerave mesatare vjetore të parametrave mjedisorë.Paraqitja e hartave është bërë duke i grupuar ato sipas parametrave; nëfiziko-kimikë, ushqyes dhe parametrat bakteriologjikë.9.1.1 Parametrat fiziko-kimikeTemperaturaNë hartën (Figura 108) legjenda tregon qe kufiri i luhatjes së vlerave tëtemperaturës është nga 14.5 deri në 18.5 grade celcius. Nga shpërndarjae vlerave të temperaturës vëmë re që në rrjedhën e sipërme të lumenjveLana dhe Tirana temperaturat janë midis 16-16.5 ndërsa në zonën që 127
  • 152. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëslumnjtë përshkojnë qytetin vlerat e temperaturës fillojnë dhe rriten midisvlerave 18 dhe 18.5 gradë celcius.pHNga harta (Figura 109) vëmë re se vlerat e pH luhaten nga 6.5 deri në7.2, sipas legjendës. Vlerat midis 6.9 dhe 7.15 vihen re në të dy stacionete para të lumenjve, që i përkasin edhe zonës së sipërme të rrjedhjes sëujrave të lumenjve, zonës para ndotjes. Kjo situatë është deri nëstacionin Ish2, ndërsa pas këtij stacioni vëmë re një rritje të vlerës së pHnë 7.2KripshmëriaVlerat e kripshmërisë sipas legjendës luhaten nga 0.08 g/kg deri në 0.19g/kg. Sipas hartës (Figura 110) vëmë re se st-T1 ka vlerën më të ulët derinë 0.1 g/kg, ndërsa në st-L1 vlera është 0.12 g/kg. Gjatë pëshkrimit tërrjedhjes së lumenjve vëmë re se për zonën urbane (stacionet T2, T3, L2,L3) vlerat e kripshmërisë fillojnë dhe rriten ku arrijnë midis 0.13 – 0.16g/kg. Mbas momentit të bashkimit të të dy lumenjve vëmë re një rritje tëmenjëhershme të vlerës në 0.18 g/kg në st-Ish1, mendojmë si pasojë ebashkimit të të dy rrjedhjeve. Në st-Ish2 vëmë re një ulje të vlerës në 0.17g/kg. Stacioni Ish3, tregon vlerë maksimale të kripshmërisë 0.19 g/kg.Lënda pezullSipas figurës 111 vlerat e lëndës pezull në legjendë luhaten midis 55 –105 mg/l. Karakteristikë është që st-L1, megjithëse i përket zonës parandotjes antropogjene ka një vlerë 80 mg/l, më pas me futjen e ujraverrjedhëse në zonat urbane vemë re lehtësisht një rritje të vlerës nëstacionet L2 dhe L3. Pas st-L3 menjëherë duket qe rrjedha e ujit ka vlerëmidis 95-100 mg/l, kjo si pasojë e të gjithë shkarkimeve urbane në luminLana.Përsa i përket lumit Tirana, vëmë re që gjithë rrjedha që përfshinsegmentin nga st-T1 deri në st-T2 ka një vlerë prej 65 mg/l të lëndëspezull. Më pas gjatë rrjedhjes së ujrave drejt st-T3 vëmë re që këto vlerafillojnë dhe rriten lehtësisht në 75 mg/l deri san në st-T3 kemi një rritjevlerash deri në 95 mg/l.Pas stacioneve të fundit të lumit Lana dhe Tirana situata është e njëtëpër të dy rrjedhat me përmbajtje në mbi 95 mg/l deri në distancën pranëbashkimit të tyre për tu derdhur në Ishëm.Gjithë rrjedha e lumit Ishëm karakterizohet nga vlerat nga 80 – 85 mg/l(duket lehtë nga ngjyra e gjelbër e rrjedhës). 128
  • 153. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësPërcjellshmëriaSipas Hartës (Figura 112), shohim që gjatë gjithë rrjedhjes së lumenjvevlerat luhaten nga 670 deri në 680 μS/cm (sipas legjendës)O2 i treturPërsa i përket oksigjenit të tretur, në pamje të parë vëmë re që rrjedha elumenjve është e përbërë nga 6 ngjyra, dukshëm të ndara nga njëratjetra, në përputhje edhe me zonat urbane dhe jourbane që këto ujrapërshkuajnë. Sipas lengjendës së hartës vlerat luhaten nga 5.2 kufiri iposhtëm në 6.8 mg/l kufiri i sipërm.Nga harta (Figura 113) vihet re qe vlerat e kufirit të sipërm i kanë vetëmdy stacionet e para të Lanës dhe te lumit të Tiranës, më pas rrjedha eujrave fillon të ndryshojë ngjyrë, duke rënë edhe vlera e përmbajtjen sëoksigjenit të tretur. Vlerat më të ulëta i vëmë re në st-L3 (ngjyra lejla elehtë) që tregon që ky stacion ka një ndikim të madh nga shkarkimeturbane. Zona e rrjedhjes së ujrave nga st-L2 deri në st-Ish1 dhe nga st-T3 deri në st-Ish1 i përket vlerës nga 5.4 mg/l deri në 5.6 mg/l. Më pasvëmë re se në st-Ish2 vlerat e oksigjenti të tretur fillojnë dhe rriten derinë 5.8 mg/l, deri sa në st-Ish3 këto vlera arrijnë në 6 mg/l.NKOHarta (Figura 114) tregon shpërndarjen e vlerave të NKO-së ku sipaslegjendës vlerat luhaten gna 20 – 100 mg/l. Nga harta vëmë re se dystacionet e para të lumenjve st-L1 dhe st-T1 kanë vlera të ulëta të NKO-së, deri në momentin e futjes së rrjedhjes së ujrave në zonën urbane kukëto vlera fillojnë dhe rriten. Vëmë re që e gjithë rrjedha e ujrave nga st-L2 deri në st-Ish2 si dhe nga st-T2 deri në st-Ish2 i përket vlerave midis40 – 50 mg/l NKO. Pas st-Ish2 vëmë re që të ulet vlera e përmbajtjes sëNKO-së në nën 40 mg/l (për të gjithë gjatësinë e rrjedhës së lumit Ishëmnga st-Ish2 deri në grykëderdhje në Detin Adriatik).NBO5Në figurën 115 vëmë re që dy stacionet e para të rrjedhjes së ujrave L1dhe T1 kanë vlera të ulëta të NBO5-së, vlera midis 10-15 mg/l. Për luminTirana këto vlera të ulëta vazhdojnë deri në stacionin T2, ndërsa përlumin Lana vleratfillojnë të rriten në momentin e futjes së rrjedhjes sëujrave në zonën uraben (para stacionin L2). Vë më re që në stacionin L2vlerat e NBO5-së të jenë midis 30-35 mg/l ndërsa në L3 duket që vleratjanë 40 mg/l. Pas stacionit L3 edhe për një gjatësi të shkurtër të rrjedhës(deri sa ajo hyn në unazën e madhe) të kemi vlera të larta të NBO5-së. 129
  • 154. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 108. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të T (ºC) Figura 109. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të pH 130
  • 155. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 110. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të kripshmërisë (g/kg)Figura 111. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të lëndës pezull (mg/l). 131
  • 156. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 112. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të përcjellshmërisë (mg/l)Figura 113. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të O2 të tretur (mg/l) 132
  • 157. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 114. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NKO- së (mg/l) Figura 115. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NBO5 (mg/l) 133
  • 158. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosforiNë hartat e paraqitura nga figura 116 deri në 120 jepen shpërndarjet evlerave mesatare të ushqyesve, amoniumit, nitriteve, nitrateve, fosfatevedhe fosforit toal.NH4+Sipas figurës 116 vëmë re se për të gjithë pellgun e Ishmit ngjyrat qëdominojnë jane e kaltër, e gjelbër në të klatër dhe e gjelbër. Duket qartësë pjesa e lumenjve Lana dhe Tirana nga stacionet e para deri në të dyta,ngjyrat nga të kaltra (i përket vlerës 4-6 mg/l sipas legjendës) fillojnë tëzbehen duke kaluar në të gjelbër në st-L2 dhe st-T2 (vlera 8-10 mg/l).Për lumin e Lanës rrjedha e ujrave nga st-L2 deri në st-L3 është nëngjyrë të gjelbër të theksuar (vlera mbi 10 mg/l sipas legjendës), ndërsapër lumin e Tiranës, për rrjedhën nga st-T2 deri në st-T3, ngjyra vazhdontë jetë e gjelbër në të kaltër (vlera 8-10 mg/l sipas legjendës).Vlerën mbi 10 mg/l (ngjyra e gjelbër) e vëmë re edhe në st-Ish1. Më pasgjithë rrjedha e ujrave të lumit të Ishmit i përket vlerës 8mg/l.NO2-Sipas legjendës (Figura 117) vlerat luhaten nga 0.01 mg/l deri në 0.1mg/l. Në hartë vëmë re që stacionet diferencohen dukshëm nga njëri –tjetri në bazë të ngjyrave, po ashtu edhe segmente të caktuara tërrjedhjes së ujrave. Në st-T1 vëmë re ngjyrën lejla në blu që i përketvlerës 0.02 mg/l (legjenda Figura 117), më pas menjëherë rrjedha eujrave merr një ngjyrë blu qe duke ju afruar st-T2 kthehet në të kaltër(0.03mgl/). Duke vazhduar në drejtim të st-T3 vëmë re që ngjyra fillon tëbëhet më e dukshme (e gjelbër në të kaltër; 0.05-0.06 mg/l ) dhe kjo vlerëvazhdon deri në afërsi të bashkimit të ujrave të lumit të Tiranës me atë tëIshmit.Përsa i përket lumit Lana, për të tre stacionet e tij vëmë re tre ngjyra tëndryshme, duke filluar në të kaltër të lehtë në st-L1 (vlera 0.05mg/llegjenda figura 117), më pas në st-L2 në të gjelbër të kaltër (vlera0.06mg/l) dhe në st-L3 në ngjyrën blu. Duket qartë zonat me ujra tëndotura.Ujrat e lumit i Ishmit për të dy stacionet e para paraqet në hartë ngjyrëne lehtë lejla e cila më pas drejt st-Ish3 merr një ngjyrë blu në të kaltër(vlera 0.03 mg/l, legjenda Figura 117)NO3-Vëmë re se vlerat për të gjithë rrjedhën luhaten nga 0.25 mg/l deri në 0.3mg/l-0.35 mg/l (legjenda figura 118). 134
  • 159. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësSipas hartës në fig.96 vëmë re të dominojnë tre ngjyra ajo blu në të kaltërnë st-L1 që i përket vlerës 0.35 mg/l, ngjyra blu në st-T3 (vlera 0.33-0.35mg/l) dhe e gjithë rrjedha e ujrave të pellgut zotërohet nga ngjyra lejla qëI përket vlerave 0.25-0.3 mg/l (sipas legjendës figura 112).P_PO43-Vëmë re se rrjedha e ujrave të pellgut të Ishmit luhatet nga vlera 05 – 1.2mg/l (legjenda figura 119).Në zonat para hyrjes së ujrave në zonat urbane vëmë re (Figura 119) njëngjyrë të lehtë të kaltër (0.5-0.6 mg/l), më pas në zonat e rrjedhjes sëujrave që i përkasin në st-L2, st-L3 vëmë re një ngjyrë të gjelbër të lehtëdhe në st-T2 dhe st-T3 vëmë re një ngjyrë të kaltër. E gjithë rrjedha mëpas zotërohet nga ngjyra e gjelbër në të kaltër (mbi 1 mg/l).PtotalNga figura 120 vëmë re se e gjithë rrjedha e ujrave luhatet nga vlera 0.6deri në 1 mg/l.Vetem në st-L2 dhe st-L3 vëmë re një ngjyrë të lehtë të gjelbër në tëkaltër, po ashtu edhe në zonat e rrjedhjes së st-Ish1 dhe st-Ish2. Figura 116. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NH4+ (mg/l) 135
  • 160. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 117. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NO2- (mg/l)Figura 118. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NO3- (mg/l) 136
  • 161. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 119. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të P_PO43- (mg/l) Figura 120. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Ptotal (mg/l) 137
  • 162. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.1.3 Parametrat bakteriologjikeCol.FecaleNga figura 121 vëmë re se e gjithë rrjedha e ujrave luhatet në vlerat midis25x106 deri në 50x107 MNP (legjenda figura 121), kjo duket nga ngjyralejla e përgjatë gjithë gjatësisë së pellgut. Vetëm në st-T3 vëmë re njëngjyrë lejla të errët që i përket edhe vlerës 50x107 MNP. Kjo është edhe epritshme duke ditur që në këtë stacion shkarkohet edhe ujrat e kolektorit“Siri Kodra” që përvec ujrave të banesave (konsum i përditshëm) mbledhedhe ujrat e Spitalit Infiktiv të Qendrës Spitalore “Nënë Tereza”.Str.FecaleNga figura120 vëmë re se e gjithë rrjedha e ujrave luhatet në vlerat midis25x106 deri në 50x107 MNP (legjenda figura 120), kjo duket nga ngjyralejla e përgjatë gjithë gjatësisë së pellgut. Figura 121. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Col. Fecale (MNP) 138
  • 163. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 122. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Str. Fecale (MNP).9.2 Shpërndarja hapësinore e vlerave sipas ekspeditave, Hartat 2DHartat sipas ekspeditave për çdo parametër të grupuar në parametratfiziko-kimike, ushqyesit dhe bakteriologjikë jepen më poshtë (figura 123deri në 169):9.2.1 Ekspedita E19.2.1.1 Parametrat fiziko-kimikë 139
  • 164. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 123. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E1Figura 124. Shpërndarja hapësinore e pH në E1 140
  • 165. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 125. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E1Figura 126. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E1 141
  • 166. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 127. Shpërndarja hapësinore e përcjellshmërisë në E1Figura 128. Shpërndarja hapësinore e oksigjenit të tretur në E1 142
  • 167. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 129. Shpërndarja hapësinore e NKO-së në E1Figura 130. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E1 143
  • 168. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.2.1.2 Ushqyesit- azoti dhe fosforiFigura 131. Shpërndarja hapësinore e NH4+ në E1Figura 132. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E1 144
  • 169. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 133. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E1Figura 134. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E1 145
  • 170. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 135. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E1 146
  • 171. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.2.1.3 Parametrat bakteriologjikëFigura 136. Shpërndarja hapësinore e Col.Fecale në E1Figura 137. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E1 147
  • 172. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.2.2Ekspedita E29.2.2.1 Parametrat fiziko-kimikëFigura 138. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E2Figura 139. Shpërndarja hapësinore e pH në E2 148
  • 173. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 140. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë (salinitetit) në E2Figura 141. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E2 149
  • 174. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 142. Shpërndarja hapësinore e përcjellshmërisë në E2Figura 143. Shpërndarja hapësinore e O2 të tretur në E2 150
  • 175. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 144. Shpërndarja hapësinore e NKO në E2Figura 145. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E2 151
  • 176. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.2.2.2 Ushqyesit-azoti dhe fosforiFigura 146. Shpërndarja hapësinore e NH4+ në E2Figura 147. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E2 152
  • 177. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 148. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E2Figura 149. Shpërndarja hapësinore e P_PO4 në E2 153
  • 178. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 150. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E19.2.2.3 Parametrat bakteriologjikëFigura 151. Shpërndarja hapësinore e Col.Fecale në E2 154
  • 179. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 152. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E29.2.3 Ekspedita E39.2.3.1 Parametrat fiziko-kimikeFigura 153. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E3 155
  • 180. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 154. Shpërndarja hapësinore e pH në E3Figura 155. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E3 156
  • 181. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 156. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E3Figura 157. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E3 157
  • 182. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 158. Shpërndarja hapësinore e NKO në E39.2.3.2 Ushqyesit-azoti dhe fosforiFigura 159. Shpërndarja hapësinore e NH4 në E3 158
  • 183. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 160. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E3Figura 161. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E3 159
  • 184. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 162. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E3Figura 163. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E3 160
  • 185. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.2.3.3 Parametrat bakteriologjikëFigura 164. Shpërndarja hapësinore e ColFecal në E3Figura 165. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E3 161
  • 186. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.2.4 Espedita E49.2.4.1 Parametrat fiziko-kimikeFigura 166. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E4Figura 167. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E4 162
  • 187. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 168. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E4Figura 169. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E4 163
  • 188. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 170. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E49.2.4.2 Ushqyesit-azoti dhe fosfori Figura 171. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E4 164
  • 189. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 172. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E4Figura 173. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E4 165
  • 190. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës9.2.4.3 Parametrat bakteriologjikë Figura 174. Shpërndarja hapësinore e Col.Fekale në E4 Figura 175. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E4 166
  • 191. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës10. Vlerësimi i ndikimit antropogjen dhe riskumjedisor10.1 Sfondi gjeokimikSi SG, për studimin e ndikimit antropogjen në ujrat e lumit të Lanës,Tiranës dhe Ishmit, ne morëm të dhënat e stacionit L1, meqë ky stacionështë i pozicionuar larg zonës urbane dhe i përket zonës së rrjedhjesujore para ndotjes. Në këtë stacion janë marrë katër prova, përekspeditat E1, E2, E3 dhe E4, si rrjedhim si SG u përcaktua mesatarja eprovave të çdo parametri të matur në st-L1. Tabelat e mëposhtme 10-1dhe 10-2 japin vlerat e SG.Tabela 10-1: Sfondi Gjeokimik i parametrave fiziko-kimike Lënda pH Temp Kripshmëria 02 i tretur NKO NBO5 pezullKodi ºC g/gk mg/l mg/l mg/l mg/lSG 7.097 13.25 0.0845 55.15 6.7625 23 8Tabela 10-2: Sfondi Gjeokimik i parametrave ushqyes NH4+ NO2- NO3- P_PO43- PtotalKodi mg/l mg/l mg/l mg/l mg/lSG 0.3738 0.0315 0.53575 0.1093 0.1172510.2 Vlerësimi i ndikimit antropogjenPër të parë origjinën e përmbajtjeve të vlerave të matura të parametravenë provat ujore, janë krahasuar ato me përmbajtjet e vlerave në provat eSG, duke bërë normalizimin e vlerave të provave. Janë bërë dynormalizime ai i përmbajtjeve mesatare të vlerave të parametrave tëmatura me SG si dhe normalizimi i vlerave të parametrave mjedisorë tëçdo prove të matur (për të katër ekspeditat dhe për çdo stacionmonitorimi) me SG. Veçojmë se përsa i përket përcjellshmërisë,normalizimi i këtij parametri nuk është bërë për shkak të numrit tëkufizuar të provave të matura (vetëm në stacionet st-Ish1, st-Ish2, st-Ish3). Grafikët paraqiten nga Error! Reference source not found. deri në 214. 167
  • 192. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës10.2.1 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të vlerave me SGNë këtë pjesë normalizimi i përmbajtjeve mesatare të vlerave të maturame SG trajtohet duke i grupuar ato në parametrat fiziko-kimike dhe nëushqyesit.10.2.1.1 Parametrat fiziko-kimikeNga normalizimi i përmbajtjeve mesatare të vlerave të matura tëparametrave fiziko-kimike, vëmë re se përmbajtjet e pH dhe oksigjenit tëtretur luhaten në kufijtë e SG. Përsa i përket vlerave të matura tëtemperaturës ato janë rreth 1.3 herë më të larta se ato të SG, ndërsalënda pezull ka vlera 1.35 herë më të larta se ato të SG. Karakteristikëpër NKO është se vlerat mesatare vjetore të saj janë 2.16 herë më të lartase ajo e SG, po ashtu edhe për NBO5 shohim që vlera mesatare e sajështë 3.54 here më e lartë se ajo e SG. Këto rezultate të larta janë fakteqë tregojnë dukshëm ndikimin antropogjen në ujrat e lumit të Lanës,Tiranës dhe Ishmit. Në figurën 176 grafiku paraqet normalizimin eparametrave fiziko-kimike me SG.10.2.1.2 Ushqyesit –azoti dhe fosforiPërsa i përket normalizimit të parametrave ushqyes, vëmë re që vleratmesatare të nitrateve janë në kufijtë e SG, po kështu edhe vlerat enitriteve mund të themi që janë në kufijtë e SG, me një rritje shumë tëvogël 1.42 herë më të larta. E kundërta ndodh me amoniumin, ku vleratmesatare të tij janë 23.1 herë më të larta se SG. Vlerat mesatare tëfosfateve janë 7.98 herë më të larta se SG, ndërsa ato të fosforit total janë7.07 herë më të larta. Vlerat e larta të amoniumit, fosforit të përgjithshëmdhe fosfateve, tregojnë për ndikimin e dukshëm antropogjen në këtolumenj, si dhe për veprimtarinë e lartë urbane në këtë zonë. Në figurën177 paraqitet grafiku i normalizimit të parametrave ushqyes me SG. Figura 176. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko- kimike me SG 168
  • 193. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 177. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të ushqyesve me SG10.2.2 Normalizimi i vlerave të parametrave të çdo prove me SGNormalizimi i vlerave të parametrave të çdo prove me SG është pasqyruarduke i grupuar në parametrat fiziko-kimike dhe ushqyesit. Në figurat nga178 deri në 189 jepen grafikët e këtij normalizimi.10.2.2.1 Parametrat fiziko kimikeNga normalizimi i përmbajtjeve të vlerave të matura të çdo prove, për tëkatër ekspeditat dhe për çdo stacion monitorimi vëmë re se përmbajtjet evlerave të pH dhe temperaturës luhaten në kufij me ato të SG (Figura178). Veçojmë se vlera maksimale e temperaturës është arritur në st-L3për ekspeditën E2 me 1.73585 herë më e lartë se SG, ndërsa vleraminimale në st-L1 për ekspeditën E1 me 0.8301 herë. Vlerat maksimumdhe minimum të pH janë: maksimum në st-Ish2 për ekspeditën E3 mevlerën 1.124418 herë më e lartë se SG, ndërsa vlera minimum në st-T3për ekspeditën E4 me 0.8891081 herë (Figura 179). Edhe vlerat eoksigjenit të tretur luhaten në kufijte e SG me maksimum 1.129 herë mëtë lartë se SG në st-L1 për ekspeditën E1 dhe me minimum 0.59593 herënë st-L2 për ekspeditën E4 (Figura 182).Përsa i përket vlerave të matura të kripshmërisë, lëndës pezull, NKO dheNBO5 vemë re se ato janë ndjeshëm mbi SG, ç’ka tregon se veprimtariaurbane ka ndikuar shumë në këto parametra (Figura 183 dhe 184.).Vlerat maksimale të kripshmërisë janë 3.5503 herë më të larta se SG nëst-Ish1, st-Ish2 dhe st-Ish3 për ekspeditën E3, ndërsa vlera minimale0.57988 është marrë në st-T1 për ekspeditën E3. Për lëndën pezull vleramax=4.00725 herë më e lartë se SG është marrë në st-T3 për ekspeditënE2 ndërsa vlera min= 0.18132 është marrë në st-T1 për ekspeditën E4.Për sa i përket NKO vlera max=7.04348 herë më e lartë se SG është 169
