UNIVERSITETI POLITEKNIK I TIRANËS   FAKULTETI I GJEOLOGJISË DHE I MINIERAVE   DEPARTAMENTI I INXHINIERISË SË BURIMEVE MINE...
UNIVERSITETI POLITEKNIK I TIRANËS           FAKULTETI I GJEOLOGJISË DHE I MINIERAVE           DEPARTAMENTI I INXHINIERISË ...
Treguesi i përmbajtesTreguesi i përmbajtes                                                              vParathënie       ...
3.2  Hidrologjia                                                          28    3.3  Gjeologjia dhe Hidrogjeologjia       ...
4.5.2   Bilanci i masës                                            57                   4.5.2.1 Principet e bilancit të ma...
7.5.4     Për pellgun e Ishmit                                      1108    Korrelimi linear midis vlerave të matura      ...
10.3.1.2.1 Parametrat fiziko kimike          177                               10.3.1.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori   ...
PARATHËNIENëpërmjet këtij studimi kemi dashur të paraqesim një kontribut nëfushën e ambientale të përcaktimit të ndikimeve...
ABSTRAKTCilësia e ujit në pellgun e Ishmit, Tiranë, ka qenë dhe aktualisht ështënën ndikimin e një numri faktorësh. Megjit...
Vlerësimi i riksut mjedisor është bërë duke krahasuar rezultatet earritura me standartet kombëtare dhe ndërkombëtare. Jemi...
PËRMBLEDHJERritja e të ardhurave të një popullsie në rritje, sigurohet nga një zhvillim imadh ekonomik, duke u pasuar me n...
urbane. Këta lumenj janë kthyer tashmë në dy kolektorë të mëdhenjnatyrorë, të transportit të ujrave të zeza. Shkarkimi i k...
pasojë e shkarkimeve direkt në mjedis, pa kryer më parë asnjë trajtimparaprak.Në këtë pjesë trajtohet transporti dhe fati ...
Së fundmi në këtë pjesë shqyrtohet zona në studim, pellgu i Tiranës,veçanërisht, Lumi i Tiranës, Lanës, dhe i Ishmit. Tira...
në minimizimin e gabimeve bashkëshoqëruese, duke i lënë kostot emodelimit në hije. Kështu Goldberg ndërtoi një spektër të ...
Pjesa e tretë paraqet përfundimet dhe rekomandimet. Si përfundim tëkëtij studimi mund të pohojmë që përbërësi dominues ndo...
Modelimi matematikor, gjatë zbatimit të programit në dy gjuhëprogramimi C++ dhe MATLAB, u vu re që MATLAB është më komod n...
Lista e figuraveFigura   1.   Gjendje eutrofike e ujrave, lumi i Lanës                                  9Figura   2.   Për...
Figura   51.    Ecuria e vlerave mesatare P-PO4 (mg/l)                      90Figura   52.    Vlerat maksimale dhe minimal...
Figura   104.   Korrelimi linear i NO2- nga pH                                        124Figura   105    Korrelimi linear ...
Figura   157.   Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E3                              157Figura   158.   Shpërndarja ha...
Normalizimi i përmbajtjeve të lëndës pezull në çdo provë me normën eFigura 198.     lejuar sipas BE.                      ...
Lista e tabelaveTabela 4-1:    Tabela e koordinatave të vendmarrjeve të kampioneve                39Tabela 4-2:    Paramet...
Indeksi i shkurtimoreveMMPAU        Ministria e Mjedisit Pyjeve dhe Administrimit të UjraveAMP          Agjensia e Mjedisi...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësPJESA I –TË PËRGJITSHME1.    Shtrimi i problemi...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësKështu në fakt, si pasojë e rritjes së shpejtë ...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësdisturbancat fizike të shtratit të lumit; 5) nd...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëssjell si pasojë ndotjen mund të shkaktohet jo v...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës   6. Burimet e ndotjes së ujit nga rrjedhjet e...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësai i tetorit 2010 në Hungari. Impakti i palloga...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNormalisht, ndotësit bujqësorë të ujit transpor...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnëntokësore[18]. Rregullat e landfilleve kërkoj...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës    Figura 1. Gjendje eutrofike e              ...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNë basene me aktivitet njerëzor të pakët vlerat...
Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës   -   mund të zhduken specie të peshqve me rën...
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Disertacioni a bode
Nächste SlideShare
Wird geladen in ...5
×

Disertacioni a bode

3,164

Published on

0 Kommentare
0 Gefällt mir
Statistiken
Notizen
  • Hinterlassen Sie den ersten Kommentar

  • Be the first to like this

Keine Downloads
Views
Gesamtviews
3,164
Bei Slideshare
0
Aus Einbettungen
0
Anzahl an Einbettungen
0
Aktionen
Geteilt
0
Downloads
34
Kommentare
0
Gefällt mir
0
Einbettungen 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Disertacioni a bode"

  1. 1. UNIVERSITETI POLITEKNIK I TIRANËS FAKULTETI I GJEOLOGJISË DHE I MINIERAVE DEPARTAMENTI I INXHINIERISË SË BURIMEVE MINERARE Rruga Elbasanit, Tiranë-Albania Tel/fax: ++ 355 4 375 246/5 E-mail: fgeomin2002@yahoo.com DISERTACION Tema: Impakti ambiental i faktorëveantropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës (për marrjen e gradës shkencore “Doktor”) Disertante: Aida BODE Udhëheqës shkencor: Prof. Asoc. Dr. Piro ZOGA Tiranë, 2012
  2. 2. UNIVERSITETI POLITEKNIK I TIRANËS FAKULTETI I GJEOLOGJISË DHE I MINIERAVE DEPARTAMENTI I INXHINIERISË SË BURIMEVE MINERARE Rruga Elbasanit, Tiranë-Albania Tel/fax: ++ 355 4 375 246/5 E-mail: fgeomin2002@yahoo.comDisertacion i përgatitur nga: MSc. Ing. Aida BODEPër marrjen e gradës shkencore: DOKTOR Tema: Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësMbrojtur më datë 16 mars 2012 para Jurisë: 1. Prof. Dr. Artan Tashko Kryetar(Oponent) 2. Prof. Dr. Skënder Osmani Anëtar 3. Prof. Dr. Sokol Mati Anëtar 4. Prof.Dr. Vladimir Peza Anëtar (Oponent) 5. Prof.Dr. Vasil Jorgji Anëtar Tiranë, 2012
  3. 3. Treguesi i përmbajtesTreguesi i përmbajtes vParathënie xAbstrakt xiPërmbledhje xiiiLista e figurave xxLista e tabelave xxviIndeksi i shkurtimoreve xviiPJESA I - TË PËRGJITSHME 11. Shtrimi i problemit 1 Aktiviteti antropogjen dhe impakti i tij në cilësinë e ujrave 1.1 2 sipërfaqësorë 1.1.1 Impakti i aktivitetit antropogjen në lumenj 2 1.1.2 Ndotja dhe burimet e ndotjes së ujrave 3 1.1.2.1 Burimet antropogjene të ndotjeve 4 1.1.2.2 Burimet natyrore të ndotjes së ujit 8 1.1.3 Efektet e ndotjes së ujrave 8 Eutrofikimi dhe roli i ushqyesve në ekosistem, 1.1.3.1 8 eutrofikimi kulturor 1.1.3.2 Shpëlarja acide 12 1.1.4 Pasojat e ndotjes së ujrave 12 1.2 Transporti i substancave ndotëse në ujra dhe proçeset e tij 13 1.3 Menaxhimi i cilësisë së ujrave 15 1.3.1 Monitorimi i ujrave sipërfaqësore 17 1.3.1.1 Monitorimi 17 1.3.1.2 Monitorimi i cilësisë së ujrave në Shqipëri 17 1.3.2 Modelimi i ujrave sipërfaqësore 18 1.3.2.1 Përdorimi i modeleve të cilësisë së ujit 20 1.3.2.2 Modelet e cilësisë së ujit 21 Përvoja botërore e modelimit të cilësisë së ujit 1.3.2.3 21 të lumenjve Përvoja shqiptare e modelimit të cilësisë së ujit 1.3.2.4 23 të lumenjve Kufizimet e modelimit të cilësisë së ujit të 1.3.2.5 23 lumit 2 Qëllimi dhe objektivat 24 2.1 Qëllimi 24 2.2 Objektivat 24 3 Të dhëna për pellgun e Tiranës 25 3.1 Zona e shtrirjes gjeografike 25 3.1.1 Të dhënat gjeografike të qytetit të Tiranës 25 3.1.2 Klima 25 3.1.3 Organizmat e gjalla në ujra 27 3.1.4 Demografia 27 3.1.5 Përdorimi i ujit 27 v
  4. 4. 3.2 Hidrologjia 28 3.3 Gjeologjia dhe Hidrogjeologjia 28 3.3.1 Gjeologjia 28 3.3.2 Ujrat nëntokësore 29 3.4 Cilësia e ujit: Dimensionet kohore 32 3.4.1 Kritere të vlerësimit kimik 32 3.4.2 Ndotja e ujrave sipërfaqësore 32 3.4.2.1 Ndotja e ujrave në vendin tonë 32 Ndotja e ujrave sipërfaqësore të qytetit të 3.4.2.2 33 Tiranës 3.5 Qasja aktuale për ndotjen e ujrave të lumenjve 35 3.5.1 Mbështetja politike dhe publike 35 3.5.2 Kufizimi i përpjekjeve aktuale: Zhvillimet e mundshme 364 Metodat dhe Materialet 37 4.1 Provat ujore, vendmarrjet dhe monitorimi 37 4.1.1 Provat ujore 37 4.1.2 Vendmarrjet e provave dhe stacionet të monitorimit 38 4.1.2.1 Lumi i Tiranës 39 4.1.2.2 Lumi i Lanës 40 4.1.2.3 Lumi i Ishmit 40 4.1.3 Monitorimi i ujrave sipërfaqësore dhe plani i monitorimit 43 4.1.3.1 Parametrat mjedisore 43 4.1.3.2 Mjetet dhe teknikat e marrjes së provave. 43 4.1.3.3 Frekuenca e monitorimit 44 4.1.3.4 Metodat e analitike të përcaktimit 45 4.2 Vlerësimi i cilësisë së ujërave 46 4.2.1 Klasifikimi sipas normave të Bashkimit Europian 47 4.2.2 Klasifikimi sipas sistemit norvegjez (NIVA) 47 4.2.3 Ndikimi i shkarkimeve urbane (UNECE) 47 4.2.4 Klasifikimi i ndikimit bakteriologjik (MMPAU) 47 Klasifikimi sipas lidhjes midis treguesit ushqyes, Rott et 4.2.5 47 al., 1999 4.3 Sfondi gjeokimik dhe risku mjedisor 48 4.3.1 Sfondi gjeokimik 48 4.3.2 Normalizimi i të dhënave 49 4.4 Përpunimi i të dhënave analitike 49 Shpërndarja statistikore e parametrave, korrelimi dhe 4.4.1 49 balancimi i joneve ndotës Histograma e shpërndarjeve të vlerave, 4.4.1.1 49 korrelacioni midis parametrave 4.4.1.2 Balancimi i joneve ndotës 50 4.4.2 Shpërndarja hapësinore e vlerave, ndërtimi i hartave 2D 50 4.4.2.1 Zbatimi i përzgjedhur me SGS 50 4.4.2.1.1 Të dhënat dhe transformimi 51 4.4.2.1.2 Trajektorja e simulimit 52 4.4.2.2 Kriking 52 4.4.2.3 Kontrollet përfundimtare 54 4.5 Modelim simulimi i transportit të ndotësve 56 4.5.1 Hartimi një modeli 56 vi