  • 194. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësmarrë në st-L3 për ekspeditën E3 ndërsa vlera min=0.13043 në st-T1 përekspeditën E4. NBO5 janë marrë këto vlera: max= 11.875 herë më e lartëse SG është marrë në st-L3 për ekspeditën E4 ndërsa vlera min=0.25është marrë në dy stacione L1 dhe T1 për ekspeditën E4.Siç shihet edhe nga grafiket nga 178 deri në 184 ky ndikim ështësidomos i dukshëm nga stacionet st-L2, st-L3 përsa i përket lumit tëLanës, st-T2 dhe st-T3 përsa i përket lumit të Tiranës; dhe për të trestacionet e lumit të Ishmit (st-Ish1, st-Ish2, st-Ish3), që përfaqësojnërrjedhjen e lumenjve në zonat e ndotura nga aktiviteti antropogjen. Nëkëto grafikë me ngjyrë të kuqe jepet vlera e normës së lejuar (nor).Figura 178. Normalizimi i vlerave të pH të çdo prove me SG Figura 179. Normalizimi i vlerave të temperaturës të çdo prove me SG 170
  • 195. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 180. Normalizimi i vlerave të kripshmërisë të çdo prove me SGFigura 181. Normalizimi i vlerave të lëndës pezull të çdo prove me SGFigura 182.Normalizimi i vlerave të oksigjenit të tretur të çdo prove meSG 171
  • 196. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 183. Normalizimi i vlerave të NKO të çdo prove me SGFigura 184. Normalizimi i vlerave të NBO5 të çdo prove me SG10.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosforiFigurat nga 185 deri në 189 përfaqësojnë grafikët e vlerave tënormalizimit të parametrave të çdo prove në çdo stacion për të katërekspeditat e monitorimit.Vlera max = 53.083612 herë më e lartë se SG për amoniumin është marrënë st-T3 për ekspeditën E4, ndërsa vlera min = 0.0294314 është marrënë st-T1 për ekspeditën E4. Në përgjithësi vëmë re që për të katërekspeditat në st-T1 vlerat janë nën vlerën e SG, gjë që tregon që në këtëzonë nuk ka ndikim antropogjen, përsa i përket st-L1 vemë re që vetëmpër ekspeditat E1 dhe E4 vlerat janë nën vlerat e SG ndërsa përekspeditën E2 vlera është 1.147 herë më e lartë se SG, për ekspeditën E3vlera është 1.115 herë më e lartë se SG. Të gjithë stacionet e tjerë st-L2,st-L3, st-T2, st-T3, st-Ish1, st-Ish2, st-Ish3 kanë dukshëm vlera shumëtë larta në krahasim me SG (Figura 185).Përsa i përket nitriteve vemë re se vlerat më të larta janë arritur përgjatësegmentit që përshkon stacionet e lumit Lana, përkatësisht në segmentinmidis stacioneve st-L2 dhe st-L3, për të gjithë ekspeditat, ndërsastacionet e tjera kanë vlera më të ulëta ose rreth kufirit të SG. Vlera 172
  • 197. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësmax = 7.42857 herë më e lartë se SG është marrë në st-L3 përekspeditën E1, ndërsa vlera min= 0.06032 është marrë në st-T3 përekspeditën E3 (Figura 186).Nitratet luhaten për të gjithë stacionet në kufijtë e SG me vlera max =1.83294 herë më të larta se SG në stacionin st-L2 për ekspeditën E2 dhevlera min=0.13999 në st-T1 për ekspeditën E3. Stacionet që kanë vlerambi atë të SG janë st-L2 për ekspeditën E1, st-L1, st-L2, st-T2, st-T3 përekspeditën E2, st-L1, st-L2, st-L3 për ekspeditën E3 dhe st-L1 përekspeditën E4. Vlerat e larta në stacionet e Lanës i shpjegojmë me faktin,se kjo zonë është rurale dhe është zonë ku ka ndikim bujqësor si pasojë eplehrimit të tokave me plehra kimike që përmbajne nitrate (Figura 187).Fosfatet kanë vlera max=19.36842 herë më të larta se SG në st-L3 përekspeditën E2 dhe vlera min=0.237986 është marrë në st-T1 përekspeditën E2. Karakteristike për fosfatet është se të gjithë stacionet emonitorimit përveç st-L1, st-T1 për periudhat E1 dhe E4, si dhe st-T1 përperiudhat E2 dhe E3 kanë vlera të larta, dukshëm të ndjeshme nëkrahasim me SG (Figura 188).Edhe tek fosfori total vemë re të njëjtën sjellje si tek fosfatet ku stacionetqë përshkojnë zonën në të cilin ujrat e lumit të Lanës, Tiranës dhe Ishmitkalojnë në zonat urbane të qytetit (brenda qytetit) kanë vlera të lartadukshëm me atë të SG. Vlera max = 18.2516 herë më e lartë se SG ështëmarrë në st-L3 për ekspeditën E4, ndërsa vlera min = 0.04264 ështëmarrë në st-T1 për ekspeditën E4 (Figura 189).Nga grafikët në figurat nga 185 deri në 189 vemë re në përgjithësi që përparametrat ushqyes vlerat e normalizimit janë ndjeshëm të dukshme mbivlerat e SG, kjo sidomos përsa i përket zonës që përfshin stacionet st-L2,st-L3, st-T2, st-T3, st-Ish1, st-Ish2, st-Ish3. Ky është tregues i qartë indikimit antropogjen në ujrat e lumenjve Lana, Tirana dhe Ishmi.Figura 185. Normalizimi i vlerave të amoniumit të çdo prove me SG 173
  • 198. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 186. Normalizimi i vlerave të nitriteve të çdo prove me SGFigura 187. Normalizimi i vlerave të nitrateve të çdo prove me SGFigura 188. Normalizimi i vlerave të fosfateve të çdo prove me SG 174
  • 199. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 189. Normalizimi i vlerave të fosforit total të çdo prove me SG10.3. Vlerësimi i riskut mjedisorPër të vlerësuar riskun mjedisor të vlerave të parametrave mjedisorë, jureferuam normave të lejuara sipas BE për ujrat salmonide, NIVA dheUNECE. Ky vlerësim u bë duke kryer normalizimin e përmbajtjeve tëvlerave mesatare vjetore me normat e lejuara si dhe normalizimin e çdoprove për të gjithë ekspeditat me normat e lejuara.10.3.1 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me normat elejuaraRezultatet e normalizimit të përmbajtjeve të vlerave mesatare me normate lejuara pasqyrohen në figurat nga 190 deri në 195, të cilë paraqesingrafikët e këtyre normalizimeve.Kjo pjesë është ndarë në tre grupe atë të normave të lejuara sipas BE,normat e lejuara sipas NIVA dhe normat e lejuara sipas UNECE.10.3.1.1 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me normëne lejuar sipas BE për ujrat salmonide (rekomanduar).Përsa i përket normave të BE për ujrat salmonide normalizimi u bë menormat e rekomanduara nga BE për rritjen e këtij lloj peshku. Figuratnga 190 dhe 191 shprehin grafikisht këtë normalizim. Normalizimi ivlerave mesatare të parametrave me normat e BE është pasyruar i ndarënë dy grupe në atë të parametrave fiziko–kimikë dhe në atë të ushqyesve.10.3.1.1.1 Parametrat fiziko-kimikeNga normalizimi i vlerave mesatare vjetore të parametrave fiziko-kimikeme normat e lejuara sipas BE për ujrat salmonide (të rekomanduara)tregojnë qartë riskun mjedisor që shprehin vlerat e larta të lëndës pezull,afërsisht 3 herë më të larta se normat e lejuara, vlerat e NBO5 është 9.44herë më e lartë se norma e lejuar. Vlerat e normalizimit të pH dhe 175
  • 200. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësoksigjenit të tretur janë në kufijtë e normave duke mos paraqitur kështurisk mjedisor (Figura 190).10.3.1.1.2 Ushqyesit-azot dhe fosforAshtu siç tregohet edhe në Figurën 191 përsa i përket parametraveushqyes, vemë re se përmbajtjet e amoniumit rezultojnë mesatarisht 215herë mbi normën e lejuar, përmbajtja e nitriteve rezulton 4.489 herë mëlartë se norma e lejuar, ndërsa përmbajtja e fosfateve është 4.360 herëmë e lartë se norma e lejuar. Të tre këta parametra paraqesin një riskserioz mjedisor për rritjen e salmonideve, praktikisht në këto kushte atanuk mund të rriten.Figura 190. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko-kimike me normën e lejuar sipas BE për ujrat salmonideFigura 191. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare vjetore të parametraveushqyes me normën e lejuar sipas BE për ujrat salmonide 176
  • 201. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës10.3.1.2 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me normëne lejuar sipas NIVAVleresimi i riskut mjedisor nëpërmjet normalizimit të vlerave mesatare tëparametrave të matura me NIVA u bë duke patur parasysh normat eklasës II, që është edhe klasa e rekomanduar nga BE për cilësinë e ujravesipërfaqësore (WFD2000/2006). Më hollësisht rezultatet jepen në grafikëtnë figurat nga 192 deri në 193.Ky normalizim është pasyruar i ndarë në dy grupe: në atë të parametravefiziko–kimikë dhe në atë të ushqyesve.10.3.1.2.1 Parametrat fiziko-kimikeNga normalizimi i vlerave mesatare të parametrave fiziko-kimike menormat e NIVA-s vemë re që pH dhe oksigjeni i tretur kanë vlera pothuajtë njëjta me ato të normave të lejuara (përkatesisht 1,168 dhe 0,831), pranuk paraqesin risk mjedisor. Edhe nga grafiku (Figura 192) vëmë re qëparametrat që përbëjnë një risk të madh mjedisor janë vlerat e lëndëspezull që janë rreth 24,804 herë dhe të NKO-së me rreth 16,593 herë mëtë larta se normat e lejuara të NIVA për klasën II.10.3.1.2.2 Ushqyesit-azot dhe fosforSipas normalizimit të parametrave ushqyes vemë re se vlerat mesatarevjetore të amoniumit janë 2.874 herë më të larta dhe vlerat e fosforit totaljanë 8,294 herë më të larta se normat e lejuara. Ashtu siç duken qartëedhe në grafik (Figura 193) këto vlera janë tregues i riskut të lartëmjedisor të këtyre parametrave në ujrat e lumit të Tiranës, të Lanës dhetë Ishmit. Figura 192. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko-kimike me normën e lejuar me NIVA 177
  • 202. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 193. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave ushqyes me normën e lejuar me NIVA10.3.1.3 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me normëne lejuar sipas UNECENormalizimi duke u mbështetur në normat e lejuara sipas UNECE-s, ubë në të njëjtën mënyrë si edhe tek normalizimi sipas NIVA-s, me normate lejuara të klasës II. Më poshtë figurat nga 194 deri në 195 paraqesingrafikët e normalizimit të vlerave mesatare të parametrave mjedisore menormat e lejuara sipas UNECE (klasa II).Edhe ky normalizim është paraqitur i pasqyruar në dy grupe; në atë tëparametrave fiziko-kimike dhe në atë të ushqyesve.10.3.1.3.1 Parametrat fiziko- kimikeSipas grafikut (Figura 194) vemë re që vlerat e normalizimit të oksigjenittë tretur janë 0.895, pra janë pothuaj sa vlerat e normës se lejuar dukemos paraqitur risk mjedisor. Vlerat e NKO janë 8.296 herë më të lartadhe vlerat e NBO5 janë 7.083 herë më të larta se norma e lejuar, dukeparaqitur kështu risk mjedisor. 178
  • 203. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës10.3.1.3.2 Ushqyesit- azoti dhe fosforiVlerat e parametrave ushqyes luhaten për moniumin rreth 28.742 herë,nitratet 0.026 herë dhe fosforin total 41.472 herë më të larta se norma.Nga këta parametra risk të lartë mjedisor paraqesin amoniumi dhe fosforitotal (Figura 195).Figura 194. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko-kimike me normën e lejuar sipas UNECEFigura 195. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të ushqyesve menormën e lejuar sipas UNECE10.3.2 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo provë menormat e lejuara 179
  • 204. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësRezultatet e normalizimit paraqiten në grafikët nga Figurat nga 196 derinë 214.Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave të parametrave të cdo prove ështëbërë me normat sipas BE për ujrat salmonide, me NIVA për klasën II, dheme UNECE për klasën II.10.3.2.1 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo provë menormën e lejuar sipas BE për ujrat salmonide (rekomanduar).Normalizimi paraqitet i grupuar në parametrat fiziko-kimike dhe nëushqyesit dhe në grafikët nga Figura 196 deri në Figurën 203.10.3.2.1.1 Parametrat fiziko-kimikeNga normalizimi i parametrave të çdo prove vemë re që për temperaturën,pH dhe oksigjenin e tretur, vlerat në çdo provë, për të gjithë ekspeditatluhaten rreth vlerave të normave të lejuara, pra nuk përbejnë riskmjedisor. Parametrat, vlerat e të cilëve përbëjnë një risk mjedisor janëlënda pezull dhe NBO5.Vlerat e pH janë rreth 1.12 herë më të larta se norma e lejuar, por kjorritje e vogël nuk përbën risk mjedisor për gjallesat, në veçanti përsalmonidet (Figura 196). Për pH-in vlera max=1.33 herë më e lartë senorma është marrë në st-Ish2 për ekspeditën E3, ndërsa vlera min = 1.05është marrë në stacionin st-T3 për ekspeditën E4. Të dy këto vlera nukparaqesin risk mjedisor për salmonidet dhe gjallesat në përgjithësi.Lënda pezull me vlerën max = 8.84 herë më të larta se norma në st-T3për ekspeditën E2, ndërsa vlera min = 0.4 në st-T1 për ekspeditën E4. Nëpërgjithësi vihet re që për të gjitha provat, kemi vlera disa herë më tëlarta se norma e lejuar me një mesatare prej rreth 3 herë më të larta, praqë paraqesin risk mjedisor. Vlera më të ulëta se norma e lejuar, pra qënuk përbëjnë risk mjedisor vemë re në këto stacione: st-L1 përekspeditën E1, st-T2 për ekspeditën E3 dhe st-L1, st-L2, st-T1, st-T2, st-T3 për ekspeditën E4 (Figura 198).Karakteristike për oksigjenin e tretur është se në përgjithësi të gjithëstacionet e monitorimit, çdo provë ka vlera pothuaj të njëjta me ato tënormave të lejuara (Figura 199). Vlera max = 1.092 herë më e lartë senorma e lejuar është në st-L1 për ekspeditën E1, gjë që shpjegohet mefaktin se ky stacion është jashtë zonës urbane, pra para ndotjes së ujravetë lumit nga aktiviteti antropogjen. Vlera min = 0.576 merret në st-L2 përekspeditën E4. Stacionet që kane vlera mbi normën e lejuar janë st-L1,st-T1 për ekspeditën E1 dhe st-T1 për ekspeditën E4. Megjithëse janëvlera mbi normën e lejuar ato nuk paraqesin risk të lartë mjedisor sepsekjo vlerë është e papërfillshme. 180
  • 205. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNBO5 përfaqësohet me vlera max=31.666 herë më të larta se norma elejuar në stacionin st-L3 për ekspeditën E4 dhe vlera min = 0.666 nëstacionin st-L1 për ekspeditën E1. Në përgjithësi të gjithë stacionet emonitorimit përfaqësojnë risk mjedisor, me mesatare të vlerave rreth9.444 herë më të larta se norma e lejuar. Ashtu siç duket qartë edhe ngagrafiku Figura 200, përjashtim bëjnë vetëm provat në stacionet st-L1, st-T1 për ekspeditën E1 dhe st-T1 për ekspeditën E2, që kanë vlera rrethnormës së lejuar.10.3.2.1.2 Ushqyesit - azoti dhe fosforiVlerat e amoniumit luhaten midis max=496 herë më të larta se norma elejuar në stacionin st-T3 për ekspeditën E4 dhe vlerë min = 0.275 nëstacionin st-T1 për ekspeditën E4. Në përgjithësi të gjitha provat ujore tëçdo stacioni monitorimi paraqesin vlera më të larta se normat e lejuaraduke paraqitur një risk të lartë mjedisor, përjashtim bë stacioni T1 përE1 dhe E4 (Figura 201). Ky stacion për këto periudha nuk paraqet riskmjedisor.Nitritet paraqesin në përgjithësi vlera të larta në të gjithë stacionet mbinormën e lejuar (Figura 202). Përjashtim bën vetëm E4, periudhë në tëcilën të gjithë stacionet e monitorimin kanë vlera të nitriteve të njëjta osenuk e kalojnë normën e lejuar. Veçojmë në këtë periudhë stacionin st-L1, vlera e të cilës është 2.6 herë më e lartë se norma e lejuar. Këtë gjë sidhe faktin që pothuaj në të gjithë zonën jourbane ka vlera të larta tënitriteve e shpjegojme me faktin e përdorimit të plehrave kimike, ngabanorët e fshatrave përreth, me përmbajtje nitratesh. Vlera max = 23.4herë më e lartë se norma e lejuar është marrë në stacionin st-L3 përpepriudhën E1, ndërsa vlera min = 0.19 është marrë në stacionin st-Ish2për ekspeditën E3.Përsa i përket fosfateve, vemë re që për të katër ekspeditat vetëm nëstacionet e monitorimit, L1 dhe T1, pra stacione që janë jashtë zonësurbane, si rrjedhim edhe para zonës së ndotjes vlerat janë në normën elejuar. Të gjithë stacionet e tjerë që përshkojnë zonën urbane paraqesinvlera të larta në krahasim me ato të normës së lejuar, vlera këto qëparaqesin riks të lartë mjedisor (Figura 203). Vlera më e lartë max =10.58 herë më shumë se norma është marrë në st-L3 për ekspeditën E2,ndërsa vlera min = 0.13 në st-T1 për ekspeditën E2.Nga kjo analizë risk të lartë mjedisor (vlerat maksimale) paraqesin përamoniumin st-T3 për ekspeditën E4, për nitritet st-L3 për pepriudhën E1dhe për fosfatet në st-L3 për ekspeditën E2. 181
  • 206. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 196. Normalizimi i përmbajtjeve të pH në çdo provë me normën elejuar sipas BE.Figura 197. Normalizimi i përmbajtjeve të temperaturës në çdo provë menormën e lejuar sipas BE.Figura 198. Normalizimi i përmbajtjeve të lëndës pezull në çdo provë menormën e lejuar sipas BE. 182
  • 207. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 199. Normalizimi i përmbajtjeve të oksigjenit të tretur në çdoprovë me normën e lejuar sipas BE.Figura 200. Normalizimi i përmbajtjeve të NBO5 në çdo provë me normëne lejuar sipas BE.Figura 201. Normalizimi i përmbajtjeve të azotit amoniakal në çdo provëme normën e lejuar sipas BE. 183
  • 208. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 202. Normalizimi i përmbajtjeve të nitriteve në çdo provë menormën e lejuar sipas BE.Figura 203. Normalizimi i përmbajtjeve të fosfateve në çdo provë menormën e lejuar sipas BE.10.3.2.2 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo provë menormën e lejuar sipas NIVA.Normalizimi paraqitet i grupuar në parametrat fiziko-kimike dhe nëushqyesit, grafikët nga Figura 204 deri në 208.10.3.2.2.1 Parametrat fiziko-kimikePwr pH, Vlerat e çdo prove janë pothuaj të njëjta me ato të normës sëlejuar, duke marrë një vlerë max = 1.33 herë më të lartë në st- Ish2 përekspeditën E3 (Figura 204). Vlerat e pH-it nuk paraqesin risk mjedisor.Lënda pezull në përgjithësi në çdo provë ka vlera më të larta se normat elejuara duke dhënë max = 73.666 herë më të lartë se norma e lejuar nëst-T3 për ekspeditën E2 dhe min = 3.333 herë më të lartë se vlera e lejuar 184
  • 209. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnë st-T1 për ekspeditën E4. Këto vlera të lëndës pezull për çdo stacionmonitorimi paraqesin një risk të lartë mjedisor (Figura 205).NKO ka vlera max = 54 herë më të lartë në st-L3 për ekspeditën E2 dhemin =1 në st-T1 për ekspeditën E4. Pra vetëm st-T1 për E4 ka vlerë tënjëjtë me normën e lejuar, si rrjedhim nuk paraqet risk mjedisor (Figura206). Të gjitha provat e tjera kanë vlera mbi normën e lejuar dukeparaqitur risk mjedisor.10.3.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosforiAmoniumi për provat në stacionet L1 dhe T1, për të katër ekspeditatparaqet vlera më të ulëta se norma e lejuar, pra nuk paraqet riskmjedisor. Në të gjithë stacionet e tjerë të monitorimit, provat e tyreparaqesin risk të lartë mjedisor (Figura 207). Vlera max = 6.6133 herë mëe lartë se norma është marrë në st-T3 për ekspeditën E4.Fosfori total ka vlerën max = 21.4 herë më të lartë se norma e lejuar nëst-L3 për ekspeditën E2, ndërsa vlera brenda normës së lejuar paraqesinstacionet L1 dhe T1 për ekspeditën E1, st-T1 për ekspeditën E2, st-T1për ekspeditën E3 dhe st-L1, st-T1 për ekspeditën E4. Karakteristikëështë që st-T1 për të katër ekspeditat është brenda normës së lejuar(Figura 208). Të gjithë provat e stacioneve të tjerë janë disa herë më tëlarta se norma e lejuar duke paraqitur kështu risk të lartë mjedisor.Figura 204. Normalizimi i përmbajtjeve të pH-it në çdo provë me normëne lejuar sipas NIVA. 185
  • 210. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 205. Normalizimi i përmbajtjeve të lëndës pezull në çdo provë menormën e lejuar sipas NIVA.Figura 206. Normalizimi i përmbajtjeve të NKO në çdo provë me normën elejuar sipas NIVA.Figura 207. Normalizimi i përmbajtjeve të amoniumi në çdo provë menormën e lejuar sipas NIVA. 186
  • 211. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 208. Normalizimi i përmbajtjeve të fosforit total në çdo provë menormën e lejuar sipas NIVA.10.3.2.3 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo provë menormën e lejuar sipas UNECE.Normalizimi paraqitet i grupuar në parametrat fiziko-kimike dhe nëushqyesit dhe në grafikët nga Figura 209 derin në 214.10.3.2.3.1 Parametrat fiziko kimikeOksigjeni i tretur në çdo provë për të gjithë stacionet paraqet vlera tëpërafërta me normën e lejuar duke mos paraqitur risk mjedisor (Figura209). Vlera max = 1.17538 herë mbi normën e lejuar është marrë në st-L1 për ekspeditën E1 ndërsa min = 0.62 është marrë në st-L2 përekspeditën E4.NKO paraqet vlerën max = 27 herë mbi normën e lejuar në st-L3 përekspeditën E2 dhe min = 0.5 në st-T1 për ekspeditën E4. Vetëm st-L1 përekspeditën E1 paraqet vlerë të njëjtë me normën e lejuar. Në përgjithësiprovat e të gjithë stacioneve paraqesin risk mjedisor, vlerat e tyre janëmbi normën e lejuar (Figura 210).NBO5 paraqet vlera të përafërta me normën, duke mos patur riskmjedisor për provat e st-L1, st-T1 për ekspeditën E1, st-T1 përekspeditën E3 dhe st-T1 për ekspeditën E4. Të gjithë provat e stacionevetë tjera paraqesin risk të lartë mjedisor duke arritur vlerën max = 23.75herë më të lartë se norma e lejuar në st-L3 për ekspeditën E4 (Figura211).10.3.2.3.2 Ushqyesit-azoti dhe fosforiAmoniumi paraqet vlera poshtë normës së lejuar, duke mos paraqiturrisk mjedisor për këto stacione st-L1, st-T1 për ekspeditën E1, st-T1 përekspeditën E2, st-T1 për ekspeditën E3 dhe st-L1, st-T1 për ekspeditënE4 (Figura 212). Të gjitha provat e stacioneve të tjera kanë vlera mbi 187
  • 212. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnormën e lejuar, duke paraqitur risk mjedisor. Vlera max = 66.1333 herëmë e lartë se norma e lejuar është marrë në st-T3 për ekspeditën E4,ndërsa min = 0.036 në st-T1 për ekspeditën E4.Ashtu siç duket në grafik (Figura 213) nitratet në provat e çdo stacioninuk paraqesin risk mjedisor, meqenëse vlerat e tij janë rreth normës sëlejuar, lehtësisht nën këtë vlerë. Vlerat max = 0.655 janë marrë në st-L2për ekspeditën E2 dhe min = 0.005 në st-T1 për ekspeditën E3.Fosfori total paraqet për çdo provë vlera disa herë më të larta se norma elejuar, duke paraqitur kështu risk të lartë mjedisor (Figura 214). Vleramax= 107 herë më e lartë se norma është marrë në st-L3 për ekspeditënE2, ndërsa vlera më e ulët min=0.25 në st-T1 për ekspeditën E4.Figura 209. Normalizimi i përmbajtjeve të oksigjenit të tretur në çdoprovë me normën e lejuar sipas UNECE.Figura 210. Normalizimi i përmbajtjeve të NKO-së në çdo provë menormën e lejuar sipas UNECE. 188
  • 213. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 211. Normalizimi i përmbajtjeve të NBO5 në çdo provë me normëne lejuar sipas UNECE.Figura 212. Normalizimi i përmbajtjeve të azotit amoniakal në çdo provëme normën e lejuar sipas UNECE.Figura 213. Normalizimi i përmbajtjeve të nitrateve në çdo provë menormën e lejuar sipas UNECE. 189