  5. 5. 4.5.2 Bilanci i masës 57 4.5.2.1 Principet e bilancit të masës 57 4.5.2.1.1 Transporti sipas konveksionit 58 4.5.2.1.2 Transporti sipas difuzionit 59 Transporti i masës sipas difuzionit 4.5.2.1.3 59 dhe konveksionit 4.5.3 Ekuacioni i difuzion-konveksionit 61 4.5.4 Modelimi i transportit të ndotësve 64 Shpërndarja e ndotësit në lum, zbatim i 4.5.4.1 65 Crank-Nicolson planPJESA II - REZULTATE DHE DISKUTIME 5 Vendmarrjet e provave dhe stacionet e monitorimit 69 6 Interpretimi i rezultateve të analizave 69 6.1 Parametrat fiziko-kimikë 70 6.1.1 Temperatura 70 6.1.2 pH 71 6.1.3 Kripshmëria 71 6.1.4 Lënda pezull 72 6.1.5 Përcjellshmëria 72 6.1.6 O2 i tretur 73 6.1.7 NKO 74 6.1.8 NBO5 75 6.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 82 6.2.1 NH4+ 82 6.2.2 NO2- 83 6.2.3 NO3- 84 6.2.4 P_PO43- 85 6.2.5 P total 85 6.3 Parametrat bakteriologjikë 92 6.3.1 Për lumin e Tiranës 92 6.3.2 Për lumin e Lanës 92 6.3.3 Për lumin e Ishmit 93 6.4 Monitorimi 93 6.4.1 Parametrat fiziko-kimike 94 6.4.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 96 7 Shpërndarja statistikore e vlerave të matura 99 Analiza e përgjithshme statistikore e vlerave të matura për 7.1 99 pellgun e Ishmit 7.2 Analiza statistikore e vlerave të matura për çdo lum 100 7.3 Krahasimi i vlerave mesatare të rezultateve midis lumenjve 101 7.3.1 Parametrat fiziko kimike 101 7.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 105 7.3.3 Parametrat bakteriologjike 107 7.4 Analiza statistikore e vlerave të matura sipas klimës 108 7.5 Balancimi i joneve ndotës 110 7.5.1 Për lumin e Lanës 110 7.5.2 Për lumin e Tiranës 110 7.5.3 Për lumin e Ishmit 100 vii
  6. 6. 7.5.4 Për pellgun e Ishmit 1108 Korrelimi linear midis vlerave të matura 113 8.1 Korrelimi midis temperaturës dhe parametrave 115 8.1.1 Parametrat fiziko-kimike 115 8.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 118 8.2 Korrelimi midis parametrave dhe pH 121 8.2.1 Parametrat fiziko - kimike 121 8.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 1249 Shpërndarja hapësinore e vlerave të matura, ndërtimi i hartave 2D 127 9.1 Shpërndarja hapësinore e vlerave mesatare, Hartat 2D 127 9.1.1 Parametrat fiziko-kimike 127 9.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 134 9.1.3 Parametrat bakteriologjike 138 9.2 Shpërndarja hapësinore e vlerave sipas ekspeditave, Hartat 2D 139 9.2.1 Ekspedita E1 139 9.2.1.1 Parametrat fiziko-kimike 139 9.2.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 144 9.2.1.3 Parametrat bakteriologjike 147 9.2.2 Ekspedita E2 148 9.2.2.1 Parametrat fiziko-kimike 148 9.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 152 9.2.2.3 Parametrat bakteriologjike 154 9.2.3 Ekspedita E3 155 9.2.3.1 Parametrat fiziko-kimike 155 9.2.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 158 9.2.3.3 Parametrat bakteriologjike 161 9.2.4 Ekspedita E4 162 9.2.4.1 Parametrat fiziko-kimike 162 9.2.4.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 164 9.2.4.3 Parametrat bakteriologjike 16610 Vlerësimi i ndikimit antropogjen dhe risku mjedisor 167 10.1 Sfondi gjeokimik 167 10.2 Vlerësimi i ndikimit antropogjen 167 10. 2.1 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të vlerave me SG 168 10.2.1.1 Parametrat fiziko-kimike 168 10.2.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 168 10. 2.2 Normalizimi i vlerave të parametrave të çdo prove me SG 169 10.2.2.1 Parametrat fiziko kimike 169 10.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 172 10.3 Vlerësimi i riskut mjedisor 175 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave mesatare me 10.3.1 175 normat e lejuara Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave 10.3.1.1 mesatare me normën e lejuar sipas BE për 175 ujrat salmonide (rekomanduar). 10.3.1.1.1 Parametrat fiziko kimike 175 10.3.1.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 176 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave 10.3.1.2 177 mesatare me normën e lejuar sipas NIVA viii
  7. 7. 10.3.1.2.1 Parametrat fiziko kimike 177 10.3.1.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 177 Normalizimi i përmbajtjeve të vlerave 10.3.1.3 178 mesatare me normën e lejuar sipas UNECE 10.3.1.3.1 Parametrat fiziko- kimike 178 10.3.1.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 179 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave në çdo 10.3.2 180 provë me normat e lejuara Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave 10.3.2.1 në çdo provë me normën e lejuar sipas BE 180 për ujrat salmonide (rekomanduar). 10.3.2.1.1 Parametrat fiziko-kimike 180 10.3.2.1.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 181 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave 10.3.2.2 në çdo provë me normën e lejuar sipas 184 NIVA. 10.3.2.2.1 Parametrat fiziko-kimike 184 10.3.2.2.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 185 Normalizimi i përmbajtjeve të parametrave 10.3.2.3 në çdo provë me normën e lejuar sipas 187 UNECE 10.3.2.3.1 Parametrat fiziko-kimike 187 10.3.2.3.2 Ushqyesit – azoti dhe fosfori 18711 Zbatimi i modelit të transportit të ndotësve 190PJESA III - PËRFUNDIME DHE REKOMANDIME12 Përfundime 194 12.1 Parametrat mjedisorë më kritikë 194 12.2 Klasifikimi i cilësisë së ujrave 196 12.3 Harta e gjendjes së cilësisë të ujrave 197 12.4 Vlerësimi i impaktit antropogjen 198 12.5 Vlerësimi i riskut mjedisor 200 12.6 Korrelimi i parametrave 202 12.7 Modelim-simulimi 202 12.8 Shkaqet e uljes së cilësisë së ujrave 20313 Rekomandime 205LITERATURAANEKS AANEKS B ix
  8. 8. PARATHËNIENëpërmjet këtij studimi kemi dashur të paraqesim një kontribut nëfushën e ambientale të përcaktimit të ndikimeve antropogjene në pellgunujëmbajtës të Tiranës të cilat ashmë janë evidente. Në dallim ngapunimet e mëparshme të kryera në vendin tonë, vështrimi ynë upërqëndrua në një mënyrë të re të trajtimit të problemit; në atë të kalimitnga mjedisi real (monitorimi), në mjedisin virtual (përpunimi i bazës së tëdhënave dhe modelimi) dhe në parashikimin e ndotjes nëpërmjetsimulimit.Ky studim nuk do të realizohej pa mbështetjen dhe shkëmbimin epërvojes me një numër specialistësh dhe ekspertësh të fushave tëndryshme, si nga FGJM, ashtu edhe nga institucionet e tjera. Falenderojshumë shoqërinë dhe miqësinë e shumë profesorëve, kolegëve dhe miqvetë mi, të cilët nuk janë përmendur këtu.Falenderimet e mia të veçanta janë:për udhëheqësin tim Prof.Asc.Dr Piro Zoga, për mbikqyrjen e vazhdueshme, për ndihmën e tij, për durimin, bujarinë dhe mbështetjen që kam pasur gjithmonë gjatë formimit tim profesional që në hapat e para.për profesorët Artan Tashko dhe Skënder Osmani për gatishmërinë e tyre dhe këshillat shumë të vlefshme gjatë përiudhës së përgatitjes së disertacionit.për Ing. Zamira Rada, për mbështetjen e plotë të saj në këtë punë, për palodhshmërinë në shpjegimin e paqartësive, për bisedat e nevojshme lidhur me ndonjë dyshim, por edhe për bisedat miqësore.për Ing. Eva Peza, shoqen time të studimeve, për njohjen, prezantimin, ndihmën, për shfrytëzimin e software-ve, për bërjen të mundur punën me to.për Ing. Ramiz Balla, për ndihmën e tij në përpunimin dhe në paraqitjen grafike me GIS.për Departamentin e Inxhinerisë së Burimeve Minerale, kanë qenë dhe janë, për mua mbështetje e madhe gjatë punës time, për vërejtjet dhe sugjerimet, për bisedat dhe konsultimet, për shkëmbimin e përvojës dhe të njohurive.për miqtë dhe kolegët e mi, të gjithë ata që më quajnë mikeshë dhe shoqe të tyre, për durimin, për shtyrjen, për dhënien e një “dore”, në shumë gjëra, qoftë edhe në detajet më të vogla. E di që sa herë të kem nevojë ata do të më gjenden gjithmonë.Falenderoj në mënyrë të veçantë prindërit dhe të afërmit e mi. x
  9. 9. ABSTRAKTCilësia e ujit në pellgun e Ishmit, Tiranë, ka qenë dhe aktualisht ështënën ndikimin e një numri faktorësh. Megjithatë, theksojmë se ndikimi mëkryesor vjen nga aktivitetet antropogjene, kryesisht nga rrjedhjet urbane,ndotësit që vijnë nga shkarkimet e ujrave të zeza. Të një rëndësie janë,gjithashtu edhe infiltrimet nga bujqësia, shkarkimet nga industritë,kryesisht industria e lehtë, të cilat kryejnë aktivitetin e tyre në këtë pellg.Kompleksiteti i problemit të cilësisë së ujrave bën të nevojshme marrjennë konsiderate të qasjeve integrale bashkëkohore. Dhe ky përfarimintegral më së shumti është bazuar mbi kërkesat e Direktivës Kuadër tëUjit (DKU) të Bashkimit Europian (Direktiva e Këshillit, 2000/60/EC).Menaxhimi integral i cilësisë së ujit përfshin përdorimin e SistemitGjeografik të Informacionit (GIS), theksojmë se së fundmi mjetet qëpërdoren më shumë janë modelet komplekse të cilësisë së ujit, të cilatjanë përdorur për simulimin e cilësisë së ujit, dhe analizimin e proçesevetë ndryshme në trupat ujore. Ky studim ka për qëllim të paraqesëprospektet e përdorimit të përafrimeve integrale dhe të modeleve tëcilësisë së ujit në mënyrë që të kontribuojnë për një vlerësim më të mirëdhe për një parashikim të proçeseve të ndryshme fiziko – kimike nëtrupin ujor (shpërndarjen e ndotësve). Në punim është paraqiturpërdorimi i mjeteve të menaxhimit të pellgjeve ujore si Monitorimi ashtuedhe Modelim-Simulimi, për të shprehur kështu të plotë të gjithë kuadrine kalimit nga mjedisi real në atë virtual dhe së fundmi në prashikim endotjeve nëpërmjet simulimit; si mënyrë e plotë për vlerësimin e ndikimitnë mjedis të burimeve të ndotjes.Është kryer monitorimi i pellgut të Ishmit, për 15 parametrat mjedisore,për një periudhë një vjeçare. Si stacione monitorimi u përcaktuan 9 tëtilla, 3 prej tyre në pjesën e sipërme të rrjedhës së lumenjve, (Lanabregas,Brar, Ishmi), 3 stacione në rrjedhën e mesme të tyre, (KolektoriKombinati Ushqimor, Kolektori Siri Kodra, Ura e Gjolës), dhe 3 stacionete fundit janë vendosur në rrjedhën e poshtme të lumenjve, (kthesaYrshek, Kthesa Kamëz, grykëderdhja në detin Adriatik). Këto stacione përlumenjtë e Lanës dhe Tiranës, janë edhe stacione që përfaqësojnë ujratqë përshkojnë qytetin.Vlerësimi i impaktit antropogjen në këtë pellg u bë duke kryermonitorimin dhe analizat kimike të parametrave mjedisorë, përcaktimin endotësve kryesorë dhe origjinën e tyre. xi