  • 214. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 214. Normalizimi i përmbajtjeve të fosforit total në çdo provë menormën e lejuar sipas UNECE.11. Zbatimi i modelit të transportit të ndotësveU ndërtuan dy programe në dy gjuhë të ndryshme programimi në C++dhe në MATLAB. Secila prej tyre paraqiti avantazhet dhe disavantazhet eveta.Ne zbatuam modelin e transportit të ndotësve me skemën numerikeCrank-Nicolson, ndërkohë që vlerat e parametrave të ndryshme janë tëndryshueshme (Figura 214).Figura 214. Grafiku që shpjegon varësinë e Cmax nga koha dhe distanca eburimit ndotës. 190
  • 215. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësC++Gjatë zbatimit të modelit në C++, programi ekzekutohet shpejt ngakompjuteri me parametra normal të ekzekutimit RAM 1GB, HDD 80GBCPU 1.7 Ghz, ambient Windows 2000, por për paraqitjen grafike tërezultateve të kësaj zgjidhje C++ nuk ishte komod. U desh që rezultatet tëtransferoheshin në Excel duke krijuar një file xls. Ky file ështëkompatibile për t’u shfrytëzuar në programin Surfer, për ndërtimin ehartave të shpërndarjes së ndotësit.Nga këto harta vihet re që ndotësi (substance kimike) në sajë të difuzionitdhe konveksionit shpërndahet në ambjentin fluid në funksion tëdistancës, pas një kohe dt të caktuar e shoqëruar me uljen epërqëndrimit (Figurat 215, 216, 217) (tabela B-22, Aneks B). Në hartënmë vektorë jepet drejtimi i lëvizjes së shpërndajes së substancës kimike.Në hartën më izolinja jepet zona e shtrirjes së përqëndrimit të substancëskimike si dhe vlerat e përqëndrimit në distancë nga burimi ndotës osepika e matjes. Në hartën me dritë hije (njollë) jepet një tjetër mënyrëparaqitjeje të shpërndarjes së substancës kimike, në zonën më tëndricuar përqëndrimi është më i madh, dhe në distancë duke u larguarnga burimi ndotës (pika e matjes) ky ndriçim vjen duke u zvogëluar derisa arrihet e njëjta ngjyrë uniforme.MATLABNdërsa në modelimin me MATLAB gjatë zbatimit të programit u vu re qëMATLAB është me komod në ndërtimin e paraqitjes grafike të rezultatevetë zgjidhjes së ekuacionit të difuzion konveksionit.Rezultatet e modelimit me MATLAB nga zgjidhja e ekuacionit të difuzion –konveksionit jepen më poshtë në figurën 218 dhe 219. Rezultatet ezgjidhjes së ekuacionit të transportit jepen në tabelën B-23, Aneks B.U simulua modeli i transportit të ndotësve duke zbatuar skemënnumerike Cranc-Nikolson, ndërkohë që vlerat e parametrave të ndryshmejanë të ndryshueshme. Vumë re në përgjithësi ulje të përqëndrimit tëndotësit.Për terma të ndryshueshme të koefiçientit të difuzionit, shohim që kurvlera e këtij koefiçienti është e lartë, përqëndrimi i ndotësit ulet meshpejt.Për shpejtësi të ndryshueshme të ndotësit, vumë re se përqëndrimi indotësit me shpejtësi të lartë ulet në vlerë më të madhe se sa për vlera tëvogla të shpejtësisë së rrjedhjes. 191
  • 216. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës 65.5 54.5 4 Figura 215.3.5 Harta vektor e shpërndarjes së përqëndrimit 32.5 2 2 2.5 3 3.5 4 4.5 5 5.5 6 6.5 7 65.5 54.5 4 Figura 216.3.5 Harta njollë e shpërndarjes së përqëndrimit 32.5 2 2 2.5 3 3.5 4 4.5 5 5.5 6 6.5 7 Figura 217. Harta 2D e shpërndarjes së përqëndrimit. 192
  • 217. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësFigura 218. Shpërndarja e përqëndrimit të ndotësitFigura 219. Shpërndarja e përqëndrimit (Izolinjat) 193
  • 218. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësPJESA III PËRFUNDIME DHE REKOMANDIME12. Përfundime12.1Parametrat mjedisorë më kritikëSi përfundim të këtij studimi mund të pohojmë që: parametrat mëkritikë të cilësisë së ujrave të pellgut të Ishmit janë: a) Përbërësi dominues ndotës i ujrave është ai i P_total, gjë që përcakton se ujrat e Ishmit janë ujra me një ndikim të madh të fosfateve me vlerë 0.135 meq/l, me një renditje Ptotal> P_PO43-> NO2-> NO3-. b) Përmbajtja shumë e lartë lëndëve të ngurta pezull, si rrjedhojë e erozionit të vrullshëm në pellg. Vlerat e mesatares vjetore variojnë nga 54.1mg/l në st-L2 deri në 107.9 mg/l në st-T3. c) Rritje e vlerave të kripshmërisë së ujrave gjatë rrjedhjes në zonën urbane. Arsyeja e kësaj rritje në rrjedhën e poshtme të lumenjve është shkarkimi i mbetjeve të lëngëta urbane, ndërsa për stiaconin e fundit Ish3 ndikon edhe proçesi i difuzionit. Vlerat më të larta të kripshmërisë vihen re në periudhat e thata. d) Vlera të ulëta të oksigjenit të tretur në pjesën e poshtme të rrjedhjes së lumenjve, për shkak të shkarkimeve të mbetjeve urbane (ujrave të zeza) të qytetit të Tiranës dhe të komunave përreth. Shkarkimet e mëdha të mbeturinave urbane në ujërat e tyre shkaktojnë ç’oksigjenim të ujërave duke shkaktuar zhdukjen e jetës në to. e) Vlera të larta të NKO-së në të gjithë stacionet e monitorimit, vlerat mesatare variojnë nga 14 mg/l në st-T1 deri në 103 mg/l në st-L2. f) Vlera të larta të NBO5-së në të gjithë stacionet e monitorimit, përveç st-L1 dhe st-T1. Vlera minimale është regjistruar në stacionet L1 dhe T1 me 2 mg/l ndërsa vlera maksimale është regjistruar në L3 me 95 mg/l. Në lidhje me normat e BE-së, ujërat e lumit Ishëm, Tiranë dhe Lanë duket se janë jashtë normave të lejuara për mbijetesën e peshqve. Mendojmë se shkaku kryesor janë shkarkimet e mëdha të mbeturinave urbane në ujërat e tyre të cilat shkaktojnë ç’oksigjenim të ujërave, duke rritur kështu nevojën biologjike për oksigjen. g) Vlerat e larta të amoniumit thuajse në të gjitha stacionet e pellgut, si pasojë e shkarkimeve të lëngëta urbane. Përqendrimi mesatar i amoniumit për 36 matjet e kryera gjatë këtij 194
  • 219. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës monitorimi rezulton 8,622 mg/l, që është rreth trembëdhjetë herë më i lartë se vlera mesatare e raportuar për 580 stacionet e lumenjve europianë (0,66 mg/l).h) Përmbajtja e nitriteve është tregues i ndotjeve nga shkarkimet e ujërave të zeza. Nivele të larta janë gjetur në ujërat e Lanës (st- L2, vlera mesatare 0.104 mg/l); Përmbajtje shumë më të ulëta janë matur në stacionin st-T1 me vlerë mesatare 0.006 mg/l. Sipas NIVA-s vetëm stacioni st-T1 i plotëson kushtet për ujrat ciprinide.i) Vlera të larta të nitrateve në stacionet që përshkojnë qytetin st- T2, st-T3 dhe st-L2, st-L3. Vlerat variojnë nga 0.075 mg/l st-T1 për E3 deri në 0.982 mg/l në st-L2 për E2. Vlerat e ulëta të nitrateve në stacionet e Ishmit mendojmë se janë si pasojë e aftësisë vetpastruese të ujrave. Krahasuar me kufijtë e Direktivës së BE (CEE/CEEA/CE 78/659: BMZ, 1995;) ujërat e pellgut të Ishmit kanë përmbajtje të nitrateve që i tejkalojnë shumë nivelet e rekomanduara.j) Për të gjithë stacionet përqëndrimet e P_PO4 janë më të larta se kufiri 0.2 mg/l i Direktivës së BE për ujërat salmonide dhe 0.4 mg/l për ujërat ciprinide. Vlera shumë të ulëta të fosfateve janë matur në ujërat e stacionit st-L1 0.14 mg/l dhe st-T1 0.068 (që plotësojnë kushtet për salmonidet dhe ciprinidet). Rritja e përqëndrimit të fosfateve mbi vlerat e nevojshme të prodhimit të biomasës përbën rrezik, duke nxitur lulëzimin e algave planktonike dhe kalimin e ujërave në gjendje eutrofike deri edhe distrofike. Burimet kryesore të fosfateve në ujërat natyrore janë detergjentët dhe plehrat fosfatike.k) Vlera të larta të Ptotal duke i klasifikuar ujrat e pellgut si të cilësisë shumë të keqe.l) Për treguesit bakteriologjike, vërehet se në të gjithë stacionet e monitorimit për Coliform fekalet, situata është jashtë normave të detyrueshme të vendosura nga direktiva e Bashkimit Europian për ujrat e larjes. 195
  • 220. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës 12.2 Klasifikimi i cilësisë së ujraveKlasifikimi i cilësisë së ujrave nga ndotjet antropogjene paraqitet nëTabelat 12-1 deri në 12-4 ku jepen klasat e cilësisë së ujrave sipas çdolumi, të gjithë pellgut si dhe për çdo stacion monitorimi. Klasifikimi i ujrave të lumenjveTabela 12-1: Klasifikimi sipas NIVAKodi Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa Ptotal NH4+ O2 i tretur pH Lënda pezull Col FecaleLana V IV III I V VTirana IV IV III I V VIshmi V V III I V VPellgu i Ishmit V V III I V VTabela 12-2: Klasifikimi sipas UNECEKodi Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa O2 i Ptotal NO3 NBO5 NKO NH4+ treturLana V I V V V IIITirana V I V V IV IIIIshmi V I V V V IIIPellgu iIshmit V I V V V III Klasifikimi i çdo stacioniTabela 12-3: Klasifikimi i ujrave të stacioneve, sipas NIVAKodi Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa O2 i Lënda Col Ptotal NH4+ tretur pH pezull FecaleL1 V II II I V VL2 V V III I V VL3 V V III I V VT1 I I II I V VT2 V V III I V VT3 V V III I V VIsh1 V V III I V VIsh2 V V III I V VIsh3 V V III I V V 196
  • 221. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësTabela 12-4: Klasifikimi cilwsisw se ujrave sipas UNECEKodi Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa Klasa O2 i Ptotal NO3 NBO5 NKO NH4+ treturL1: IV I III IV II IIL2: V I V V V IIIL3: V I V V V IIIT1: III I II III I IIT2: V I V V IV IIIT3: V I V V V IIIIsh1: V I IV V V IIIIsh2: V I III IV V IIIIsh3: V I III IV V II Klasifikimi i ujrave sipas klasave ushqyese Rott.1999Nga sa më sipër për Lanën, Tiranën dhe Ishmin, vlerat ushqyese rritenmjaft duke u përfshirë në klasat eupolitrofe, politrofe dhe hipopolitrofe,duke dëshmuar në këtë mënyrë, për lumenj mjaft të ndotur. Më sipër udiskutua se në ujrat e këtyre lumenjve edhe ushqyesit (nitrite dheamoniumi) kalojnë kufijtë e normave të lejuara të BE-së për ujratsipërfaqësorë. Nga këta lumenj çlirohet erë e pakëndëshme uji, duketreguar përmbajtje të lartë të përbërësve organikë ose kimikateve.Tabela 12-5: Klasifikimi sipas klasave ushqyese Kodi Klasat ushqyese L1 eu-polytroph L2 poly-hypertroph L3 poly-hypertroph T1 meso-eutroph T2 polytroph T3 poly-hypertroph Ish1 poly-hypertroph Ish2 poly-hypertroph Ish3 poly-hypertroph 12.3 Harta e gjendjes së cilësisë të ujraveSipas hartës (Figura 109) Së gjendjes së cilësisë së ujrave në pellgun eIshmit, për dy parametra ushqyes, amoniumi NH4 dhe Ptotal, duke ndjekurklasifikimin në tabelën 12-4 vëmë re që kërkesës së Direktivës Kuadër tëBE (Direktiva e Këshillit, 2000/60/EC) që cilësia e ujrave të pellgjeve deri 197
  • 222. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnë 2015 të jetë e cilësisë “së mirë”, vetëm dy stacione i përgjigjen L1 dheT1, që janë dhe praktikisht stacionet që i përkasin rrjedhjes së sipërme tëlumenjve, pa hyrë akoma në zonën e urbanizuar. të qytetit pa paturkështu ndikim antropogjen. Të gjitha stacionet e tjera i përkasin klasësIV dhe V, të cilësisë “së keqe” ose “shumë të keqe”. Figura 220. Gjendja e cilësisë së ujrave të pellgut të Ishmit12.4 Vlerësimi i impaktit antropogjenNormalizimi i përmbajtjeve mesatare të vlerave me SGPërmbajtjet e pH dhe oksigjenit të tretur luhaten në kufijtë e SG. Lëndapezull ka vlera 1.35 herë më të larta se ato të SG. Karakteristikë për NKOështë se vlerat mesatare vjetore të saj janë 2.16 herë më të larta se ajo eSG, po ashtu edhe për NBO5 shohim që vlera mesatare e saj është 3.54here më e lartë se ajo e SG . Këto rezultate të larta janë fakte që tregojnëdukshëm ndikimin antropogjen në ujrat e lumit të Lanës, Tiranës dheIshmit për lëndën pezull, NKO dhe NBO5.Nitratet janë në kufijtë e SG, po kështu edhe vlerat e nitriteve mund tëthemi që janë në kufijtë e SG. E kundërta ndodh me amoniumin, kuvlerat mesatare të tij janë 23.1 herë më të larta se SG. Vlerat mesatare tëfosfateve janë 7.98 herë më të larta se SG, ndërsa ato të fosforit total janë 198
  • 223. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës7.07 herë më të larta. Vlerat e larta të amoniumit, fosforit të përgjithshëmdhe fosfateve, tregojnë për ndikimin e dukshëm antropogjen në këtolumenj, si dhe për veprimtarinë e lartë urbane në këtë zonë.Normalizimi i vlerave të parametrave të çdo prove me SGPërmbajtjet e vlerave të pH dhe temperaturës luhaten në kufij me ato tëSG për çdo stacion monitorimit. Përsa i përket vlerave të matura tëkripshmërisë, lëndës pezull, NKO dhe NBO5 vemë re se ato janëndjeshëm mbi SG, ç’ka tregon se veprimtaria antropogjene ka ndikuarshumë në këto parametra. Ky ndikim është sidomos i dukshëm ngastacionet st-L2, st-L3 përsa i përket lumit të Lanës, st-T2 dhe st-T3 përsai përket lumit të Tiranës; dhe për të tre stacionet e lumit të Ishmit (st-Ish1, st-Ish2, st-Ish3), që përfaqësojnë rrjedhjen e lumenjve në zonat endotura nga aktiviteti antropogjen.Vlera 53.083612 herë më e lartë se SG për amoniumin është marrë në st-T3 për ekspeditën E4. Ndërsa vlera minimum është marrë në stacioninT1 për ekspeditën E1. Në përgjithësi vëmë re që për të katër ekspeditat nëst-T1 dhe st-L1 vlerat janë nën vlerën e SG ose të përafërta me të, gjë qëtregon që në këtë zonë nuk ka ndikim antropogjen Të gjithë stacionet etjerë st-L2, st-L3, st-T2, st-T3, st-Ish1, st-Ish2, st-Ish3 kanë dukshëmvlera shumë të larta në krahasim me SG.Përsa i përket nitriteve dhe nitrateve vëmë re se në përgjithësi kanë vleraqë luhaten me ato të SG.Fosfatet kanë vlera max=19.36842 herë më të larta se SG në st-L3 përekspeditën E2 dhe vlera min=0.237986 është marrë në st-T1 përekspeditën E2. Karakteristike për fosfatet është se të gjithë stacionet emonitorimit përveç st-L1, st-T1 për periudhat E1 dhe E4, si dhe st-T1 përperiudhat E2 dhe E3 kanë vlera të larta, dukshëm të ndjeshme nëkrahasim me SG.Edhe tek fosfori total vemë re të njëjtën sjellje si tek fosfatet ku stacionetqë përshkojnë zonën në të cilin ujrat e lumit të Lanës, Tiranës dhe Ishmitkalojnë në zonat urbane të qytetit (brenda qytetit) kanë vlera të lartadukshëm me atë të SG. Vlera max = 18.2516 herë më e lartë se SG ështëmarrë në st-L3 për ekspeditën E4.Vemë re në përgjithësi që për parametrat ushqyes vlerat e normalizimitjanë ndjeshëm të dukshme mbi vlerat e SG, kjo sidomos përsa i përketzonës që përfshin stacionet st-L2, st-L3, st-T2, st-T3, st-Ish1, st-Ish2, st-Ish3. Ky është tregues i qartë i ndikimit antropogjen në ujrat e lumenjveLana, Tirana dhe Ishmi. 199
  • 224. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës12.5 Vlerësimi i riskut mjedisorNormalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me normën e lejuar sipasBE për ujrat salmonide (rekomanduar).Vlerat e larta të lëndës pezull, afërsisht 3 herë më të larta se normat elejuara, vlera e NBO5 9.44 herë më e lartë se norma e lejuar tregojnëqartë riskun mjedisor në këto ujra. Vlerat e normalizimit të pH dheoksigjenit të tretur janë në kufijtë e normave duke mos paraqitur kështurisk mjedisor.Përsa i përket parametrave ushqyes, vemë re se përmbajtjet e amoniumitrezultojnë mesatarisht 215 herë mbi normën e lejuar, përmbajtja enitriteve rezulton 4.489 herë më lartë se norma e lejuar, ndërsapërmbajtja e fosfateve është 4.360 herë më e lartë se norma e lejuar. Tëtre këta parametra paraqesin një risk serioz mjedisor për rritjen esalmonideve, praktikisht në këto kushte ata nuk mund të rriten.Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me normën e lejuar sipasNIVAParametrat që përbëjnë një risk të madh mjedisor janë vlerat e lëndëspezull që janë rreth 24,804 herë dhe të NKO-së me rreth 16,593 herë mëtë larta se normat e lejuara të NIVA për klasën II.Vlerat mesatare vjetore të amoniumit janë 2.874 herë më të larta dhevlerat e fosforit total janë 8,294 herë më të larta se normat e lejuara, këtovlera janë tregues i riskut të lartë mjedisor të këtyre parametrave në ujrate lumit të Tiranës, të Lanës dhe të Ishmit.Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me normën e lejuar sipasUNECEVlerat e NKO janë 8.296 herë më të larta dhe vlerat e NBO5 janë 7.083herë më të larta se norma e lejuar, duke paraqitur kështu risk mjedisor.Për amoniumin vlerat janë rreth 28.742 herë, fosfori total 41.472 herë mëtë larta se norma duke paraqitur risk të lartë mjedisor.Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo provë me normën elejuar sipas BE për ujrat salmonide (rekomanduar).Parametrat, vlerat e të cilëve përbëjnë një risk mjedisor janë lënda pezulldhe NBO5.Lënda pezull me vlerën 8.84 herë më të larta se norma në st-T3 përekspeditën E2. Në përgjithësi vihet re që për të gjitha provat, kemi vleradisa herë më të larta se norma e lejuar me një mesatare prej rreth 3 herëmë të larta, pra që paraqesin risk mjedisor. Vlera më të ulëta se norma elejuar, pra që nuk përbëjnë risk mjedisor vemë re në këto stacione: st-L1 200
  • 225. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëspër ekspeditën E1, st-T2 për ekspeditën E3 dhe st-L1, st-L2, st-T1, st-T2,st-T3 për ekspeditën E4.NBO5 përfaqësohet me vlera 31.666 herë më të larta se norma e lejuar nëstacionin st-L3 për ekspeditën E4. Të gjithë stacionet e monitorimit nëpërgjithësi, përfaqësojnë risk mjedisor, përjashtim bëjnë vetëm provat nëstacionet st-L1, st-T1 për ekspeditën E1 dhe st-T1 për ekspeditën E2, qëkanë vlera rreth normës së lejuar.Vlerat e amoniumit janë 496 herë më të larta në stacionin st-T3 përekspeditën E4. Në përgjithësi të gjitha provat ujore të çdo stacionimonitorimi paraqesin vlera më të larta se normat e lejuara dukeparaqitur një risk të lartë mjedisor, përjashtim bën stacioni T1.Nitritet paraqesin në përgjithësi vlera të larta në të gjithë stacionet mbinormën e lejuar. Përjashtim bën vetëm E4, periudhë në të cilën të gjithëstacionet e monitorimin kanë vlera të nitriteve të njëjta ose nuk e kalojnënormën e lejuar. Vlera 23.4 herë më e lartë se norma e lejuar është marrënë stacionin st-L3 për periudhën E1.Përsa i përket fosfateve, vemë re që për të katër ekspeditat vetëm nëstacionet e monitorimit st-L1 dhe st-T1, pra stacione që janë jashtë zonësurbane, si rrjedhim edhe para zonës së ndotjes, vlerat janë në normën elejuar. Të gjithë stacionet e tjerë që përshkojnë zonën urbane paraqesinvlera të larta në krahasim me ato të normës së lejuar, vlera këto qëparaqesin riks të lartë mjedisor. Vlera më e lartë max = 10.58 herë mëshumë se norma është marrë në st-L3 për ekspeditën E2, ndërsa vleramin = 0.13 në st-T1 për ekspeditën E2.Nga kjo analizë risk të lartë mjedisor (vlerat maksimale) paraqesin përamoniumin st-T3 për ekspeditën E4, për nitritet st-L3 për pepriudhën E1dhe për fosfatet në st-L3 për ekspeditën E2.Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo provë me normën elejuar sipas NIVA.Lënda pezull në përgjithësi në çdo provë ka vlera më të larta se normat elejuara duke dhënë 73.666 herë më të lartë se norma e lejuar në st-T3për ekspeditën E2 dhe 3.333 herë më të lartë se vlera e lejuar në st-T1për ekspeditën E4. Lënda pezull për çdo stacion monitorimi paraqet riskmjedisor.NKO ka vlerën 54 herë më të lartë në st-L3 për ekspeditën E2 dhe 1 nëst-T1 për ekspeditën E4. Pra vetëm st-T1 për E4 ka vlerë të njëjtë menormën e lejuar, si rrjedhim nuk paraqet risk mjedisor. Të gjitha provat etjera kanë vlera mbi normën e lejuar duke paraqitur risk mjedisor.Amoniumi për provat në stacionet st-L1 dhe st-T1, për të katërekspeditat paraqet vlera më të ulëta se norma e lejuar, pra nuk paraqetrisk mjedisor. Në të gjithë stacionet e tjerë të monitorimit, provat e tyre 201
  • 226. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësparaqesin risk të lartë mjedisor. Vlera 6.6133 herë më e lartë se normaështë marrë në st-T3 për ekspeditën E4.Fosfori total ka vlerën 21.4 herë më të lartë se norma e lejuar në st-L3për ekspeditën E2, ndërsa vlera brenda normës së lejuar paraqesinstacionet L1 dhe T1. Karakteristikë është që st-T1 për të katër ekspeditatështë brenda normës së lejuar. Të gjithë provat e stacioneve të tjerë janëdisa herë më të larta se norma e lejuar duke paraqitur kështu risk tëlartë mjedisor.Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo provë me normën elejuar sipas UNECE.NKO paraqet vlerën 27 herë mbi normën e lejuar në st-L3 për ekspeditënE2 dhe 0.5 në st-T1 për ekspeditën E4. Vetëm st-L1 për ekspeditën E1paraqet vlerë të njëjtë me normën e lejuar. Në përgjithësi provat e tëgjithë stacioneve paraqesin risk mjedisor, vlerat e tyre janë mbi normën elejuar.NBO5 paraqet vlera të përafërta me normën, duke mos patur riskmjedisor për provat e st-L1, st-T1 për ekspeditën E1, st-T1 përekspeditën E3 dhe st-T1 për ekspeditën E4. Të gjithë provat e stacionevetë tjera paraqesin risk të lartë mjedisor duke arritur vlerën 23.75 herë mëtë lartë se norma e lejuar në st-L3 për ekspeditën E4.Amoniumi paraqet vlera poshtë normës së lejuar, duke mos paraqiturrisk mjedisor për këto stacione st-L1, st-T1 për ekspeditën E1, st-T1 përekspeditën E2, st-T1 për ekspeditën E3 dhe st-L1, st-T1 për ekspeditënE4. Të gjitha provat e stacioneve të tjera kanë vlera mbi normën e lejuar,duke paraqitur risk mjedisor. Vlera 66.1333 herë më e lartë se norma elejuar është marrë në st-T3 për ekspeditën E4, ndërsa 0.036 në st-T1 përekspeditën E4.Fosfori total paraqet për çdo provë vlera disa herë më të larta se norma elejuar, duke paraqitur kështu risk të lartë mjedisor. Vlera 107 herë më elartë se norma është marrë në st-L3 për ekspeditën E2, ndërsa vlera më eulët 0.25 në st-T1 për ekspeditën E4.12.6 Korrelimi i parametrave Vëmë re një korrelacion i fortë pozitiv midis parametrave fiziko-kimikë (përveç përcjellshmërisë) dhe ushqyesve me temperaturën dhe pH.12.7 Modelim-simulimiU zgjidh modeli i transportit të ndotësve duke zbatuar skemën numerikeCrank-Nicolson, ndërkohë që vlerat e parametrave të ndryshme janë tëndryshueshme. Vumë re në përgjithësi ulje të perqendrimit të ndotësit. 202