  10. 10. Vlerësimi i riksut mjedisor është bërë duke krahasuar rezultatet earritura me standartet kombëtare dhe ndërkombëtare. Jemi mbështeturnë Klasifikimin e Cilësisë së ujrave sipas NIVA, UNECE, MMPAU, BE(Bratli 2000) Rott1999 për klasën e ushqyesve.Rezultuan vlera të larta të ushqyesve, të lëndës pezull, të ndotësvebakteriologjikë, si dhe vlera të ulëta të oksigjenit të tretur për stacionet qëpërshkonin zonat urbane.U vlerësua që parametrat mjedisorë paraqesin një korrelim të fortë pozitivnë lidhje me temperaturën dhe pH.Për herë të parë janë paraqitur hartat e shpërndarjes hapësinore tëparametrave mjedisore, për të gjithë pellgun e Ishmit në koordinata reale.Për të ndërtuar këto harta është përdorur programi PETREL. U vlerësuaqë ndërtimi i hartave të shpërndarjes së parametrave mjedisorë nëpërgjithësi dhe ndotësve në veçanti, janë një mënyrë më efikase përvlerësimin e impaktit mjedisor të pellgjeve ujëmbajtëse, gjithashtu janëedhe një ndihmë për vendimmarrësit lokalë.Është zbatuar ekuacioni i difuzion-konveksionit (ekuacioni i transportittë ndotësve) sipas Crank-Nicolson si dhe janë paraqitur disa simulime tëmodelit matematik të ekuacionit në MATLAB dhe C++. U vlerësua se ngamodelimi matematikor i ekuacionit të difuzion-konveksionit, me rritjen edistancës nga burimi ndotës pikësor, përqëndrimi i ndotësit zvogëlohet.Modelim-simulimi na lejon parashikim e impaktit mjedisor të një ndotësitë ri që shkarkohet në mjedisin ujor.Së fundmi studimi ofron disa propozime për perspektivën e menaxhimittë cilësisë së ujrave të lumenjve si edhe për mundësinë e zbatimit të tyrenë kuadrin rregullues për pellgun ujëmbledhës të Tiranës. xii
  11. 11. PËRMBLEDHJERritja e të ardhurave të një popullsie në rritje, sigurohet nga një zhvillim imadh ekonomik, duke u pasuar me një kërkesë në rritje për produkte.Është më se e qartë se kjo ndodh rreth qendrave urbane dhe në mënyrëmë të theksuar në pellgun qendror të Shqipërisë. Mos administrimi imbetjeve të bagëtive, i përdorimit të pesticideve dhe insekticideve nëbujqësi, i shkarkimeve industriale, i shkarkimeve të ujrave të zeza tëzonave të banuara, si dhe mungesa e masave të një trajtimi të duhur dheripërdorimit të mbetjeve, mungesa e menaxhimit të cilësisë së ujrave,kanë çuar në një degjenerim të përhapur të sipërfaqes së tokës dhe tëujërave sipërfaqësorë.Proçeset e urbanizimit dhe industrializimit janë shumë të shpejtë përadministrimin dhe menaxhimin e nevojshëm të ujërave që shkarkohendhe trajtimit të infrastrukturës për ruajtjen e pellgjeve ujore. Kjo sjell nëujërat sipërfaqësorë sasi të mëdha të ujërave të pa trajtuar që janëshkarkuar nga banesat dhe industria.Burimi kryesor i ndotjes së ujërave sipërfaqësore në vendin tonë janëshkarkimet urbane, të cilat përmbajnë lëndë organike, komponime tëtretshme të fosforit dhe azotit, që favorizojnë proçesin e eutrofikimit,bakterie dhe viruse patogjene, metale te rënda si dhe lëndë që prishinpamjen e ujërave dhe u japin atyre erë të keqe.Tirana është qyteti me prurjet më të mëdha demografike. Lëvizja e lirëdhe e pakontrolluar e popullsisë ka shkaktuar mbipopullimin e qytetitdhe të zonave periferike, rritjen e numrit të aktiviteteve prodhuese nëfushën e industrisë dhe bujqësisë. Të gjitha këto proçese kanë ndikuarnë mënyrë të konsiderueshme në rritjen e faktorëve ndotës në mjedis enë veçanti në rritjen e nivelit të ndotjes në ujrat sipërfaqësore në nivele tëkonsiderueshme, si pasojë e rritjes së shkarkimeve të ujrave tëpatrajtuara urbane.Duke qenë se qytetin e përshkojnë dy lumenj, Tirana dhe Lana, dukeqenë se akoma kjo zonë nuk ka asnjë impiant të trajtimit të ujrave tëzeza, të gjitha shkarkimet urbane, të gjitha shkarkimet e ujrave të zezajanë direkt në këta lumenj.Problemi bëhet me i rëndë, këta 20 vitet e fundit, me rritjen e numrit tëpopullsisë, më rritjen e aktiviteteve të bizneseve të ndryshme, dhe mbi tëgjitha me neglizhimin e ndërtimit të impiantit të trajtimit të ujrave xiii
  12. 12. urbane. Këta lumenj janë kthyer tashmë në dy kolektorë të mëdhenjnatyrorë, të transportit të ujrave të zeza. Shkarkimi i këtyre lumenjve nëIshëm, bën edhe që këto ndotje të derdhen direkt në det.Studimi është i ndërtuar nga 2 pjesë kryesore, secila pjesë është epërfaqësuar me kapitujt dhe nënkapitujt e saj, materiali është ishoqëruar me figurat, hartat, fotografitë, tabelat dhe grafikët enevojshme.Pjesa e parë, ku jepen të dhëna të përgjitshme shtron në fillim probleminlidhur me ndojen, burimet e ndotjes, shkaqet, efektet dhe pasojat.Ndikimi antropogjen në lumenj është një proçes i gjërë që çon në pasojatë ndryshme negative. Mënyrat që shprehin një impakt të tillë janë: 1)rishpërndarja e rrjedhjes së lumit në kohë; 2) rishpërndarja e rrjedhjes sëlumit në hapësirë; 3) tërheqje e rrjedhjes së lumit; 4) disturbancat fiziketë shtratit të lumit 5) ndotja; 6) turbullimi i ujit; 7) ndotja termale.Nga të gjithë këto ndikime është studiuar dhe paraqitur ndotja e ujrave tëlumenjve. Ndotja e ujit është e jashtëzakonshme dhe është një sfidë nërritje e sipër. Sipas origjinës së tyre mund të veçohen tre grupe kryesoretë ndotësve të ujit: 1) shkarkimet urbane; 2) ndotjet industriale; 3)ndotjet e bujqësisë. Kërkimet e mëtejshme të impaktit antropogjen nëlumenjtë janë të domosdoshëme në mënyrë që të minimizojnë pasojatnegative të një impakti të tillë në të ardhmen.Në këtë pjesë janë shpjeguar hollësisht burimet e ndotjes së ujravesipërfaqësore të klasifikuara në ndotje antropogjene dhe në ndotje tëburimeve natyrore. Një shpjegim më i detajuar jepet për ndotësitantropogjene, klasifikimin dhe burimet e tyre. Burimet antropogjene tëndotjes së ujrave klasifikohen në 6 kategori. Secila prej tyre kanënkategoritë dhe karakteristikat e veta.Sigurisht që çdo ndotje e mjedisit shoqërohet me efektet e saj. Për ujrat eëmbla sipërfaqësore efektet më të rëndësishme dhe kryesore janëeutrofikimi i ujrave dhe shpëlarja acide. Eutrofikimi kulturor ështëfenomen që ka si origjinë ndotjen e ujrave kryesisht nga shkarkimet eujrave të zeza urbane apo si rrjedhim i aktivitetit bujqësor (ngadrenazhimi i tokave bujqësore).Fenomeni i shpëlarjes acide është njohur më tepër në industrinëminerare, është efekti që shkaktohet në ujra nga shkarkimet edrenazhimeve acide të minierave, gjatë punimeve të shfrytëzimit, si xiv
  13. 13. pasojë e shkarkimeve direkt në mjedis, pa kryer më parë asnjë trajtimparaprak.Në këtë pjesë trajtohet transporti dhe fati i substancave kimike tëçliruara në një mjedis ujor, nëpërmjet proçeseve të transportit, ku ështëzbatuar ekuacioni i difuzion-konveksionit. Mjedisi rrallë mund tëpërafrohet si i mirëpërzierë, dhe substancat kimike në mjedis shpesh nukjanë afër ekuilibrit. Si rrjedhim, transporti dhe fati kimik në mjedis isubstancave kimike, kërkon njohuri të thelluara në fizikën dhetransportin e rrjedhjes së fluideve, në termodinamikën kimike, nëkinetiken kimike dhe biologjike që ndërvepron me të gjithë këto proçese.Menaxhimi i cilësisë së ujrave, është kthyer tashmë në një sfidë përshkencëtarët dhe inxhinierët e mjedisit. Në dallim nga studimet emëparshme kemi tentuar të përfshijmë një vlerësim të plotë tëmenaxhimit të cilësisë së ujrave në përputhje me standartetbashkëkohore Europiane. Si mjete të menaxhimit të cilësisë së ujravesipërfaqësore monitorimi dhe modelim-simulimi duhen parë të integruarme njëri - tjetrin në varësi të funksioneve që kryejnë. Monitorimi dhemodelim-simulimi i mjedisit ujor duhet të shërbejnë si një paraqitje e reqë ka për qëllim të bëjë kalimin nga mjedisi real, me të dhënat aktuale tëpërftura nga monitorimi në mjedisin virtual me ndihmën e kompjuterit kukryhet hedhja e të dhënave të analizave, krijimi i bazës së të dhënave dhepërpunimi statistikor i tyre, në hapin e fundit atë të modelim simulimit tëtransportit të substancave ndotëse në mjedisin ujor pritës. Modelim-simulimi shërben për të bërë parashikimin e pasojave me të dhënat esimuluara të cilat më pas shërbejnë për përcaktimin e metodave tëtrajtimit të ujrave ndotëse.Në punimin ne ofrojmë këtë mënyrë të paraqitjes se vlerësimit të cilësisëtë çdo trupi ujor, të gjendjes aktuale të tij, të vlerësimit të ndikimit nëmjedis për çdo projekt të ri të propozuar për zbatim, të jetë pjesë edosjeve shoqëruese të projekteve të reja. Deri më sot të gjithë VNM-të nëRepublikën e Shqipërisë për sa i përket ndikimit të aktivitetit tëpropozuar në mjediset ujore janë të reduktuara vetëm me monitorimin edisa parametrave fiziko-kimike, i cili në të shumtën e rasteve nuk kryhetsipas proçedurave të caktuara ose nuk është i plotë.Qëllimi i parë i këtij studimi është përcaktimi i pranisë, origjinës dhemobilitetit të ndotësve të shkaktuar nga aktiviteti antropogjen nëmjedisin ujor, impakti dhe risku i tyre. xv
  14. 14. Së fundmi në këtë pjesë shqyrtohet zona në studim, pellgu i Tiranës,veçanërisht, Lumi i Tiranës, Lanës, dhe i Ishmit. Tirana është qyteti meprurjet më të mëdha demografike. Lëvizja e lirë dhe e pakontrolluar epopullsisë ka shkaktuar mbipopullimin e qytetit dhe të zonave periferike,rritjen e numrit të aktiviteteve prodhuese në fushën e industrisë dhebujqësisë. Të gjitha këto proçese kanë ndikuar në mënyrë tëkonsiderueshme në rritjen e faktorëve ndotës në mjedis e në veçanti nërritjen e nivelit të ndotjes në ujrat sipërfaqësore në nivele tëkonsiderueshme, si pasojë e rritjes së shkarkimeve të ujrave urbane tëpatrajtuara.Pjesa metodologjia dhe materialet shpjegon më hollësisht rëndësinë emonitorimit, si mjet i menaxhimit të cilësisë së ujrave, dhe më pas jepetplani i monitorimit. U përcaktuan 9 stacione monitorimi, me frekuencë tëekspeditave vjetore, 4 ekspedita në vit, dhe numri i parametrave që uanalizuan është 15. Kampionet u ruajtën në frigoriferë në 4°C dhe utransportuan sipas proçedurës përkatëse. Prova e ujit është e tipit“Individual”. Një pjesë e parametrave u matën direkt në terren (kryesishtparametrat fizikë) ndërsa analizat kimike u kryen në Laboratorin eKimisë Analitike pranë AMP.Qëllimi i dytë i disertacionit është studimi i proçesit të transportit tëndotësve në ujrat sipërfaqësore dhe modelimi matematikor i transportittë tyre.Transporti i substancave në ujrat sipërfaqësore, si për shembull nëlumenjtë apo grykëderdhjet, si dhe në ujrat nëntokësore dhe nëatmosferë është një nga proçeset më të rëndësishëm që ndikon nëcilësinë e këtyre sistemeve natyrore. Për shembull, impaktet eshkarkimeve industriale në një vend specifik të lumit mund tëshkaktojnë pasoja të dëmshme në rrjedhjen e lumit, në varësi tëkushteve hidrodinamike lokale.Simulimi mund të bëhet një mjet i vlefshëm për të vlerësuar impaktet einfrastruksturës ekzistuese dhe të parashikojnë pasojat e skenareve tëndryshme.Goldberg përshkruan një teori drejt modelimit ekonomik, në të cilinkoncepti është mbështetur në marrëdhëniet midis saktësisë së modelitdhe kostos së modelimit. Për shembull, një model me saktësi të lartë dheme kosto të lartë nuk mund të prodhojë një përfitim të krahasueshëmmarxhinal në një aplikim inxhinierik, ku mund të përdoren modele mesaktësi të ulët. Nga ana tjetër, qëllimi i punës teorike do të jetë gjithmonë xvi