  • 227. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësU ndërtuan hartat e shpërndarjes hapësinore të parametrave tëmonitorimit të cilësisë së ujrave si mjete integrale për një menaxhim mëtë mirë të cilësisë së ujrave.12.8 Shkaqet e uljes së cilësisë së ujraveNë vendin tonë shkaqet kryesore të uljes së cilësisë së ujrave natyroresipërfaqësore janë faktorët antropogjenë, kryesisht shkarkimet embetjeve të lëngëta urbane dhe ujrat e zeza.Më poshtë po paraqesim disa nga shkaqet që ndërthuren sëbashku nëuljen e cilësisë së ujërave në Pellgun e Tiranës: a) Ndotje nga shkarkimet urbane: Në pellgun e Tiranes nuk ka ende asnjë impiant përpunimi/pastrimi për shkarkimet e lëngëta urbane. Ujërat e zeza derdhen drejtpërdrejt në sistemin ujor dhe shkojnë drejt detit. Lana dhe lumi i Tiranës janë kthyer në kolektorë kryesorë të shkarkimeve të lëngëta urbane. Për rrjedhojë, në pjesët e poshtëme të qytetit apo të komunave vihet re një sasi e madhe bakteresh fekale.. Gjithashtu, edhe mbeturinat e ngurta vazhdojnë të hidhen në mënyrë të pakujdesshme përgjatë brigjeve të lumenjve. b) Ndotje nga shkarkimet e ngurta dhe të lëngëta industriale: Pellgu i Tiranës, si pellgu me aktivitetin më të lartë të industrisë së lehtë dhe ushqimore, është nën ndikimin e këtyre shkarkimeve. Këto shkarkime janë të përqëndruara kryesisht në zonën e autostradës Tiranë – Durrës. c) Dëmtimi i mbulesës bimore dhe erozioni: Shtrirja e tejskajshme e bujqësisë në dhjetëvjeçarët e fundshekullit të kaluar, me shpyllëzime dhe tarracime për toka bujqësore deri edhe në shpatet më të brishta kodrinore, shpesh dhe malore, ishin hapat e para në dëmtimin e mbulesës bimore natyrore. Me kthesën e ekonomisë shqiptare drejt ekonomisë së tregut gjatë dhjetëvjeçarit të fundit, periudhë e ashtuquajtur e ‘tranzicionit’, në gjendjen e brishtë të ekonomisë shqiptare nuk u parandalua shfrytëzimi i tepruar i pyjeve, duke thelluar më tej problemin madhor të ditëve të sotme, erozionin. Si rrjedhojë e dëmtimit të mbulesës bimore aftësia ujëmbajtëse në tokë dhe ujërat nëntokësore pakësohen mjaft. Nga ana tjetër, ujërat sipërfaqësore pësojnë luhatje të mëdha, që shoqërohet shpesh edhe me dalje nga shtrati dhe me përmbytje, e theksuar kjo në dhjetëvjeçarin e fundit në lumin e Ishmit. Prej erozionit ndryshon edhe përbërja kimike e ujërave, rritet përmbajtja 203
  • 228. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës minerale etj., gjë që nxit eutrofikimin e ujërave të lumenjve dhe të detit.d) Ndotja e ajrit: Ndikon tërthorazi në cilësinë e ujërave dhe të vetë shëndetit të njeriut. Transporti i ndotësve të ajrit në trupat ujore bëhet nëpërmjet reshjeve, që shkarkojnë aerosolet direkt në tokë ose në lumenj. Burimet kryesore të ndotjes së ajrit janë transporti, ngrohja shtëpiake, prodhimi i çimentos, industria e ndërtimit, si dhe djegia e pakontrolluar e mbeturinave urbane. Duke klasifikuar transportin rrugor si shkaktarin kryesor të ndotjes së ajrit për zonat e populluara, pellgu i Tiranës, sidomos qyteti i Tiranës duke qenë dhe qyteti kryesor i Shqipërisë ka edhe ndikimin më të madh nga ky impakt. Automjetet që janë në përdorim, përgjithësisht, janë të vjetra dhe përdorin naftë ose benzinë me plumb të cilat përveç trafikut të rënduar mund të çojnë ndër të tjera në shtimin e NOx, SO2, CO, të pluhurit dhe të hidrokarbureve.e) Shumë ujë nga lumenjtë në studim përdoret për ujitje, peshkim, ujë i pijshëm i puseve në zonat suburbane ose puset e ndërmarjeve ushqimore. Vlen të kujtojmë që laguna e Patokut, një zonë e rëndësishme me biodiversitet të lartë për florën dhe faunën, sidomos për peshqit dhe zogjtë e ujrave, ndodhet shumë afër deltës së Ishmit. 204
  • 229. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës13. Rekomandime 1. Për lumenjtë Ishëm, Tirana dhe Lana duhen marrë sa më shpejt që të jetë e mundur masa të forta mbrojtëse për përmirësimin e cilësisë së ujërave. 2. Monitorimi i rregullt i cilësisë së ujërave duhet të jetë me mjaft përparësi për të rritur informacionin e nevojshëm dhe ndërgjegjen publike për mbrotjen e ekosistemeve ujorë. 3. Sistemimi i brigjeve të lumenjve të Lanës, Tiranës dhe Ishmit përgjatë gjithë gjatësisë së tyre, nëpërmjet largimit të mbeturinave të ngurta urbane, mbjelljes me bimë të brigjeve, për të ruajtur ujrat nga erozioni i tokave. 4. Nevoja e ndalimit absolut të përdorimit të ujrave të lumit të Tiranës për larje apo veprimtari të tjera shlodhëse, të paktën në pjesën e poshtme të rrjedhjes së ujrave, atë që përshkon qytetin e Tiranës. 5. Në kushtet e përmirësimit të cilësisë së ujrave të pellgut të Ishmit, kryerjen në mënyrë të vazhdueshme të studimeve monitoruese dhe vlerësimeve nëpërmjet simulimit si dhe verifikim-kalibrimin e modelit. 6. Krijimi i një baze të dhënash të shkarkimeve direkt në pellg (burimet pikësore të ndotjes), të kolektorëve shkarkues të ujrave të zeza dhe të aktiviteteve industriale me ose pa impiant të trajtimit të ujrvae të shkarkimit. 7. Përfaqësimi i shpërndarjes hapësinore të parametrave fiziko- kimike, por edhe të parametrave të tjerë, si domosdoshmëri në studimet e projekteve të reja, nëpërmjet hartave 2D për të ndihmuar dhe për të rritur informacionin. 8. Krijimi i një Qendre të Modelim simulimit të Ujrave dhe të Cilësisë së ujrave, si dhe përgatitjen e specialistëve përkatës. Sygjerimi ynë është që kjo qendër mund të jetë pjesë e AMP. 9. Standartizimi i modeleve të cilësisë së ujrave sipas përvojës Europiane. 10.Çdo ARM të ketë në përdorim një program modelim-simulimi për të parashikuar impaktin dhe transportin e një ndotësi të ri (burim pikësor), për çdo shkarkim të ri të propozuar në trupin pritës ujor. 11.Çdo VNM duhet të shoqërohet me rezultatet e parashikimit të ndotjes dhe impaktit të tyre në mjedisin ujor si dhe me hartat e shpërndarjes së ndotësve. 12.Përdorimi i mjeteve kryesore të menaxhimit më të mirë të cilësisë së ujrave, Monitorim - Modelimit, pra kalimit nga mjedisi real në atë virtual, si ndihmë më shumë për ligjëvënësit apo 205
  • 230. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës politikëbërësit, lokalë dhe vendorë për një vendimmarrje më të drejtë për çdo situatë të krijuar.13.Për të përmbushur direktivën e BE për menaxhimin e pellgjeve ujëmbledhëse (deri në vitin 2015 ujrat duhet të kenë cilësinë e mirë, Klasa II), sugjerojmë se duhet të krijohen hartat e klasifikimit të ujrave si dhe të bëhet standartizimi i cilësisë së kërkuar të ujërave sipërfaqësore, në varësi të përdorimit të tyre dhe në përputhje me Direktivën Kuadër të BE (Direktiva e Këshillit, 2000/60/EC) për cilësinë e ujrave. 206
  • 231. Aneks AMODELET DHE KLASIFIKIMIa Klasifikimi i modeleveModelet e cilësisë së ujrave zakonisht janë të klasifikuara sipas parametrave të cilësisësë ujit (oksigjeni i tretur, ushqyesit, etj.) në përgjithësi atë cilësi që modeli mund tëparashikojë.Sa më kompleks të jetë modeli, aq më i vështirë dhe i shtrenjtë do të bëhet zbatimi i tijnë situatën e tij përkatëse. Kompleksiteti i modelit është funksion i katër faktorëve.  Numri dhe tipi i treguesve të cilësisë së ujit Në përgjithësi, sa më shumë tregues janë përfshirë, aq më kompleks do të jetë modeli. Shtojmë që disa tregues janë më të ndërlikuar për t’u parashikuar se të tjerët (Shiko Tabelën A5-1).  Niveli i detajeve (elementeve) hapësinore Duke qenë se numri i burimeve të ndotjes dhe pikat e monitorimit të cilësisë së ujit rriten, të njëjtën gjë bëjnë dhe të dhënat e kërkuara dhe madhësia e modelit.  Niveli i elementit të përkohshëm Në cilësinë e ujërave është më e lehtë të parashikosh mesataren afatgjatë statike sesa ndryshimet dinamike afatshkurtra. Vlerësimi i pikave të parametrave të cilësisë së ujrave zakonisht janë më të thjeshta se parashikimet stokastike të shpërndarjes probabilitare të këtyre parametrave.  Kompleksiteti i trupit ujor sipas analizave. Liqenet e vegjël të tilla si komplet “mix” janë më pak komplekse se sa lumenjtë e përmasave mesatare, të cilët janë më pak kompleksë se lumenjtë e mëdhenj, grykëderdhjet e gjëra, dhe zonat bregdetare.Nivelet e elementeve të kërkuar mund të variojnë pamasë sipas zbatimeve të ndryshmetë menaxhimit. Nga njëra anë, menaxherët mund të jenë të interesuar në ndikiminafatgjatë të oksigjenit të tretur në impiantet e vegjël industrialë, në një liqen të vogëlhomogjen (të mirë-përzierë). Ky tip problemi mund të organizohet me një tabelë tëthjeshtë dhe të zgjidhet nga një analist i vetëm për një muaj ose më pak. Nga ana tjetër,në qoftë se menaxheri do të njohë shkallën e ndryshimit të pritshëm të përqëndrimevetë metaleve të rëndë në Detin e Zi nga modernizimi industrial në pjesën e poshtme tëlumit Danub, detyra mund të kërkojë ndoshta më shumë përpjekje dhe një numër më tëmadh të personave, më shumë vjet me modele ekstremisht komplekse dhe mund tëkushtojë miliona dollarë.Për treguesit e gjendjes aerobike, të tilla si nevoja biologjike për oksigjen (NBO/BOD),oksigjeni i tretur (DO), temperatura, mund të përdoren modele të thjeshtë, të vërtetuarmirë për të parashikuar ndryshimet mesatare afatgjatë të lumenjve, përrenjve, dheliqeneve të përmasave mesatarë. Sjellja e këtyre modeleve është mirëkuptuar dhe ështëstudiuar me më shumë intensitet se sa sjellja e modeleve të parametrave të tjerë.Treguesit bazë të ushqyesve (nutrienteve) të tillë si përqëndrimet e amoniakut, nitratevedhe fostateve gjithashtu mund të parashikohen besueshëm saktësisht, për të paktëntrupat e thjeshtë ujorë të tillë si lumenjtë dhe liqenet me përmasa mesatare.Parashikimi saktësisht i përqëndrimit të algave është pak më shumë e vështirë porështë arritur të kryhet në ShBA dhe Europë, ku eutrofikimi është bërë një kërcënim nëdy dekadat e fundit. Përbërësit organikë toksikë dhe metalet e rënda janë akoma mëshumë problematike për përdorimin e modeleve.Modelet mund të mbulojnë vetëm një numër të kufizuar të ndotësve. Në zgjedhjen eparametrave për modelin, duhet patur kujdes të zgjidhen ndotësit të cilët janë njëproblem në veten e tyre dhe janë gjithashtu përfaqësues të kufirit të substancave tëpërcaktuara të cilat nuk mund të modelohen në detaje.
  • 232. Tabela A-1 Kriteret për klasifikimin e modeleve të cilësisë së ujitKriteri PërshkrimiImpiant i Mund të përdoren modelet më të thjeshta për efektetvetem/fokusim “marxhinale” të impiantit te vetem. Modelet më komplekse janërajonal të nevojshme për analiza rajonaleStatike ose dinamike Perfundime statike (konstante) ose qe variojnë në kohëStokastike ose Modelet stokastike paraqesin përfundime si shpërndarjedeterministike probabilitare, modelet deterministike janë vlerësim pikësorTipi i ujit të marrë Liqenet dhe lumenjtë e vegjël janë zakonisht të thjeshtë për tu modeluar. Liqenet e mëdhenj, grykëderdhjet e mëdha dhe(lumë, përrua ose lumenjtë e medhenj janë më kompleks në modelimin e tyre.grykë-derdhje)Parametrat e cilësisësë ujitOksigjeni i tretur Zakonisht ulet kur shkarkimet rriten. Përdoret si tregues i(DO) cilësisë së ujit në shumë modele të cilësisë së ujit.Nevoja biologjike për Matës i fuqisë reduktuese të oksigjenit për shkarkimet eoksigjen (BOD) transportuara. Përdoret si tregues i cilësisë së ujit në shumë modele të cilësisë së ujit.Temperatura Zakonisht rritet nga shkarkimet, vecanërisht nga hidrocentralet. Relativisht i thjeshtë për tu modeluar.NH4-N (ammonia Redukton përqëndrimiet e DO dhe shton nitratet në ujë. Mundnitrogen) të parashikohet nga shumë modele të cilësisë së ujit.Përqëndrimi i algave Rritet me ndotjen, vecanërisht nitratet dhe fosfatet. Parashikohet nga modelet mesatar kompleksBakteria Coliform Një tregues i ndotjes nga ujrat e zeza dhe mbetjet e kafshëveNitratet Një ushqyes për rritjen e algave dhe kur është në përqëndrime të larta një rrezik për shëndetin në ujin e pijshëm. Parashikohet nga modelet mesatare komplekse.Fosfatet Ushqyes për rritjen e algave. Parashikohet nga modelet mesatare komplekse.Përbërësit organike Një varietet i gjërë i përbërësve organikë (baze karbonin) mund tëtoksike dëmtojë jetën ujore dhe mund të jetë rrezik i drejtpërdrejtë i jetës humane. Zakonisht është shumë i vështirë për tu modeluar.Metalet e rënda Substancat që përmbajnë Pb, Hg, Cd dhe metale të tjera mund të shkaktojnë njëkohësisht probleme ekologjike dhe humane. Vështirë për tu modeluar në detajeb Të dhënat që kërkohenAshtu si mund të pritet, kërkesa e të dhënave për modele të ndryshme rritet mekompleksitetin dhe qëllimin e aplikimit. Ashtu si është treguar në Tabelen A-2, të tërëmodelet kërkojnë të dhëna për rrjedhjet dhe temperaturat. Modelet statike, dhedeterministike kërkojnë vlerësim të pikave të këtyre të dhënave dhe zakonisht përdorinllogaritjen e rastit të keq për të kapur sjelljen e ndotësit nën kushtet më të këqia tëmundshme. Për shumë propozime menaxhimi, rasti i keq mund të jetë temperatura e
  • 233. lartë e verës, e cila keqëson problemin me rritjen e oksigjenit të tretur dhe të algave, dherrjedhje të ulëta, e cila çon në përqëndrime të larta të Nevojës Biologjike për Oksigjendhe të ndotësve të tjerë. Modelet dinamike, kanë nevojë per të dhënat e serive kohore nërrjedhjet, temperaturat dhe parametrat e tjerë.Veç të dhënave hidraulike, modelet kërkojnë vlerat baze te perqendrimeve (background)të parametrave të cilësisë se ujit të kërkuar (DO, Hg etj.) Këto janë kërkuar njëkohësishtpër të kalibruar modelet në kushtet ekzistuese dhe të parashikojnë një bazë e cila tëvlerësojë efektet e alternativave të menaxhimit. Tipi i shumës së të dhënave të duhurapër aplikimin e dhënë janë specifike për zoterimin e çështjes së menaxhimit.Tabela A-2 Të dhënat që kërkohen për modelet e cilësisë së ujitTë dhënat e PërshkrimikërkuaraRrjedhja e ujit Kërkuar nga të gjithë modelet e cilësisë së ujit. Mesatarja e rrjedhjes kërkohet nga modelet e thjeshta, të detajuar, informacioni dinamik kërkohet për modelet më kompleksë.Temperaturat Temperaturat mesatare kërkohen për modelet e thjeshtë, seritë kohore të detajuar kërkohen për modelet komplekse.Përqëndrimi i DO Kërkohet përqëndrimi vlerat baze (background) për të gjithë modelet e parashikimit të ndikimit të DO në alternativat e manaxhimit.Nevoja biologjike për Kërkohet përqëndrimi dhe ngarkesa e Base-case për të gjithëoksigjen (NBO/BOD) modelet e parashikimit të ndikimit të BOD në alternativat e manaxhimitAmonia, nitratet, Kërkohet përqëndrimi dhe ngarkesa e Base-case për të gjithëfosfatet, përbërçsit modelet e parashikimit të ammonia, nitrateve dhe ndikimeveorganikë, metalet e të tjera në alternativat e manaxhimitrëndac Shembuj të modeleve të cilësisë së ujitTabela A-3 përmban informacion mbi pesë modelet e cilësisë së ujit përfaqësues, dukepërdorur kriterin në Tabelën A-1; gjithashtu përmban përshkrimin tekstual të secilitmodel. Një numër i madh modelesh të cilësisë së ujit janë kryer për rrjedhje të veçanta,analiza specifike të projektit, dhe për qëllime të tjera specifike. Në shumë raste, modeletjanë zhvilluar dhe përdorur vetëm njëherë, për një projekt specifik. Në raste të tjerëmodelet janë në dispozicion vetëm si pronë e paketave tregtare software.Modelet e paraqitur në tabelën A-3 janë modelet që janë përdorur (zbatuar, ekzekutuar)në një varietet të gjerë të menaxhimit të analizave dhe domain public i versionit tësoftware-ve është lehtësisht i përdorshëm.Modelet e paraqitura në tabelën A-3 variojnë nga modele të përshtatshme të thjeshtaanalitike për vlerësimin e përshtatshëm të efekteve në cilësinë e ujit të fabrikaveindustriale individuale (WQAM) tek modelet komplekse të cilat përfshijnë një varietet tëgjerë të ndotësve dhe të burimeve të ndotjes (WASP). Nga të pestë modelet, WASP është ivetmi që është fuqimisht i aftë të trajtojë të gjithë tipet e ujrave pritëse, analizat emenaxhimit, dhe parametrat e cilësisë së ujit të marrë në konsideratë. Të tjerët mund tëjenë të mjaftueshëm për trajtimin e një problemi ku kompleksiteti WASP nuk është inevojshëm.Është e rëndësishme të dihet që modelet ose paketat software vetëm parashikojnë njëstrukturë (system) për analizën. Të dhënat specifike të rrjedhjes, impiantët industrialë,dhe skenari i menaxhimit është e nevojshme që të grumbullohen dhe të jenë në gjendje
  • 234. për të marrë një model zbatues. Një analog ekonomik mund të jetë përdorimi i analizavetë input-output të ekonomisë rajonale. Duke çuar pak më tutje ngjashmërinë, të dyja sicilësia e ujit ashtu dhe modelet e input-output zakonisht kërkojnë disa kushte kurzbatohen për të lokalizuar problemet. Në rastin e modeleve të input-output, sektorëspecifikë të ekonomisë mund të analizohen në mënyrë më të detajuar se sektorët e tjerë.Në mënyrë të ngjashme, disa trupa ujorë dhe qëndrueshmëria e cilësisë së ujit do tëketë më shumë vëmendje se të tjerët, varur kjo nga rëndësia e problemit.Tabela A-3 Modelet e cilësisë së ujit për menaxhimin e analizave dhe tipin e ujraveMenaxhimi i analizave WQAM QUAL2E WASP CE-QUAL-RIV1 HEC-5QUjrat e marraLumenjtë dhe përrenjtë x x x x xLiqenet dhe rezervuarët x x x xGrykëderdhjet dhe x xzonat bregdetareEfektet single-plant x x x x xEfektet rajonale x x x xmultiplantetStatike x x xDinamike x x xDeterministike x x x x xStokastike x x x xCilësia e parametraveOksigjeni i tretur x x x x xNevoja Biologjike përOksigjen (NBO) x x x x xTemperatura x x x x xAmonia nitrogen x x x x xBakteria Coliform x x xPërqëndrimi i Algave x x x x xNitratet x x x xFosfatet x x x xPërbërësit organikë xtoksikëMetalet e rënda x Mills et al. Brown Ambrose, USACE USACE and Wool, 1986Referimi 1985 1990 Barnwell and 1987 Connolly 1988
  • 235. Tabela A-4. Normativat për shkarkimet e ujrave industriale(Nr. 506/29, dt. 16.10.1974)Emri i lëndës Normativat Emri i lëndës Normativat (mg/l) (mg/l)Amoniaku 5 Nitratet 500Arseniku 0.1 Sulfatet 500Cianuret 0.01 Sulfuret 1Fenolet 0.05 Zhiva 0.01Formaldehidi 2 pH 6.5 – 8.5Hekuri 5 NKO 50Kloruret 500 NBO5 15Klori i lirë 0.2 Oksidueshmëria 10Lëndët pezull 10 Ngjyra Pa ngjyrëNafta 5 Temperatura (°C) 30 Legjislacioni mjedisor në Republikën e ShqipërisëLigji bazë është “Ligji i ujit” për burimet ujore i datuar në 29. 04. 1991 dhe ështëamenduar me ligjin No. 8093, datuar në 21. 03.1996. Qëllimi i këtij ligji është: të sigurojë mbrojtjen, zhvillimin dhe qëndrueshmërinë e burimeve ujore si të domosdoshme për jetën dhe zhvillimin socialo-ekonomik të vendit; të sigurojë një shpërndarje propriate të burimeve ujore, të bazuar në përdorimin dhe qëllimin e tyre, po aq mirë sa edhe manaxhimin dhe administrimin efiçent të tyre; të sigurojë mbrojtjen e burimeve ujore nga ndotja, keqpërdorimi dhe përdorimi sipas nevojave faktike aktuale; të përcaktojë kuadrin rregullator kombëtar të nivelit të pellgjeve ujore për zbatimin e politikave kombëtare në lidhje me manaxhimin dhe administrimin e burimeve ujore, për përfitimin e popullsisë dhe interesave sociale dhe ekonomike të vendit.Ligji nr. 8905 datë 6.6.2002 mbi “Mbrojtjen e Mjedisit Detar nga Ndotja dhe Dëmtimi”;Ligji nr. 9103 datë 10.7.2003 mbi “Mbrojtjen e Liqeneve Ndërkufitar”;Ligji nr. 9115 datë 24.7.2003 mbi “Trajtimin Mjedisor të Ujrave të Ndotura”;Ligji nr.7643, datë 02.12.1992 “Për shëndetin publik dhe Inspektoratin SanitarShtetëror”, i ndryshuar;Ligji nr. 10138, datë 11.05.2009 “Për shëndetin publik”;Ligji nr.9890 datë 20.3.2008 2008 “Për disa shtesa e ndryshime në ligjin nr.8934, datë5.09.2002 “Për mbrojtjen e mjedisit” të ndryshuar,VKM nr 177 date 31.3.2005 “Për normat e lejuara të shkarkimeve të lëngëta dhe kriterete zonimit të mjediseve ujore pritës”;VKM nr.103, datë 31.3.2002 “Për monitorimin e mjedisit në Republiken e Shqipërisë” iamenduar me VKM nr 1189 datë 18.11.2009 “Për rregullat dhe proçedurat për hartimindhe zbatimin e programit kombëtar të monitorimit të mjedisit”;
  • 236. VKM nr.145, datë 26.02.1998 për miratimin e “Rregullores higjeno- shëndetësore përkontrollin e cilësisë së ujit të pijshëm, projektimin, ndërtimin dhe mbikqyrjen esistemeve të furnizimit me ujë të pijshëm.”VKM nr 796 date 16.10.2003 “Për miratimin e strategjisë kombëtare të furnizimit meujë dhe sanitet”;VKM nr 273 date 7.5.2004 “Për miratimin e strategjisë kombëtare të ujit”; Disa nga objektivat kryesore të Strategjisë Ndërsektoriale të Mjedisit 2007: Përmirësimi i cilësisë së ujërave sipëfaqësore, si pasojë e ndotjes nga shkarkimet urbane, nëpërmjet zbatimit të projekteve prioritare për grumbullimin dhe trajtimin e ujërave urbane për të siguruar: Përmirësime të rrjetit të kanalizimeve të ujërave të zeza urbane; Përmirësime të kanalizimeve rurale ose sistemeve septike; Rritjen e trajtimit të ujrave mbeturinë për së paku 25% të të gjithë ujërave urbane të grumbulluara. Kontrolli dhe ulja e nivelit të shkarkimit të substancave ndotëse nga impiantet industriale ekzistuese dhe futja e sistemit të lejeve IPPC– Kriteret e Integruara të Parandalimit të Ndotjes. Pakësimi i ndotjes në burimet e përhapura nga bujqësia, nëpërmjet futjes dhe promovimit të një kodi të praktikave të mira bujqësore. Përmirësimi dhe përafrimi i legjislacionit në fushën e ujërave, me legjislacionin e BE. Parametrat e Monitoruar dhe Interpretimi i tyreNKO shpreh oksigjenin e kerkuar per oksidimin e te gjitha substancave me permbajtjeorganike dhe inorganike, kurse NBO karakterizon shkallen e ndotjes se ujit nga lendeorganike te biodegradueshme te afta te zberthehen nga mikroorganizmat.Oksidueshmeria (NKO) e ujit te lumit te paster zakonisht eshte nga 4-8 mg 02 /l. (Topikreport /1/2003 ). NKO eshte tregues i mundesise se pakesimit te oksigjenit te tretur nemjedisin ujor dhe eshte tregues mjaft domethenes i cilesise se ujit, pasi shprehndryshimet qe çfaqen ne kete mjedis si rezultat i proceseve te ndryshme fizike, kimikedhe biologjike. NKO eshte nje nga treguesit e shkalles se ndotjes se ujrave nga lendaorganike.NBO5 shpreh sasine e oksigjenit te kerkuar per oksidimin e lendes organike ngadekompozimi mikrobik anaerobik ne nje forme te qendrueshme inorganikeVlera te larta te NBO tregojne per ujra me mungese oksigjeni dhe per nje cilesi te uletkimike dhe biologjike te ujit te lumit.Rritja e permbajtjes se tyre eshte rezultat i ndotjesorganike te shkaktuar nga efluentet urbane e industrial dhe nga derdhjet bujqesore.NBO5 percaktohet me sasine e oksigjenit te konsumuar gjate inkubimit per pese dite netemperature te caktuar.Oksigjeni i tretur konsiderohet nder parametrat me te rendesishem per vleresimin eshkalles se pastertise se ujrave siperfaqesore.Jeta ujore ne kompleksitetin e saj te gjerekondicionohet nga permbajtja e oksigjenit, qe perben nje indikator te vertete te kushtevebiokimike te ujit.Oksigjenit te tretur eshte nje parameter cilesor shume i rendesishem, qe percakton“shendetin” e ujrave. Keshtu vleresimi i perqendrimit te oksigjenit te tretur, si tregues i“shendetit” te mjedisit ujor, merr rendesi te veçante.