  15. 15. në minimizimin e gabimeve bashkëshoqëruese, duke i lënë kostot emodelimit në hije. Kështu Goldberg ndërtoi një spektër të modelimit qëfillon me modelet me kosto të lartë, e me saktësi të lartë të tilla siekuacionet e detajuara të lëvizjes, modelet dimensionale dhe modeletsasiore të nyjëzuara (lidhur) dhe mbaron tek kostoja e ulët, modelet mesaktësi të ulët, të tilla si ato jo të nyjëzuara.Sipas Teorisë së ekonomisë së modelimit të Goldbergut, një grafikhipotetik tregon se inxhinieri/shpikësi do të preferonin kosto të ulët,modele me gabime të larta ndërsa matematikani/shkencëtari do tëzgjidhte të kundërtën.Objektivi është zgjidhja dhe zbatimi i ekuacionit 2D të difuzion -konveksionit nëpërmjet zgjidhjes analitike dhe ndërtimit të një programisimulimi të transportit të ndotësit në mjedis fluid, me ndihmën e gjuhëvetë programimit. Ne u përpoqëm të zbatojmë teknikat matematikore tëdifuzion-konveksionit që përdoren për atmosferën, liqenet, lumenjtë,ujrat nëntokësorë dhe oqeanet, duke u varur nga sistemi për të cilinmateriali që po studiojmë është më i zbatueshëm. Për një shtrirje tëkufizuar, ne gjithashtu zbatuam teknikat matematikore të konveksionitdhe difuzionit për transportin e substancave kimike në këtë mjedis. Nëkëtë pjesë, jemi përpjekur të formulojmë problemet e transportit dhe fatittë substancave kimike, ato të cilat mund të zgjidhen, pavarësisht ngamjedisi ose proçesi i transportit, e bërë kjo nëpërmjet difuzionitmatematikor.Metodologjia e dytë është krijimi i hartave të shpërndarjes së ndotësve nëpellgun ujor të një lumi nëpërmjet modelim- simulimit. Kjo gjë u arrit nëmënyrë të sukseshme me ndihmën e programit PETREL, ku si teknikëpërdoret SGS (Sequential Gauss Simulation).Pjesa e dytë e studimit jep rezultatet e analizave, përpunimin statistikortë tyre, vlerësimin e cilësisë së ujrave sipas standarteve kombëtare dhendërkombëtare, vlerësimin e ndikimit antropogjen në pellgun e Ishmit,vlerësimin e riskut mjedisor, klasifikimin e cilësisë së ujrave, histogramate shpërndarjes së vlerave, grafikët e korrelacionit dhe koefiçientët ekorrelimit të parametrave, ndërtimin e hartës të gjendjes së cilësisë sëujrave sipas klasifikimit të ndikimit të shkarkimeve urbane, hartat 2D tëshpërndarjes hapësinore të parametrave mjedisore, rezultatet e zgjidhjessë ekuacionit 2D të difuzion konveksionit si dhe rezultatet e modelim dhesimulimit matematikor të zbatimit të ekuacionit të transportit tëndotësve. xvii
  16. 16. Pjesa e tretë paraqet përfundimet dhe rekomandimet. Si përfundim tëkëtij studimi mund të pohojmë që përbërësi dominues ndotës i ujrave tëpellgut të Ishmit është ai i Ptotal, gjë që përcakton se ujrat e Ishmit janëujra me një ndikim të madh të fosfateve, renditja e përbërësve sipasnivelit të përqëndrimit është Ptotal > P_PO43- > NO2- > NO3-.Përsa i përket parametrave fiziko-kimikë vihet re përmbajtja shumë elartë lëndëve të ngurta pezull, si rrjedhojë e erozionit të vrullshëm nëpellg. Rritje e vlerave të kripshmërisë së ujrave gjatë rrjedhjes në zonënurbane. Vlera të ulëta të oksigjenit të tretur në pjesën e poshtme tërrjedhjes së lumenjve, për shkak të shkarkimeve të ujërave të zeza tëqytetit të Tiranës dhe të komunave përreth. Shkarkimet e mëdha tëmbeturinave urbane në ujërat e tyre shkaktojnë ç’oksigjenim të ujëraveduke shkaktuar zhdukjen e jetës në to, vlera të larta të NKO dhe të NBO5në të gjithë stacionet e monitorimit. Në lidhje me normat e BE-së, ujërat elumit Ishëm, Tiranë dhe Lanë duket se janë jashtë normave të lejuara përmbijetesën e peshqve (salmonidet dhe ciprinidet).Përsa i përket ushqyesve, azotit dhe fosforit u vunë re vlera të larta tëNH4+ thuajse në të gjitha stacionet e pellgut, si pasojë e shkarkimeve tëlëngëta urbane. Përmbajtja e NO2 është tregues i ndotjeve ngashkarkimet e ujërave të zeza, ku nivele të larta janë gjetur në ujërat eLanës. Vlera të larta të NO3 në stacionet që përshkojnë qytetin e Tiranës;për të gjithë stacionet e monitoruara përqëndrimet e P_PO4 janë më tëlarta se kufiri 0.2 mg/l i Direktivës së BE për ujërat salmonide dhe 0.4mg/l për ujërat ciprinide. Rritja e përqendrimit të fosfateve mbi vlerat enevojshme të prodhimit të biomasës përbën rrezik, duke nxitur lulëzimin ealgave planktonike dhe kalimin e ujërave në gjendje eutrofike deri edhedistrofike. Burimet kryesore të fosfateve në ujërat natyrore janëdetergjentët dhe plehrat fosfatike.Vlerësojmë që nga rezultatet e parametrave të ndotësve në ujrat e pellguttë Ishmit, u arrit edhe qëllimi i studimit, pra këto rezultate përcaktojnëdhe tregojnë qartë praninë e ndotësve në këto ujra, tipin dhe zonën eshtrirjes së tyre, tregojnë origjinën antropogjene të këtyre ndotësve,gjithashtu me ndihmën e hartave të ndotjes jepet shpërndarja (mobiliteti)hapësinor i tyre në të gjithë pellgun.Përsa i përket qëllimit të dytë atij të studimit të proçesit të transportitdhe të modelim simulimit matematior u zgjidh modeli i transportit tëndotësve duke zbatuar skemën numerike Crank-Nicolson, ndërkohë qëvlerat e parametrave të ndryshme janë të ndryshueshme. Vumë re nëpërgjithësi ulje të përqëndrimit të ndotësit. xviii
  17. 17. Modelimi matematikor, gjatë zbatimit të programit në dy gjuhëprogramimi C++ dhe MATLAB, u vu re që MATLAB është më komod nëndërtimin e paraqitjes grafike të rezultateve të zgjidhjes së ekuacionit.Mendojmë që kjo është përparësia kryesore e këtij programi nga C++, prakomoditeti në ndërtimin e paraqitjes grafike.Studimi sugjeron në të ardhmen përdorimin e mjeteve kryesore tëmenaxhimit më të mirë të cilësisë së ujrave, Monitorim - Modelimit, prakalimit nga mjedisi real në atë virtual, si ndihmë më shumë përligjëvënësit apo politikëbërësit, lokalë dhe vendorë në vendimmarrje më tëdrejtë për çdo situate të krijuar.Në të gjithë literaturën shqiptare që shqyrtuam nuk hasëm në asnjëklasifikim të cilësisë së ujrave se si janë dhe aq më pak sesi duhet tëjenë. Në qoftë se duam që të përmbushim direktivën e BE përmenaxhimin e pellgjeve ujëmbledhëse që deri në 2015 duhet të kenëcilësinë të mirë (Klasa II), sugjerojmë se: duhet që të krijohen hartat eklasifikimit të ujrave dhe hartat e gjendjes cilësore të ujrave sipërfaqësoreme ndihmën e programeve të cilësisë së ujrave, si dhe të bëhetstandartizimi i cilësisë së kërkuar të ujërave sipërfaqësore, në varësi tëpërdorimit të tyre dhe në përputhje me Direktivën Kuadër të BE(Direktiva e Këshillit, 2000/60/EC) për cilësinë e ujrave.Studimi sugjeron gjithashtu për të ardhmen, në kushtet e përmirësimit tëcilësisë së ujrave të pellgut të Ishmit, vazhdimin e studimevemonitoruese, ndërtimin e Impiantit të trajtimit të ujrave urbane,ndalimin e shkarkimeve urbane direkt në ujrat e lumenjve, kalibrimin emodelit, krijimin e Qendrës së Modelimit të ujrave dhe të cilësisë së tyre,marrjen e masave konkrete paraprakisht për eleminimin ose minimizimine efekteve të dëmshme. xix
  18. 18. Lista e figuraveFigura 1. Gjendje eutrofike e ujrave, lumi i Lanës 9Figura 2. Përroi i Seftës, fenomeni i shpëlarjes acide 9Figura 3. Efekti i lulëzimit të algave në organizmat ujore 11Figura 4. Dispersioni 14Figura 5. Proçesi i Difuzionit 15Figura 6. Difuzion-konveksioni 15Figura 7. Mjetet e menaxhimit të cilësisë së ujrave 16Figura 8. Teoria e ekonomisë së modelimit të Goldberg 18 Shembull i teorisë së ekonomisë së modelimit të zbatuar në simulimin eFigura 9. transportit të ndotësve 19Figura 10. Harta pellgu i Ishmit a) satelitore, b) administrative, c) gjeografike 26Figura 11 Zgjerimi i Tiranës 27Figura.12 Harta gjeologjike e rajonit 29Figura 13 Harta hidrogjeologjike e rajonit 29Figura 14. Profil litologjik në sinklinalin e Tiranës 31Figura 15. Zona e Lumit të Tiranës dhe e Lanës që përshkojnë qytetin 34Figura 16. Ura e Brarit; T1 42Figura 17. Lumi i Tiranës pas shkarkimit të kolektorit kryesor;T2 42Figura 18. Ura e Kamzës; T3 42Figura 19. Lanabregas; L1 42Figura 20. Kombinati Tekstil; L2 42Figura 21. Kthesa Yrshek; L3 42Figura 22. Pamje e lumit Ishëm në urën e Rinasit; Ish1 42Figura 23. Pamje e lumit Ishëm në Urën e Gjolës; Ish2 42Figura 24. Dhjetë realizimet për temperaturën (SGS) 55Figura 25. Mesatarja e llogaritur për temperaturën nga 10 realizimet (SGS) 55Figura 26. Krijimi i hartave a) nga 10 realizimet dhe b) nga mesatarja e tyre 56Figura 27. Skema me pesë pika në një sipërfaqe dy përmasore 64Figura 28. Përcaktimi i nyjeve 66Figura 29. Stacionet e monitorimit, pellgu i Ishmit 70Figura 30. Ecuria e vlerave mesatare të temperaturës (ºC) 75Figura 31. Vlerat maksimale dhe minimale të temperaturave (ºC) 75Figura 32 Ecuria e vlerave mesatare të pH 76Figura 33 Vlerat maksimale dhe minimale të pH. 76Figura 34. Ecuria e vlerave mesatare të kripshmërisë (g/kg) 74Figura 35. Vlerat maksimale dhe minimale të kripshmërisë 74Figura 36. Ecuria e vlerave mesatare të lëndës pezull (mg/l) 78Figura 37. Vlerat maksimale dhe minimale të lëndës pezull (mg/l) 78Figura 38. Ecuria e vlerave mesatare oksigjenit të tretur (mg/l) 79Figura 39. Vlerat maksimale dhe minimale të oksigjenit të tretur (mg/l). 79Figura 40. Ecuria e vlerave mesatare NKO (mg/l) 80Figura 41. Vlerat maksimale dhe minimale të NKO (mg/l) 80Figura 42. Ecuria e vlerave mesatare NBO5 (mg/l) 42Figura 43. Vlerat maksimale dhe minimale të NBO5 (mg/l) 43Figura 44. Shkalla e kalimit të NH4+ në NH3 në varësi të pH-it dhe temperaturës 83Figura 45. Ecuria e vlerave mesatare NH4+-N (mg/l) 87Figura 46. Vlerat maksimale dhe minimale të NH4+ (mg/l) 87Figura 47. Ecuria e vlerave mesatare NO2- (mg/l) 88Figura 48. Vlerat maksimale dhe minimale të NO2- (mg/l) 88Figura 49. Ecuria e vlerave mesatare të NO3- (mg/l) 89Figura 50. Vlerat maksimale dhe minimale të NO3- (mg/l 89 xxi
  19. 19. Figura 51. Ecuria e vlerave mesatare P-PO4 (mg/l) 90Figura 52. Vlerat maksimale dhe minimale të P-PO43- (mg/l) 90Figura 53. Ecuria e vlerave mesatare Ptotal (mg/l) 91Figura 54. Vlerat maksimale dhe minimale të Ptotal 91Figura 55. Monitorimi i temperaturës T °C për çdo stacion 94Figura 56. Monitorimi i pH për çdo stacion 94Figura 57. Monitorimi i kripshmërisë g/kg për çdo stacion 94Figura 58. Monitorimi i lëndës pezull mg/l për çdo stacion 95Figura 59. Monitorimi i përcjellshmërisë μS/cm për çdo stacion 95Figura 60. Monitorimi i O2mg/l për çdo stacion 95Figura 61. Monitorimi i NKO mg/l për çdo stacion 96Figura 62. Monitorimi i NBO5 mg/l për çdo stacion 96Figura 63. Monitorimi i NH4+ mg/l për çdo stacion 96Figura 64. Monitorimi i NO2 - mg/l për çdo stacion 97Figura 65. Monitorimi i NO3- mg/l për çdo stacion 97Figura 66. Monitorimi i P_PO4 mg/l për çdo stacion 97Figura 67. Monitorimi i P total mg/l për çdo stacion 98Figura 68. Vlerat mesatare të temperaturës, sipas lumenjve. 102Figura 69. Vlerat mesatare të pH, sipas lumenjve. 103Figura 70. Vlerat mesatare të kripshmërisë, sipas lumenjve. 103Figura 71. Vlerat mesatare të Lëndës pezull, sipas lumenjve. 103Figura 72. Vlerat mesatare të oksigjenit të tretur, sipas lumenjve. 104Figura 73. Vlerat mesatare të NKO-së, sipas lumenjve. 104Figura 74. Vlerat mesatare të NBO5, sipas lumenjve. 104Figura 75. Vlerat mesatare të amoniumit, sipas lumenjve. 106Figura 76. Vlerat mesatare të nitriteve, sipas lumenjve. 106Figura 77. Vlerat mesatare të nitrateve, sipas lumenjve. 106Figura 78. Vlerat mesatare të fosfateve, sipas lumenjve. 107Figura 79. Vlerat mesatare të fosforit total, sipas lumenjve. 107Figura 80. Vlerat mesatare të Col. Fecale, sipas lumenjve 108Figura 81. Vlerat mesatare të Str. Fecale, sipas lumenjve 108Figura 82. Balancimi i joneve ndotës, lumi Tirana 111Figura 83. Balancimi i joneve ndotës, lumi Lana 111Figura 84. Balancimi i joneve ndotës, lumi Ishëm 112Figura 85. Balancimi i joneve ndotës, pellgu Ishëm 112Figura 86. Korrelimi linear i kripshmërisë nga temperatura 115Figura 87. Korrelimi linear i lëndës pezull nga temperatura 116Figura 88. Korrelimi linear i përcjellshmërisë nga temperatura 116Figura 89. Korrelimi linear i O2 të tretur nga temperatura 117Figura 90. Korrelimi linear i NKO nga temperature 117Figura 91. Korrelimi linear i NBO5 nga temperatura 118Figura 92. Korrelimi linear i NH4+ nga temperatura 118Figura 93. Korrelimi linear i NO3- nga temperatura 119Figura 94. Korrelimi linear i NO2- nga temperatura 119Figura 95. Korrelimi linear i P_PO43- nga temperatura 120Figura 96. Korrelimi linear i Ptotal nga temperature 120Figura 97. Korrelimi linear i kripshmërisë nga pH 121Figura 98. Korrelimi linear i lëndës pezull nga pH 121Figura 99. Korrelimi linear i përcjellshmërisë nga pH 122Figura 100. Korrelimi linear i O2 nga pH 122Figura 101. Korrelimi linear i NKO nga pH 123Figura 102. Korrelimi linear i NBO5 nga pH 123Figura 103. Korrelimi linear i NH4+ nga pH 124 xxii
  20. 20. Figura 104. Korrelimi linear i NO2- nga pH 124Figura 105 Korrelimi linear i NO3- nga pH 125Figura 106. Korrelimi linear i P_PO43- nga pH 125Figura 107. Korrelimi linear i Ptotal nga pH 126Figura 108. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të T (ºC) 130Figura 109. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të pH 130Figura 110. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të kripshmërisë (g/kg) 131Figura 111. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të lëndës pezull (mg/l). 131Figura 112. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të përcjellshmërisë (mg/l) 132Figura 113. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të O2 të tretur (mg/l) 132Figura 114. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NKO- së (mg/l) 133Figura 115. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NBO5 (mg/l) 133Figura 116. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NH4+ (mg/l) 135Figura 117. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NO2- (mg/l) 136Figura 118. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të NO3- (mg/l) 136Figura 119. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të P_PO43- (mg/l) 137Figura 120. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Ptotal (mg/l) 137Figura 121. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Col. Fecale (MNP) 138Figura 122. Harta e shpërndarjes së vlerave mesatare të Str. Fecale (MNP). 139Figura 123. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E1 140Figura 124. Shpërndarja hapësinore e pH në E1 140Figura 125. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E1 141Figura 126. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E1 141Figura 127. Shpërndarja hapësinore e përcjellshmërisë në E1 142Figura 128. Shpërndarja hapësinore e oksigjenit të tretur në E1 142Figura 129. Shpërndarja hapësinore e NKO-së në E1 143Figura 130. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E1 143Figura 131. Shpërndarja hapësinore e NH4+ në E1 144Figura 132. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E1 144Figura 133. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E1 145Figura 134. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E1 145Figura 135. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E1 146Figura 136. Shpërndarja hapësinore e Col.Fecale në E1 147Figura 137. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E1 147Figura 138. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E2 148Figura 139. Shpërndarja hapësinore e pH në E2 148Figura 140. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë (salinitetit) në E2 149Figura 141. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E2 149Figura 142. Shpërndarja hapësinore e përcjellshmërisë në E2 150Figura 143. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E2 150Figura 144. Shpërndarja hapësinore e NKO në E2 151Figura 145. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E2 151Figura 146. Shpërndarja hapësinore e NH4 në E2 152Figura 147. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E2 152Figura 148. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E2 153Figura 149. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E2 153Figura 150. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E1 154Figura 151. Shpërndarja hapësinore e Col.Fecale në E2 154Figura 152. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E2 155Figura 153. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E3 155Figura 154. Shpërndarja hapësinore e pH në E3 156Figura 155. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E3 156Figura 156. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E3 157 xxiii
  21. 21. Figura 157. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E3 157Figura 158. Shpërndarja hapësinore e NKO në E3 158Figura 159. Shpërndarja hapësinore e NH4 në E3 158Figura 160. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E3 159Figura 161. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E3 159Figura 162. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E3 160Figura 163. Shpërndarja hapësinore e Ptotal në E3 160Figura 164. Shpërndarja hapësinore e ColFecal në E3 161Figura 165. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E3 161Figura 166. Shpërndarja hapësinore e temperaturës në E4 162Figura 167. Shpërndarja hapësinore e kripshmërisë në E4 162Figura 168. Shpërndarja hapësinore e lëndës pezull në E4 163Figura 169. Shpërndarja hapësinore e O2 te tretur në E4 163Figura 170. Shpërndarja hapësinore e NBO5 në E4 164Figura 171. Shpërndarja hapësinore e NO2 në E4 164Figura 172. Shpërndarja hapësinore e NO3 në E4 165Figura 173. Shpërndarja hapësinore e P-PO4 në E4 165Figura 174. Shpërndarja hapësinore e Col.Fekale në E4 166Figura 175. Shpërndarja hapësinore e Str.Fecale në E4 166 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko-kimike meFigura 176. SG 168Figura 177. Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të ushqyesve me SG 169Figura 178. Normalizimi i vlerave të pH të çdo prove me SG 170Figura 179. Normalizimi i vlerave të temperaturës të çdo prove me SG 170Figura 180. Normalizimi i vlerave të kripshmërisë të çdo prove me SG 171Figura 181. Normalizimi i vlerave të lëndës pezull të çdo prove me SG 171Figura 182. Normalizimi i vlerave të oksigjenit të tretur të çdo prove me SG 171Figura 183. Normalizimi i vlerave të NKO të çdo prove me SG 172Figura 184. Normalizimi i vlerave të NBO5 të çdo prove me SG 172Figura 185. Normalizimi i vlerave të amoniumit të çdo prove me SG 173Figura 186. Normalizimi i vlerave të nitriteve të çdo prove me SG 174Figura 187. Normalizimi i vlerave të nitrateve të çdo prove me SG 174Figura 188. Normalizimi i vlerave të fosfateve të çdo prove me SG 174Figura 189. Normalizimi i vlerave të fosforit total të çdo prove me SG 175 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko- kimike meFigura 190. normën e lejuar sipas BE për ujrat salmonide 176 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare vjetore të parametrave ushqyes meFigura 191. normën e lejuar sipas BE për ujrat salmonide 176 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko - kimike meFigura 192. normën e lejuar me NIVA 177 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave ushqyes meFigura 193. normën e lejuar me NIVA 178 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të parametrave fiziko - kimike meFigura 194. normën e lejuar sipas UNECE 179 Normalizimi i përmbajtjeve mesatare të ushqyesve me normën e lejuarFigura 195. sipas UNECE 179 Normalizimi i përmbajtjeve të pH në çdo provë me normën e lejuar sipasFigura 196. BE. 182 Normalizimi i përmbajtjeve të temperaturës në çdo provë me normën eFigura 197. lejuar sipas BE. 182 xxiv