  • 237. Permbajtja e oksigjenit te tretur eshte ne funksion te parametrave qe rregullojnetretshmerine e gazeve ne lengje si temperatura, presioni, perqendrimi i substancave tetjera te tretura etj.Përmbajtja e lëndëve ushqyese. Fosfori dhe azoti eshte i rendesishem ne ujratnatyrore, po permbajtja e larte e tij stimulon zhvillimin e algave dhe bimeve ujore dhemundeson fenomenin e eutrofikimit, duke shkaktuar per rrjedhoje pakesimin eoksigjenit ne ujrat siperfaqesore. Fosfori ne uje vjen nga proçese natyrore dhe ngaaktiviteti njerezor, kryesisht nga perdorimi i detergenteve dhe plehrave kimike mepermbajtje fosfori.Kurse azoti ne ujrat siperfaqesore ndodhet ne format e oksiduara te tij NO2 dhe NO3.Niveli i NO2 paraqitet i ulet pasi bakteriet e konvertojne ate shpejt ne NO3. Ne trupatujore NO3 mund te vije dhe nga rrjedhje, derdhje ose infiltrime nga toka te pleheruarashume me plehra azotike. Komponimet e azotit mund te kene veprim te drejtperdrejttoksik, siç eshte amonjaku per peshqit.Perqendrimi reference per fosfatet eshte P-si PO4 10 g/l dhe per nitratet 0,4-4 mg/l siNO3. (Topik report /1/2003)Ndikimi i pH ne uje lidhet kryesisht me jeten e aktiviteti biologjik.Ulja e pH te ujravemund te ndodhe nga shkarkimi ne to te ndotesave te ndryshem me pH acid osealkalin.Ujrat e lumenjve ne zona te painfluencuara nga ndotjet ne pergjithesi kane pH6,5-8,5.Mundesite per te jetuar peshqit jane verejtur ne pH 4-10, por kufiri i sigurisejepet ne pH 5-9 dhe maksimumi i riprodhueshmerise pH 6,5-8,5.Kripshmëria shpreh sasine e kriprave te tretura dhe varet nga struktura gjeologjike etokes ku kalon lumi dhe nga shkarkimet qe merr. Nivele te ulta te ketyre kriprave janejetesore per rritjen e kafsheve dhe bimeve ne uje.Lënda pezull perfaqeson nje game te madhe materialesh qe ndryshojne nga dimensioni,natyra dhe karakteristikat. Dimensioni i tyre eshte i ndryshem dhe veçimi behet ne bazete peshes specifike.Ato mund te notojne ne siperfqen e ujit, mund te ngelen pezull nemasen ujore ose te sedimentojne. Sipas natyres ato mund te jene me natyre organikeose inorganike ku keto te fundit sjellin rritje te turbullires. Rritje te permbajtjes selendes pezull ne ujrat e lumenjve verehet sidomos gjate renies se reshjeve.Temperatura varet nga lloji i rrjedhes. Aktiviteti njerezor nuk duhet te ndryshojetemperaturen e ujit mbi ndryshimet sezonale natyrore pasi ne te kundert shkaktonndikime ne ekosistemin ujor.Rrjedhat e poshtme te lumenjve jane rrjedha me te ngrohtane krahasim me rrjedhat malore ose ato pranverore.Temperatura ne rrjedhat e ngrohtanuk duhet te kaloje 32 0 C kurse ne rrjedhat e ftohta nuk duhet te kaloje 200 C.Shpeshvera e nxehte mund te shkaktoje ngordhjen e peshqeve sepse temperaturat e lartazvogelojne oksigjenin e tretur ne uje.Per qellimin e ketij studimi cilesia e ujrave siperfaqesore vleresohet edhe nepermjetmikroorganizmat patogjene, kryesisht vleresimi i ndotjes fekale duke perdorenmikroorganizmat indikatore Coliform Fekale dhe Streptokok Fekale.Indikatoret mikrobiologjikeOrganizmat indikatore te ndotjes bakterialePer te vleresuar nivelin e ndotjes baktereologjike ne shkarkimet e ujrave urbane dhe neujrat siperfaqesore nje rendesi te veçante kane organizmat indikatore te ndotjes fekale.Organizmat kryesore qe rekomandohen jane :Fecal coliforme: koliformet fekale jane mikroorganizma, te cilat gjithmone tregojnendotje te fresket fekale. Nuk shumezohen ne mjedisin detar dhe nuk jetojne per nje
  • 238. kohe te gjate. Per kete arsye, perveç tyre kerkohet dhe percaktimi i indikatoreve te tjereshtese.Escherichia coli eshte mikroorganizmi indikatur me specilik i ketij grupi.Fecal streptococci: Streptokoket e grupi D gjenden gjithmone ne materialet fekale tenjerezve dhe te kafsheve. Raporti ndermjet koliformeve fekale dhe streptokok fekalendryshon ne lloje te ndryshme ujrash te ndotura. Ndryshimi i raportit me koliformefekale, zakonisht tregon ndryshimin e burimit te ndotjes fekale, nese ndotja eshte meorigjine urbane apo nga kafshet.Kohet e fundit, sipas rekomandimeve te OrganizatesBoterore te Shendetesise, Streptococcus Fecalis eshte konsideruar si mikroorganizmiindikator kryesor i ndotjes fekale te ujrave rekreative te larjes.Ne tabelen e meposhtme jepen perqendrimet e tyre per 100 ml ne ujrat e shkarkimeveurbane.Tabela A-5 Perqendrimet e mikroroganimave ne ujrat e shkarkimeve urbane Organizmat Perqendrimi per 100 ml Coliforme totale 105 – 108 Coliforme fekale 103- 104 Streptokok fekale 102- 103Bakteriet koliforme perdoren si organizma tregues ne studimet e cilesise se ujit. Praniae tyre tregon qe materiale me natyre fekale kane ndotur ujin. Njerezit mund te semurenne se notojne ne ujra shume te ndotura me materiale fekale.
  • 239. Tabelat e vlerësimit të cilësisë së ujraveTabela A-6 Cilësia e ujërave natyrore për të lejuar rritjen e peshqve(EC Desig: 78/659, dt. 18.07.1978; BMZ, 1995) Ujëra salmonide Ujëra ciprinideParametri Niveli i Niveli i Niveli i Niveli i detyrueshëm rekomanduar detyrueshëm rekomanduar 1. temperatura e matur në kufirin e përzierjes te një rrjedhje termike nuk duhet te rriti temperaturën me 1.5 ºC 3 ºCTemperatura (ºC) 2. Shkarkimet termike nuk duhet të shkaktojnë rritje të temperaturës në kufirin e përzierjes mbi 21.5 ºC 28 ºCOksigjeni i tretur 50 % >9 50 % >9 50 % >7 50 % >8(mg/l) 100 % >7 100 % >5pH 6-9 6-9Lëndët pezull (TSS, < 50 < 25 < 50 < 25mg/l)BOD5 <3 <6Fosfatet (PO mg/l) 0.2 0.4Nitrite (mg/l NO2) < 0.01 < 0.03Amoniumi total < 1 < 0.04 <1 < 0.2(mg/l NH4)NH3 (mg/l) < 0.025 < 0.005 < 0.025 < 0.005Cl2 mbetës (mg/l) < 0.005 <0.005Zinku total (mg/l < 0.3 <0.1Zn)Bakër i tretur (mg/l < 0.04 < 0.04Cu)
  • 240. Tabela A-7. Klasifikimi i cilësisë së ujërave të ëmbëla natyrorë në lidhje me parametrat epërgjithshëm (me italike janë dhënë parametrat më kryesorë ) NIVA. Klasa e cilësisë mjedisoreKategoria Parametri I II III IV V sh. i mirë i mirë mesatar i keq sh. i keqUshqyesit P total (g/L) <7 7-11 11-20 20-50 > 50 Klorofila a (g/L) <2 2-4 4-8 8-20 > 20 Disku Secci (m) >6 4-6 2-4 1-2 <1 Prodhimi parësor < 25 25-50 50-90 90-150 > 150 (g C/m2.vit) Azoti total (g/L) < 300 300- 400- 600-1200 > 1200 400 600Lëndët TOC (mgC/L) < 2.5 2.5- 3.5-6.5 6.5-15 > 15organike 3.5 Ngjyra (mg Pt /L) < 15 15-25 25-40 40-80 > 80 Oksigjeni (mg /L) >9 6.4-9 4-6.4 2-4 <2 Oksigjeni (%) > 80 50-80 30-50 15-30 < 15 Disku Secci (m) >6 4-6 2-4 1-2 <1 CODMn(mg O2/L) < 2.5 2.5- 3.5-6.5 6.5-15 > 15 3.5 Fe (g/L) < 50 50- 100- 300-600 > 600 100 300 Mn (g/L) < 20 20-50 50-100 100-150 > 150Lëndët acide Alkaliniteti > 0.2 0.05- 0.01- < 0.01 0.00 (mmol/L) 0.2 0.05 pH > 6.5 6.0- 5.5-6.0 5.0-5.5 < 5.0 6.5Grimcat e Turbullia (FTU) < 0.5 0.5-1 1-2 2-5 >5ngurta Lëndët pezull < 1.5 1.5-3 3-5 5-10 > 10 (mg/L) Disku Secci (m) >6 4-6 2-4 1-2 <1Bakteret Baktere koliform >5 5-50 50-200 200-1000 > 1000fekale (nr. për 100 ml)
  • 241. Tabela A-8. Klasifikimi i cilësisë së ujërave sipas UNECE Ptotal mg/l NO3 NBO5 NKO NH4 O2 i tretur mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l Klasa I <0,01 <5 <3 <3 <0.1 >7 Klasa II 0,01-0,025 5-25 3-5 3-10 0,1-0,5 7-6 Klasa III 0,025-0,05 25-50 5-9 10-20 0,5-2 6-4 Klasa IV 0,05-0,125 50-80 9-15 20-30 2-8 4-3 Klasa V > 0,125 >80 > 15 >30 >8 <3Tabela A-9. Normat e ndotjes baktereologjike (MMPAU)Nr Treguesit mikrobiologjik Synohet të arrihet E detyrueshme1 Total koliform /100ml 500 10 0002 Fecal koliform /100ml 100 2 0003 Fecal streptokok /100ml 100 -Tabela A-10 Lidhja midis treguesit ushqyes, klasave të ndryshme dhe përqëndrimit tëfosforit (sipas Rott et al., 1999) Vlera e treguesit Përqëndrimi total i fosforit (mg/l) ushqyes Klasat ushqyese mesatarja vjetore vlera ekstreme </= 1,0 ultraoligotroph < 0,005 < 0,010 1,1 -1,3 oligotroph < 0,010 < 0,020 1,4 - 1,5 oligo-mesotroph 0,010 - 0,020 < 0,050 1,6 - 1,8 mesotroph < 0,030 < 0,100 1,9 - 2,2 meso-eutroph 0,030 - 0,050 < 0,150 2,3 - 2,6 eutroph 0,030 - 0,100 < 0,250 2,7 - 3,1 eu-polytroph > 0,100 > 0,650 3,2 - 3,4 polytroph 0,250 - 0,650 > 0,650 > 3,4 poly-hypertroph > 0,650 > 0,650
  • 242. Hapat për zhvillimin e modelit 1. Objektivat e modelitObjektivat e modelit duhet të jenë të përcaktuara që të shpjegojnë qëllimin e përdorimittë modelit të ujrave. Objektivat e modelit do të ndikojnë thellësisht në mbështetjen emodelimit të kërkuar. 2. Karakteristikat hidrogjeologjikeKaraktarestikat e duhura të kushteve hidrogjeologjike në vend (site) janë tëdomosdoshme për të kuptuar rëndësinë e rrjedhjes relevante ose proçeset e transportittë tretësve. Pa karakteristikat e duhura të trupit ujor (lumit, liqenit, pellgut etj.,) nukështë e mundur të zgjidhet një model i duhur ose të zhvillohet një model i kalibruar ibesueshëm. 3. Konceptimi i modelitKonceptimi i modelit është proçesi në të cilin kushtet e fushave të përshkruara të tëdhënave janë mbledhur në rrugë sistematike për të përshkruar rrjedhjen e ujrave dheproçeset e transportit të ndotësve në site. Konceptimi i modelit ndihmon në përcaktimine përafrimit të modelimit dhe në përcaktimin e softëare-it në të cilin do të përdoretmodeli. 4. Zgjedhja e Softwar-it të modelitPasi janë plotësuar karakteristikat hidrogjeologjike të site dhe është zhvilluar modelikonceptual, zgjidhet software i duhur kompjuterik për modelin. Modeli i zgjedhur duhettë jetë i aftë që të simulojë kushtet e hasura në site. Për shembull, modelet analitikemund të përdoren aty ku të dhënat e terrenit tregojnë që rrjedhja e ujit ose proçeset etransportit janë relativisht të thjeshta. Në mënyrë të ngjashme, rrjedhja një-dimensionale, dy-dimensionale / tre-dimensionale e ujrave dhe modelet e transportitduhet të jenë zgjedhur duke u bazuar mbi karakteristikat hidrogjeologjike dhe mbikonceptualizimin e modelit. 5. Hartimi i modelit (Futja e parametrave)Hartimi i modelit (Model desing) përfshin të gjithë parametrat të cilat janë përdorur përtë zhvilluar kalibrimin e modelit. Parametrat hyrës (Input) përfshijnë madhësinë(dimensionet) e rrjetës së modelit dhe hapësirën, nivelet e shtresave, kushtet kufitare,konduktivitetin hidraulik/ transmissivity, rifurnizimin, çdo të dhënë hyrëse shtesë,modelimi i gjendjes se rastit ose i gjednjes se qëndrueshme (steady state), koefiçientet edispersionit, difuzionit, koefiçientet e shkallës së degradimit etj. 6. Kalibrimi i modelitKalibrimi i modelit konsiston në ndryshimin e vlerave të parametrave hyrëse të modelitnë një përpjekje për t‘u përafruar (match) me kushtet e terrenit në disa kritere tëpranueshme. Kalibrimi i modeleve kërkon që kushtet e terrenit në site të jenëkarakterizuar saktë. Mungesa e karakteristikave të duhura të sitit mund të rezultojë nëkalibrimin e modelit në kushtet e vendosura të cilat nuk janë përfaqësuese të kushteveaktuale të terrenit. 7. Analiza sensitiveAnaliza sensitive është proçesi i parametrave të ndryshme hyrëse të modelit mbi njëvarg të arsyeshëm (shkalla e pasigurisë në vlera të parametrit të modelit) dhe kontrollonndryshimet relative në rezultatet e modelit. Në mënyrë tipike, janë vënë re në fillimndryshimet e hidraulikës, shkalla e rrjedhjes ose tek transporti i ndotësve. Të dhënatpër të cilat modeli është relativisht i ndjeshëm mund të kërkojë karakteristika të tjera,ose në kundërshtim me të dhënat për të cilat modeli është relativisht jo i ndjeshëm. 8. Verifikimi i modelitModeli i kalibruar përdor vlerat e parametrave hidrogjeologjike, burimet, gropat dhekushtet kufitare për të krahasuar kushtet historike të terrenit. Proçesi i verifikimit tëmodelit mund të rezultojë në kalibrim të mëtejshëm ose refinement of the model. Pasi
  • 243. modeli ka riprodhuar në mënyrë të suksesshme ndryshimet e matura në kushtet eterrenit, ai është gati për simulimet parashikuese. 9. Simulimi i ModelitModeli mund të përdoret për të parashikuar rrjedhjet e ujrave në të ardhmen osekushtet e transportit të ndotësit. Modeli mundet gjithashtu të përdoret për të vleresuaralternativa të ndryshme të rehabilitimit. Megjithatë, gabimet dhe pasiguritë në analizate rrjedhjes së ujrave dhe në analizat e transportit të tretësve bëjnë që çdo parashikim imodelit të mos jetë më i mirë se një përafrim. Për këto arsye, të gjitha parashikimet emodelit duhet të jenë të shprehura si një shkallë e rezultateve të pritëshme tëmundshme, të cilat reflektojnë supozimet të përfshira në model dhe pasiguritë e tëdhënave hyrëse dhe të vlerave të parametrave. 10. Performanca e planit të monitorimitModelet e ujrave janë përdorur për të parashikuar rrugën e migrimit dhe përqëndrimittë ndotësve në ujra. Gabimet në parashikimin e modelit, megjithëse të vogla, mund tërezultojnë në gabime të mëdha në zgjidhjet e projektuara më parë. Monitorimi iperformancës kërkohet për të krahasuar kushtet e ardhshme të terrenit meparashikimet e modelit. Figura A-1. Skema e zhvillimit të proçesit të një modeli
  • 244. Tabela A-11: Metodat e analizave kimikeNr Parametri Metoda Aparati Ena Sasia/l Referenca Parametrat fiziko- kimike Multi-1 Temperatura Termometria parameter WTW P 1.5 ISO 10523 : 1994 Multi-2 pH Potenciometria parameter WTW P 1.5 ISO 10523 : 1994 Përcjellshmëria Multi-3 elektrike Konduktometria parameter WTW P 1.5 ISO 10523 : 1994 Multi-4 Kripshmëria Konduktometria parameter WTW P 1.5 ISO 10523 : 1994 Filtrim me membrane Termostat, 0,45μm dhe tharje MEMMERT5 Lënda Pezull në 105°C model UNB 400 P 1.5 ISO 10523 : 1994 Oksigjeni i Elektrokimike me Multi-6 tretur (DO) sondë parameter WTW P 1.5 ISO 10523 : 1994 Photometer7 NKO Fotometri COD P 1.5 ISO 15705 :2002 Sistemi Oxi-top Mostrat e i matjeve me8 NBO5 paholluara perzierje P 1.5 WTW AR O2 500230 Parametrat ushqyes Spektrofometria SF UV-VIS S SH EN 26777 :9 NO3-N UV-VIS Perkin elmer. P 1.5 1993 Spektrofometria SF UV-VIS S SH EN 26777 :10 NO2-N UV-VIS Perkin elmer. P 1.5 1993 Spektrofometria UV-VIS (metoda SF UV-VIS S SH EN 26777 :11 NH4-N me indofenol blu) Perkin elmer. P 1.5 1993 SF UV-VIS ISO 6878: 2004 (metoda me reduktim të blusë SF UV-VIS12 PO4-P së molibdenit) Perkin elmer. P 1.5 SF UV-VIS13 Ptotal SF/Disgregimi Perkin elmer. P 1.5 ISO 6878: 2004 Parametrat bakteriologjike14 Col Fecal Inkubim Inkubator Q 0.5 SM of WWT.199215 Str Fecal Inkubim Inkubator Q 0.5 SM of WWT.1992
  • 245. Modelet e transportit te ndotesveEkuacioni i modelit te transportit te ndotesve mikroskopike eshte zhvilluar dukeperdorur nje element te vogel perfaqesues te volumit nenujor.Transporti i ujit: Ne qofte se merret ne konsiderate vetem transporti i ndotesveizotermal ne zonat e ngopura nenujore, ekuacioni i pergjithshem i ligjit te fizikes pertransportin e ujrave te ngopur nepermjet perfaqesuesve te elementeve te vegjelvolumetrik ne strukturen poroze te siperfaqes nenujore eshte dhen si: hSt  W ( x, t )    ( K sat   h) (1) tKu St eshte koeficienti i grumbullimit te basenit (akuiferit), padimensione, h eshtelartesia hidraulike (Hydraulic Head), cm, Ë (x,t) eshte fluksi i vellimit per njesi siperfaqeterm burimit (pozitive per daljet dhe negativ per futjet (outfloë/infloë) cm hr-1,  eshte 1operatori delta i percaktuar si ( x ) , cm-1,  perfaqeson operatorin e prodhimit tevektoreve dhe tensoreve, Ksat eshte tensori i konduktiviteti hidraulic, ne marredhenie meshpejtesine e rrjedhjes, V, sipas ligjit Darcy, cm hr-1.Tranporti i ndotesve: Ligji i pergjithshem fiziko – kimik, ekuacioni i convective –dispersive – reaction i transportit te ndotesve per te njejtin element te vellimit per njesubstance kimike eshte dhene si: B S Q (C     ( D  C ) ( x, t )  V  C   C   s (2)t   VolKu S eshte perqendrimi i ndotesve te thithur ne toke ose ne nje siperfaqe tecfaredoshme te ngurte, g cm -3, C eshte perqendrimi i ndotesve, g cm -3, B eshtemadhesia e densitetit, g cm -3, ω eshte poroziteti, pa permasa, D eshte tensori idispersionit hidrodinamic, cm2 hr-1, V eshte vektori i shpejtesise se rrjedhjes ne njemjedis poroz i llogaritur sipas ligjit Darcy, cm hr-1 f dhe Λ eshte koeficienti i shkalles sereaksionit sipas ω per transformimin e ndotesve nga proceset kimike dhe biologjike,(cm3 g) ω-1/hr, S, eshte perqendrimi i ndotesve ne burim ose grope me leng, g cm-3, Qeshte shkalla e vellimit te rrjedhjes, cm3/hr, Vol eshte vellimi i elementit volumetrik teperdorur ne kete model, cm3.Ekulibri i soprion peraferohet nga izoterma lineare Freundlich, shuma e thithur eperberesve te ngurte ne siperfdaqen neujore eshte peraferuar nga:S  K C ,Ku Kω eshte koeficienti i ekuilibrit te sorption, cm3 g-1. I perdoru ketu, Kω eshte ipergjitheshem ose koeficienti i ekulibrit te sorption dhe eshte funksion i sorption te tegjithe perbereresve te ngurte, per shembull silica, mineralet argjilore dhe masaorganike. Zevendesimi i S dhe mbledhja e te gjithe transfromimeve kime dhe biologjikejane reaksionet e proceseve te rendit te pare , te dhena: C S QRf    ( D  C )  V  C  C  S (3) T  VolKu faktori i frenimit (ngadalesimit), Rf (pa permasor), per perthithjen e ekulibrit eshtepercaktuar si: BKRf  1 (4) Ne qofte se perthithja nuk eshte nje proces ekuilibri, mund te pershkruhet nga procesi ikalimi i mases nderfazore si:S  KC  (5)
  • 246. Ku K eshte koeficienti i pergjithshem i transferimit te mases per (cm3 g-1) dhe ŭ eshterendi i reaksionit te transfertes se mases kimike me siperfaqet e ngurta te mjedisitporoz. Me kete modifikim, faktori i frenimit jepet si:  BK 1 Rf  1  KC   (6)   Ekuacioni 2 eshte i vlefshem per perberes te vetem kimik i cili eshte i pranishem nefazen ujore ne hollimin e perqendrimit. Per pjesen me te madhe te ndotesve kimike,modelet e kimikateve te vetme jane te pershtatshem sepse tretshmeria e kimikateve tefazen ujore eshte shume e vogel. Keshtu, ndryshimet ne kohe dhe hapesire teperqendrimit te ndotesve jane thelbesore. Dy termat e para nga ana e djathte eekuacionit te dyte (ek. 2) jane shoqeruar me dinamiken e transporteve te rrjedhjes nemjediset poroze, te quajtur dispersioni hidrodinamik dhe transporti konvektiv . Termi ifundit tergon per proceet e rendit te pare te reaksioneve kimike dhe biologjike qetransformojne ose konvertojne ndotesin ne substanca te tjera kimike ne siperfaqetnenujore (nenuje). Per solucione te holluara, supozimi qe procesi i shkalles sereaksionit mund te prezantohet si process i rendit te pare eshte i pranueshem sepsevetem perqednrimi i ndotesve ndryshon thelbesisht gjate degradimit ose transformimit.Per shembull, me reaksionet e hidrolizes perqednrimi i ujit mbetet vritualisht ipandryshueshem, nje pseudo mekanizem i degradimit te rendit te pare. Per elementin evellimit ne zonen e mbingopur te neujit, eshte dhene nje forme e pergjithshme e profilitte perqendrimit per transportin e ndotesve si funksion i parametrave te ketij transportidhe karakterisitkave te nenujit (siperfaqes nenujore) :C  x, y, z , t   F D, K sat , , K ,,  , B  (7)Megjithate, disa probleme te transportit te ndotesve ne sipnenujore ndeshen meaquifere tip kanali te rrjedhjes të cilat nuk sillen si rrjedhjet ne mjediset poroze. Per ketatipe aquiferesh dhe regjime te rrjedhjes, duhet te percaktohen dhe charakteristikatekuivalente hidraulike dhe te perdoren ne Ekuacionin 7 per te pershkruar tipin(profiling) e perqendrimit te ndotesve.Transporti i Bakterieve: Ujrat e ndoteur permbajne nje llojshmeri (variete) te madhete bakterieve pathogenike dhe virusve. Si rrjedhim, ne konsiderojme nje miks te Nspecieve aktive me densitet te pjesshem di, i=1,….,N. . Le te jete d densiteti i mases seperziere dhe Yi masa e pjeses se species i. Atehere kemi: N did   d j , Yi  , i  1,...........N i 1 dNe qofte se vi percakton (tregon) shpejtesine e species i, shpejtesia makroskopike eshte epercaktuar nga: Nv   Y j , vi i 1Ndryshimi midis v dhe vi mund te zberthehet ne shpejtesine e migrimit dhe neshpejtesine e difuzionit, prezantues i meparshem, per shembull, sedimentimi:v  vi   i  ViSipas ligjit Onsagner mund te shkruajme:d iVi    i di, i  1,.........., NEkuacioni i ruajtjes se mases eshte:d i    d i v     d i i    Adi  Ri  S i (8) tKu βi eshte termi i difuzionit, kurse Ri dhe Si perfaqesojne termin e reaksionit biokimikdhe respektivisht burimet e skajshme.