  22. 22. Normalizimi i përmbajtjeve të lëndës pezull në çdo provë me normën eFigura 198. lejuar sipas BE. 182 Normalizimi i përmbajtjeve të oksigjenit të tretur në çdo provë meFigura 199. normën e lejuar sipas BE. 183 Normalizimi i përmbajtjeve të NBO5 në çdo provë me normën e lejuarFigura 200. sipas BE. 183 Normalizimi i përmbajtjeve të azotit amoniakal në çdo provë me normënFigura 201. e lejuar sipas BE. 183 Normalizimi i përmbajtjeve të nitriteve në çdo provë me normën e lejuarFigura 202. sipas BE. 184 Normalizimi i përmbajtjeve të fosfateve në çdo provë me normën e lejuarFigura 203. sipas BE. 184 Normalizimi i përmbajtjeve të pH-it në çdo provë me normën e lejuarFigura 204. sipas NIVA. 185 Normalizimi i përmbajtjeve të lëndës pezull në çdo provë me normën eFigura 205. lejuar sipas NIVA. 186 Normalizimi i përmbajtjeve të NKO në çdo provë me normën e lejuarFigura 206. sipas NIVA. 186 Normalizimi i përmbajtjeve të amoniumi në çdo provë me normën eFigura 207. lejuar sipas NIVA. 186 Normalizimi i përmbajtjeve të fosforit total në çdo provë me normën eFigura 208. lejuar sipas NIVA. 187 Normalizimi i përmbajtjeve të oksigjenit të tretur në çdo provë meFigura 209. normën e lejuar sipas UNECE. 188 Normalizimi i përmbajtjeve të NKO-së në çdo provë me normën e lejuarFigura 210. sipas UNECE. 188 Normalizimi i përmbajtjeve të NBO5 në çdo provë me normën e lejuarFigura 211. sipas UNECE. 189 Normalizimi i përmbajtjeve të azotit amoniakal në çdo provë me normënFigura 212. e lejuar sipas UNECE. 189 Normalizimi i përmbajtjeve të nitrateve në çdo provë me normën e lejuarFigura 213. sipas UNECE. 189 Normalizimi i përmbajtjeve të fosforit total në çdo provë me normën eFigura 214. lejuar sipas UNECE. 190Figura 215. Harta vektor e shpërndarjes së përqëndrimit 192Figura 216. Harta njollë e shpërndarjes së përqëndrimit 192Figura 217. Harta 2D e shpërndarjes së përqëndrimit. 192Figura 218. Shpërndarja e përqëndrimit 193Figura 219. Shpërndarja e përqëndrimit (Izolinjat) 193Figura 220. Gjendja e cilësisë së ujrave të pellgut të Ishmit 198 xxv
  23. 23. Lista e tabelaveTabela 4-1: Tabela e koordinatave të vendmarrjeve të kampioneve 39Tabela 4-2: Parametrat mjedisorë të monitorimit 44Tabela 4-3: Frekuenca e ekspeditave të monitorimit 45Tabela 4-3: Kushtet kufitare dhe shpejtësitë e rrjedhjes së fluidit 65Tabela 6-1: Parametrat bakteriologjike për lumin e Tiranës 92Tabela 6-2: Parametrat bakteriologjike për lumin e Lanës 92Tabela 6-3: Parametrat bakteriologjike për lumin e Ishmit 93Tabela 7-1: Rezultatet e analizës statistikore të parametrave sipas klimës 109Tabela 8-1: Matrica e korrelimit linear të temperaturës dhe pH me ushqyesit 113Tabela 8-2: Matrica e korrelimit linear të parametrave 114Tabela 10-1: Sfondi Gjeokimik i parametrave fiziko-kimike 167Tabela 10-2: Sfondi Gjeokimik i parametrave ushqyes 167Tabela 12-1: Klasifikimi i ujrave sipas NIVA 196Tabela 12-2: Klasifikimi i ujrave sipas UNECE 196Tabela 12-3: Klasifikimi i ujrave të stacioneve, sipas NIVA 196Tabela 12-4: Klasifikimi i ujrave të stacioneve, sipas UNECE 197Tabela 12-5: Klasifikimi i ujrave sipas klasave ushqyese 197 xxvi
  24. 24. Indeksi i shkurtimoreveMMPAU Ministria e Mjedisit Pyjeve dhe Administrimit të UjraveAMP Agjensia e Mjedisit dhe PyjeveBE Bashkimi EuropianNIVA Instituti i Studimit të Ujrave të NorvegjisëUNECE Komisioni Ekonomik i Kombeve te BashkuaraDKU/WFD Direktiva Kuadër e UjitEPA Environmental Protection AgencySGS Sequential Gaussian Simulation2D 2 Dimensionale1D 1 DimensionalPDF Partial Differential FunctionCC PërqëndrimiKMM Komiteti i Mbrojtjes se MjedisitAKM Agjencia Kombetare e MjedisitEDK Ekuacioni I difuzion-konveksionitst Stacionimax maksimumimin minimumu xviii
  25. 25. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësPJESA I –TË PËRGJITSHME1. Shtrimi i problemitNdotja dhe keqpërdorimi i burimeve natyrore të përtëritshme,konsiderohet një problem kryesor për sindromën e ndryshimeve globale,në veçanti, lumenjtë e vendeve në zhvillim vuajnë nga degradimi i madh icilësisë së ujit[8][19]. Trupat ujore rrisin presionin për shkak të rritjes sënumrit të popullsisë, zhvillimit ekonomik dhe shfaqjes në rritje tëaktivitetit antropogjen në pellgjet e lumenjve, veçanërisht në zonat errethinave urbane dhe rurale[85][86]. Ujërat sipërfaqësorë mbledhin sasigjithmonë e më të shumta të ujërave të ndotura dhe të patrajtuara ngazonat e banuara, zona këto me kapacitet të tepruar për t’u përshtatur menjë ngarkesë të tillë, nga veprimtaritë e industrisë, nga prodhimi intensivi bagëtive, si dhe nga prodhimi bujqësor[21]. Cilësia e ujrave, që rezultone keqe, është një kërcënim si për vetë ekosistemin ashtu dhe përshëndetin e njerëzve. Ky është një problem veçanërisht i rëndë dhe shfaqnjë interes të madh për zgjidhje për vendet në zhvillim, ku praktikat eadministrimit të mjedisit nuk mund të sigurojnë përshtatje me zhvilliminekonomik[22][41].Rritja e të ardhurave të një popullsie gjithmonë në rritje sigurohet nga njëzhvillim ekonomik duke u pasuar me një kërkesë në rritje përprodukte[41][47]. Mos administrimi i shkarkimeve të ujrave urbane tëzonave të banuara, i shkarkimeve industriale, i përdorimit të pesticidevedhe insekticideve në bujqësi, i jashtëqitjeve të bagëtive si dhe mungesa emasave të një trajtimi të duhur dhe ripërdorimit të mbetjeve, kanë çuarnë një degjenerim të përhapur të cilësisë së ujërave sipërfaqësore, poredhe të vetë sipërfaqes së tokës[42][44].Proçeset e urbanizimit dhe industrializimit janë shumë të shpejtë për njëadministrim dhe menaxhim të nevojshëm të cilësisë së ujërave qëshkarkohen, për ruajtjen e cilësisë së pellgut ujor. Ky proçes sjell nëujërat sipërfaqësorë sasi të mëdha të ujërave të patrajtuar që janëshkarkuar nga banesat dhe industria[7][11][26].Burimi kryesor i ndotjes së ujërave sipërfaqësore në vendin tonë janëshkarkimet urbane, që përmbajnë lëndë organike, komponime tëtretshme të fosforit dhe azotit, të cilat favorizojnë proçesin e eutrofikimit,bakterie dhe viruse patogjene, metale të rënda si dhe lëndë që prishinpamjen e ujërave dhe u japin atyre erë të keqe[12][13][26][28].Në zonat me dendësi të ulët të popullsisë problemet e ndotjes së ujëravesipërfaqësorë nuk vërehen për shkak të aftësisë vetëpastruese të ujërave.Me rritjen e urbanizimit aftësia vetëpastruese e ujërave nuk arrin tëpërballojë shkarkimet e ujërave urbane të patrajtuara, si pasojë vërehenndikime të dëmshme në biotën ujore, rrezik të infenksioneveetj[39][40][46][66]. 1
  26. 26. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësKështu në fakt, si pasojë e rritjes së shpejtë të zonave urbane dheindustriale të cilat shkarkojnë mbeturinat e tyre të patrajtuara në mjedis,në pellgun e Ishmit, lumi që mban dhe presionin më të madh tëshkarkimeve të ujrave të ndotura në Shqipëri, në disa pjesë të tij, ai ështëmë shumë një rrjedhë që zhvendos ujërat e ndotur dhe nivelet e ndotjesjanë të madhësive të një rendi më të lartë se vlerat e lejuara për ujrat eëmbël natyrore[12][26][28].Shkarkimet e lëngëta urbane, industriale dhe bujqësore në ujratsipërfaqësore, janë një dukuri e cila në mënyrë progresive ka ndikuar nëuljen e cilësisë së ujrave të lumenjve, liqeneve, të zonave bregdetare dhetë mjedisit në përgjithësi[15][85]. Në këtë kuptim merr rëndësi vlerësimi icilësisë së ujërave sipërfaqësore dhe përcaktimi i ndotësave kryesorë qëshkarkohen në to, me synim mbrojtjen dhe/ose rehabilitimin e mjedisitsi dhe krijimi i bazës së të dhënave për një menaxhim integral e tëqëndrueshëm të burimeve ujore[7][39][48][61].Shkurtimisht, kur shfletojmë literaturën, kur hulumtojmë nëpër punimete konferencave, artikujve të revistave, zërave të internetit dhe gazetave,disa shtangen prej vlerave të ndotjes së ujit të lumenjve si dhe me betejate tentativat, shpesh të pasuksesshme, për të nxjerrë në pah këtondryshime me shpresën për të arritur një shpëtim efektiv të mjedisit.1.1 Aktiviteti antropogjen dhe impakti i tij në cilësinë eujrave sipërfaqësorëKarakteristikat kimike dhe biologjike të ujërave mund të pësojnëndryshime të rëndësishme si pasojë e veprimtarive antropogjene.Veprimtaritë njerëzore ndikojnë si në hidrosferë dhe në litosferë,ndërmjet tyre ekziston një lidhje e fortë[18][39]. Kështu p.sh kthimi ipyjeve dhe kullotave në toka bujqësore dhe intensifikimi i prodhimitbujqësor mund të shkaktojnë pakësimin e bimësisë[11][57]. Kjoshoqërohet me pakësimin e sasisë së ujit që avullon nga bimët, gjë që çonnë ndryshime në mikroklimë[61]. Si pasojë do të ndodhë intensifikimi ierozionit të tokave, grumbullimi i llumrave në mjediset ujore, pasurimi iujrave me lëndë ushqyese dhe me substanca ndotëse. Në fund si rezultatdo të ketë ndryshime të rëndësishme në karakteristikat kimike dhebiologjike të mjedisit ujor[9][42][48].1.1.1 Impakti i aktivitetit antropogjen në lumenjImpakti antropogjen në lumenj është një proçes i gjërë që çon në pasojatë ndryshme negative[40][42][94]. Mënyrat që shprehin një impakt të tillëjanë: 1) rishpërndarja e rrjedhjes së lumit në kohë; 2) rishpërndarja errjedhjes së lumit në hapësirë; 3) tërheqje e rrjedhjes së lumit; 4) 2
  27. 27. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësdisturbancat fizike të shtratit të lumit; 5) ndotja; 6) turbullimi i ujit; 7)ndotja termale[42][94].Mënyra e parë ndodh kryesisht në rastet e krijimit të rezervuarëve, ështëkarakteristike për ShBA-në, Rusinë, Kanadanë, Brazilin dhe Kinën.Balancimi i rishpërndarjes në hapësirë është përdorur për furnizimin meujë, për lundrim, për hidrocentralet, për ujitje etj. Transferimet më tëmëdha ujore janë tipike për Kanadanë, ShBA-në, Turkmenistanin dheIndinë. Konsumi i pazëvendësueshëm ujor aktualisht konsiston afërsisht150km3/vit, i cili është 1% i balancës normale të ujit të ëmbël. Bujqësiapërdor 70.1% të ujit të ëmbël, industria kërkon 20% dhe sektori komunal9.9%. Me disturbancë të shtratit të lumit ne kuptojmë çdo ndryshim, që kabërë njeriu, të nivelit të ujit (prerjet, ndryshimet në thellësi të lumenjvenga gërryerja ose mbulimi i terrenit etj.). Gropat e hapura në shtratet elumenjve për marrjen e materialeve të ndërtimit dhe punimet e gërryerjespër qëllime lundrimi janë shembujt që hasen më shpesh për këtë llojimpakti[40][57]. Ndotja e ujit është e jashtëzakonshme dhe është një sfidëgjithmonë në rritje. Sipas origjinës së tyre mund të veçohen tre grupekryesore të ndotësve të ujit të lumenjvë: 1) shkarkimet urbane; 2) ndotjetindustriale; 3) ndotjet e bujqësisë. Me turbullim të ujit kuptojmëgrumbullimin e substancave të huaja, kryesisht të patretshme. Ndotjatermale lidhet kryesisht me ujin e ftohtë që shkarkohet ngahidrocentralet[40][94][96][98].Kërkimet dhe studimet e mëtejshme të impaktit antropogjen në lumenjjanë të domosdoshme në mënyrë që të minimizojnë pasojat negative tënjë impakti të tillë në të ardhmen.1.1.2 Ndotja dhe burimet e ndotjes së ujraveDeri në fillimet e Revolucionit Industrial në Europë dhe në Amerikën eVeriut ujërat e hidrosferës kanë qenë “të pandotura”, ose më saktë nëgjendjen natyrale cilësore të tyre. Tani të gjithë ujrat e Tokës, mepërjashtim të akujve Polare, janë të ndotura nga veprimtariaantropogjene[85][86][100]. Kur flasim për cilësinë e ujërave dhe nivelin endotjeve të tyre kemi parasysh vetitë fizike, kimike dhe biologjike(përfshirë edhe ato mikrobiologjike). Nivelet kufi të treguesve cilësore do tëvaren kryesisht nga qëllimi i përdorimit të ujërave[107].Ndotje të mjedisit kuptohet ndryshimi mjedisit, kur këto ndryshime janëtë padëshirueshme, sepse ndikojnë për keq në jetën e njeriut apo tëqënieve të tjera të gjalla, në kushtet e jetesës, në proçeset industriale, nëaspektin kulturor, ose kur këto ndyshime mund të ndikojnë në shterimine rezervave të lëndëve të para[98][102].Duhet të kemi mirë parasysh se jo çdo përmbajtje e lartë apo e ulët eelementeve kimike përbën ndotje, por vetëm ato që sjellin pasoja tëpadëshirueshme[21]. Nga ana tjetër ndryshimi i ekosistemit gjeokimik që 3
  28. 28. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranëssjell si pasojë ndotjen mund të shkaktohet jo vetëm nga veprimtariaantropogjene por edhe nga faktorë natyrore[98][102].Burimet e ndotjes së ujitNdotja e ujrave të ëmbla sipërfaqësore dhe nëntokësore është një problemserioz sepse ato përbëjnë burimin e ujit të pijshëm dhe janë mjedisi kurritet biota akuatike. Efektet toksike shkaktohen nga metalet e rëndë,kur përmbajtja e tyre kalon vlerat e lejuara.Burimet e ndotjes së ujrave kanë origjinë natyrore dhe/ose antropogjenedhe mund të ndahen në dy grupe: burime pikësore dhe jo-pikësore[38][79].Burime pikësore: Burimet pikësore më të rëndësishme janë: shkarkimet embeturinave të lëngëta urbane (ujrat e zeza), shkarkimet e mbeturinavetë industrisë, shkarkimet e mbeturinave të lëngëta të fermave blegtorale,ujërat e shpëlarjes (ekstraktet) nga venddepozitimet e mbeturinave tëngurta etj.Burime jo-pikësore: Burimet jo-pikësore më të zakonshme janë:shkarkimet e ujërave të drenazhimit të tokave bujqësore, rreshjet endotura (në veçanti depozitimet acide), rrjedhjet e tubacioneve të ujëravetë zeza, ujërat e shpëlarjes së rrugëve etj [19].Më poshtë po shtjellojmë disa nga burimet e ndotjes së ujrave sipasorigjinës së tyre[38][57]. Klasifikimi i burimeve të ndotjes së ujrave sipasorigjinës është në burime antropogjene dhe në burime natyrore tëndotjeve.1.1.2.1 Burimet antropogjene të ndotjeveNdotja kimike me burim antropogjen shkaktohet nga veprimtaria urbaneqë përfshin mbeturinat e prodhuara nga jetesa e përditshme në banesa,punë, komunikacion si dhe nga veprimtaria teknogjene që përfshinprodhimin industrial[57]. Industria minerale dhe ajo kimike janë dyburimet më të rëndësishme të ndotjeve kimike, ndonëse ndikim jo tëpakët kanë edhe industritë e tjera si ato të pesticideve, elektrike,prodhimit dhe përpunimit të lëkurave, letrës, si dhe mbetjeturbane[12][14].Burimet antropogjene të ndotjes së ujrave klasifikohen në 6kategori[38][27]. Secila prej tyre ka nënkategoritë dhe karakteristikat eveta. Ato janë: 1. Burimet industriale të ndotjes së ujrave; 2. Burimet komunale të ndotjes; 3. Burimet bujqësore të ndotjes; 4. Burimet e rrjedhjeve nga reshjet; 5. Burimet nga depozitimet e ngurta; 4
  29. 29. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës 6. Burimet e ndotjes së ujit nga rrjedhjet e depozitave nëntokësore.i. 1 Burimet industriale të ndotjesNë industri, uji që merr pjesë për përdorim në proçesin industrial, imarrë nga sistemi i trajtimit të tij apo nga puset, gjatë rënies në kontaktme një proçes apo produkt të caktuar mundet që në të të shtohen ndotësnë varësi të proçesit apo produktit të përdorur[7][8][100]. Atëherë ky ujëqë përftohet klasifikohet si ujë i ndotur. Në secilin nga këto klasifikimeindustritë mund të kenë kontribuar në ndotjen e ujit në qoftë se burimete furnizimit të tyre me ujë janë përdorur në proçesin industrial.Shembujt e burimeve industriale ndotëse të ujit janë[12][26][39]:  Uji jo i kontaktitKu bëjnë pjesë: - Uji i ushqimit të boliereve; - Uji i ngrohjes; - Uji i ftohjes; - Kondesatorët e ftohjes.  Uji i kontaktit - Uji i përdorur për transportin e produkteve, materialeve ose substancave kimike; - Uji i larjes dhe shpëlarjes (produkteve, pajisjeve, dyshemeve); - Uji i tretësirave (solucioneve); - Uji i tretjes (i hollimit); - Uji i kontaktit të drejtpërdrejtë në pajisjet e ftohjes dhe të ngrohjes; - Mbetjet e lëngëta urbane (ujrat e zeza); - Uji i lavanderive;Mbetjet e lëngëta industriale janë të ndara në [7][38]:1) ujrat e reaksionit, që janë ujrat e ndotura si nga substancat kimikehyrëse në reaksion ashtu dhe nga ato të produkteve të reaksionit;2) ujrat që fitohen nga lëndët e para dhe nga produktet e papërpunuara;3) Rrjedhjet pas shpëlarjes së lëndëve të para, të paketimit, të pajisjeve,etj.;4) ekstraktuesit e ujit dhe përthithësit (absorbentet);5) ujrat e zeza nga industritë;6)precipitimet atmosferike, që rrjedhin poshtë në territoret endërmarrjeve industriale.Fatkeqësitë industriale kontribuojnë në masë të madhe në ndotjen elumit. Më të dëmshme janë aksidentet në dampat e sterileve të minieravedhe të fabrikave të pasurimit[12][14][108]. Veçanërisht vihen në dukje dyshkatërrime në dampat e sterileve në ndërmarrjet e minierave të arit nëGuyana dhe në Rumani, rasti më i fundit i shkatërrimit të dampave është 5
  30. 30. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësai i tetorit 2010 në Hungari. Impakti i pallogaritshëm negativ i dyaksidenteve të para u shkaktua nga veçantitë e teknologjisë së pasurimittë arit.i.2 Burimet komunale të ndotjes së ujitBurimet tipike jo-industriale komunale të ujit janë si më poshtë:  Banesat;  Institucionet (shkollat, spitalet, etj.);  Qendrat tregtare;  Administrata qeveritare.Supozohet që burimet jo-industriale komunale të ujrave të zeza do tëpërmbajnë asnjë ndotës tjetër përveç se: - Feçe; - Letër; - Urinë; - Mbetje ushqimore; - Ujrat e lavanderive; lavazheve të automjeteve.Këta ndotës janë biologjike dhe si të tilla ata mund të biodegradojnëlehtësisht[18][19][40]. Çdo ndotës tjetër jo-industrial, përveç atyre tëpërmendur më lart mund të jenë të natyrës fizike ose kimike dheidealisht duhet të parandalohen nga futja e tyre në sistemin komunal menjë urdhëresë të para-trajtimit ose të hiqen nga ujrat e zeza komunaleduke përdorur metodat e para-trajtimit të ujrave.Mbetjet urbane kryesisht konsistojnë në jashtëqitjet humane dhepërmbajnë relativisht pak ndotës kimike, akoma, ato nuk janë tëdukshme për përqëndrim të lartë të organizmave patogjene. Mbetjetkomunale, ose ujrat e zeza, bëjnë afërsisht 20% të vëllimit të të gjithëshkarkuesve dhe pjesa e tyre vazhdimisht zvogëlohet sa herë që sasia eshkarkimeve industriale rritet. Ato kanë pak a shumë strukturëpermanente. Një person prodhon në ditë 65 gram të masës pezull, 8 gramtë azotit amoniakal, 3,3 gram fosfate, 9 gram klorure (chloride), 60 – 75gram të masës organike [21][22][39].Impakti i mbetjeve komunale mbi lumenj ndryshon nga vendi në vend,nga zona në zonë si dhe nga qyteti në qytet. Në Shqipëri nga 36 qytetevetëm në 3 prej tyre janë ndërtuar së fundmi (dekadën e fundit)impiantet e trajtimit të ujrave të zeza, në qytetin e Pogradecit, në Qerret(Kavajë) dhe në Durrës, nga të cilët në punë, por jo me kapacitet të plotëjanë vetëm impiantet e Qerretit dhe të Pogradecit. Janë në zbatim ai iShkodrës, i Vlorës dhe Sarandës[85][86][91].Zakonisht, ujrat e zeza shkarkohen direkt në lumenj ose përrenjtë qëpërshkojnë qytetet[88][89]90]. Natyrisht, një situatë e tillë nuk është dheaq shumë e rëndë në vendet e zhvilluara, ku ndotja e lumenjve edhe atyështë një çështje delikate dhe e ndjeshme, një situatë e tillë është e rëndëvëçanërsiht për vendet në zhvillim[39][86].i.3 Burimet e ndotjes së ujit nga ndotësit bujqësorë 6