  • 247. Pas shkarkimit, perqendrimi i bakterieve ose viruseve zvogelohen shume shpejtpikerisht prej kushteve te pafavorshme si mungesa e ushqyesve, temperaturat e uleta,rrezatimi diellor, etj. Vdekja e llojit eshte modeluar shpesh si reaksion i rendit te pare.Kjo tegon qe termi Ri ne Ekuacionin 8 eshte dhene ngaRi   k i CKu ki eshte konstante kinetike.Ne te vertete, biologet preferojne te flasin per T90,i e cila eshte koha pas se cilesperqendrimi zvogelohet me 90%. Ky parameter eshte i lidhur me ki nga barazimi : log 10T90,i  kiNga ana tjeter, pretendimi i pikave (pointëise) te shkarkimeve te ujrave te zeza, si dheatyre te grykederdhjeve, termi Si ne Ekuacionin 8 eshte dhene nga: NS i   qi ri j  Pj  j 1Ekuacioni 8 behetC C  2C N  u  D 2  K i C   q j ri j  Pj  (9)t x x j 1Ku j eshte numri i shkarkimit, qj eshte sasia (Vlera) e rrjedhjes, rji eshte densiteti ipjesshem (parcial) i species i per shkarkimin j, δ (Pj) tregon njesine matese (kufirin,masen, matjen) Dirac ne piken e shkarkimit Pj.Kerkesa Biologjike per oksigjen BOD/ Oksigjeni i tretur (DO): Oksigjeni luan nje rolte madh ne te gjitha llojet e jetes. Ne menyre te vecante, perdoret nga bakteriet per tedekompozuar masen organike. Ne qofte se BOD nuk eshte ne masen e duhur, planktonidhe te gjithe format e tjera te jetes se gjallesave zhduken. Megjithate, dekompozimi imases organike kryhet si pasoje e proceseve anaerobike te cilat nuk perdorin oksigjenpor prodhojne sulfur hidrogjeni H2S dhe metan CH4, te cilat kane nje ere te ndjeshme(peshtjelluese). Masa organike mund te matet nga kushtet e kerkeses se okigjenit tenevojshem per dekompozim e saj, te ashtuquajtur Kerkesa Biologjike per Oksigjen(BOD). Ne qofte se niveli i ndotjes nuk eshte shume i larte kjo kerkese mund te kenaqet(plotesohet) nga Okigjeni i Tretur (DO).Ne qofte se sasia e mases organike rritet pertej vleres maksimale DO oksigjeni i treturnuk eshte i mjaftueshem per dekompozim duke cuar (lejuar, kryesuar, drejtuar) nemodifikimin e ekosistemit. Per te menjanuar kete fenomen duhet te behen paraprakishtdisa trajtime fiziko-kimike dhe/ose biologjike.Si rrjedhim, risjellim modelin klasik te dhene nga Streeter dhe Phelps per zhvillimi eBOD dhe DO: 1 1 N  t h  j  1q j ri j  ( Pj )  u. 1  1 l   K l 1  2 1   u. 1   2 2   K1 1  K 2 (d s   2 )  (10) t h  1 1 1 IB 1  rpM  2 M F  h h ha  bI B  cI B h Kur ρ1 eshte perqendrimi i kerkeses Biologjike per Oksigjen (BOD), ρ2 eshte perqendrimii Oksigjenit te Tretur (DO), j eshte numri i shkarkimit, qj eshte sasia (Vlera) e rrjedhjes,rji eshte densiteti i pjesshem (parcial) i species i per shkarkimin j, δ (Pj) tregon njesinematese (kufirin, masen, matjen) Dirac ne piken e shkarkimit Pj, k1 eshte parametri
  • 248. kinetik (funksion i temperatures), k2 eshte vlera e levizjes se bashkeveprimit peroksigjenin, β1 dhe β2 jane koeficientet e dispersionit (shperndarjes), d eshte densiteti ingopjes se oksigjenit ne uje ne varesi te temperatures, IB eshte intensiteti i drites sediellit ne thellesi, M eshte densiteti i siperfaqes se populluar te algave, rp eshtekoeficienti i frymemarrjes se algave, F perfaqeson nje tjeter burim te jashtem teokigjenit.Masa Organike e Tretur Dissolved Organik Matter (DOM)Transporti i Bakterieve ne prani te DOM: levizja e bakteris ne toke dhe neujratnentokesore kryesisht eshte kontrolluar nga transporti i advective – dispersive(shperndarje). Ekuacioni i ekuilibrit te mases per bakteriet ne mjedis ujor mund tepershkruhet si (Cb )    (Cb )     Db  vCb   K cCb  k r  b b t x  x  (11)   KC    Cc  s 1 c C d  cd  Cb cbm Cb  k dmCb  k oYC d   Ku θ eshte perberesi i ujit (=n.σb), n eshte poroziteti, σb eshte fraksioni vellimetrik ibakteries i lidhur ne formen e ngurte (vellimi i bakterias i depozituar per njesi vellimi ipergjitshem i mjedisit poroz), Cb eshte perqendrimi i bakterieve ne mjedis ujor, Cd eshteperqendrimi i DOM ne fazen e lenget (mjedisin ujor), Db eshte koeficienti i dispersionithidrodinamik per bakterien [L2 T-1], vω eshte shpejtesia e porozitetit te ujit [LT-1], σcdeshte fraksioni i mases te ndotesit te thithur nga DOM (masa e ndotesit te thithur ngaDOM per njesi mase te DOM), σcbm eshte fraksioni i mases se ndotesit te thithur ngabakteria e levizshme (masa e ndotesit te thithur ne bakterie te levizshme per njesi masete bakteries se levizshme), ρb eshte densiteti i bakteries, Kc dhe Kr jane respektivishtkoeficientet e mases se depozitimit dhe clirimit (shkarkimit) te bakterias ne formen engurte (masen e ngurte) [T-1]. Kdm koeficienti i maes (vlera, sasia) se kalbjes perbakterian e levizshme [T-1], Ko eshte koeficienti i rendit te pare te maes se kalbjes perDOM [T-1] dhe Y eshte faktori i prodhimit (masa e bakteries e formuar per njesi mase teburimit te ushqimit te perdorur).Transporti i ndotesve ne prani te DOM: Ekuacioni i ekuilibrit te mases te ndotesve tetretur ne ujera mund te shprehet si : (Cc )  (  s cs )    (Cb )      Dc  vCc   K pC c  k qC d  cd  k 3Cc t t x  x  (12) Cc   k 4Cb cbm  k cCb cbm  (Cb   b b )  s cs (Cb   b b ) Y YKu Cc eshte perqendrimi i ndotesit te tretur uje, ρs eshte densiteti i madhesise se thatete formes se ngurte, σcs eshte fraksioni i mases te ndotesit te thithur ne formen e nfurte(masa e ndotesit te thithur per njesi te mases se ngurte ne mjedis poroz). Dc eshtekoeficienti i dispersionit hidrodinamik i ndotesit te tretur ne uje [L2 T-1], kp dhe kq janerespektivisht koeficientet e adsorbimit dhe desorbimit per ndotesin ne DOM [T-1]. μ =μmax/Ks, μmax eshte vlera maksimum e rritjes [T-1] dhe Ks eshte gjysem konstantja [ML-3].Ne qoftese marredhenia e perthithjes midis ujit dhe mases se ngurte supozohet te jetenje proces ekuilibri i kontrolluar dhe i perfaqesuar nga nje izoterme lineare, fraksioni imases se ndotesit te tretur (thithur) ne masen e ngurte mund te paraqitet si : cs  K1 CcKu K1 eshte koeficienti i shperndarjes se ekuilibrit te ndotesit midis ujit dhe mases sengurte [L3M-1]
  • 249.  ( RcCc )    (Cb )     Dc  vCc   K pC c  k qC d  cd  2k 3Cc t x  x  (13) R k 4Cb cbm   c (Cb  b b )Cb Y Ku Rc eshte faktori i ngadalesimit te ndotesit, dhe shprehet si Rc  1    s K1  Ekuacioni nje dimensional i transportit te ndotesin te thithur ne DOM eshte : (C d C d )        Dd (C d  cd )  vC d  cd  t x  x  (14) Cb K pC c  k pC d C d  cd  (C d  cd ) YEkuacioni nje dimensional i transportit te ndotesit te thithur ne bakterien e levizshmeeshte : (Cb cbm )        Db (Cb cbm )  vCb cbm  t x  x  (15) Cb K 3Cc  k 4Cb cbm  k cCb cbm  (C d  cbm ) Y
  • 250. Foto të lumit të Tiranës, Lanës dhe Ishmit Foto të Lanës
  • 251. Foto të lumit të Tiranës
  • 252. Fotografi e lumit Ishëm
  • 253. Aneks B Tabelat e rezultateve të parametrave mjedisorë për pellgun e IshmitLumi i IshmitTabela B-1. Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin Ish1 Emri i PeriudhKodi stacionit a Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore temp °C 14 21 20 19 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore pH pH 6.36 6.95 7.13 6.55 Ura e Kripshmër Ish1 Rinasit Vjetore ia g/kg 0.100 0.300 0.30 0.27 Ura e Lënda Ish1 Rinasit Vjetore pezull mg/l 64.0 84.0 49.2 75.0 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore 02 i tretur mg/l 5.10 4.59 4.40 4.90 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore NKO mg/l 37 75 50 41 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore NBO5 mg/l 20 50 35 31 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore NH4+ mg/l 15.56 13.56 8.64 10.02 Ura e 0.00 Ish1 Rinasit Vjetore NO2 mg/l 0.102 0.004 3 0.004 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore NO3 mg/l 0.42 0.235 0.19 0.29 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore P-PO4 mg/l 0.547 1.281 1.35 1.110 Ura e Ish1 Rinasit Vjetore Ptotal mg/l 0.56 1.293 1.38 1.123 Ura e Konduktiv μS/c Ish1 Rinasit Vjetore iteti m 675 754 739 701 Ura e 4.3x1 2.2x1 7.5x 2.2x1 Ish1 Rinasit Vjetore Col.fecale MPN 06 06 106 07 Ura e 9.3x1 2.3x1 7.5x 1.2x1 Ish1 Rinasit Vjetore Str.fecale MPN 04 06 105 06
  • 254. Tabela B-2 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin Ish2 Emri iKodi stacionit Periudha Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore temp °C 15 22 21 19 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore pH pH 6.55 6.98 7.98 7.00 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore Kripshmëria g/kg 0.100 0.200 0.30 0.15 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore Lënda pezull mg/l 84.4 187.0 46.8 90.0 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore 02 i tretur mg/l 5.97 5.61 5.55 5.89 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore NKO mg/l 30 55 35 38 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore NBO5 mg/l 20 30 10 18 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore NH4+ mg/l 11.02 8.00 7.45 9.90 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore NO2 mg/l 0.073 0.002 0.002 0.005 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore NO3 mg/l 0.25 0.196 0.230 0.28 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore P-PO4 mg/l 0.633 0.88 1.174 0.700 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore Ptotal mg/l 0.641 0.9 1.192 0.560 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore Konduktiviteti μS/cm 667 652 689 672 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore Col.fecale MPN 1.1x105 9.3x105 4.6x107 3.6x107 Ura e Ish2 Gjolit Vjetore Str.fecale MPN 4x104 3.2x106 1.5x106 2.4x106
  • 255. Tabela B-3 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin Ish3 Emri iKodi stacionit Periudha Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 Ish3 Ishmi Vjetore temp °C 16 22 22 15 Ish3 Ishmi Vjetore pH pH 6.82 7.0 7.84 6.9 Ish3 Ishmi Vjetore Kripshmëria g/kg 0.100 0.300 0.30 0.16 Ish3 Ishmi Vjetore Lënda pezull mg/l 50.4 160.0 107.0 52.0 Ish3 Ishmi Vjetore 02 i tretur mg/l 6.85 6.14 6.28 6.91 Ish3 Ishmi Vjetore NKO mg/l 19 28 64 21 Ish3 Ishmi Vjetore NBO5 mg/l 10 15 40 12 Ish3 Ishmi Vjetore NH4+ mg/l 11.12 8.250 5.84 12.10 Ish3 Ishmi Vjetore NO2 mg/l 0.055 0.022 0.010 0.009 Ish3 Ishmi Vjetore NO3 mg/l 0.270 0.332 0.270 0.31 Ish3 Ishmi Vjetore P-PO4 mg/l 0.64 0.733 0.796 0.690 Ish3 Ishmi Vjetore Ptotal mg/l 0.652 0.766 0.813 0.689 Ish3 Ishmi Vjetore Konduktiviteti μS/cm 689 674 672 666 Ish3 Ishmi Vjetore Col.fecale MPN 2.3x104 5.4x104 2.3x105 1.1x106 Ish3 Ishmi Vjetore Str.fecale MPN 1.1x105 2.3x105 2.3x103 4.8x105
  • 256. Lumi i TiranësTabela B-4 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin T1 Emri i Kodi stacionit Periudha Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 T1 Ura Brarit Vjetore temp °C 12.5 21 15 11 T1 Ura Brarit Vjetore pH 7.65 7.49 6.43 6.95 Kripshmër 0.05 T1 Ura Brarit Vjetore ia g/kg 8 0.115 0.049 0.061 Lënda T1 Ura Brarit Vjetore pezull mg/l 44.4 164.0 33.6 10.0 02 i T1 Ura Brarit Vjetore tretur mg/l 7.50 6.81 6.20 7.11 T1 Ura Brarit Vjetore NKO mg/l 5 41 5 1 T1 Ura Brarit Vjetore NBO5 mg/l 2 12 2 3 0.02 T1 Ura Brarit Vjetore NH4+ mg/l 3 0.095 0.046 0.011 0.00 T1 Ura Brarit Vjetore NO2 mg/l 2 0.011 0.008 0.003 0.32 T1 Ura Brarit Vjetore NO3 mg/l 6 0.268 0.075 0.23 0.06 T1 Ura Brarit Vjetore P-PO4 mg/l 8 0.026 0.031 0.060 0.07 T1 Ura Brarit Vjetore Ptotal mg/l 2 0.029 0.035 0.005 9.3x1 4.3x1 T1 Ura Brarit Vjetore Col.fecale MPN 230 06 9x103 05 2.4x1 9.3x1 2.4x1 T1 Ura Brarit Vjetore Str.fecale MPN 150 05 02 05
  • 257. Tabela B-5 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin T2 EmriKodi i stacionit Periudha Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore temp °C 14 21 16.5 12.5 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore pH 7.02 7.19 6.40 7.04 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore Kripshmëria g/kg 0.073 0.100 0.20 0.092 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore Lënda pezull mg/l 48.0 141.0 16.0 20.0 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore 02 i tretur mg/l 6.96 6.02 5.97 4.93 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore NKO mg/l 18 53 21 32 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore NBO5 mg/l 10 20 10 20 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore NH4+ mg/l 3.658 4.620 6.938 4.25 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore NO2 mg/l 0.044 0.136 0.026 0.007 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore NO3 mg/l 0.437 0.953 0.175 0.17 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore P-PO4 mg/l 0.406 0.535 0.56 1.28 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore Ptotal mg/l 0.430 0.55 0.581 0.49 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore Col.fecale MPN 4.3x105 1.1x1010 2.4x107 4.6x106 500m larg kolek. T2 S.Kodra Vjetore Str.fecale MPN 1.5x106 4.3x106 1.5x106 4.3x105
  • 258. Tabela B-6 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin T3 EmriKodi i stacionit Periudha Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore temp °C 15.5 22 18 13.5 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore pH 7.24 7.06 6.43 6.31 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore Kripshmëria g/kg 0.082 0.162 0.24 0.100 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore Lënda pezull mg/l 78.0 221.0 109.2 23.2 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore 02 i tretur mg/l 5.93 5.67 5.88 4.71 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore NKO mg/l 41 60 57 52 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore NBO5 mg/l 25 30 25 35 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore NH4+ mg/l 7.366 6.110 15.070 19.84 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore NO2 mg/l 0.064 0.151 0.019 0.006 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore NO3 mg/l 0.467 0.964 0.105 0.45 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore P-PO4 mg/l 0.81 0.729 0.742 1.48 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore Ptotal mg/l 0.850 0.735 0.749 0.705 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore Col.fecale MPN 4.3x105 1.1x1010 1.1x109 1.1x107 Ura T3 Kthesa Kamzes Vjetore Str.fecale MPN 9.3x105 4.3x106 1.1x107 1.5x106
  • 259. LanaTabela B-7 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin L1 EmriKodi i stacionit Periudha Treguesi Njësia E1 E2 E3 E4 L1 Lanabregas Vjetore temp °C 11 17 14 11 L1 Lanabregas Vjetore pH 7.45 7.55 6.41 6.98 L1 Lanabregas Vjetore Kripshmëria g/kg 0.077 0.098 0.074 0.089 L1 Lanabregas Vjetore Lënda pezull mg/l 23.0 37.0 141.0 19.6 L1 Lanabregas Vjetore 02 i tretur mg/l 7.64 6.73 6.27 6.41 L1 Lanabregas Vjetore NKO mg/l 6 45 19 8 L1 Lanabregas Vjetore NBO5 mg/l 2 14 10 6 L1 Lanabregas Vjetore NH4+ mg/l 0.218 0.417 0.550 0.31 L1 Lanabregas Vjetore NO2 mg/l 0.015 0.047 0.038 0.026 L1 Lanabregas Vjetore NO3 mg/l 0.418 0.560 0.615 0.55 L1 Lanabregas Vjetore P-PO4 mg/l 0.08 0.134 0.140 0.083 L1 Lanabregas Vjetore Ptotal mg/l 0.089 0.138 0.147 0.095 L1 Lanabregas Vjetore Col.fecale MPN 4.3x104 2.3x108 7.5x105 4.3x105 L1 Lanabregas Vjetore Str.fecale MPN 1.5x104 2.3x105 4.3x105 930
  • 260. Tabela B-8 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin L2 EmriKodi i stacionit Periudha Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore temp °C 14 22 17 15 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore pH 7.44 7.36 6.43 6.89 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore Kripshmëria g/kg 0.100 0.200 0.20 0.100 500m larg Lënda L2 kolek. kombinat Vjetore pezull mg/l 54.4 62.0 77.0 23.0 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore 02 i tretur mg/l 5.53 6.51 5.93 4.03 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore NKO mg/l 95 137 89 90 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore NBO5 mg/l 40 75 40 75 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore NH4+ mg/l 14.760 10.550 17.890 15.65 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore NO2 mg/l 0.118 0.159 0.136 0.005 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore NO3 mg/l 0.704 0.98 0.960 0.15 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore P-PO4 mg/l 1.681 1.497 1.475 1.33 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore Ptotal mg/l 1.703 1.509 1.491 1.32 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore Col.fecale MPN 1.5x106 1.1x1010 1.1x108 4.3x106 500m larg L2 kolek. kombinat Vjetore Str.fecale MPN 9.3x105 1.5x106 4.6x106 1.1x105
  • 261. Tabela B-9 Rezultatet e parametrave mjedisorë për stacionin L3 EmriKodi i stacionit Periudha Parametri Njësia E1 E2 E3 E4 Kthesa ne L3 Yrshek Vjetore temp °C 15 23 18 15.5 Kthesa ne L3 Yrshek Vjetore pH 7.49 7.45 6.41 7.26 Kthesa ne L3 Yrshek Vjetore Kripshmëria g/kg 0.100 0.200 0.20 0.100 Kthesa ne Lënda L3 Yrshek Vjetore pezull mg/l 61.6 69.0 59.0 72.0 Kthesa ne L3 Yrshek Vjetore 02 i tretur mg/l 4.72 5.32 5.75 4.80 Kthesa ne L3 Yrshek Vjetore NKO mg/l 84 162 73 76 Kthesa ne L3 Yrshek Vjetore NBO5 mg/l 43 85 35 95 Kthesa në L3 Yrshek Vjetore NH4+ mg/l 19.480 17.200 13.310 15.56 Kthesa në L3 Yrshek Vjetore NO2 mg/l 0.234 0.010 0.053 0.007 Kthesa në L3 Yrshek Vjetore NO3 mg/l 0.391 0.174 0.686 0.31 Kthesa në L3 Yrshek Vjetore P-PO4 mg/l 1.958 2.116 1.313 1.97 Kthesa në L3 Yrshek Vjetore Ptotal mg/l 1.967 2.14 1.329 1.61 Kthesa në L3 Yrshek Vjetore Col.fecale MPN 9.3x106 4.6x108 1.1x108 2.4x107 Kthesa në L3 Yrshek Vjetore Str.fecale MPN 2.4x106 1.1x109 4.6x106 1.5x106
  • 262. Vlerat mesatare sipas çdo stacioni Tabela B-10: Mesatarja e përgjithshme e rezultateve fiziko-kimikeParametrat fiziko - kimikeKodi Temp pH Kripshmëria Lënda Përcjellshm. 02 NKO NBO5 pezull i tretur °C g/kg mg/l μS/cm mg/l mg/l mg/lL1 13.25 7.0975 0.0845 55.15 6.7625 23 8L2 17 7.03 0.15 54.1 5.5 102.75 57.5L3 17.875 7.1525 0.15 65.4 5.1475 98.75 64.5T1 14.875 7.13 0.0708 63 6.905 13.5 4.75T2 16 6.9125 0.1163 56.25 5.97 31 15T3 17.25 6.76 0.146 107.85 5.5475 52.5 28.75Ish1 15.5 6.7475 0.2425 68.05 717.25 4.7475 50.75 34Ish2 19.5 7.0825 0.2 97.55 660.25 5.62 37.25 18.75Ish3 20.25 7.1675 0.2375 102.35 672.25 6.1425 38.5 23.75
  • 263. Tabela B-11 Mesatarja e përgjithshme e rezultateve të ushqyesve, azot-fosfor Parametrat ushqyes Kodi NH4+ NO2- NO3- P_PO43- Ptotal mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l L1 0.3738 0.0315 0.5358 0.10925 0.11725 L2 14.713 0.1044 0.6985 1.49575 1.50575 L3 16.388 0.0761 0.3903 1.83925 1.7615 T1 0.0438 0.0061 0.2248 0.04625 0.03525 T2 4.8665 0.0533 0.4325 0.69525 0.51275 T3 12.097 0.06 0.4965 0.94025 0.75975 Ish1 11.944 0.0282 0.2835 1.0725 1.089 Ish2 8.8795 0.0206 0.2013 0.92125 0.94575 Ish3 8.299 0.0239 0.2768 0.7285 0.738
  • 264. Tabela B-12: Mesatarja e përgjithshme e rezultateve të parametravebakteriologjikë Rezultatet e analizave bakteriologjike Kodi Col.fecale Str.fecale MPN MPN L1 1.4x105 9.8x103 L2 9.6x106 1.3x106 L3 3.1x107 2.5x106 T1 2.6x106 7.9x105 T2 5.6x106 2.6x106 T3 3x107 2.9x106 Ish1 2.9x107 2.4x106 Ish2 4x107 2.4x106 Ish3 7.6x105 2x105
  • 265. Analiza statistikore e rezultateve të pellgutTabela B-13. Statistika e përgjithshme e përmbajtjeve të parametravefiziko – kimikeParametri Tem Kripsh Lënda Përcje 02 i NBOstatistikor pH p m pezull llshm tretur NKO 5 μS/c °C g/kg mg/l m mg/l mg/l mg/lNr. imatjeve 36 36 36 36 36 36 36 36 7.0 17.1 74.41 683.2 49.7 28.3Mesatarja 09 67 0.155 1 5 5.816 78 33 7.0 16.7Mediani 05 5 0.1 63 674.5 5.905 42 22.5 0.4 3.71 50.80 34.89 35.3 23.4ShS 53 3 0.083 9 8 0.870 56 72 6.3Minimum 1 11 0.049 10 633 4.03 3 2 7.9Maximumi 8 23 0.3 221 754 7.64 162 95Përqindja1 6.40% 1 12.5 0.0735 21.5 652.2 4.715 12 4.5Përqindja 7.590% 2 22 0.3 150.5 735.2 6.905 89.5 62.5Tabela B-14. Statistika e përgjithshme e përmbajteve të ushqyesveParametri statistikor NH4+ NO2- NO3- P_PO43- Ptotal mg/l mg/l mg/l mg/l mg/lNr i matjeve 36 36 36 36 36Mesatarja 8.623 0.045 0.393 0.872 0.829Mediani 8.125 0.017 0.3 0.771 0.742ShS 6.186 0.057 0.259 0.601 0.579Minimum 0.011 0.0019 0.075 0.026 0.005Maximumi 19.84 0.234 0.982 2.116 2.14Përqindja10% 0.1565 0.003 0.1565 0.074 0.081Përqindja90% 16.425 0.136 0.8285 1.589 1.560
  • 266. Analiza statistikore për çdo lum e vlerave të maturaPër lumin e LanësTabela B-16. Shpërndarja statistikore e vlerave të matura, parametratfiziko-kimikeParametri Lënda 02 istatistikor pH Temp Kripshm pezull tretur NKO NBO5 °C g/kg mg/l mg/l mg/l mg/lNr i matjeve 12 12 12 12 12 12 12Mesatarja 7.093 16.042 0.128 58.217 5.803 74.833 43.333Mediani 7.31 15.25 0.1 60.3 5.84 80 40ShS 0.454 3.708 0.054 32.994 0.999 46.638 32.441Minimum 6.41 11 0.074 19.6 4.03 6 2Maximumi 7.55 23 0.2 141 7.64 162 95Përqindja10% 6.412 11.3 0.0782 23 4.728 19.3 6.4Përqindja90% 7.486 21.6 0.2 76.5 6.708 132.8 84Tabela B-17. Shpërndarja statistikore e vlerave të matura, ushqyesitParametristatistikor NH4+ NO2- NO3- P_PO43- Ptotal mg/l mg/l mg/l mg/l mg/lNr i matjeve 12 12 12 12 12Mesatarja 10.491 0.071 0.542 1.148 1.128Mediani 14.035 0.0425 0.555 1.4025 1.41ShS 7.796 0.074 0.270 0.807 0.782Minimum 0.218 0.0045 0.148 0.08 0.089Maximumi 19.48 0.234 0.982 2.116 2.14Përqindja10% 0.3207 0.00766 0.1876 0.0881 0.0993Përqindja90% 17.821 0.1567 0.9344 1.9688 1.9406
  • 267. Për lumin e TiranësTabela B-18. Shpërndarja statistikore e vlerave të matura, parametratfiziko-kimikeParametri Kripshmër Lënda 02 istatistikor pH Temp ia pezull tretur NKO NBO5 °C g/kg mg/l mg/l mg/l mg/lNr i matjeve 12 12 12 12 12 12 12 6.93 16.04 75.70 32.33 16.16Mesatarja 4 2 0.111 0 6.141 3 7Mediani 7.03 15.25 0.096 46.2 5.995 36.5 16 0.44 68.46 21.37 11.28ShS 7 3.708 0.060 3 0.842 7 0Minimum 6.31 11 0.049 10 4.71 3 2Maximumi 7.65 22 0.24 221 7.5 60 35Përqindja10 6.40% 3 12.5 0.0583 16.4 5.004 5 2.1Përqindja90 7.46% 5 21 0.1962 161.7 7.095 56.6 29.5Tabela B-19. Shpërndarja statistikore e vlerave të matura, ushqyesitParametri P-statistikor NH4+ NO2- NO3- PO43- Ptotal mg/l mg/l mg/l mg/l mg/lNr i matjeve 12 12 12 12 12Mesatarja 5.669 0.040 0.385 0.561 0.436Mediani 4.435 0.015 0.297 0.5475 0.52ShS 6.235 0.052 0.298 0.483 0.318Minimum 0.011 0.0022 0.075 0.026 0.005Maximumi 19.84 0.151 0.964 1.48 0.85Përqindja10% 0.0253 0.0033 0.111 0.0339 0.0296Përqindja90% 14.2996 0.1288 0.9044 1.233 0.7476
  • 268. Për lumin e IshmitTabela B-20. Shpërndarja statistikore e vlerave të matura, parametratfiziko kimikeParametri Lënda 02 istatistikor pH Temp Kripshm pezull Përcjellshm tretur NKO NBO5 °C g/kg mg/l μS/cm mg/l mg/l mg/lNr i matjeve 12 12 12 12 12 12 12 12Mesatarja 6.99 19.41 0.22 89.31 683.25 5.50 42.16 25.50Mediani 6.96 20.5 0.26 79.5 674.5 5.57 39 25ShS 0.48 2.84 0.085 43.68 34.89 0.69 16.29 12.55Minimum 6.36 14 0.1 46.8 633 4.4 19 10Maximumi 7.98 22 0.3 187 754 6.85 75 50Përqindja10% 6.55 15.1 0.1 49.32 652.2 4.62 28.1 10.5Përqindja90% 7.76 22 0.3 154.7 735.2 6.12 63.1 39.5Tabela B-21. Shpërndarja statistikore e vlerave të matura, ushqyesitParametristatistikor NH4+ NO2- NO3- P_PO43- Ptotal mg/l mg/l mg/l mg/l mg/lNr i matjeve 12 12 12 12 12Mesatarja 9.707 0.024 0.254 0.907 0.924Mediani 8.8425 0.007 0.2425 0.838 0.8565ShS 2.740 0.034 0.074 0.270 0.276Minimum 5.836 0.0019 0.129 0.547 0.56Maximumi 15.56 0.102 0.419 1.352 1.38Përqindja10% 7.5022 0.00246 0.1906 0.6337 0.6421Përqindja90% 13.316 0.0712 0.3278 1.2703 1.2829
  • 269. Tabela B- 22. Rezultatet e zgjidhjes së Ekuacionit të Difuzion-Konveksionit në C++ vk1 vk2 vk3 vk4 vk5 vk6 vk7 vk8 vk9 vk10 vk11 vk12 vk13 vk14 vk15 vk16 vk17 vk18 vk19 vk20 1 0 0.00029 0.00073 0.0011 0.0012 0.0012 0.001 0.00069 0.00018 -0.0006 -0.0017 -0.0033 -0.0053 -0.0077 -0.01 -0.013 -0.016 -0.018 -0.021 -0.022 2 0 0.00037 0.0012 0.0022 0.003 0.0036 0.004 0.0042 0.0045 0.005 0.0057 0.0065 0.0074 0.0081 0.0086 0.0088 0.0086 0.0081 0.0072 0.0062 3 0 0.0003 0.0012 0.0025 0.0041 0.0054 0.0062 0.0063 0.0057 0.0044 0.0027 0.00068 -0.0017 -0.0041 -0.0066 -0.0091 -0.011 -0.014 -0.015 -0.017 4 0 0.0002 0.00091 0.0023 0.0043 0.0066 0.0089 0.011 0.013 0.015 0.016 0.018 0.019 0.02 0.021 0.02 0.02 0.018 0.017 0.015 5 0 0.00012 0.00064 0.0018 0.0036 0.0059 0.0081 0.0097 0.01 0.01 0.0091 0.0074 0.0056 0.0039 0.0023 0.00093 -0.00022 -0.0012 -0.0021 -0.0029 6 0 5.90E-05 0.00036 0.0012 0.0029 0.0055 0.0092 0.013 0.018 0.022 0.025 0.028 0.029 0.03 0.03 0.029 0.027 0.025 0.023 0.02 7 0.012 0.025 0.034 0.039 0.041 0.04 0.038 0.035 0.03 0.024 0.015 0.0052 -0.0066 -0.02 -0.033 -0.046 -0.058 -0.068 -0.076 -0.082 8 0.0092 0.026 0.044 0.058 0.069 0.075 0.078 0.081 0.085 0.089 0.095 0.1 0.11 0.11 0.11 0.11 0.11 0.11 0.11 0.11 9 0.0055 0.019 0.038 0.058 0.074 0.085 0.089 0.086 0.079 0.069 0.056 0.042 0.028 0.014 0.0014 -0.01 -0.02 -0.029 -0.036 -0.04110 0.0029 0.012 0.028 0.05 0.073 0.096 0.12 0.14 0.15 0.17 0.18 0.19 0.2 0.21 0.21 0.21 0.21 0.2 0.2 0.1911 0.0015 0.0068 0.018 0.033 0.051 0.067 0.078 0.082 0.078 0.069 0.057 0.044 0.032 0.021 0.013 0.0063 0.0013 -0.0025 -0.0054 -0.007612 0.00071 0.004 0.012 0.028 0.053 0.084 0.12 0.16 0.19 0.22 0.24 0.26 0.27 0.27 0.27 0.27 0.26 0.25 0.24 0.2313 0.4 0.66 0.8 0.87 0.9 0.91 0.9 0.89 0.88 0.86 0.83 0.81 0.77 0.74 0.71 0.67 0.65 0.62 0.6 0.5814 0.16 0.37 0.55 0.68 0.77 0.82 0.84 0.86 0.87 0.89 0.91 0.93 0.95 0.96 0.98 0.98 0.99 0.99 0.99 0.9815 0.064 0.19 0.34 0.48 0.59 0.66 0.69 0.69 0.67 0.64 0.59 0.55 0.51 0.47 0.43 0.39 0.37 0.34 0.32 0.3116 0.026 0.093 0.2 0.32 0.45 0.57 0.67 0.76 0.83 0.89 0.95 1 1 1.1 1.1 1.1 1.1 1.1 1.1 1.117 0.01 0.042 0.099 0.17 0.25 0.31 0.34 0.35 0.32 0.28 0.22 0.17 0.12 0.072 0.038 0.012 -0.0064 -0.02 -0.029 -0.03618 0.005 0.026 0.075 0.16 0.29 0.44 0.61 0.78 0.94 1.1 1.2 1.3 1.3 1.4 1.4 1.4 1.4 1.4 1.4 1.419 0.012 0.025 0.034 0.039 0.041 0.04 0.038 0.035 0.03 0.024 0.015 0.0052 -0.0066 -0.02 -0.033 -0.046 -0.058 -0.068 -0.076 -0.08220 0.0092 0.026 0.044 0.058 0.069 0.075 0.078 0.081 0.085 0.089 0.095 0.1 0.11 0.11 0.11 0.11 0.11 0.11 0.11 0.1121 0.0055 0.019 0.038 0.058 0.074 0.085 0.089 0.086 0.079 0.069 0.056 0.042 0.028 0.014 0.0014 -0.01 -0.02 -0.029 -0.036 -0.04122 0.0029 0.012 0.028 0.05 0.073 0.096 0.12 0.14 0.15 0.17 0.18 0.19 0.2 0.21 0.21 0.21 0.21 0.2 0.2 0.1923 0.0015 0.0068 0.018 0.033 0.051 0.067 0.078 0.082 0.078 0.069 0.057 0.044 0.032 0.021 0.013 0.0063 0.0013 -0.0025 -0.0054 -0.007624 0.00071 0.004 0.012 0.028 0.053 0.084 0.12 0.16 0.19 0.22 0.24 0.26 0.27 0.27 0.27 0.27 0.26 0.25 0.24 0.2325 0 0.00029 0.00073 0.0011 0.0012 0.0012 0.001 0.00069 0.00018 -0.0006 -0.0017 -0.0033 -0.0053 -0.0077 -0.01 -0.013 -0.016 -0.018 -0.021 -0.02226 0 0.00037 0.0012 0.0022 0.003 0.0036 0.004 0.0042 0.0045 0.005 0.0057 0.0065 0.0074 0.0081 0.0086 0.0088 0.0086 0.0081 0.0072 0.006227 0 0.0003 0.0012 0.0025 0.0041 0.0054 0.0062 0.0063 0.0057 0.0044 0.0027 0.00068 -0.0017 -0.0041 -0.0066 -0.0091 -0.011 -0.014 -0.015 -0.01728 0 0.0002 0.00091 0.0023 0.0043 0.0066 0.0089 0.011 0.013 0.015 0.016 0.018 0.019 0.02 0.021 0.02 0.02 0.018 0.017 0.01529 0 0.00012 0.00064 0.0018 0.0036 0.0059 0.0081 0.0097 0.01 0.01 0.0091 0.0074 0.0056 0.0039 0.0023 0.00093 -0.00022 -0.0012 -0.0021 -0.002930 0 5.90E-05 0.00036 0.0012 0.0029 0.0055 0.0092 0.013 0.018 0.022 0.025 0.028 0.029 0.03 0.03 0.029 0.027 0.025 0.023 0.02
  • 270. Tabela B- 23 Rezultatet e modelit MATLAB Nr 1 2 3 4 5 vx=5 vx=0.5 vx=1 Dx=0.055 Dx=0.055 dx=dy 2E-09 vy=0.9 vy=0.1 vy=0.1 Dy=0.052 r=800 z= z= z= z= z= z= z= z= 1 0 0 0 0 0 0 0 0 2 0.0085 0.0085 0.0084 0.0044 0.0088 0.0044 0.0084 0.0086 3 0.0067 0.0067 0.0067 0.0006 0.0066 0.0045 0.0067 0.0068 4 0.004 0.004 0.0039 0.0044 0.0037 0.0048 0.0039 0.004 5 0.0018 0.0018 0.0018 0.0003 0.0016 0.0035 0.0018 0.0018 6 0.0007 0.0008 0.0007 0.0044 0.0006 0.004 0.0007 0.0008 7 0 0 0 0 0 0 0 0 8 0.001 0.001 0.001 0.0007 0.001 0.0002 0.001 0.001 9 0.0013 0.0013 0.0013 0 0.0013 0.0005 0.0013 0.0013 10 0.0009 0.0009 0.0009 0.0007 0.0009 0.0009 0.0009 0.0009 11 0.0005 0.0005 0.0005 0 0.0004 0.0007 0.0005 0.0005 12 0.0002 0.0002 0.0002 0.0007 0.0002 0.0011 0.0002 0.0002 13 0 0 0 0 0 0 0 0 14 0.0001 0.0001 0.0001 0.0005 0.0001 0 0.0001 0.0001 15 0.0001 0.0001 0.0001 0 0.0001 0 0.0001 0.0001 16 0.0001 0.0001 0.0001 0.0005 0.0001 0.0001 0.0001 0.0001 17 0.0001 0.0001 0.0001 0 0.0001 0.0001 0.0001 0.0001 18 0 0 0 0.0005 0 0.0001 0 0 19 0 0 0 0 0 0 0 0 20 0 0 0 0.0003 0 0 0 0 21 0 0 0 0 0 0 0 0 22 0 0 0 0.0003 0 0 0 0 23 0 0 0 0 0 0 0 0 24 0 0 0 0.0003 0 0 0 0 25 0 0 0 0 0 0 0 0 26 0 0 0 0.0002 0 0 0 0 27 0 0 0 0 0 0 0 0 28 0 0 0 0.0002 0 0 0 0 29 0 0 0 0 0 0 0 0 30 0 0 0 0.0002 0 0 0 0
  • 271. Program Code MATLABclose allclear allclcticn_h=8; % NUMRI I NYJEVE HORIZONTALE PER NJE RRJESHTn_v=7format shortm=0;dx=0.5; % KORDINATAT E X ne meter for m1=0:n_h:n_h*(n_v-1) for i=m1+1:m1+n_h x(i)=m; m=m+dx; end m=0; end m=0;dy=0.5; %KORDINATAT E Y ne meter for m1=0:n_h:n_h.*(n_v-1) for i=1+m1:n_h+m1; y(i)=m; end m=m+dy; end n_kater=(n_h-1).*(n_v-1) %numri i elementeve% Konektiviteti i elementevej=0for m=0:n_h:n_h*(n_v-2) for i=1+m:n_h-1+m element = [i (i+1) (i+n_h+1) (i+n_h)]; j=j+1 aa=[element] elem(j,1)=aa(1); elem(j,2)=aa(2); elem(j,3)=aa(3); elem(j,4)=aa(4); endend%vizatimi i rrjetitfor k=1:n_kater; n1 = elem(k,1); n2 = elem(k,2); n3 = elem(k,3); n4 = elem(k,4); xdr(1) = x(n1); xdr(2) = x(n2); xdr(3) = x(n3); xdr(4) = x(n4); ydr(1) = y(n1); ydr(2) = y(n2); ydr(3) = y(n3); ydr(4) = y(n4); hold on;% plot(xdr,ydr);end; hold on % behet kalimi nga 2D ne 3Ddt=0.1 % koha ne sekondaro=1000 % densiteti i ujit ne kg/m^3Dx=0.055 % koeficenti i difuzionit ne m^2/sek ne drejtimin oxDy=0.52 % koeficenti i difuzionit ne m^2/sek ne drejtimin oyux=zeros(n_h*n_v,1)uy=zeros(n_h*n_v,1)fi=zeros(n_h*n_v,1)for i=1:n_h*n_v ux(i)=0.53
  • 272. uy(i)=0.08end% tk=[9 100;17 100;25 100;25 100;33 100;16 100;24 100;32 100;40 100;48 100]% nkf=length(tk)% Rasti kur kemi nje burim ndotes ne anen e poshtme% nyje_p=6%% fi(nyje_p)=100% uy(nyje_p)=0.1% uy(nyje_p+n_h)=0.1%% for i=0:n_h:n_h*(n_v-1)+1% for j=1+i:(nyje_p)+i-1% ux(j)=0% end% end% Rasti kur kemi nje burim ndotes ne anen e siperme% nyje_s=61%% fi(nyje_s)=100% uy(nyje_s)=-0.1% uy(nyje_s-n_h)=-0.1%% nyje_s=nyje_s-(n_v-1)*n_h% for i=0:n_h:n_h*(n_v-1)% for j=1+i:nyje_s+i-1% ux(j)=0% end% end% % Rasti kur kemi nje burim ndotes ne anen e majte% nyje_m=28% fi(nyje_m)=100% for i=n_h+1:2*n_h% ux(i)=0.1% end% Rasti kur kemi disa burime ndotje te njepasnjeshem ne anene e poshtmep=2for k=0:n_h:n_h*(n_v-1)+1 for i=1+k:p+k ux(i)=0 uy(i)=0 endendfor k=0:n_h:2*n_h for i=p+1+k:n_h+k uy(i)=0.1 endendc=0% for i=p+1:n_h-1 for i=3 fi(i)=0.043-c c=c-0end% %Rasti kur kemi disa burime ndotje te njepasnjeshem ne anene e siperme%% p1=n_h*(n_v-1)% p=p1+1% for k=0:n_h:n_h*(n_v-1)+1% for i=1+k:p+k
  • 273. % ux(i)=0% uy(i)=0% end% end% for k=0:n_h:n_h% for i=p+1-k:n_h*n_v-k% uy(i)=-0.1% end% end% c=0% for i=p+1:n_h*n_v-1% fi(i)=100-c% c=c-10% end%Rasti i pergjitshem kur kemi burime ndotje gjate gjithe zones% for i=1:n_h% fi(i)=100% uy(i)=0.1% uy(i+n_h)=0.1% end%% for i=n_h+1:n_h:n_h*(n_v-2)+1% fi(i)=100% end% for i=n_h*(n_v-1)+1:n_h*n_v% fi(i)=100% uy(i)=-0.1% uy(i-n_h)=-0.1% endfor j=1:n_v-2 for i=j*n_h+2:2*n_h-1+(j-1)*n_h Ax=(ux(i).*dt)./(2.*dx); Ay=(uy(i).*dt)./(2.*dy); Bx=(Dx.*dt)./(2.*ro*(dx).^2); By=(Dy.*dt)./(2.*ro*(dy).^2); a(1,i) = -Ax-Bx; a(2,i) = 0.5.*(Bx+By)+1; a(3,i) =(Ax-Bx); a(4,i) = -Ay-By; a(5,i) =Ay-By; endendix=n_h-2iy=n_v-2n_nyjeve=n_h*n_vitot=ix*iyk1=n_h+3;k2=n_h*(n_v-2)+2;for i=2:ix-1 bel(i)=0-a(4,k1)*fi(i+1) k1=k1+1;endj=ix*(iy-1)+2;for i=j:itot-1 bel(i)=0-a(5,k2+1)*fi(k2+1+n_h) k2=k2+1;end
  • 274. %llogaritja e matrices elementare per nyjet brendshme (kater skajet)i=n_h+2;bel(1)=0-a(4,i)*fi(2)-a(1,i)*fi(i-1);bel(ix)=0-a(4,2*n_h-1)*fi(n_h-1)-a(3,2*n_h-1)*fi(2*n_h);bel(itot-ix+1)=0-a(1,n_h*iy+2)*fi(iy*n_h+1)-a(5,iy*n_h+2)*fi(n_h*n_v-ix);bel(itot)=0-a(3,n_nyjeve-n_h-1)*fi(n_nyjeve-n_h)-a(5,n_nyjeve-n_h-1)*fi(n_nyjeve-1);%fund llogaritja e skajeve te brendshme%llogaritja e termave te lirem=2;n=n_v-4;for i=ix+1:ix:n*ix+2 bel(i)=0-a(1,m*n_h+2)*fi(m*n_h+1) m=m+1;endm=3for i=2*ix:ix:ix*(iy-1) bel(i)=0-a(3,m*n_h-1)*fi(m*n_h) m=m+1endBB=belj=ix+1;z=0;for i=1:ix AA(i,j)=a(5,n_h+2+z) j=j+1; z=z+1;endAA(1,1)=a(2,n_h+2) % fillim a(2,9) deri tek a(3,9)AA(1,2)=a(3,n_h+2) % fundAA(ix,ix-1)=a(1,2*n_h-1) % fillim i a(1,13) deri tek a(2,13)AA(ix,ix)= a(2,2*n_h-1) % fundp=0 % fillimi A(2,1) deri tek A(4,5)k=1z=3for i=2:ix-1 for j=1:3 AA(i,p+j)=a(k,n_h+z) k=k+1 end k=1 p=p+1 z=z+1end % fund rrjeshti i pare% llogaritja e koeficenteve te rrjeshtit te fundit - diagonalj=ix*(iy-2)+1;z=0;for i=ix*(iy-1)+1:ix*iy AA(i,j)=a(4,n_h*(n_v-2)+2+z) j=j+1; z=z+1;endAA(ix*(iy-1)+1,ix*iy-ix+1)=a(2,n_h*(n_v-2)+2)AA(ix*(iy-1)+1,ix*iy-ix+2)=a(3,n_h*(n_v-2)+2)AA(ix*iy,ix*iy-1)=a(1,n_h*(iy-1)-1)AA(ix*iy,ix*iy)= a(2,n_h*(iy-1)-1)
  • 275. p=0k=1z=3for i=ix*(iy-1)+2:ix*iy-1 for j=ix*(iy-1)+1:ix*(iy-1)+3 AA(i,p+j)=a(k,n_h*(n_v-2)+z) k=k+1 end k=1 p=p+1 z=z+1endz=0;j=2*ix+1;p1=ix+1;p2=2*ix;for m=2:n_v-3 j=2*ix+1+ix*(m-2) p1=ix+1+ix*(m-2) p2=2*ix+ix*(m-2) for i=p1:p2 AA(i,j)=a(5,m*n_h+2+z) j=j+1; z=z+1; endj=0;z=0;p1=0;p2=0;endz=0;j=1;p1=ix+1;p2=2*ix;for m=2:n_v-3 j=1+ix*(m-2) p1=ix+1+ix*(m-2) p2=2*ix+ix*(m-2) for i=p1:p2 AA(i,j)=a(4,m*n_h+2+z) j=j+1; z=z+1; endj=0;z=0;p1=0;p2=0;endz=0;j=ix+1;p1=ix+2;p2=2*ix-1;for m=2:n_v-3 j=1+ix+ix*(m-2) p1=ix+2+ix*(m-2) p2=2*ix-1+ix*(m-2) for i=p1:p2 AA(i,j)=a(1,m*n_h+3+z) j=j+1; z=z+1; end j=0;z=0;p1=0;p2=0;endz=0;j=ix+2;p1=ix+2;p2=2*ix-1;for m=2:n_v-3 j=2+ix+ix*(m-2)
  • 276. p1=ix+2+ix*(m-2) p2=2*ix-1+ix*(m-2) for i=p1:p2 AA(i,j)=a(2,m*n_h+3+z) j=j+1; z=z+1; endj=0;z=0;p1=0;p2=0;% if n_h==n_v% AA(itot-ix+1,itot-ix+1)=a(2,13)% endendz=0;j=ix+3;p1=ix+2;p2=2*ix-1;for m=2:n_v-3 j=ix+3+ix*(m-2) p1=ix+2+ix*(m-2) p2=2*ix-1+ix*(m-2) for i=p1:p2 AA(i,j)=a(3,m*n_h+3+z) j=j+1; z=z+1; endj=0;z=0;p1=0;p2=0;endfor i=ix+1:ix:(iy-2)*(n_h-2)+1 j=i;m=2; AA(i,j)=a(2,m*n_h+2); m=m+1;endfor i=ix+1:ix:(iy-2)*(n_h-2)+1 j=i+1;m=2; AA(i,j)=a(3,m*n_h+2); m=m+1endfor i=2*ix:ix:(iy-1)*ix j=i-1;m=3; AA(i,j)=a(1,m*n_h-1); m=m+1;endfor i=2*ix:ix:(iy-1)*ix j=i;m=3; AA(i,j)=a(2,m*n_h-1); m=m+1;endz=bicg(AA,BB)k=1for i=1:30 BB=z+bel z=bicg(AA,BB) hold on a=max(z) b=min(z)% plot(a,i*dt,r*)% % plot(z(k),i*dt,b*)% xlabel(perqendrimi i nyjes se k-te)% ylabel(koha t ne sekonda) title(Ecuria grafike e ndotjes)% legend(nyja maximale,kurba 2)
  • 277. endgrid% cila eshte koha qe ka kaluar per te cilen perqe. nuk kalon vleren 38% k1=1% k2=20000% for t=k1:k2% BB=z+bel% z=AABB% if max(z)>=75% BB=z-bel% z=AABB% hapi=t-1% koha =hapi*dt%% break%% end% t=t*dt% koha=t% for i=1:(n_h-2)*(n_v-2)% plot(koha,z(i),*)%% end%% end% grid% xlabel(koha ne sekonda)% ylabel(perqendrimi ne perqindje)%% Nyjet me perqendrim maksimal dhe minimalfor i=1:(n_h-2)*(n_v-2) if z(i)==max(z) nyja_max=i endendfor i=1:(n_h-2)*(n_v-2) if z(i)==min(z) nyja_min=i endend% for i=1:20% % %KUSHTET KUFITARE PER PERQENDRIMIN% % % tk(i,1) - nyja% % % tk(i,2) - vlera% for i=1:nkf% nj = tk(i,1);% for j=1:n_nyjeve% AA1(nj,j)=0;% AA1(j,nj)=0;% BB1(j)=BB1(j)-AA1(j,nj)*tk(i,2);% end% AA1(nj,nj)=1;% end% for i=1:nkf% nj = tk(i,1);% BB1(nj)=tk(i,2);% end% z=AA1BB1%