  31. 31. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNormalisht, ndotësit bujqësorë të ujit transportohen në trupat pritëssipërfaqësorë ose nëntokësorë nëpërmjet rreshjeve të denduraperiodike[19][38]. Ujrat e ndotur bujqësorë mund të jenë me origjinë ngakafshët ose nga bimët ose mund të jenë nga burimet e ushqyesve,fertilizuesve, pesticideve ose herbicideve. Burimet e kafshëve dhe bimëvejanë të kufizuara në biodegradimin e feçeve, urinave ose në varësi tëzgjedhjes së perimeve. Ushqyesit ose plehrat (fertilizuesit) janë në mënyrëtipike disa përbërje të karbonit, azotit, fosforit dhe / ose gjurmë tëmetaleve[19][21].Pesticidet dhe herbicidet përbëhen nga përbërjet kimike organike, që janëstruktura molekulare shumë komplekse, të prodhuara për të qenëveprues shumë jetëgjatë në mjedis[18][19[38][86].Pesticidet e tilla si chlorodane dhe heptachlor, të cilat bëjnë pjesë nëgrupin e substancave kimike organike të ndryshme, akoma ekzistojnë nëtokë rreth gërmadhave të Luftës së Dytë Botërore[19][38].Aktivitetet bujqësore mund gjithashtu të lejojnë erozionin e tokës nëlumenjtë pritës[11][12]. Në raste të tilla, ndotësit mund të kenë përbërjeorganike ose jorganike të tokës.Mbetjet bujqësore janë të karakterizuara nga sasi të mëdha të fosforitdhe azotit, duke qenë pjesë e plehrave dhe mbeturinave të blegtorisë, poashtu dhe nga përqëndrime të larta të pesticideve dhe të herbicideve.Mbeturinat bujqësore gjithashtu paraqesin një rrezik serioz për habitatëte lumit. Bujqësia ushtron në lumenj gjithashtu edhe ndikim indirekt.Plugimi i tokës intensifikon erozionin dhe rrit sasinë e substancave tëndryshme që hyjnë në lumenj[18][38].i.4 Burimet e ndotjes nga rrjedhjet e reshjeveAto klasifikohen në burimet e shkarkimeve industriale dhe në atë tëburimeve të shkarkimeve komunale[38][57].Çdo material ose substancë kimike e depozituar në tokë në një bashkiapo komunë ka të ngjarë që të mund të transportohet në lumenjtë pritëssi ndotës[18][39]. Këto përfshijnë:  Rrjedhjet dhe derdhjet të produkteve të naftës;  Plehrat dhe mbeturinat;  Shpëlarje (rrjedhje) të tokës;  Sistemet e kanalizimeve sipërfaqësore dhe nën-tokësore;  Derdhjet dhe rrjedhjet nga transporti i materialeve ose i kimikateve;i.5 Burimet e ndotjes nga depozitat e ngurtaDepozitat e ngurta (Landfill-et) publike, private dhe industriale mund tëjenë burime të ndotjes së ujrave për arsye të rrjedhjeve sipërfaqësore dhe 7
  32. 32. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranësnëntokësore[18]. Rregullat e landfilleve kërkojnë mbulim ditor, por gjatëditës, rrreshjet mund të shkaktojnë ndotje për shkak të shpëlarjes sësipërfaqes.i.6 Burimet e ndotjes nga rrjedhja e depozitave nëntokësoreKëtu përfshihen të gjitha depozitimet nëntokësore të ruajtjes së naftësapo të mbetjeve të rrezikshme. Është përcaktuar qartë me anë tërregullave që në këto depozitime të parandalohen rrjedhjet[27][38]. Nëqoftë se do të ndodhë rrjedhje, atëhere kjo përbën një burim ndotje përujrat nëntokësore si dhe një burim i mundshëm ndotjeje për atosipërfaqësore.1.1.2.2 Burimet natyrore të ndotjes së ujitZonat e painfektuara nga aktiviteti antropogjen mund akoma të ndosinlumenjtë pritës nëpërmjet rrjedhjes (shpëlarjes) së rreshjeve, të cilatmund të klasifikohen në ato të burimeve të kafshëve, bimëve dhetokës[27][[42]. Përsëri, burimet ndotëse të kafshëve dhe të bimëve duhettë jenë lehtësisht të biodegradueshme. Burimet ndotëse të tokës do tëpërmbajnë çdo material organik dhe jorganik të tokës.1.1.3 Efektet e ndotjes së ujraveÇdo ndotje e mjedisit shoqërohet me efektet e saj në mjedisin pritës. Përujrat e ëmbla sipërfaqësore efektet kryesore janë eutrofikimi i ujrave dheshpëlarja acide. Eutrofikimi është fenomen që ka si origjinë ndotjen eujrave kryesisht nga shkarkimet e ujrave të zeza urbane apo si rrjedhim iaktivitetit bujqësor (nga drenazhimi i tokave bujqësore). Në figurën 1jepet një pamje e gjendjes eutrofike të ujrave si pasojë e shkarkimeve tëujrave urbane[18][27][42].Fenomeni i shpëlarjes acide i njohur më tepër në industri dhe në atëminerare në veçanti, është efekti që shkaktohet në ujra nga shkarkimet edrenazhimeve acide (të minierave) direkt në mjedis, pa kryer më parëasnjë trajtim paraprak të tyre. Një efekt të tillë të shpëlarjes acide tëujrave, në Shqipëri është i njohur në përroin Sefta, zona e Gurth-Spaçit(Figura 2), ku uji që del nga minierat e mbyllura tashmë, shkarkohendirekt në mjedis me një pH=3.4. [12][14] Ndryshe shpëlarja acide njihetedhe si efekti “Yellow Boy”.1.1.3.1 Eutrofikimi dhe roli i ushqyesve në ekosistem, eutrofikimikulturorMe emrin “elementë ushqyes” (nutrientë) në ujëra konsiderohenkomponimet e tretshme të azotit dhe të fosforit në to. Quhen kështu,sepse këto komponime përcaktojnë, në kushte specifike, shpejtësinë eproçeseve të fotosintezës dhe të rritjes së bimësisë në ujrat[27][39]. 8
  33. 33. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës Figura 1. Gjendje eutrofike e Figura 2. Përroi i Seftës, fenomeni i ujrave, lumi i Lanës (Foto A.Bode) shpëlarjes acide (Foto A.Bode)Kur shpejtësia e rritjes së algave është shumë e madhe, ndodh iashtuquajturi “lulëzim i algave” (Figura 3), si pasojë e të cilit pamja e ujitndryshon duke u bërë një lëng jeshil, i turbullt dhe viskoz.Eutrofikimi kulturorEutrofikimi i ujërave për shkak të ndotjeve antropogjene quhet nganjëherëedhe eutrofikim artificial (ose kultural) për ta dalluar atë nga rritjagraduale (shumë e ngadaltë) e shkallës së eutrofikimit të liqeneve përshkaqe natyrore të moshës së tyre (Figura 2)[26][40][57].Reshjet që bien mbi sipërfaqen e tokës tresin mineralet gjatë depërtimitnë tokë. Në zonat e virgjëra përbërja kimike e ujërave varet kryesisht ngadheu i tokës dhe shkëmbi amnor poshtë saj, duke bërë që niveli iushqyesve të jetë i ulët. Vendbanimet dhe shpyllëzimet shoqëruese,zhvillimi bujqësor dhe urbanizimi e nxisin shumë shplarjen e lëndëve dheushqyesve në lumenj dhe liqene. Një gjë e tillë nxit rritjen efitoplanktonit, bimëve të tjera ujore dhe me radhë të organizmave tësipërm të zinxhirit ujor ushqyes, ky proçes njihet me emrin ’eutrofikimkulturor’. Rritja e biomasës dhe dukuritë shoqëruese të eutrofikimit janëmë të zakonshme në liqene dhe zonat bregdetare pranë grykë-derdhjevetë lumenjve. Fosfori dhe azoti janë ushqyes që nxitin këtë prodhim tëlartë biologjik [42].Pasojat ekologjike të eutrofikimit kulturor, të shkaktuar prej sasive tëlarta të ushqyesve mund të provokojnë ndryshimin e strukturësbiologjike, ku mbizotërues bëhet fitoplanktoni, ujërat bëhen të turbullta,algat blu të gjelbra zhvillohen shumë duke shkaktuar formimin eshkumave dhe helmeve të fuqishme për kafshët dhe njeriun[28].Kalbëzimi i fitoplanktonit në fund shkakton uljen e oksigjenit në vlera tëpapranueshme për botën e gjallë. Nivelet e ulëta të oksigjenit shpejtojnëdhe çlirimin e fosforit prej sedimenteve, duke nxitur më tej prodhimin efitoplanktonit, duke ndikuar në uljen e vlerave përdoruese dhe estetike tëujërave. 9
  34. 34. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të TiranësNë basene me aktivitet njerëzor të pakët vlerat e fosforit në ujëra janëpërgjithësisht më të ulëta se 25 μg P/l, kurse vlera më të larta se 50 μgP/l tregojnë për ndikim të njeriut, p.sh. shkarkim ujërash të zeza oseshpëlarje bujqësore [26][42]. Kur ujërat marrin shkarkime urbane oseshkarkime nga fermat e kafshëve shtëpiake vlerat e amoniumit rriten dheato të oksigjenit ulen; në ujërat e ndotur rëndë vlerat e amoniumit mundtë rritet nga 1 deri 5 μg N/l, i cili kur kthehet në amoniak mund tëshkaktojë ngordhje peshqish dhe kafshësh të tjera ujore[42][94].Aktiviteti i njeriut shkakton edhe rritjen e përmbajtjes së lëndëve kimikenë mjediset ujore, sidomos të metaleve të rënda dhe të mikrondotësaveorganikë (pesticideve, poliklor-difenilet, lëndët organike të kloruara,hidrokarburet aromatike policiklike, etj.), me anë të shkarkimeve tëngurta, të lëngëta dhe të gazta, urbane, industriale, bujqësore dheminerare. Të gjitha paraqesin rrezik për ekosistemet ujore dhe për vetënjeriun. Ujërat sipërfaqësore të ndotura nga shkarkime fekale të njerëzvedhe kafshëve mund të transportojnë shumë patogjenë, si baktere dheviruse, më e theksuar në zonat me popullsi të dendur, sidomos pranëqyteteve të mëdha[92].Gjendja eutrofike e ujrave dhe sidomos “lulëzimi i algave” (Figura 3) kapasoja të dëmshme për organizmat ujore. Në veçanti, ajo shoqërohet mezvogëlimin e theksuar të përqëndrimit të oksigjenit të tretur në ujë, sepsekur bimët thahen dhe bien në fund, ato shpërbëhen duke konsumuaroksigjenin e tretur. Veç kësaj, rritja e tepërt e bimësisë pengon lëvizjet eujit (valët) dhe kjo sjell pakësimin e dukshëm të tretjes së oksigjenit tëajrit në sipërfaqen e ujit. Në mungesë të oksigjenit do të ndodhin proçeseanaerobike me çlirim të H2S, NH3 dhe gazeve të tjera. Në kushte të tilla,shumë organizma ujore nuk mund të mbijetojnë dot.Gjendja eutrofike e ujërave karakterizohet nga këto veti specifike[27][42]: - shpejtësia e prodhimit të bimësisë të ujërave (fitoplanktonit dhe algave) është mjaft më e madhe sesa shpejtësia e konsumit të saj nga herbivorët; - përmbajtja e oksigjenit të tretur në ujë është shumë e vogël (deri zero) dhe kjo shoqërohet shpeshhere me çlirim të H2S; - përbërja e ekosistemit prishet duke shfaqur mungesën e disa specieve dhe zhvillimin e tepërt të disa specieve të tjera; - kthjelltësia e ujërave zvogëlohet.Ndër problemet kryesore që eutrofikimi i ujërave shkakton për njerëzitpërmendim[18][21][39]: - vështirësohet mjaft trajtimi i ujit për ta bërë atë të përshtatshëm për përdorim urban (në veçanti për ujë të pijshëm), sepse shpeshherë ky ujë ka shije dhe erë të papranueshme; - uji nuk të jep kënaqësi dhe mund të jetë i dëmshëm për shëndetin e njerëzve që lahen në të; 10
  35. 35. Impakti ambiental i faktorëve antropogjenë në pellgun ujëmbajtës të Tiranës - mund të zhduken specie të peshqve me rëndësi ekonomike (në veçanti ato salmonide); - në raste të veçanta mund të paraqitet vështirësi për lundrim.Për të bërë një vlerësim të saktÀ

×