  • 278. % BB1=z+bel% z=AA1BB1% endfi_z=zeros(1,n_h*n_v);j=1for m=0:n_h:n_h*(n_v-3) for i=n_h+2+m:2*n_h-1+m fi_z(i)=z(j); j=j+1; end m=0;endfi=fi+fi_z;fi=[fi]% % % Ndertuesi i interpoluesit:F=TriScatteredInterp(x,y,[fi],natural)ti1=0:0.005:max(x);ti2=0:0.005:max(y);% %ndertimi i rrjetit te vleresimit(qx,qy):[qx,qy]=meshgrid(ti1,ti2);% %vleresimi i qz ne pikat e rrjetit(qx,qy);qz=F(qx,qy); meshc(qx,qy,qz);hold off;% me off kalohet ne izoloinjatplot3(x,y,[fi],*);% vv=[0.1 0.4 0.8 1 2 3 5 2 3 4 5 6 10 20 30 40 50 60 81]vv=[0.009 0.008 0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001][C,h]=contour(qx,qy,qz,vv,r);clabel(C,h)grid%% % F=TriScatteredInterp(x,y,fi,natural)% % ti1=0:0.005:max(x);% % ti2=0:0.005:max(y);% % [qx,qy] = meshgrid(ti1,ti2)% % % vleresimi i qz ne pikatr e rrjetit (qx, qy):% % qz = F(qx,qy);% % meshc(qx,qy,qz);% % hold on;% % plot3(x,y,fi,o);% % title(perqendrimi i ndotesit,FontSize,14)% % xlabel(x)% % ylabel(y)% % zlabel(z)% % toc%
  • 279. LITERATURA © UNESCO 2005, Water Quality Modelling and Prediction, WATER RESOURCES 1 SYSTEMS PLANNING AND MANAGEMENT – ISBN 92-3-103998-9 A. Kreft and A. Zuber, On the physical meaning of the dispersion equation and its solutions for 2 different initial and boundary conditions, Chem. Eng. Sci. 33, 1471-1480, 1978 A.H. Weerts, Analytical models for chemical transport on the subsurface environment, Wageningen Agricultural University, Department of Water Resources, Wageningen, The 3 Netherlands, 1994 APHA, AWWA, WPCF (ed) Standard Methods for the Examination of Water and Wastewater, 4 16th ed. American Public Health Ass., Washington D.C. 2005 ArbenPAMBUKU & EnkelejdaGRAZHDANI, MODELIMI HIDROGJEOLOGJIK I GJIRIT TE 5 VLORES. Sherbimi Gjeologjik Shqiptar, 2008 Atul Kumar et al., Analytical solutions of one-dimensional advection–diffusion equation with 6 variable coefficients in a finite domain, Journal Earth Syst. Sci. 118, No. 5, 2009 B. S. Mathur. The pollution of water resources due to rural industrial waste, Chemistry and 7 Chemical Engineering Department of the Indian Institute of Technology, Delhi, India, 2005, B.G.Skakalsky, Study of anthropogenic influence on water quality in some rivers of the Baltic 8 Sea Basin, State Hydrological Institute, 2nd line, 199053, Leningrad, U.S.S.R, 1981 BMZ ed.,: Environmental Handbook: documentation on monitoring and evaluation impacts (Vol. 9 I-III). Vieweg, Leverkusen 1995 Bode A., Osmani S., Using stochastic finite element in geostatistics and diffusion convection equation. Proceedings, Volume I pp. 259, 3-rd International Conference on Approximation methods and numerical Modelling in Environment and natural Resources MAMERN’09, Pau, 10 France- June 8 – 11, 2009; ISBN 978-99943-1-261-0 Bode A., P. Zoga “Probleme te impaktit ambiental ne grykederdhjen e Semanit ne detin 11 Adriatik”, Buletini Nafta Shqiptare Volumi 163, Nr3. 2009 Bode A., Peza V., Post – transition environmental assessment in Albania. Volume II, pp 673.XIII BMPC Balkan Mineral Processing Congress- Bucharest-Romania-June 14-17, 2009; ISBN 978- 12 973-677-159-0; ISBN 978-973-677-161-3 Bode A., Zeqiri I.,Zoi N., “Permbajtja e fosforit ne Ujerat e Lumit Lana, Tirane” Akademia e 13 Shkencave dhe e Arteve te Kosoves, ASHAK “KERKIME” nr.18, 2010 Bode A., Zoga P., Xhulaj D., Xhulaj S., “Mining Residues Around Lake Ohrid”, Journal of 14 Mining and Metallurgy, Section A: Mining, Volume 46 Number (1) 2010, ISSN 1450-5959 Bratli L.J: Classification of the Environmental Quality of Freshwater in Norway: Hydrological 15 and limnological aspects of lake monitoring. Heinonen et al. John Willey &Sons Ltd.2000 Brebbia, C.A., Skerget, P. (1984), "Diffusion-convection problems using boundary elements", in Laible, J.P., Brebbia, C.A., Gray, W., Pinder, G. (Eds),Finite Elements in Water Resources V, 16 Springer-Verlag, Berlin, pp.747–68. C. P. Kumar, Groundwater flow models, Scientist ‘E1’, National Institute of Hydrology, Roorkee 17 – 247667 (Uttaranchal), 2003
  • 280. Carmen Revenga & Greg Mock, Dirty Water: Pollution Problems Persist, Pilot Analysis of18 Global Ecosystems: Freshwater Systems, 2000 Carpenter, S., N. Caraco, D. Correll, R. Howarth, A. Sharpley, and V. Smith.. Nonpoint Pollution of Surface Waters with Phosphorous and Nitrogen, Issues in Ecology. Washington, DC:19 Ecological Society of America. 1998 Celia, M.A., Herrera, I., Bouloutas, E.T., Kindred, J.S. (1989), "A new numerical approach for the advective-diffusive transport equation", Numerical Methods for Partial Differential20 Equations, Vol. 5 pp.203–26. CEQ (Council on Environmental Quality). Enviromental Quality — Twenty-Fifth Anniversary21 Report. Washington, DC: The Council for Environmental Quality. 1995.22 Copenhagen, Denmark: European Environment Agency. 199823 Copyright © 2005 by the author(s). Published here under license by the Resilience Alliance. Council Directive 2000/60/EC of 23 October 2000 establishing a framework for Community24 action in the field of water policy, Official Journal L 327/1, 22.12.2000., p.1-72. 2000 Cox, B.A. A review of currently available in-stream water-quality models and their applicability25 for simulating dissolved oxygen in lowland rivers. The Science of the Total Environment, 200326 Cullaj A., etc Environmental state of some rivers of Albania Adriatik lowland, Tiranë 200527 Cullaj A., Kimia e Mjedisit, Shblu, Tiranë, 2005 Çullaj A., Miho A., Baraj B., Hasko A. Bachofen R., Brandl H., Schanz F. Peliminary water quality report for some important Albanian Rivers. Jurnal of Environmental Protection and28 Ecology (JEPE). Special Issue: 5-11. (2003) D.K.Borah, M.Bera, Watershed-Scale Hydrologic and Nonpoint-Source pollution Models: Review of Mathematical Bases Transactions of the ASAE, Vol.46(6):1553-1566 ©2003 American29 Society of Agricultural Engineers ISSN 0001-2351 pg155330 Dakoli H., Dindi E., Hidrogjeologjia I,Tiranë, 2008 Dale M. Robetson and Eric D. Roerish. Influence of Various Water quality sampling strategies on31 load estimates for small streams, Water Resource Research, 35, 1999 David M. W. and Curtis V. P. Efects of digital elevation model map scale and data resolution on32 a topolography-based watershed model, Water Resource Research, 30:1994 DeFigueiredo, D.B., Wrobel, L.C. (1990), "A boundary element analysis of transient convection- diffusion problems", in Brebbia, C.A., Tanaka, M., Honma, T. (Eds),Boundary Elements XII, Vol.33 1, Computational Mechanics Publications, Southampton and Springer-Verlag, Berlin Ding, D., Liu, P-F. (1989), "An operator-splitting algorithm for two-dimensional convection- dispersion-reaction problems", International Journal for Numerical Methods in Engineering,34 Vol. 28 pp.1023–40. Diodato, N. and Ceccarelli, M., , Interpolation processes using multivariate geostatistics for mapping of climatological precipitation mean in the Sannio Mountains (southern Italy), Earth35 Surface Process, Landforms, 30, pp.259–268, 2005
  • 281. Dmitrijus Styra et al., Mathematical modeling of mineral nitrogen, mineral phosphorus transfer36 and water current in the Curonian Bay, EKologija.. vol. 54. No. 3. 200837 E.Merck, The testing of water, RFGJ, 1982, 200 faqe E.Roberts Alley, P.E Water Quality Control Handbook, McGRAW-Hill, Inc 2001, ISBN 0-07-38 001413-239 EEA (European Environment Agency).. Europe’s Environment: The Second Assessment. Ellen Wohl1, Compromised Rivers: Understanding Historical Human Impacts on Rivers in the40 Context of Restoration, F.B.Agusto and O.M.Bamigbola, Numerical Treatment of the Mathematical Models for Water41 Pollution, Research Journal of applied Sciences 2(5):548-556, ©Medwell Journals, 2007 Faeth, P.. Fertile Ground: Nutrient Trading’s Potential to Cost-Effectively Improve Water42 Quality. Washington, DC: World Resources Institute. 2000 Goldberg, M.A., Chen, C.S., Karur, S.R. (1996), "Improved multiquadric approximation for43 partial differential equations", Engineering Analysis with Boundary Elements, Vol. 18 pp.9–17. Gundogdu, K. S. and Guney, I., , Spatial analyses of groundwater levels using universal kriging,44 Journal Earth System Science, 116(1), 2007, pp. 49-55.45 Hach., Portable multiparameter Meter, sension 156, Instruction Manual, Hach Company , 200146 http://www.epa.gov/athens/wwqtsc/index.html, 2008. Instituti Kerkimor i Higjenes Epidemiologjike dhe prodhimeve imunobiologjike, Metodat e47 analizave fiziko-kimike te ujit te pijshem dhe derdhjeve industriale, Tirane, 1985, fq 2-27048 International Review for Environmental Strategies, Volume 4, Number 2, 2003, ISSN 1345-759 Isaaks, E. and Srivastava, R. M., An introduction to applied geostatistics, New York:Oxford49 University Press, 198950 ISO (1992;1994;2002;2004) Norme International No. 5666, 8288, 9174 J.D. Logan and V. Zlotnik, The convection-diffusion equation with periodic boundary conditions,51 Appl. Math. Lett. 8 (3), 55-61, 1995 Jasna PIPERSKI and Atila SALVAI. Water Quality Models Application in Vojvodina’s Canal52 Network, Serbia, BALWOIS 2008 – Ohrid. Jes Karper and Ed Boles, Human Impact Mapping of the Mopan and Chiquibul Rivers within Guatemala and Belize With Comments on Riparian Forest Ecology, Conservation and53 Restoration , 2004 Jinn-Liang Liu, Convection-Diffusion-Reaction Model, Department of Applied Mathematics,54 National University of Kaohsiung, Elsevier Science, 200755 Jobson, E.H. Enhancements to the Branched Lagrangian Transport Modeling System, U.S. 1997 John S. Gulliver, The Global Perspective on Environmental Transport and Fate, Cambridge University Press, 978-0-521-85850-2 - Introduction to Chemical Transport in the Environment,56 2009
  • 282. K. M. IBE Sr., et al., Environmental contamination and other anthropogenic impacts on Otamiri and Nwaore rivers, Owerri, Nigeria, Federal University of Technology, Dept. of Geosciences,57 Owerri, Nigeria, 2009 Kabo, M. ed,: Gjeografia fizike e Shqipërisë. Vol I & II. Akademia e Shkencave, Tirane. 1990-58 1991 Keum Hwan Yoo, Heekyung Park. A Development of the Integrated Water Quality Management System using GIS for a Small Watershed, Korea Advanced Institute of Science and Technology59 (KAIST), Korea, 2007 Kitanidis, P. K., Introduction to geostatistics applications in hydrogeology, California:60 Cambridge University Press. 1996 Lev S. Kuchment, - The Hydrological Cycle and Human Impact on it - WATER RESOURCES61 MANAGEMENT, Moscow, 2003 Li, S-G., Ruan, F., McLaughlin, D. (1992), "A space-time accurate method for solving solute62 transport problems", Water Resources Research, Vol. 28 No.9, pp.2297–306. M.Th. van Genuchten and W.J. Alves, Analytical solutions of the one-dimensional convective- dispersive solute transport equation, U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research63 Service, Technical Bulletin No. 1661, Government Printing Office, Washington, D.C. 1982 Marjanovic, Z. Simulation of water quality of river Tamis, Water Management vol. 2, Belgrade.64 1998 Marjanovic, Z. Water quality modeling in rivers and actuality of use of applied models, Water65 and Sanitary Techics, vol.35, No. 2. pp.19-28, Belgrade. 2005 Martin Shultz. Water quality modeling for national scale economic benefit assessment. Workshop on water quality modeling for National-Scale Economic Benefit Assessment, Washington DC,66 2005 Md. J. B. Alam, M. R. Islam,Z. Muyen , M. Mamun, S. Islam, Water quality parameters along rivers, Int. J. Environ. Sci. Tech., 4 (1): 159-167, 2007 ISSN: 1735-1472 © Winter 2007,67 IRSEN, CEERS, IAU Mevlut UYAN & Tayfun CAY, Geostatistical methods for mapping groundwater nitrate concentrations, 3rd INTERNATIONAL CONFERENCE ON CARTOGRAPHY AND GIS 15-,68 Nessebar, Bulgaria, 2010 MMPAU dhe Ministria Italiane e Mjedisit Tokes dhe Detit, Monitormi I Pasurive ujore ne basenin e Lumit Erzen. Permbledhje teknike ekzekutimi, SGI Studio Galli Ingegneria S.p.A- Italy,69 Qendra per kerkim dhe zhvillim, Shqiperi, Maj 2010, Tirane Mona Radwan1 and Patrick Willems, Sensitivity and uncertainty analysis for river quality70 modeling, Eleventh International Water Technology Conference, IWTC11, 2007 N.S. Veeresha Kumar & Shankar P.Hosmani, Mathematical modeling for pollution assessment in aquatic environments of Mysore district, Department of studies in Botany, University of Mysore,71 India, 2009 NRC (National Research Council).. Restoration of Aquatic Ecosystems. Washington, DC:72 National Academy Press. 199273 Osmani S. Gjuha e programimit C++, Pjesa I, Tiranë 200574 Osmani S. Korini Th., Gjeostatistika dhe trajtimi I të dhënave (pjesa e parë), shblu, Tiranë 200175 Osmani S. Optimizimi vol 2. UPT, Tiranë, 2008
  • 283. 76 Osmani S. Optimizimi. Programimi linear me zgjerime. Pjesa e parë. Tiranë 200877 Osmani S. Programe dhe projekte në C++, Pjesa II, Tiranë 2006 Osmani S., Bode A., Hoxha P., A view on stochastic finite element geostatistics and risk analysis in diffusion convection equation;4-th International Congress Geotunis 2009, - Tunis the 16-to 2078 December 2009; ISBN 955-937-776-611-0 Osmani S., Bode, A., “The effect of water resources management on the improvement of flood79 control”, EPOKA UNIVERSITY, Tirane, korrik 201080 P. Howard, Partial Differential Equations in MATLAB 7.0, Spring, 2005 Pano, N., et al., Hidrologjia e Shqiperise, Akademia e Shkencave, Instituti Hidrometeorologjik,81 Tirane 1985 Peter Reichert, Dietrich Borchardt, Mogens Henze, Wolfgang Rauch, Peter Shanahan, László Somlyódy, Peter A. Vanrolleghem, IWA Task Group on River Water Quality Modelling, Scientific and Technical Report No. 12, River Water Quality Model No. 1, © 2001 IWA82 Publishing Petr Knobloch, Numerical solution of convection-diffusion equations using upwing techniques satisfying the discrete maximum principle, Proceedings of the Czech-Japanese Seminar in83 Applied Mathematics, 2005 Peza V., Bode A., Summary of findings for environment transparency of Tirana city, Vol II pg.717,XIV BMPC Balkan Mineral Processing Congress- Tuzla- Bosnia & Herzegovina-June 14-84 17, 2011; ISBN 978-9958-31-038-6; Qendra Rjonale e Mjedisit (REC) per Europen Qendrore e Lindore, Zyra ne Shqiperi. Indikatoret85 kombetare per monitorimin mjedisit, Tirane 2005 Quality and Quantity in Europe. Environmental Assessment Report No. 3. S. Nixon, ed.86 ©EarthTrends 2001 World Resources Institute. R. Dresnak and W.E. Dobbins, Numerical analysis of BOD and DO profiles, J. Sanit. Eng. Div.,87 Proc. Am. Soc. Civ. Engrs. 94 (SA5), 789-807, 1968 Republika e Shqiperise, Ministria e Mjedisit, Raport per gjendjen e mjedisit 1999-2002.88 Permbledhje ekzekutive, Tirane Janar 2005 Republika e Shqiperise, MMPAU, Raport mbi gjendjen e mjedisit 2003-2004, Permbledhje89 ekzekutive, Tirane 2007 Republika e Shqiperise, MMPAU, Raport mbi gjendjen e mjedisit 2005-2007, Permbledhje90 ekzekutive, Tirane 2009 Republika e Shqiperise, MMPAU, Strategjia ndersektoriale e mjedisit, (Strategjia Kombëtare për91 Zhvillim dhe Integrim), Tiranë, Nëntor 200792 Robert A.Corbitt, Standard Handbook of Environmental Engineering, Second Edition, Ruperto P. Bonet Chaple, Numerical Stabilization of Convection-Difusion-Reaction Problems,93 Delft Institute of Applied Mathematics, Web page: //www-ma1.upc.es, 2006 S M. Govorushko, Effect of human activity on rivers, BASIN WATER MANAGEMENT 465,94 2007 Salvai A.: Mathematical model of spreading and transformation of pollution along reach of Detailed Canal Network from point source pollution discharge until entering Basic. – Manager95 STUDY, Serbia, 2006
  • 284. Shams Ali Baig et al., Assessment of Seasonal Variations in Surface Water Quality of Chitral River, North west Frontier Province (NWFP), Pakistan, World applied Sciences Journal 96 9(6):674-680, ISSN 1818-4952, 2010. Spalding, D.B. (1972), "A novel finite difference formulation for differential expressions involving both first and second derivatives", International Journal for Numerical Methods in 97 Engineering, Vol. 4 pp.551–9. 98 Tashko A. Gjeokimia. Ligjësi dhe zbatime., Shblu, Tiranë, 2006 Tayler H. Bingham et al., A Benefits Assessment of Water Pollution Control Programs Since 1972:Part 1, The Benefits of Point Source Controls for Conventional Pollutants in Rivers and 99 Streams, Final Report ,Prepared for U.S. EPA, Cambridge, MA 02140, 2000100 UNEP ed., Vlerësimi Mjedisor në Shqipëri pas Konfliktit. Nairobi, Kenya. 80 pp. 2000 United Nations environment Programme Industry and Environment, United Nations Industrial Development Organization. Monitoring Industrial Emissions and wastes, Technical Report No101 27, ISBN: 92-807-1434-1, France 1996102 USEPA Water Quality Criteria for Nitrogen and Phosphorus Pollution, 2004103 Vllaho J., Tashko A., Gjeokimia 3. 1989104 Vranaj A., Shallo M., Xhomo A., Gjeologjia e Shqipërisë, 1989 W&WQMTSC, Watershed & Water Quality Modeling Technical Support Center Website, EPA,105 2009106 WFD: Timetable for implementation, http://ec.europa.eu/environment/water/waterframework/ Wohl, E. 2005. Virtual Rivers: Understanding Historical Human Impacts on Rivers in the Context of Restoration. Ecology and Society 10(2): 2. [online]108 URL:http://www.ecologyandsociety.org/vol10/iss2/art2/ Xhulaj D., Bode A., Cakalli A., “Gjendja e ujrave te Liqenit te Ohrit nga aktiviteti minerar ne109 vite”, Buletini i Shkencave Natyrore (UT), Nr 8, INFBotues, Viti 2009.110 Xihua Yang et al., Simulating river pollution movement using GIS Network Analysis. 2008 Young R.A., C.A. Onstad, D.D.Bosch, and W.P.Anderson. AGNPS : A nonpoint source pollution111 model for evaluation agricultural watersheds, J.Soil and Water Conserv., 44(2), 1989